मेघदूतम् · कालिदास · 1.15
मेघदूतम् · कालिदास · 1.15
पथि · Indra's bow out of the anthill
रत्नच्छायाव्यतिकर इव प्रेक्ष्यमेतत् पुरस्ताद्
वल्मीकाग्रात् प्रभवति धनुःखण्डमाखण्डलस्य
येन श्यामं वपुरतितरां कान्तिमापत्स्यते ते
बर्हेणेव स्फुरितरुचिना गोपवेषस्य विष्णोः
वृत्तविचारthe metre, syllable by syllable
pāda a
pāda b
pāda c
pāda d
सन्धिrecovering the words from the sound
रत्नच्छायाव्यतिकरः + इव → रत्नच्छायाव्यतिकर
ः + इ
no rule named — the builder's table does not hold this change
प्रेक्ष्यम् + एतत् → प्रेक्ष्यमेतत्
म् + ए
no rule named — the builder's table does not hold this change
पुरस्तात् + वल्मीकाग्रात् → पुरस्ताद्
त् + व्
8.2.39
धनुःखण्डम् + आखण्डलस्य → धनुःखण्डमाखण्डलस्य
म् + आ
no rule named — the builder's table does not hold this change
श्यामम् + वपुः → श्यामं
म् + व्
8.3.23
वपुः + अतितराम् → वपुरतितरां
ः + अ
no rule named — the builder's table does not hold this change
कान्तिम् + आपत्स्यते → कान्तिमापत्स्यते
म् + आ
no rule named — the builder's table does not hold this change
बर्हेण + इव → बर्हेणेव
अ + इ → ए
6.1.87
रत्न + छाया → रत्नच्छायाव्यतिकरः
अ + छ्
6.1.73
छाया + व्यतिकर → रत्नच्छायाव्यतिकरः
आ + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
वल्मीक + अग्र → वल्मीकाग्रात्
अ + अ → आ · falls inside the syllable का
6.1.101
धनुस् + खण्ड → धनुःखण्डम्
स् + ख्
8.3.15
स्फुरित + रुचि → स्फुरितरुचिना
अ + र्
no rule named — the builder's table does not hold this change
गोप + वेष → गोपवेषस्य
अ + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
प्रेक्ष्यमेतत् is प्रेक्ष्यम् + एतत्, the final म् before the vowel of एतत् becoming a nasal glide and written म्. धनुःखण्डमाखण्डलस्य is धनुःखण्डम् + आखण्डलस्य, म् + आ again keeping the म्. वपुरतितरां is वपुः + अतितराम्, the विसर्ग of a word whose s follows a vowel other than अ आ turning to र् before the vowel — so वपुः becomes वपुर्. बर्हेणेव is बर्हेण + इव, the final अ and the इ coalescing into ए (गुण). कान्तिमापत्स्यते is कान्तिम् + आपत्स्यते, the म् kept before आ.
ప్రేక్ష్యమేతత్ అనేది ప్రేక్ష్యమ్ + ఏతత్, ఏతత్ అచ్చు ముందు చివరి మ్ నిలిచి మ్ గా వ్రాయబడుతుంది. ధనుఃఖణ్డమాఖణ్డలస్య అనేది ధనుఃఖణ్డమ్ + ఆఖణ్డలస్య, మ్ + ఆ మఱల మ్ ను నిలుపుతుంది. వపురతితరాం అనేది వపుః + అతితరామ్, అ ఆ కాక వేఱే అచ్చుపై నిలిచిన స కు వచ్చిన విసర్గ అచ్చు ముందు ర్ అవుతుంది — కావున వపుః వపుర్ అవుతుంది. బర్హేణేవ అనేది బర్హేణ + ఇవ, చివరి అ మఱియు ఇ కలిసి ఏ (గుణ). కాన్తిమాపత్స్యతే లో మ్ + ఆ ముందు మ్ నిలుస్తుంది.
कारकwhat each case is doing
रत्नच्छायाव्यतिकरः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
प्रेक्ष्यम् प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
एतत् प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
वल्मीकाग्रात् पञ्चमी · ablative — अपादान, the point of departure
धनुःखण्डम् प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
आखण्डलस्य षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
येन तृतीया · instrumental — करण, the instrument or cause
श्यामम् प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
वपुः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
कान्तिम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
ते षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
बर्हेण तृतीया · instrumental — करण, the instrument or cause
with स्फुरितरुचिना
विष्णोः षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
with गोपवेषस्य
प्रकरणानुक्रमthe rules the verse uses, by section of the abridgement
हलन्त्यम् 1.3.3 · प्रकरण 1← प्रेक्ष्यम्; प्रभवति; आपत्स्यते
a final consonant of the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a final consonant (हल्) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it, and drops by 1.3.9. So the personal ending तिप् contributes only ति, the प् marking it, and क्तवतु leaves क्तवत् with the उ nasalized and the last letter both gone. Final त्, स् and म् of a case or personal ending are exempt (1.3.4).
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అంత్యంగా ఉన్న హల్లు (హల్) ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది వస్తువును గుర్తించే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు, 1.3.9 చేత లోపిస్తుంది. కాబట్టి తిప్ నుండి తి మాత్రమే మిగులుతుంది, ప్ ఇత్తు. విభక్తి/తిఙ్ ప్రత్యయాల అంత్య త్, స్, మ్ మాత్రం ఇత్తు కావు (1.3.4). అనునాసిక అచ్చు ఇత్తు (1.3.2) కి జోడీ.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तस्य लोपः 1.3.9 · प्रकरण 1← रत्नच्छायाव्यतिकरः; प्रेक्ष्यम्; प्रभवति; आपत्स्यते
an it-marker drops
What has been named an it-marker (इत्) is then elided (लोप). The tag has done its work — naming the suffix, and conditioning or blocking some operation — and leaves no sound behind. So the उ marked in सुँ, the ट् of टा, the ङ् of ङे ङसि ङस् ङि, and the प् of सुप् are all gone before the ending is attached.
ఇత్సంజ్ఞగా గుర్తించబడినది (इत्) తరువాత లోపిస్తుంది. ఆ గుర్తు తన పని ముగించుకుంది — ప్రత్యయానికి పేరుపెట్టడం, ఏదో కార్యాన్ని కలిగించడమో ఆపడమో — ఏ ధ్వనీ మిగలదు. सुँ లోని ఉ, टा లోని ట్, ङे ङसि ङस् ङि లోని ङ్, सुप् లోని ప్ అన్నీ ప్రత్యయం చేరేముందు పోతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुप्तिङन्तं पदम् 1.4.14 · प्रकरण 1← प्रेक्ष्यम्; प्रभवति; आपत्स्यते
a form ending in a case ending (सुप्) or a verb ending (तिङ्) is a पद, a finished word
A form that ends in a nominal case ending — one of the twenty-one सुप् endings 4.1.2 lists — or in a verbal personal ending — one of the eighteen तिङ् endings — is named पद, a complete word. The name is what a great many rules wait on: the visarga rules, the final-consonant rules and the anusvāra rule all apply only "in a पद" or "at the end of a पद". So राम is not yet a पद, but राम + स् is; and चक्रे is a पद once the ending ए is on. Every word the poem carries reaches this name before its word-final changes can fire.
నామవాచక విభక్తి ప్రత్యయంతో — 4.1.2 చెప్పే ఇరవై ఒక్క సుప్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — లేదా క్రియా పురుష ప్రత్యయంతో — పద్దెనిమిది తిఙ్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — అంతమయ్యే రూపానికి పద సంజ్ఞ. ఈ సంజ్ఞ మీదే ఎన్నో సూత్రాలు ఆధారపడతాయి: విసర్గ సూత్రాలు, పదాంత హల్లు సూత్రాలు, అనుస్వార సూత్రం అన్నీ "పదంలో" లేదా "పదాంతంలో" మాత్రమే పనిచేస్తాయి. రామ ఇంకా పదం కాదు; రామ + స్ పదం; చక్రే ప్రత్యయం ఏ చేరాక పదం. కావ్యంలోని ప్రతి పదం తన పదాంత మార్పులకు ముందు ఈ సంజ్ఞను చేరుకుంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
भूवादयो धातवः 1.3.1 · प्रकरण 2← प्रेक्ष्यम्; प्रभवति; आपत्स्यते
the words beginning with भू, listed in the Dhātupāṭha, are called धातु (roots)
The action-denoting words listed in the Dhātupāṭha — the root-list that opens with भू "to be" — are named धातु, roots. A धातु is the action-base from which every finite verb and every कृत् (primary derivative) form is built. It is the rule that stands at the head of every verb chain in the poem: चक्रे begins as the root डुकृञ्, जगाम as गम्, प्रमत्तः as मद्. Nothing is conjugated or turned into a participle until it first bears this name.
ధాతుపాఠంలో — భూ "ఉండటం" తో మొదలయ్యే ధాతువుల జాబితాలో — ఉన్న క్రియావాచక శబ్దాలకు ధాతు సంజ్ఞ. ధాతువు అంటే క్రియాధారం; దానినుండే ప్రతి తిఙంత క్రియా, ప్రతి కృదంత (ప్రాథమిక వ్యుత్పన్న) రూపం పుడతాయి. కావ్యంలోని ప్రతి క్రియా గొలుసుకు ఇది శిరస్సు: చక్రే డుకృఞ్ ధాతువుగా, జగామ గమ్ గా, ప్రమత్తః మద్ గా మొదలవుతాయి. ఈ సంజ్ఞ చేరకముందు ఏదీ రూపం దాల్చదు, కృదంతం కాదు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपदेशेऽजनुनासिक इत् 1.3.2 · प्रकरण 2← रत्नच्छायाव्यतिकरः; प्रेक्ष्यम्; प्रभवति; आपत्स्यते
a nasalized vowel in the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a vowel pronounced with nasal resonance (anunāsika) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it. The उ of सुँ and of रुँ is such a vowel, so it is a marker and drops (by 1.3.9). This is why the nominative-singular ending सुँ contributes only स्, and रुँ leaves only र्.
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అనునాసికంగా ఉచ్చరించే అచ్చు ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది ఆ వస్తువుకు పేరుపెట్టే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు. सुँ, रुँ లోని ఉ అలాంటి అచ్చే; కాబట్టి అది ఇత్తు, లోపిస్తుంది (1.3.9). అందుకే ప్రథమైకవచన ప్రత్యయం సుँ నుండి స్ మాత్రమే, రుँ నుండి ర్ మాత్రమే మిగులుతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
प्रादयः 1.4.58 · प्रकरण 2← प्रेक्ष्यम्; प्रभवति
प्र and the rest of the prefix list are called निपात (particles)
The words प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, नि, वि, उद् and the rest of the प्रादि list are named निपात — indeclinable particles. Joined to a root they are the upasargas, the verbal prefixes that turn or deepen its sense: प्र + मद् gives प्रमद् "be heedless, be carried away", the base of प्रमत्तः, and उद् + स्था gives उत्था "rise". Because the prefix is a particle held before the root, the corpus writes it into the word, and the derivation names this rule when it puts the prefix on.
ప్ర, పరా, అప, సమ్, అను, అవ, ని, వి, ఉద్ మొదలైన ప్రాది గణపు శబ్దాలకు నిపాత సంజ్ఞ — అవి అవ్యయాలు (వికారం లేని పదాలు). ధాతువుకు చేరినప్పుడు అవే ఉపసర్గలు, ధాతువు అర్థాన్ని తిప్పే లేదా లోతు చేసే క్రియా ఉపసర్గలు: ప్ర + మద్ → ప్రమద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం, పరవశం కావటం", ఇది ప్రమత్తః కు ఆధారం; ఉద్ + స్థా → ఉత్థా "లేవటం". ఉపసర్గ ధాతువు ముందు నిలిచే నిపాతం కావటాన కార్పస్ దాన్ని పదంలోనే రాస్తుంది, గొలుసు ఉపసర్గను చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपसर्गाः क्रियायोगे 1.4.59 · प्रकरण 2← प्रेक्ष्यम्; प्रभवति
प्र and the rest, joined to a verb, are called उपसर्ग (preverbs)
The प्रादि particles (प्र, सम्, उद्, नि, वि and the rest, named निपात by the previous rule) are called उपसर्ग — "preverbs" — when they stand in construction with a verb (क्रियायोग, "joined to an action"). Away from a verb the same words keep only their निपात name; before a root they are the prefix that turns its sense. प्र before मद् "be heedless" gives the प्रमद् of प्रमत्तः, and उद् before पत् "fall, fly" gives the उत्पत् of उत्पत. The derivation names this rule where it sets the prefix on the root.
ప్రాది నిపాతాలు (ప్ర, సమ్, ఉద్, ని, వి మొదలైనవి — ముందటి సూత్రం వీటికి నిపాత సంజ్ఞ ఇచ్చింది) క్రియతో కలిసి నిలిచినప్పుడు (క్రియాయోగం) వాటికి ఉపసర్గ సంజ్ఞ. క్రియ లేకుంటే అవే శబ్దాలు కేవలం నిపాతాలుగా నిలుస్తాయి; ధాతువు ముందు నిలిస్తే అర్థాన్ని తిప్పే ఉపసర్గలు. మద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం" ముందు ప్ర → ప్రమత్తః లోని ప్రమద్; పత్ "పడటం, ఎగరటం" ముందు ఉద్ → ఉత్పత లోని ఉత్పత్. గొలుసు ఉపసర్గను ధాతువుకు చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
एचोऽयवायावः 6.1.78 · प्रकरण 2← प्रभवति
एच् becomes अय्, अव्, आय् or आव् before a vowel
A diphthong of the एच् set — ए ओ ऐ औ — becomes अय् अव् आय् आव् respectively when a vowel follows: ने + अनम् → नयनम्, भो + अति → भवति, नै + अकः → नायकः, पौ + अकः → पावकः. So a word that looks to end in a diphthong shows a semivowel before the next vowel.
ఏచ్ (ఏ ఓ ఐ ఔ) అచ్చు, అచ్చు పరమైనప్పుడు వరుసగా అయ్, అవ్, ఆయ్, ఆవ్ అవుతుంది: నే + అనమ్ → నయనమ్, భో + అతి → భవతి, నై + అకః → నాయకః, పౌ + అకః → పావకః. కాబట్టి సంధ్యక్షరాంతంగా కనిపించే పదం, పర అచ్చు ముందు అంతస్థను చూపుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आद्गुणः 6.1.87 · प्रकरण 2← प्रेक्ष्यम्; येन; बर्हेण; बर्हेण + इव
a followed by i/u/ṛ becomes the guṇa vowel e/o/ar
When a final अ or आ is followed by a simple vowel इ उ or ऋ, the two together become the corresponding guṇa vowel — ए, ओ, or अर् — as one sound, a single substitution for both. So राम + इन (from टा) gives the ए of रामेण, and पुण्य + उदक gives the ओ of पुण्योदक. It is the guṇa-sandhi a student meets first.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఇ ఉ ఋ (సామాన్య అచ్చు) వస్తే, రెండూ కలిసి గుణమవుతాయి — ఏ, ఓ, అర్ — ఒకే ధ్వనిగా (ఏకాదేశం). రామ + ఇన (టా నుండి) → రామేణ లోని ఏ; పుణ్య + ఉదక → పుణ్యోదక లోని ఓ. విద్యార్థి మొదట కలిసే గుణసంధి ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अकः सवर्णे दीर्घः 6.1.101 · प्रकरण 2← वल्मीकाग्रात्; वल्मीक + अग्र
a simple vowel before a like vowel becomes the long one
When a simple vowel (अक्: अ इ उ ऋ ऌ) is followed by a vowel of the same class (savarṇa), the two become the single long vowel of that class — अ/आ + अ/आ → आ, इ/ई + इ/ई → ई, and so on. So स्व + अधिकार → स्वाधिकार. This is dīrgha-sandhi.
అక్ (అ ఇ ఉ ఋ ఌ) తరువాత దానికి సవర్ణమైన అచ్చు వస్తే, రెండూ కలిసి ఆ వర్గపు దీర్ఘమవుతాయి — అ/ఆ + అ/ఆ → ఆ, ఇ/ఈ + ఇ/ఈ → ఈ, ఇలా. స్వ + అధికార → స్వాధికార. ఇది దీర్ఘసంధి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
छे च 6.1.73 · प्रकरण 3← रत्न + छाया
a short vowel takes the augment तुक् (त्) before छ्
Before a छ्, a preceding short vowel gets the augment तुक् — an inserted त् — which then becomes च् (by श्चुत्व) and yields the doubled छ् heard at the seam: शिव + छाया → शिवच्छाया "Śiva's shade", आ + छादयति → आच्छादयति "covers over". It is the vowel-side counterpart of शश्छोऽटि (8.4.63), which doubles छ् after a stop; between them, almost every छ् inside a word or at a word-seam comes out doubled.
ఛ్ ముందు, ముందున్న హ్రస్వ అచ్చుకు తుక్ ఆగమం — చేరే త్ — వస్తుంది; ఆ త్ శ్చుత్వం చేత చ్ అయి, సంధిస్థానంలో వినిపించే ద్విత్వ ఛ్ ను ఇస్తుంది: శివ + ఛాయా → శివచ్ఛాయా "శివుని నీడ"; ఆ + ఛాదయతి → ఆచ్ఛాదయతి "కప్పుతుంది". స్పర్శం తరువాత ఛ్ ను ద్విత్వం చేసే శశ్ఛోఽటి (8.4.63) కు ఇది అచ్చు-వైపు ప్రతిరూపం; ఈ రెండింటి వల్ల పదంలో గానీ పద సంధిలో గానీ దాదాపు ప్రతి ఛ్ ద్విత్వమవుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
झलां जशोऽन्ते 8.2.39 · प्रकरण 3← वल्मीकाग्रात्; पुरस्तात् + वल्मीकाग्रात्
a word-final झल् becomes the corresponding जश् (voiced unaspirate)
At the end of a word, a झल् consonant — a stop or sibilant — is replaced by the corresponding जश्, a voiced unaspirated stop (ग् ज् ड् द् ब्). So a word-final त् may be written द् (वाक् beside वाग्, षष् beside षड्). At a pause it can revert to त् (8.4.56), and before a voiceless sound it stays voiceless (8.4.55 खरि च); so अधिकारात् before प्र keeps its त्.
పదాంతంలో ఝల్ (స్పర్శ లేదా ఊష్మ) హల్లుకు దాని జశ్ — ఘోష అల్పప్రాణ స్పర్శం (గ్ జ్ డ్ ద్ బ్) — ఆదేశం. పదాంత త్ ను ద్ గా రాయవచ్చు (వాక్/వాగ్, షష్/షడ్). విరామంలో మళ్లీ త్ కావచ్చు (8.4.56); అఘోషం ముందు అఘోషంగానే ఉంటుంది (8.4.55 ఖరి చ) — అధికారాత్ ప్ర ముందు త్ గానే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8.3.15 · प्रकरण 3← रत्नच्छायाव्यतिकरः; वपुः; विष्णोः; धनुस् + खण्ड
र् becomes visarga before a खर् consonant or at a pause
A रेफ (र्) at the end of a word becomes visarga (ः) before a खर् consonant — the voiceless stops and the sibilants — or at a pause (avasāna). It is the last step of every nominative singular: यक्ष + र् becomes यक्षः. The visarga of भर्तुः is the same thing, the र् that came with the ṛ-stem's ending surfacing before the pause.
పదాంతంలోని రేఫ (ర్) ఖర్ హల్లు ముందు — అఘోష స్పర్శలు, ఊష్మలు — గాని, విరామం (అవసానం) దగ్గర గాని విసర్గ (ః) అవుతుంది. ప్రతి ప్రథమా ఏకవచనపు చివరి మెట్టు ఇదే: యక్ష + ర్ → యక్షః. భర్తుః లోని విసర్గ కూడా ఋకారాంత శబ్దపు ర్ ఇలాగే విరామం ముందు పైకి రావడమే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
मोऽनुस्वारः 8.3.23 · प्रकरण 3← श्यामम् + वपुः
a word-final म् becomes anusvāra before a consonant
A म् at the end of a word becomes anusvāra — the nasal dot ं — when a consonant follows: हरिम् + वन्दे → हरिं वन्दे "I praise Hari". The accusative singular in -म् and every word-final म् before a consonant is written this way; before a vowel or at a pause the म् itself stays. This is why the chain-check reads a final ं and a final म् as the same sound: they are one म्, shown one way or the other by what follows.
పదాంతంలోని మ్, హల్లు ముందు అనుస్వారం — ం అనే నాసిక బిందువు — గా మారుతుంది: హరిమ్ + వన్దే → హరిం వన్దే "హరిని నమస్కరిస్తాను". మ్-అంత ద్వితీయా ఏకవచనం, హల్లు ముందు వచ్చే ప్రతి పదాంత మ్ ఇలాగే రాయబడతాయి; అచ్చు ముందు గానీ విరామంలో గానీ మ్ అలాగే నిలుస్తుంది. అందుకే గొలుసు-పరీక్ష పదాంత ం ను, పదాంత మ్ ను ఒకే ధ్వనిగా చదువుతుంది: అవి ఒకే మ్, తరువాత వచ్చేదాన్ని బట్టి ఒక్కో రూపంలో చూపబడతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
खरि च 8.4.55 · प्रकरण 3← आपत्स्यते
a झल् becomes a चर् before a खर्
Before a खर् (a voiceless consonant) a झल् (an obstruent) is replaced by the matching चर् — its voiceless unaspirated counterpart: उद् + स्थानम् → उत्थानम्, उद् + तम्भनम् → उत्तम्भनम्. It is the cartva that unvoices a stop before a following voiceless sound, the counterpart of the jaśtva that voices one before a voiced sound.
ఖర్ (అఘోష హల్లు) ముందు ఝల్ (స్పర్శం) దానికి సరిపడే చర్ — అఘోష అల్పప్రాణ ధ్వని — గా మారుతుంది: ఉద్ + స్థానమ్ → ఉత్థానమ్, ఉద్ + తమ్భనమ్ → ఉత్తమ్భనమ్. ఘోష ముందు స్పర్శాన్ని ఘోషం చేసే జశ్త్వానికి ప్రతిరూపమైన, అఘోష ముందు స్పర్శాన్ని అఘోషం చేసే చర్త్వం ఇది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ससजुषो रुः 8.2.66 · प्रकरण 4← रत्नच्छायाव्यतिकरः; वपुः; विष्णोः
a word-final स् becomes रु
The स् at the end of a word — and the word सजुष् — is replaced by रु. The उ of रु is only a marker and drops, so what is left is र्. This is why यक्ष + स् becomes यक्ष + र्, which then turns to visarga at a pause by 8.3.15: the visarga of every nominative singular is a buried स्. It also explains यक्षः + चक्रे → यक्षश्चक्रे — the स् resurfaces before च and becomes श्.
పదాంతంలోని స్ (మరియు సజుష్ శబ్దపు స్) రుగా మారుతుంది. 'రు'లోని ఉ కేవలం ఇత్సంజ్ఞ, అది లోపించి ర్ మాత్రమే మిగులుతుంది. కాబట్టి యక్ష + స్ → యక్ష + ర్; ఆ ర్ విరామం ముందు విసర్గ అవుతుంది (8.3.15). అందుకే ప్రతి ప్రథమా ఏకవచన విసర్గ దాగిన స్; యక్షః + చక్రే లో ఆ స్ మళ్లీ పైకి వచ్చి చకారం ముందు శ్ అవుతుంది — యక్షశ్చక్రే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुडनपुंसकस्य 1.1.43 · प्रकरण 5← प्रेक्ष्यम्; प्रभवति; आपत्स्यते
the सुट् endings of a non-neuter stem are called सर्वनामस्थान
For a stem that is not neuter (अनपुंसक), the endings of the सुट् set — सु, औ, जस् (nominative singular, dual, plural) and अम्, औट् (accusative singular, dual) — are termed सर्वनामस्थान. This name marks the "strong" cases, where a stem shows its fullest form: it is before a सर्वनामस्थान that नुम् is inserted, a vowel lengthens, and the like. प्रमत्तः "heedless" is प्रमत्त + सु, a nominative singular, so its सु is a सर्वनामस्थान.
నపుంసకం కాని (అనపుంసక) స్టెముకు, సుట్ గణపు ప్రత్యయాలు — సు, ఔ, జస్ (ప్రథమా ఏక, ద్వి, బహువచనం) మరియు అమ్, ఔట్ (ద్వితీయా ఏక, ద్వివచనం) — సర్వనామస్థాన సంజ్ఞ పొందుతాయి. ఈ సంజ్ఞ "బలమైన" విభక్తులను గుర్తిస్తుంది, అక్కడ స్టెము తన పూర్ణ రూపాన్ని చూపుతుంది: సర్వనామస్థానం ముందే నుమ్ చేరిక, స్వరదీర్ఘీకరణం మొదలైనవి జరుగుతాయి. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త" = ప్రమత్త + సు, ప్రథమా ఏకవచనం, కాబట్టి దాని సు సర్వనామస్థానం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् 1.2.45 · प्रकरण 5← प्रेक्ष्यम्; प्रभवति; आपत्स्यते
a meaningful form that is neither a root nor an affix is a प्रातिपदिक (nominal base)
A form that carries meaning (अर्थवत्) and is neither a धातु (a verb root) nor a प्रत्यय (an affix) is termed प्रातिपदिक — a nominal base, the stem to which case endings are then added. This is the general definition; forms ending in a कृत् or a तद्धित affix and compounds are brought under the same name by the next rule (1.2.46). So a plain stem like मेघ "cloud" is a प्रातिपदिक on its own, while a कृत् form such as प्रमत्त reaches the name through that extension. The प्रातिपदिक is what takes the सुप् case endings.
అర్థవంతమైన (అర్థవత్), ధాతువు కాని, ప్రత్యయం కాని రూపానికి ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ — నామపదపు మూలం (స్టెమ్), దీనికే విభక్తి ప్రత్యయాలు చేరతాయి. ఇది సాధారణ నిర్వచనం; కృత్, తద్ధిత ప్రత్యయాంత రూపాలను, సమాసాలను తర్వాతి సూత్రం (1.2.46) అదే సంజ్ఞకు తెస్తుంది. కాబట్టి మేఘ "మేఘం" వంటి సాదా మూలం తనంతట తానే ప్రాతిపదికం, ప్రమత్త వంటి కృదంతం ఆ విస్తరణ వల్ల ఈ సంజ్ఞను పొందుతుంది. ప్రాతిపదికమే సుప్ విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कृत्तद्धितसमासाश्च 1.2.46 · प्रकरण 5← प्रेक्ष्यम्
forms ending in a कृत् or तद्धित affix, and compounds, are प्रातिपदिक too
Forms ending in a कृत् affix (a primary affix that makes a word straight from a root, like क्त in मत्त), in a तद्धित affix (a secondary affix on a noun), and समास (compounds) are also termed प्रातिपदिक — a nominal base. This extends the previous rule's definition. It is why a कृत् form such as प्रमत्त "heedless" (प्र + मद् + क्त) is itself a stem and takes case endings like any noun, and why the indeclinables श्रुत्वा "having heard" and आलिङ्ग्य "having embraced" count as nominal bases before their further treatment.
కృత్ ప్రత్యయాంత (ధాతువు నుండి నేరుగా పదం చేసే ప్రాథమిక ప్రత్యయం, మత్త లోని క్త వంటిది), తద్ధిత ప్రత్యయాంత (నామంపై గౌణ ప్రత్యయం), సమాస — వీటికి కూడా ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ, నామపదపు మూలం. ఇది ముందటి సూత్రపు నిర్వచనాన్ని విస్తరిస్తుంది. అందుకే ప్రమత్త "అజాగ్రత్త" (ప్ర + మద్ + క్త) వంటి కృదంతం తానే స్టెమ్ అయి, ఏ నామంవలెనే విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది; శ్రుత్వా "విని", ఆలింగ్య "కౌగిలించి" వంటి అవ్యయాలు కూడా తదుపరి వ్యవహారం ముందు నామపద మూలాలుగా లెక్క.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
न विभक्तौ तुस्माः 1.3.4 · प्रकरण 5← प्रेक्ष्यम्
in a case or personal ending a final त-class, स् or म् is not an इत्
The previous rule 1.3.3 हलन्त्यम् makes the final consonant of an affix an इत् — a silent marker that is then dropped. This rule stops that within a विभक्ति (a case ending or a तिङ् personal ending): a final तु (the त-class: त थ द ध न), स्, or म् there is not an इत् and stays as a real letter. So the स् of the instrumental-plural ऐस् (which becomes भिस्) and the त् of a personal ending like तस् are kept, not marked away. In वन्द्यैः "with the venerable ones" the ऐस् holds its स्.
ముందటి సూత్రం 1.3.3 హలంత్యమ్ ప్రత్యయపు చివరి హల్లును ఇత్ — తొలగే మూక గుర్తు — చేస్తుంది. ఈ సూత్రం దాన్ని విభక్తి (విభక్తి ప్రత్యయం లేదా తిఙ్ పురుష ప్రత్యయం) లో ఆపుతుంది: అక్కడ చివరి తు (త-వర్గం: త థ ద ధ న), స్, మ్ ఇత్ కావు, నిజ అక్షరాలుగా నిలుస్తాయి. కాబట్టి తృతీయా బహువచనపు ఐస్ (భిస్ అయ్యేది) లోని స్, తస్ వంటి తిఙ్ ప్రత్యయపు త్ నిలుస్తాయి, గుర్తుగా తొలగవు. వంద్యైః "వందనీయులతో" లో ఐస్ తన స్ ను నిలుపుకుంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
चुटू 1.3.7 · प्रकरण 5← प्रेक्ष्यम्
an affix’s initial palatal or cerebral is a marker
An initial palatal (चु — च छ ज झ ञ) or cerebral (टु — ट ठ ड ढ ण) of an affix is an इत्, a marker: not part of the affix but a tag on it, and it drops. So the ट of the instrumental टा and the ठ, ढ that open other affixes are only labels, gone before the affix is added. It is one of the rules that tell a bare affix from its markers.
ప్రత్యయం మొదట ఉన్న చు (చ ఛ జ ఝ ఞ) గాని టు (ట ఠ డ ఢ ణ) గాని ఇత్తు — అంటే ప్రత్యయంలో భాగం కాక దానిపై గుర్తు మాత్రమే; అది లోపిస్తుంది. అందుకే తృతీయ ప్రత్యయమైన టా లోని ట కేవలం గుర్తు, ప్రత్యయం చేరకముందే పోతుంది. బరి ప్రత్యయాన్ని దాని గుర్తులనుండి వేరుచేసే సూత్రాల్లో ఇది ఒకటి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लशक्वतद्धिते 1.3.8 · प्रकरण 5← प्रभवति
an affix’s initial ल्, श् or velar is a marker
In an affix that is not a taddhita (a secondary nominal affix), an initial ल्, श्, or velar (क ख ग घ ङ) is an इत्, a marker, and drops. This is why the present-participle affix शतृ adds only अत् — its श् is a tag — and why the tense-name लट् contributes no ल्.
తద్ధితం కాని ప్రత్యయం మొదట ఉన్న ల్, శ్, కవర్గం (క ఖ గ ఘ ఙ) ఇత్తులు, లోపిస్తాయి. అందుకే వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయమైన శతృ కేవలం అత్ ను చేరుస్తుంది — దాని శ్ ఒక గుర్తే — మరియు లట్ లకారంలోని ల్ ఏమీ మిగల్చదు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् 1.4.13 · प्रकरण 5← प्रेक्ष्यम्; प्रभवति; आपत्स्यते
the base an affix is added to is called अङ्ग (stem) while the affix stands
Whatever an affix is prescribed after — taken with everything from that point on — is named अङ्ग, the stem, for as long as that affix is present. The name matters because a great many rules operate "on the अङ्ग": the guṇa and vṛddhi changes, the lengthenings, the augments all target the अङ्ग before its ending. So राम is the अङ्ग before a case ending, and चकृ the अङ्ग before a perfect ending — and it is on that अङ्ग that the vowel is strengthened to चकार.
ఒక ప్రత్యయం దేని తరువాత విధించబడుతుందో అది — అక్కడి నుండి ముందంతటితో సహా — ఆ ప్రత్యయం ఉన్నంత వరకు అఙ్గ, అంటే ప్రకృతి (కాండం), అని పిలవబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం, ఎందుకంటే ఎన్నో సూత్రాలు "అఙ్గం మీద" పనిచేస్తాయి: గుణ-వృద్ధి మార్పులు, దీర్ఘీకరణలు, ఆగమాలు అన్నీ ప్రత్యయం ముందు అఙ్గాన్నే లక్ష్యంగా చేసుకుంటాయి. కాబట్టి విభక్తి ముందు రామ అఙ్గం; పరోక్ష ప్రత్యయం ముందు చకృ అఙ్గం — ఆ అఙ్గం మీదే అచ్చు బలపడి చకార అవుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यचि भम् 1.4.18 · प्रकरण 5← प्रेक्ष्यम्
before an ending beginning with य् or a vowel, the stem is called भ
Within the domain the previous rule opened, before an ending that begins with a य् or with any vowel (यच् = य् together with the अच् vowels), the stem is termed भ. The भ name triggers the internal-sandhi rules that reshape a stem before such a weak ending. वन्द्य before ऐस् — the instrumental plural, which begins with the vowel ऐ — is a भ, on the way to वन्द्यैः "with the venerable ones".
ముందటి సూత్రం తెరిచిన క్షేత్రంలో, య్ తో గానీ ఏదైనా అచ్ (స్వరం) తో గానీ మొదలయ్యే ప్రత్యయం ముందు (యచ్ = య్ మరియు అచ్ స్వరాలు కలిపి) స్టెముకు భ సంజ్ఞ. భ సంజ్ఞ, అట్టి బలహీన ప్రత్యయం ముందు స్టెమును మార్చే అంతస్సంధి నియమాలను నడిపిస్తుంది. వంద్య, ఐస్ ముందు — తృతీయా బహువచనం, ఐ అనే స్వరంతో మొదలయ్యేది — భ, వంద్యైః "వందనీయులతో" వైపు దారిలో.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
गतिश्च 1.4.60 · प्रकरण 5← प्रेक्ष्यम्; प्रभवति
the same prefixes, joined to a verb, are also called गति
The same प्रादि words, joined to a verb, are termed गति ("gati") as well, beside their उपसर्ग name. The गति name is what lets a prefix compound with a following क्त्वा form into a single ल्यप् word: नि + अस् + क्त्वा becomes न्यस्य "having laid down", and उप + भुज् + क्त्वा becomes उपभुज्य "having enjoyed". The derivation names this rule where the prefix earns its गति standing.
అవే ప్రాది శబ్దాలు క్రియతో కలిస్తే, ఉపసర్గ సంజ్ఞతో పాటు, గతి సంజ్ఞ కూడా పొందుతాయి. గతి సంజ్ఞే ఉపసర్గను తర్వాతి క్త్వా-రూపంతో ఒక్క ల్యప్ పదంగా సమాసం చేయనిస్తుంది: ని + అస్ + క్త్వా → న్యస్య "ఉంచి", ఉప + భుజ్ + క్త్వా → ఉపభుజ్య "అనుభవించి". ఉపసర్గ తన గతిత్వాన్ని పొందేచోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप् 4.1.2 · प्रकरण 5← प्रेक्ष्यम्
the twenty-one nominal case endings (सुप्), three to a case
This one long sūtra names, in a single run, all twenty-one nominal endings — three for each of the seven cases: सु औ जस् (nominative), अम् औट् शस् (accusative), टा भ्याम् भिस् (instrumental), ङे भ्याम् भ्यस् (dative), ङसि भ्याम् भ्यस् (ablative), ङस् ओस् आम् (genitive), ङि ओस् सुप् (locative). Every declined noun in the poem takes one of these; they are the endings 1.4.14 counts as सुप्. The set's name सुप् is the pratyāhāra formed from its first sound स and its last सुप्.
ఈ ఒక్క పొడవాటి సూత్రం ఇరవై ఒక్క నామవాచక ప్రత్యయాలను ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది — ఏడు విభక్తులకు మూడేసి: సు ఔ జస్ (ప్రథమా), అమ్ ఔట్ శస్ (ద్వితీయా), టా భ్యామ్ భిస్ (తృతీయా), ఙే భ్యామ్ భ్యస్ (చతుర్థీ), ఙసి భ్యామ్ భ్యస్ (పఞ్చమీ), ఙస్ ఓస్ ఆమ్ (షష్ఠీ), ఙి ఓస్ సుప్ (సప్తమీ). కావ్యంలోని ప్రతి విభక్తి పదం వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది; 1.4.14 వీటినే సుప్ గా లెక్కిస్తుంది. ఈ గణపు పేరు 'సుప్' — మొదటి ధ్వని స, చివరి సుప్ లతో ఏర్పడిన ప్రత్యాహారం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अमि पूर्वः 6.1.107 · प्रकरण 5← प्रेक्ष्यम्; धनुःखण्डम्; श्यामम्; कान्तिम्
before the accusative-singular अम्, the stem vowel alone remains
When the accusative-singular ending अम् follows a word ending in अक् (a short a i u …), the single substitute for stem-vowel + अ is the pūrva, the earlier, vowel — the stem vowel wins. So हरि + अम् → हरिम्, गुरु + अम् → गुरुम्, राम + अम् → रामम्. One rule for the accusative singular of every vowel stem.
అక్కు (హ్రస్వ అ ఇ ఉ…) తరువాత అమ్ (ద్వితీయైకవచనం) పరమైతే, ప్రాతిపదిక అచ్చుకూ అ కూ ఏకాదేశం పూర్వరూపం — ప్రాతిపదిక అచ్చు నిలుస్తుంది. హరి + అమ్ → హరిమ్, గురు + అమ్ → గురుమ్, రామ + అమ్ → రామమ్. అచ్చంత శబ్దాల ద్వితీయైకవచనానికి ఒకే సూత్రం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ङसिङसोश्च 6.1.110 · प्रकरण 5← विष्णोः
after e/o, the abl. and gen. singular keep the vowel (pūrva-rūpa)
After a stem in ए or ओ (एङ्), the ablative-singular ङसि and the genitive-singular ङस् merge as pūrva-rūpa — the ए/ओ alone stands. An i-stem takes guṇa first (हरि → हरे), so both the ablative and the genitive singular come out हरेः.
ఏ లేదా ఓ (ఏఙ్) కారాంతం తరువాత పంచమ్యేకవచనం ఙసి, షష్ఠ్యేకవచనం ఙస్ పూర్వరూపంగా కలుస్తాయి — ఏ/ఓ మాత్రమే నిలుస్తుంది. ఇకారాంతం ముందు గుణం వస్తుంది (హరి → హరే), కాబట్టి పంచమి, షష్ఠి రెండూ హరేః గా వస్తాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
टाङसिङसामिनात्स्याः 7.1.12 · प्रकरण 5← वल्मीकाग्रात्; आखण्डलस्य; येन; बर्हेण; गोपवेषस्य
after an a-stem, टा/ङसि/ङस् become इन/आत्/स्य
After a stem in अ, the instrumental-singular टा becomes इन, the ablative-singular ङसि becomes आत्, and the genitive-singular ङस् becomes स्य. So राम + टा → राम + इन → रामेण (with guṇa), राम + ङसि → रामात्, राम + ङस् → रामस्य. Three of the a-stem singular endings are set by this one rule.
అకారాంత శబ్దం తరువాత తృతీయైకవచనం టా → ఇన, పంచమీ ఙసి → ఆత్, షష్ఠీ ఙస్ → స్య. రామ + టా → రామ + ఇన → రామేణ (గుణంతో), రామ + ఙసి → రామాత్, రామ + ఙస్ → రామస్య. అకారాంత ఏకవచన ప్రత్యయాల్లో మూడు ఈ ఒక్క సూత్రంతోనే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
त्यदादीनामः 7.2.102 · प्रकरण 5← येन
a त्यदादि pronoun’s final becomes अ before an ending
The final sound of a त्यदादि pronoun — तद्, यद्, एतद्, इदम् and their group — becomes अ before a case-ending. तद् → त, which then goes on to सः, तम्, ते. It is the step that turns the stem into the shape the endings attach to.
త్యదాది సర్వనామం — తద్, యద్, ఏతద్, ఇదమ్ మొదలైన గణం — దాని అంత్యవర్ణం విభక్తి ముందు అ అవుతుంది. తద్ → త, అటుపైన సః, తమ్, తే అవుతుంది. ప్రత్యయాలు చేరే రూపంలోకి శబ్దాన్ని మార్చే మెట్టు ఇది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
घेर्ङिति 7.3.111 · प्रकरण 5← विष्णोः
a short इ/उ-stem takes guṇa before a ङित् ending
A short इ- or उ-stem (a घि stem) takes guṇa — इ → ए, उ → ओ — before a ङित् case-ending. हरि + ए (dative) → हरये, and गुरु gives गुरवे. It is what raises the vowel in the oblique singular of these stems.
హ్రస్వ ఇ లేదా ఉ కారాంతం (ఘి శబ్దం), ఙిత్ విభక్తి ప్రత్యయం ముందు గుణం తీసుకుంటుంది — ఇ → ఏ, ఉ → ఓ. హరి + ఏ (చతుర్థి) → హరయే; గురు → గురవే. ఈ శబ్దాల పరోక్ష ఏకవచనంలో అచ్చును ఎత్తేది ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आङो नाऽस्त्रियाम् 7.3.120 · प्रकरण 5← स्फुरितरुचिना
after an i-/u-stem (घि), the instrumental टा becomes ना, outside the feminine
After a stem called घि — a short इ or उ stem, when it is not feminine — the instrumental-singular टा (आङ्) becomes ना. So गुरु + टा → गुरुणा, हरि + टा → हरिणा. Contrast the a-stem, where टा becomes इन (रामेण): the same ending, a different replacement by stem class.
ఘి సంజ్ఞ (హ్రస్వ ఇ/ఉ కారాంతం, స్త్రీలింగం కానప్పుడు) తరువాత తృతీయైకవచనం టా (ఆఙ్) కు నా ఆదేశం. గురు + టా → గురుణా, హరి + టా → హరిణా. అకారాంతంలో టా → ఇన (రామేణ); ఒకే ప్రత్యయం, ప్రాతిపదిక వర్గాన్ని బట్టి వేరే ఆదేశం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि 8.4.2 · प्रकरण 5← स्फुरितरुचिना
न becomes ण after र्/ष् even across intervening अट्, क-/प-class, आङ् or नुम् (ṇatva)
A न् becomes the retroflex ण् after a र् or ष् in the same word — and it still does when the vowels and semivowels of अट् (अ इ उ …, ह य व र), the velars, the labials, आङ्, or the augment नुम् stand in between. This is ṇatva. So राम + इन → रामेण, the र् reaching the न across ए; but शाप, with no र् or ष्, keeps its न (शापेन).
ఒకే పదంలో ర్ లేదా ష్ తరువాత న్ మూర్ధన్య ణ్ అవుతుంది — మధ్యలో అట్ (అచ్చులు, హ య వ ర), కవర్గం, పవర్గం, ఆఙ్, నుమ్ ఉన్నా అవుతుంది. ఇదే ణత్వం. రామ + ఇన → రామేణ, ర్ ఏ ను దాటి న ను చేరుతుంది; కానీ శాప లో ర గానీ ష గానీ లేదు, న నిలుస్తుంది (శాపేన).
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वाऽवसाने 8.4.56 · प्रकरण 5← वल्मीकाग्रात्
at a pause, a झल् sound may become its voiceless चर्
At a pause — the end of an utterance — a झल् sound (a stop or sibilant) optionally becomes its voiceless unaspirate चर्. So a word-final द् may be spoken as त्: रामात् or रामाद्. It is why an ablative in -आत् and its voiced twin are both correct at a stop.
విరామం దగ్గర — పలుకు ముగిసేచోట — ఝల్ ధ్వని (స్పర్శ లేదా ఊష్మం) వికల్పంగా తన అఘోష అల్పప్రాణ చర్ అవుతుంది. అందుకే పదాంత ద్ ను త్ గా పలకవచ్చు: రామాత్ లేదా రామాద్. -ఆత్ పంచమి, దాని ఘోష రూపం రెండూ విరామంలో సరైనవి కావడానికి కారణమిదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वमोर्नपुंसकात् 7.1.23 · प्रकरण 7← एतत्; वपुः
after a neuter stem, the nom./acc. singular endings drop (luk)
After a neuter stem other than a short अ, the nominative सु and accusative अम् drop away entirely (luk). So a neuter i-stem stands bare in वारि, and अन्यथावृत्ति ends in its stem इ with no ending shown.
నపుంసక శబ్దం (హ్రస్వ అ కాని) తరువాత ప్రథమా సు, ద్వితీయా అమ్ పూర్తిగా లోపిస్తాయి (లుక్). అందుకే నపుంసక ఇకారాంతం వారి గా బరిగా నిలుస్తుంది; అన్యథావృత్తి తన ఇకారంతో ముగుస్తుంది, ప్రత్యయం కనబడదు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतोऽम् 7.1.24 · प्रकरण 7← प्रेक्ष्यम्; धनुःखण्डम्; श्यामम्
after a short-अ neuter, the nom./acc. singular become अम्
After a short-अ neuter stem, the nominative and accusative singular endings both become अम्. ज्ञानम्, फलम्, वचनम् — the -अम् that a neuter a-stem shows for both “it” and “it (as object)”.
హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దం తరువాత ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు రెండూ అమ్ అవుతాయి. జ్ఞానమ్, ఫలమ్, వచనమ్ — నపుంసక అకారాంతం కర్తగానూ కర్మగానూ చూపే -అమ్ ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो गुणे 6.1.97 · प्रकरण 8← येन; ते
a non-final अ before a guṇa vowel merges forward (para-rūpa)
When a non-final short अ is followed by a guṇa vowel (अ, ए, ओ), the single substitute is the later vowel alone — para-rūpa, the second stands — not a guṇa of the two. It keeps a stem-final अ from doubling with an affix that opens on such a vowel, so only the affix’s vowel is heard.
అంత్యం కాని హ్రస్వ అ తరువాత గుణాచ్చు (అ, ఏ, ఓ) వస్తే, రెండింటి స్థానంలో పరమైన అచ్చు ఒక్కటే మిగులుతుంది — పరరూపం, రెండవది నిలుస్తుంది — గుణం కాదు. అలా అకారాంత శబ్దం అటువంటి అచ్చుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయంతో కలిసినప్పుడు ప్రత్యయపు అచ్చు మాత్రమే వినబడుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश् 7.1.27 · प्रकरण 8← ते
अश् replaces the genitive-singular ending after युष्मद्/अस्मद्
After the pronouns युष्मद् "you" and अस्मद् "I", the genitive-singular ending ङस् is replaced by अश्. The base then becomes तव / मम by 7.2.96, so the genitive singular is तव "your", मम "my". The pronoun of the second and first persons builds its possessive on this substitution.
యుష్మద్ "నీవు", అస్మద్ "నేను" అనే సర్వనామాల తరువాత షష్ఠీ ఏకవచన ప్రత్యయం ఙస్ కి అశ్ ఆదేశం వస్తుంది. తరువాత 7.2.96 చేత ప్రాతిపదికం తవ/మమ అవుతుంది; కాబట్టి షష్ఠీ ఏకవచనం తవ "నీ", మమ "నా". ప్రథమ, మధ్యమ పురుష సర్వనామాల షష్ఠి ఈ ఆదేశంపైనే నిలుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
शेषे लोपः 7.2.90 · प्रकरण 8← ते
in the remaining cases, the final of युष्मद्/अस्मद् elides
In the cases not otherwise provided for, the final अद् of युष्मद्/अस्मद् elides, leaving the bare त्व- / म- (and युष्म-/अस्म- in the plural): ते, मे in the shorter datives and genitives, तव, मम, and the locatives त्वयि "in you", मयि "in me". Elision is the default; the other rules name where a substitute stands instead.
ప్రత్యేకంగా విధించని మిగతా విభక్తుల్లో యుష్మద్/అస్మద్ అంత్యం (అద్) లోపిస్తుంది; కేవలం త్వ-/మ- (బహువచనంలో యుష్మ-/అస్మ-) మిగులుతుంది: హ్రస్వ చతుర్థీ/షష్ఠుల్లో తే, మే; తవ, మమ; సప్తమిలో త్వయి "నీయందు", మయి "నాయందు". లోపమే సామాన్యం; ఆదేశమెక్కడ ఉంటుందో మిగతా సూత్రాలు చెబుతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तवममौ ङसि 7.2.96 · प्रकरण 8← ते
तव and मम replace the base before the genitive singular
Before the genitive-singular (ङस्, replaced by अश् at 7.1.27), युष्मद् becomes तव and अस्मद् becomes मम, giving तव "your", मम "my". These are the full possessive singulars, beside the enclitic ते, मे that 7.2.90 leaves.
షష్ఠీ ఏకవచనం (ఙస్; 7.1.27 చేత అశ్) పరమైనప్పుడు యుష్మద్ → తవ, అస్మద్ → మమ: తవ "నీ", మమ "నా". 7.2.90 వదిలే సంక్షిప్త తే, మే లకు పక్కన ఇవి పూర్ణ షష్ఠీ ఏకవచన రూపాలు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वरादिनिपातमव्ययम् 1.1.37 · प्रकरण 11← प्रेक्ष्यम्; प्रभवति
the स्वरादि words and the निपात particles are called अव्यय (indeclinable)
The words of the स्वरादि list (स्वर्, अन्तर्, प्रातर् and the rest) and the निपात particles are termed अव्यय — indeclinable, taking no case ending and never changing form. Because the प्रादि prefixes are निपात (by 1.4.58), a preverb like प्र in प्रभवति "he arises" is an अव्यय; that is why it stands unchanged before the root.
స్వరాది గణపు శబ్దాలు (స్వర్, అంతర్, ప్రాతర్ మొదలైనవి) మరియు నిపాత శబ్దాలు అవ్యయ సంజ్ఞ పొందుతాయి — అవ్యయం, విభక్తి తీసుకోని, ఎప్పుడూ రూపం మారని పదం. ప్రాది ఉపసర్గలు నిపాతాలు కావటాన (1.4.58 చేత), ప్రభవతి "ఉద్భవించును" లోని ప్ర ఉపసర్గ అవ్యయం; అందుకే అది ధాతువు ముందు మారకుండా నిలుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अव्ययादाप्सुपः 2.4.82 · प्रकरण 11← प्रेक्ष्यम्
after an अव्यय, the आप् (feminine) and सुप् (case) endings undergo लुक्
After an अव्यय — an indeclinable word — the feminine suffix आप् and the case endings सुप् undergo लुक् (लुक्, a disappearance that leaves no trace, not even a mark on what stood before). A prefix like प्र is an अव्यय (an उपसर्ग, and so indeclinable), and when it joins a root it first takes a case ending which this rule then wipes out, so प्र meets मद् bare in प्रमत्तः "heedless". The same लुक् is why an indeclinable never shows an ending: the सुप् is added and at once removed. The derivation names this rule on the silent step where the prefix's ending drops.
అవ్యయం — విభక్తి మారని పదం — తరువాత ఆప్ (స్త్రీలింగ ప్రత్యయం) మరియు సుప్ (విభక్తి ప్రత్యయాలు) లుక్ పొందుతాయి (లుక్ — ఏ గుర్తూ మిగల్చకుండా పూర్తిగా లోపించడం). ప్ర వంటి ఉపసర్గ అవ్యయం; అది ధాతువుతో కలిసేటప్పుడు మొదట ఒక విభక్తి ప్రత్యయాన్ని తీసుకుంటుంది, ఈ సూత్రం దాన్ని తుడిచివేస్తుంది, కాబట్టి ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లో ప్ర మద్ను ప్రత్యయం లేకుండా చేరుతుంది. అవ్యయం ఎప్పుడూ విభక్తి చూపకపోవటానికి కారణం ఇదే: సుప్ చేరి వెంటనే తొలగిపోతుంది. ఉపసర్గపు విభక్తి లోపించే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सार्वधातुकमपित् 1.2.4 · प्रकरण 12← आपत्स्यते
a सार्वधातुक affix that is not पित् is treated as ङित्
A सार्वधातुक affix — a present-system ending or the class sign that goes with it — that is not पित् (not marked प् as its इत्) is treated as ङित्, as though it carried ङ् as an इत्. The ङित् mark blocks the guṇa or vṛddhi strengthening the affix would otherwise pull, so the stem keeps its weak shape under such an ending. The third-person and the आत्मनेपद endings, and the imperatives that are not पित्, all fall under it: शृणु "listen", कथयतः "of the two telling" and रमसे "you take delight" keep their unstrengthened stems by this rule. The derivation names it on the silent step where the ending is fixed as ङित्.
సార్వధాతుక ప్రత్యయం — వర్తమానగణ ప్రత్యయం, లేదా దానితో వచ్చే గణచిహ్నం — పిత్ కానిది (ప్ను ఇత్గా గుర్తు లేనిది) ఙిత్గా, ఙ్ను ఇత్గా కలిగినట్లుగా వర్తిస్తుంది. ఙిత్ గుర్తు, ప్రత్యయం లేకపోతే కలిగించే గుణ లేదా వృద్ధి బలపడటాన్ని అడ్డుకుంటుంది, కాబట్టి ధాతువు అటువంటి ప్రత్యయం కింద తన బలహీన రూపాన్ని నిలుపుకుంటుంది. ప్రథమ పురుష ప్రత్యయాలు, ఆత్మనేపద ప్రత్యయాలు, పిత్ కాని ఆజ్ఞార్థాలు అన్నీ దీని కిందకు వస్తాయి: శృణు "వినుము", కథయతః "చెప్పే ఇద్దరి", రమసే "ఆనందిస్తావు" ఈ సూత్రంచేత బలపడని ధాతురూపాన్ని నిలుపుకుంటాయి. ప్రత్యయాన్ని ఙిత్గా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अनुदात्तङित आत्मनेपदम् 1.3.12 · प्रकरण 12← आपत्स्यते
a root marked अनुदात्तेत् or ङित् takes आत्मनेपद (the middle endings)
A root taught with an अनुदात्त इत् (अनुदात्तेत् — an indicatory sound spoken in the low tone) or with ङ् as an इत् (ङित्) takes आत्मनेपद, the set of personal endings that turn the action toward the agent. Roots like पद् "go, fall" and लभ् "get" are marked this way and so conjugate only in this middle set: सम्पत्स्यन्ते "they will come about", लप्स्यते "he will get". The mark is not visible in the finished word; it is a property of the root the derivation reads to choose the ending, and it names this rule where it does.
అనుదాత్త ఇత్తో (అనుదాత్తేత్ — తగ్గు స్వరంలో పలికిన సూచక ధ్వని) గాని ఙ్ను ఇత్గా (ఙిత్) కలిగి గాని ఉపదేశింపబడిన ధాతువు ఆత్మనేపదాన్ని — క్రియను కర్త వైపు మళ్ళించే పురుష ప్రత్యయాల గణాన్ని — తీసుకుంటుంది. పద్ "పోవు, పడు", లభ్ "పొందు" వంటి ధాతువులు ఇలా గుర్తు కలిగి ఈ ఆత్మనేపద గణంలోనే వర్తిస్తాయి: సంపత్స్యంతే "సంభవించును", లప్స్యతే "పొందును". ఈ గుర్తు పూర్తయిన పదంలో కనబడదు; అది ధాతువు లక్షణం, గొలుసు ప్రత్యయాన్ని ఎంచుకోవడానికి దాన్ని చదివి ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् 1.3.78 · प्रकरण 12← प्रभवति
in the remaining case, a root in the active takes परस्मैपद
In the case left over (शेष — a root not sent to the middle by the preceding rules), when the ending stands for the agent (कर्तरि, the active sense) the root takes परस्मैपद, the set of personal endings that turn the action away from the agent. This is the default that catches every root the आत्मनेपद rules did not claim: भू "be, become" is such a root, so भवति "he becomes" and प्रभवति "he arises" take the active endings. The derivation names this rule where it chooses the active set.
మిగిలిన సందర్భంలో (శేషం — ముందటి సూత్రాలు ఆత్మనేపదానికి పంపని ధాతువు), ప్రత్యయం కర్తను సూచించినప్పుడు (కర్తరి, కర్తృ అర్థం) ధాతువు పరస్మైపదాన్ని — క్రియను కర్త నుండి దూరంగా మళ్ళించే పురుష ప్రత్యయాల గణాన్ని — తీసుకుంటుంది. ఇది ఆత్మనేపద సూత్రాలు తీసుకోని ప్రతి ధాతువునూ పట్టుకొనే మూలనియమం: భూ "అగు, ఉండు" అటువంటి ధాతువు, కాబట్టి భవతి "అగును", ప్రభవతి "ఉద్భవించును" పరస్మైపద ప్రత్యయాలను తీసుకుంటాయి. ఆ గణాన్ని ఎంచుకొనే చోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ते प्राग्धातोः 1.4.80 · प्रकरण 12← प्रेक्ष्यम्; प्रभवति; आपत्स्यते
the prefixes (gati and upasarga) stand before the root
The words just named — the upasargas and the other gati particles — are placed before the root (धातु) they qualify. This is the rule that fixes a prefix's position at the head of the verb. So प्र stands before मद् in प्रमत्तः "heedless", आ before लिङ्ग् in आलिङ्ग्य "having embraced", आ before इ in एत्य "having come". The seam between prefix and root is then handled by sandhi, but their order is settled here.
ఇప్పుడే పేర్కొన్న పదాలు — ఉపసర్గలు, ఇతర గతి పదాలు — తాము విశేషించే ధాతువుకు ముందు ఉంచబడతాయి. ఉపసర్గ స్థానాన్ని క్రియ మొదట స్థిరపరచే సూత్రం ఇది. అలా ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తగలవాడు" లో ప్ర మద్ ముందు, ఆలిఙ్గ్య "కౌగిలించి" లో ఆ లిఙ్గ్ ముందు, ఏత్య "వచ్చి" లో ఆ ఇ ముందు నిలుస్తుంది. ఉపసర్గ, ధాతువుల మధ్య సంధి తరవాత జరుగుతుంది, కానీ వాటి క్రమం ఇక్కడ స్థిరమవుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्यतासी लृलुटोः 3.1.33 · प्रकरण 12← आपत्स्यते
स्य marks the future लृट् and तास् the periphrastic future लुट्
The affix स्य is added to a root for the simple future (लृट्), and the affix तास् for the periphrastic or "first" future (लुट्, an action expected on some later day). So दृश् "to see" + स्य builds द्रक्ष्यसि "you will see"; पद् gives सम्पत्स्यन्ते "they will come about"; while गम् "to go" + तास् builds गन्तासि "you are going to go". The two futures differ in nearness of time, and this rule hands each its affix.
సామాన్య భవిష్యత్తు (లృట్) కోసం ధాతువుకు స్య ప్రత్యయం, పర్యాయ లేదా అనద్యతన భవిష్యత్తు (లుట్ — తరవాతి ఏదో రోజున జరగబోయే క్రియ) కోసం తాస్ ప్రత్యయం చేర్చబడతాయి. అలా దృశ్ "చూచుట" + స్య ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" ను నిర్మిస్తుంది; పద్ సమ్పత్స్యన్తే "సంభవిస్తాయి" ను; గమ్ "వెళ్ళుట" + తాస్ గన్తాసి "వెళ్ళబోతున్నావు" ను నిర్మిస్తుంది. ఈ రెండు భవిష్యత్తులు కాలదూరంలో తేడా చూపుతాయి, ఈ సూత్రం ఒక్కొక్కదానికి దాని ప్రత్యయాన్ని ఇస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कर्तरि शप् 3.1.68 · प्रकरण 12← प्रभवति
the class-sign शप् is added after a root, in the active, before a present-system ending
In the active (कर्तरि, when the verb agrees with its agent), the affix शप् — which surfaces as a plain अ, its श् and प् being only markers — is placed between a root and a following सार्वधातुक ending (the present-system endings). It is the class-sign (विकरण) of the first, sixth and tenth verb classes, and it is what makes their present stems thematic. So भू "to be" takes शप् to give भू + अ + ति, which goes on to भवति "he is" — the poem's भवति and प्रभवति; हृ "to carry" likewise gives हरति "he carries". Where a class takes a different sign, or none, this rule does not apply.
కర్తరి ప్రయోగంలో (క్రియ కర్తతో సమన్వయించినప్పుడు) శప్ ప్రత్యయం — దీని శ్, ప్ కేవలం గుర్తులు కావటాన కేవలం అ గా కనబడేది — ధాతువుకూ, తరువాతి సార్వధాతుక ప్రత్యయానికీ (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలకు) మధ్య చేరుతుంది. ఇది మొదటి, ఆరవ, పదవ ధాతుగణాల వికరణం (గణచిహ్నం); వాటి వర్తమాన అఙ్గాలను థెమాటిక్ గా చేసేది ఇదే. అలా భూ "ఉండుట" శప్ తీసుకొని భూ + అ + తి అవుతుంది, అది భవతి "ఉన్నాడు" గా కొనసాగుతుంది — కావ్యంలోని భవతి, ప్రభవతి; హృ "మోయుట" కూడా హరతి "మోస్తాడు" గా అవుతుంది. వేరే వికరణం తీసుకునే గణానికి, లేదా ఏదీ తీసుకోని గణానికి ఈ సూత్రం వర్తించదు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वर्तमाने लट् 3.2.123 · प्रकरण 12← प्रभवति
the present tense लट् for an action going on now
For an action going on now, the affix लट् — the present tense — is placed after the root. भू “to be” gives भवति, “is”. लट् is the first of the ten लकारs, the slots the tense-and-mood endings fill.
ఇప్పుడు జరుగుతున్న క్రియకు ధాతువు తరువాత లట్ — వర్తమాన లకారం — వస్తుంది. భూ (ఉండుట) → భవతి. పది లకారాల్లో లట్ మొదటిది; కాలార్థ ప్రత్యయాలు నిండే స్థానాలే ఈ లకారాలు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लृट् शेषे च 3.3.13 · प्रकरण 12← आपत्स्यते
लृट् (the future) in the general sense as well
The affix लृट् forms the simple future and applies in the plain future sense, beyond the particular senses the neighbouring rules assign. The स्य of the future comes by 3.1.33, and the personal endings then follow: गमिष्यति "will go", करिष्यति "will do". It is the ordinary "shall/will" of Sanskrit.
మిగిలిన (సామాన్య) భవిష్యదర్థంలో ధాతువుకు లృట్ ప్రత్యయం వస్తుంది — భవిష్యత్తు. 3.1.33 చేత స్య, ఆపై తిఙ్ ఆదేశాలు చేరి రూపమవుతుంది: గమిష్యతి "వెళ్తాడు", కరిష్యతి "చేస్తాడు". ఇది సంస్కృతపు సాధారణ భవిష్యత్కాలం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् 3.4.78 · प्रकरण 12← प्रभवति; आपत्स्यते
the eighteen personal endings (तिङ्) that replace a verb's tense-marker (लकार)
This one sūtra names, in a single run, all eighteen verbal personal endings — the तिङ् set — that stand in for the abstract tense-marker (लकार) a verb first receives. Nine are parasmaipada (active): तिप् तस् झि, सिप् थस् थ, मिप् वस् मस्; nine are ātmanepada (middle): त आताम् झ, थास् आथाम् ध्वम्, इट् वहि महिङ् — three persons against singular, dual and plural in each voice. Every finite verb in the poem takes one: चक्रे "he did" reaches the ātmanepada त, रुणद्धि "he obstructs" the parasmaipada तिप्, द्रक्ष्यसि "you will see" the सिप्. It is the verb's counterpart to 4.1.2, which lists the noun's सुप् endings.
ఈ ఒక్క సూత్రం, ఒక క్రియ మొదట పొందే భావ కాలచిహ్నం (లకారం) స్థానంలో వచ్చే పద్దెనిమిది క్రియా పురుష ప్రత్యయాలను — తిఙ్ గణాన్ని — ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది. తొమ్మిది పరస్మైపదం: తిప్ తస్ ఝి, సిప్ థస్ థ, మిప్ వస్ మస్; తొమ్మిది ఆత్మనేపదం: త ఆతామ్ ఝ, థాస్ ఆథామ్ ధ్వమ్, ఇట్ వహి మహిఙ్ — ప్రతి పదంలో మూడు పురుషలు ఏకవచన, ద్వివచన, బహువచనాలకు ఎదురుగా. కావ్యంలోని ప్రతి తిఙంత క్రియా వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది: చక్రే "చేశాడు" ఆత్మనేపద త ను, రుణద్ధి "అడ్డగిస్తాడు" పరస్మైపద తిప్ ను, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" సిప్ ను చేరుకుంటాయి. నామపదపు సుప్ ప్రత్యయాలను పేర్కొనే 4.1.2 కు ఇది క్రియాపరమైన జోడి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
टित आत्मनेपदानां टेरे 3.4.79 · प्रकरण 12← आपत्स्यते
after a टित् tense-marker the टि of an ātmanepada ending becomes ए
After a टित् tense-marker — a lakāra marked with a silent ट्, which the present-system tenses carry — the टि of the ātmanepada personal endings is replaced by ए. (The टि of an ending is its final vowel together with any consonant after it.) So the ending त becomes ते and झ becomes झे: पद् "to happen" gives आपत्स्यते "it will befall" and सम्पत्स्यन्ते "they will come to pass", and लभ् "to get" gives लप्स्यते "he will obtain".
టిత్ కాల-గుర్తు తరవాత — మౌన ట్ గుర్తుగల లకారం, వర్తమాన వ్యవస్థ కాలాలు మోసేది — ఆత్మనేపద పురుష ప్రత్యయాల టి భాగం ఏ చేత మార్చబడుతుంది. (ప్రత్యయపు టి అంటే దాని చివరి అచ్చు, దాని తరవాతి హల్లుతో కలిపి.) అలా త ప్రత్యయం తే గా, ఝ ఝే గా అవుతాయి: పద్ "జరుగుట" ఆపత్స్యతే "సంభవించును" నూ సమ్పత్స్యన్తే "సంభవిస్తాయి" నూ ఇస్తుంది; లభ్ "పొందుట" లప్స్యతే "పొందును" ఇస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिङ्शित्सार्वधातुकम् 3.4.113 · प्रकरण 12← प्रभवति; आपत्स्यते
a तिङ् ending and a शित् affix are called सार्वधातुक
A तिङ् ending (तिङ्, the block of finite personal endings) and any शित् affix (शित्, one that carries श् as its इत् mark, such as the class-signs शप् and श्यन्) are called सार्वधातुक — "reaching the whole root", the class of affixes that stand in the present system and act on the root as a whole. भवति "he becomes" ends in the तिङ् ending तिप् and carries the class-sign शप्, both सार्वधातुक. The name matters because other rules turn on it — some strengthenings apply only before a सार्वधातुक affix. The derivation names this rule where it fixes the affix as सार्वधातुक.
తిఙ్ ప్రత్యయం (తిఙ్ — క్రియాపదపు పురుష ప్రత్యయాల గణం) మరియు ఏదైనా శిత్ ప్రత్యయం (శిత్ — శ్ను ఇత్గా కలిగినది, శప్, శ్యన్ వంటి గణచిహ్నాలు) సార్వధాతుక సంజ్ఞ పొందుతాయి — "ధాతువు పూర్తికి చేరునది", వర్తమాన వ్యవస్థలో నిలిచి ధాతువును మొత్తంగా వర్తించే ప్రత్యయాల గణం. భవతి "అగును" తిఙ్ ప్రత్యయం తిప్తో అంతమై గణచిహ్నం శప్ను కలిగి ఉంది, రెండూ సార్వధాతుకాలు. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం — కొన్ని బలపరిచే మార్పులు సార్వధాతుక ప్రత్యయం ముందు మాత్రమే జరుగుతాయి. ప్రత్యయాన్ని సార్వధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आर्धधातुकं शेषः 3.4.114 · प्रकरण 12← प्रेक्ष्यम्; आपत्स्यते
the affix left over (not तिङ् or शित्) is called आर्धधातुक
Any affix enjoined after a root that is not a तिङ् ending and not a शित् affix — everything left over (शेष) once the सार्वधातुक affixes are set aside — is called आर्धधातुक, the class that reaches "half the root" and builds the stems outside the present system. The कृत् suffixes fall here: क्त in प्रमत्तः "heedless", क्त्वा in श्रुत्वा "having heard", and the future sign स्य in द्रक्ष्यसि "you will see" are all आर्धधातुक. The name governs whether the augment इट् may come and how the root's vowel strengthens. The derivation names this rule where it fixes the कृत् or derived affix as आर्धधातुक.
ధాతువు తరువాత విధించిన ప్రత్యయాలలో తిఙ్ ప్రత్యయమూ కాక శిత్ ప్రత్యయమూ కాక — సార్వధాతుక ప్రత్యయాలను పక్కన పెట్టాక మిగిలినది (శేషం) — దానికి ఆర్ధధాతుక సంజ్ఞ, "ధాతువులో సగానికే" చేరి వర్తమాన వ్యవస్థ వెలుపలి రూపాలను నిర్మించే గణం. కృత్ ప్రత్యయాలు ఇక్కడకు వస్తాయి: ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లోని క్త, శ్రుత్వా "విని" లోని క్త్వా, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" లోని భవిష్యత్ చిహ్నం స్య — అన్నీ ఆర్ధధాతుకాలు. ఇట్ ఆగమం వచ్చునా, ధాతువు అచ్చు ఎలా బలపడునా అనేది ఈ సంజ్ఞపై ఆధారపడుతుంది. కృత్ లేదా సాధిత ప్రత్యయాన్ని ఆర్ధధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् 7.2.10 · प्रकरण 12← आपत्स्यते
after a single-vowel root unaccented in its teaching form, आर्धधातुक takes no इट्
After a root that is एकाच् — of a single vowel, one syllable — and anudātta (unaccented) in the way it is taught, an आर्धधातुक affix does not take the augment इट् (the इ- that otherwise props such an affix onto the root). These are the अनिट् roots, the ones that join their suffix bare. दृश् "see", कृ "do" and पद् "go" are among them, so द्रक्ष्यसि "you will see", कर्तुम् "to do" and सम्पत्स्यन्ते "they will come about" set the future or the infinitive straight on the root with no इ between. The derivation names this rule on the silent step where the इट् is withheld.
ఏకాచ్ — ఒకే అచ్చు, ఒక అక్షరం — అయి, ఉపదేశింపబడిన తీరులో అనుదాత్తమైన (అనుదాత్త) ధాతువు తరువాత ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం ఇట్ ఆగమాన్ని (లేకపోతే ఆ ప్రత్యయాన్ని ధాతువుకు ఆనించే ఇ-) తీసుకోదు. ఇవి అనిట్ ధాతువులు, తమ ప్రత్యయాన్ని ప్రత్యయాంతరం లేకుండా చేరేవి. దృశ్ "చూడు", కృ "చేయు", పద్ "పోవు" వీటిలోనివి, కాబట్టి ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు", కర్తుమ్ "చేయుటకు", సంపత్స్యంతే "సంభవించును" భవిష్యత్తును లేదా భావార్థకాన్ని మధ్య ఇ లేకుండా నేరుగా ధాతువుపై ఉంచుతాయి. ఇట్ ఆగిపోయే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सार्वधातुकार्धधातुकयोः 7.3.84 · प्रकरण 12← प्रभवति
a root's final इक् vowel takes guṇa before a सार्वधातुक or आर्धधातुक affix
A root ending in one of the इक् vowels — इ उ ऋ ऌ — takes guṇa, the middle grade (इ/उ → ए/ओ, ऋ → अर्), before an affix of either great class: a सार्वधातुक (the present-system endings) or an आर्धधातुक (the endings and suffixes outside it — futures, infinitives, most kṛt affixes). So भू "to be" raises to भो before the present ending, giving भवति "he is"; कृ "to do" raises to कर् before the infinitive तुम्, giving कर्तुम् "to do"; श्रु "to hear" to श्रो in श्रोष्यसि "you will hear". It is the principal rule that strengthens a root's final vowel one grade.
ఇక్ అచ్చుల్లో — ఇ ఉ ఋ ఌ — ఒకదానితో అంతమయ్యే ధాతువు, రెండు మహాగణాల్లో ఏ ప్రత్యయం ముందైనా — సార్వధాతుకం (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలు) లేదా ఆర్ధధాతుకం (దానికి వెలుపలి ప్రత్యయాలు — భవిష్యత్తు, తుమున్, చాలా కృత్ ప్రత్యయాలు) ముందు — గుణం, మధ్య మెట్టు (ఇ/ఉ → ఏ/ఓ, ఋ → అర్), పొందుతుంది. అలా భూ "ఉండుట" వర్తమాన ప్రత్యయం ముందు భో గా ఎక్కి భవతి "ఉన్నాడు" అవుతుంది; కృ "చేయుట" తుమ్ ముందు కర్ గా ఎక్కి కర్తుమ్ "చేయుటకు" అవుతుంది; శ్రు "వినుట" శ్రోష్యసి "వింటావు" లో శ్రో గా. ధాతువు అంత్య అచ్చును ఒక మెట్టు బలపరచే ప్రధాన సూత్రం ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ऋहलोर्ण्यत् 3.1.124 · प्रकरण 33← प्रेक्ष्यम्
the kṛtya affix ण्यत् comes after a root ending in ऋ or a consonant
After a root ending in ऋ or in a consonant (हल्), the kṛtya affix ण्यत् is added in the passive-potential sense "to be done, fit to be done". Its ण- and त- markers cause vṛddhi of the root vowel and give the ending -य: कृ → कार्य "to be done", वच् → वाच्य "to be said". The ण्यत् word declines as an ordinary adjective and agrees with the thing that is to be acted on. It is one of the kṛtyas 3.1.96 तव्यत्तव्यानीयरः opens.
ఋకారాంత లేదా హల్లంత ధాతువు తరువాత కర్మణి/భావే "చేయదగినది" అనే అర్థంలో కృత్య ప్రత్యయం ణ్యత్ చేరుతుంది. దాని ణ, త ఇత్తులవల్ల ధాతువుకు వృద్ధి వచ్చి -య రూపమిస్తుంది: కృ → కార్య "చేయదగినది", వచ్ → వాచ్య "చెప్పదగినది". ణ్యదంతం సామాన్య విశేషణంలా నడిచి కర్మతో అన్వయిస్తుంది. ఇది 3.1.96 (తవ్యత్ మొ.) తెరచే కృత్యాల్లో ఒకటి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद् वृद्धम् 1.1.73 · प्रकरण 48← आपत्स्यते
a stem whose first vowel is a वृद्धि vowel is named वृद्धम्
A stem the first of whose vowels (अचाम् आदिः) is a वृद्धि vowel — आ, ऐ or औ — is given the name वृद्धम्. The name marks a word as begun in a strengthened vowel, so the rules that turn on such a beginning can reach it. आदाय "having taken", आरूढे "mounted" and आयत्तम् "dependent" all open in आ, and are वृद्धम् by this rule. The derivation names it on the silent step where the word is fixed as वृद्धम्.
ఏ అంగం మొదటి అచ్చు (అచామ్ ఆదిః) వృద్ధి అచ్చు — ఆ, ఐ లేదా ఔ — అయితే, ఆ అంగానికి వృద్ధమ్ అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ, పదం బలపడిన అచ్చుతో మొదలైనట్లు గుర్తిస్తుంది, తద్వారా అటువంటి ఆరంభంపై ఆధారపడే సూత్రాలు దాన్ని అందుకోగలవు. ఆదాయ "తీసుకొని", ఆరూఢే "ఎక్కిన", ఆయత్తమ్ "ఆధారపడిన" అన్నీ ఆ తో మొదలవుతాయి, ఈ సూత్రంచేత వృద్ధమ్ అవుతాయి. పదం వృద్ధమ్గా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अ अ 8.4.68 · not in the abridgement← प्रेक्ष्यम्; प्रभवति; आपत्स्यते
the short अ, held open through the derivation, returns to its close sound at the end
The last sūtra of the Aṣṭādhyāyī. Throughout a derivation the short अ is treated as though it were open (विवृत), like the long आ, so that the rules can reach it; this rule restores its natural close (संवृत) sound once the derivation is done. It is the final step of nearly every chain — of चक्रे, of प्रमत्तः, and the rest. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.
అష్టాధ్యాయి చివరి సూత్రం. వ్యుత్పత్తి అంతటా హ్రస్వ అ ను విచ్చుకున్నట్టుగా (వివృత), దీర్ఘ ఆ వలె, గ్రహిస్తారు — తద్వారా నియమాలు దానిని అందుకోగలుగుతాయి; వ్యుత్పత్తి ముగిసిన పిదప ఈ సూత్రం దాని సహజ సంవృత ధ్వనిని తిరిగి ఇస్తుంది. ఇది దాదాపు ప్రతి గొలుసుకూ చివరి మెట్టు — చక్రే కు, ప్రమత్తః కు, మిగిలిన వాటికి. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text
१समासविग्रहthe compounds, unpacked
रत्नच्छायाव्यतिकरः
रत्न · छाया · व्यतिकर
रत्नानां छायाः
तत्पुरुष (genitive) — the lights of jewels — Mallinātha names them, the glow of a ruby and the rest
रत्नच्छायानां व्यतिकरः
तत्पुरुष (genitive) — the running together of those lights
तत्पुरुष. jewel-lights mixed into one another — Mallinātha glosses व्यतिकर as मिश्रण, a mingling, which is what a rainbow looks like
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“ratnacchāyānāṃ padmarāgādimaṇiprabhāṇāṃ vyatikaro miśraṇamiva”
वल्मीकाग्रात्
वल्मीक · अग्र
वल्मीकस्य अग्रम्
तत्पुरुष (genitive) — the top of the anthill
तत्पुरुष. out of the mouth of an anthill — Mallinātha glosses वामलूरविवरात्, the hole in it, and cites Amara for वल्मीक being either gender
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“valmīkāgrādvāmalūravivarāt || “vāmalūraśca nākuśca valmīkaṃ punnapuṃsakam” ityamaraḥ”
धनुःखण्डम्
धनुस् · खण्ड
धनुषः खण्डम्
तत्पुरुष (genitive) — a piece of a bow
तत्पुरुष. a length of bow — a rainbow is a piece rather than a whole one, which is what the word is doing here
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“ākhaṇḍalasyendrasyaitaddhanuḥkhaṇḍam”
स्फुरितरुचिना
स्फुरित · रुचि
स्फुरिता रुचिः यस्य तेन
बहुव्रीहि — by the one whose sheen flashes
बहुव्रीहि — it refers to बर्हेण. the feather whose colour keeps catching the light — Mallinātha glosses उज्ज्वलकान्तिना
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“sphuritarucinojvala kāntinā barheṇa picchena”
गोपवेषस्य
गोप · वेष
गोपस्य वेषः
तत्पुरुष (genitive) — a cowherd's dress
गोपवेषः यस्य सः
बहुव्रीहि — the one who is wearing it
बहुव्रीहि — it refers to विष्णोः. Viṣṇu dressed as a cowherd — Mallinātha names him, गोपाल, Kṛṣṇa, and it is the dark body and the one feather the verse wants
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“gopaveṣasya viṣṇorgopālasya kṛṣṇasya śyāmaṃ vapuriva”
२प्रतिपदार्थeach word, its form and sense
a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular
रत्नच्छायाव्यतिकरः
printed रत्नच्छायाव्यतिकर
व्यतिकर
a mingling — the thing the rainbow is being compared to, so it stands in the nominative beside इव
a-stem masculine
The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः.
అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్షః, యక్షౌ, యక్షాః.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
a-stem masculine
The largest noun class, and the one every other declension is measured against: यक्ष, राम. The nominative singular यक्षः ends in a visarga that is a buried स् (8.2.66, then 8.3.15); the instrumental शापेन comes from टा becoming इन after an a-stem (7.1.12) and then अ + इ → ए (6.1.87); the locative plural is यक्षेषु. Adjectives in अ — प्रमत्त, भोग्य — decline the same way in the masculine, so प्रमत्तः and भोग्येण sit in this same table.
అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్ష, రామ. శబ్దమంజరిలో మొదటి శబ్దం 'రామః రామౌ రామాః'. ప్రథమా ఏకవచనం యక్షః (దాగిన స్), తృతీయా శాపేన (టా → ఇన 7.1.12; అ + ఇ → ఏ 6.1.87), సప్తమీ బహువచనం యక్షేషు. అకారాంత విశేషణాలు — ప్రమత్త, భోగ్య — పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి; ప్రమత్తః, భోగ్యేణ ఇదే పట్టికలో ఉంటాయి.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | व्यतिकरः | व्यतिकरौ | व्यतिकराः |
| द्वितीया | व्यतिकरम् | व्यतिकरौ | व्यतिकरान् |
| तृतीया | व्यतिकरेण | व्यतिकराभ्याम् | व्यतिकरैः |
| चतुर्थी | व्यतिकराय | व्यतिकराभ्याम् | व्यतिकरेभ्यः |
| पञ्चमी | व्यतिकरात् | व्यतिकराभ्याम् | व्यतिकरेभ्यः |
| षष्ठी | व्यतिकरस्य | व्यतिकरयोः | व्यतिकराणाम् |
| सप्तमी | व्यतिकरे | व्यतिकरयोः | व्यतिकरेषु |
| सम्बोधन | व्यतिकर | व्यतिकरौ | व्यतिकराः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + स्
8.2.66ससजुषो रुः
राम + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
अव्यय
इव
इव
like — the first of the verse's two comparisons
indeclinable
An indeclinable — no case, no number, one form everywhere.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
√ईक्ष् + ण्यत्, प्रथमा एकवचन nominative singular
प्रेक्ष्यम्
printed प्रेक्ष्यमेतत्
प्रेक्ष्य, from प्र + √ईक्ष्
worth looking at — a kṛtya, "to be gazed at". Mallinātha glosses दर्शनीयम्
kṛtya in ण्यत्
The same 'to be X-ed', formed with य after a root ending in ṛ or a consonant: √भुज् → भोग्य, √वन्द् → वन्द्य.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
√ईक्ष् · class 1 · ण्यत्
ईक्षँ
1.3.1भूवादयो धातवः
ईक्षँ॒
and, without changing the form,1.3.2
1.3.9तस्य लोपः
ईक्ष्
1.4.58प्रादयः
प्र + ईक्ष्
and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80
3.1.124ऋहलोर्ण्यत्
प्र + ईक्ष् + ण्यत्
and, without changing the form,1.3.31.3.7
1.3.9तस्य लोपः
प्र + ईक्ष् + य
and, without changing the form,1.2.451.2.463.4.1141.1.431.1.37liṅgānuśāsana 86
4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
प्र + ईक्ष् + य + सुँ
and, without changing the form,1.3.2
1.3.9तस्य लोपः
प्र + ईक्ष् + य + स्
and, without changing the form,1.1.372.4.82
7.1.24अतोऽम्
प्र + ईक्ष् + य + अम्
and, without changing the form,1.3.41.4.131.4.141.4.18
6.1.107अमि पूर्वः
प्र + ईक्ष् + य + म्
6.1.87आद्गुणः
प्र् + एक्ष् + य + म्
8.4.68अ अ
प्रेक्ष्यम्
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern फल declines on
7.1.24अतोऽम्
फल+अम्
6.1.107अमि पूर्वः
फलम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
प्रेक्ष्यम्, “worth looking at”, is a kṛtya — a form that says a thing is to be, or ought to be, done to. It is प्र + √ईक्ष्, “to look at”, with the suffix ण्यत्, so “to be gazed at”; Mallinātha glosses दर्शनीयम्. It is the third kṛtya the reading has met: वन्द्यैः, “to be bowed to”, at 1.12 and पेय, “to be drunk”, at 1.13 were both कृत्यs too. The suffix here is ण्यत्, one of the three the class uses; 1.18 will show a fourth of the same idea built with अनीयर्.
ప్రేక్ష్యమ్, “చూడదగినది”, ఒక కృత్యం — ఒక పనిని చేయవలసినది, చేయదగినది అని చెప్పే రూపం. ఇది ప్ర + √ఈక్ష్, “చూచుట”, కు ణ్యత్ ప్రత్యయం చేర్చి, “చూడబడదగినది”; మల్లినాథుడు దర్శనీయమ్ అని గ్లోసిస్తాడు. ఇది చదువులో కలిసిన మూడవ కృత్యం: 1.12 లో వన్ద్యైః, “నమస్కరించదగినది”, 1.13 లో పేయ, “త్రాగదగినది”, రెండూ కృత్యాలే. ఇక్కడి ప్రత్యయం ణ్యత్, ఈ గణం వాడే మూడింటిలో ఒకటి; 1.18 లో అదే అర్థాన్ని అనీయర్ తో కట్టిన నాలుగవది కనిపిస్తుంది.
pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular
एतत्
printed प्रेक्ष्यमेतत्
एतद्
this one here — Mallinātha says the word is a pointing finger: the yakṣa is showing him the thing as it appears
pronoun
A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern एतद् declines on
7.1.23स्वमोर्नपुंसकात्
एतद्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
अव्यय
पुरस्तात्
printed पुरस्ताद्
पुरस्तात्
in front — Mallinātha glosses अग्रे
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय
a-stem neuter, पञ्चमी एकवचन ablative singular
वल्मीकाग्रात्
अग्र
from the top — and the compound says of what: of an anthill
a-stem neuter
Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
a-stem neuter
Neuter nouns in short अ: फल “fruit”, वचन “word”, कुसुम, and adjectives in अ agreeing with a neuter noun. The nominative and accusative singular end in अम् (7.1.24) — फलम् — and are alike; the plural फलानि takes नुम् and lengthens; the instrumental plural is फलैः (7.1.9). It is the a-stem masculine’s table with the neuter’s own nominative, accusative and the -आनि plural.
హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దాలు: ఫల “పండు”, వచన “మాట”, కుసుమ, నపుంసక నామానికి అన్వయించే అకారాంత విశేషణాలు. ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు అమ్ తో ముగుస్తాయి (7.1.24) — ఫలమ్ — రెండూ ఒకటే; బహువచనం ఫలాని నుమాగమంతో దీర్ఘమవుతుంది; తృతీయా బహువచనం ఫలైః (7.1.9). అకారాంత పుంలింగ పట్టికే, నపుంసకపు సొంత ప్రథమ, ద్వితీయ, -ఆని బహువచనంతో.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | अग्रम् | अग्रे | अग्राणि |
| द्वितीया | अग्रम् | अग्रे | अग्राणि |
| तृतीया | अग्रेण | अग्राभ्याम् | अग्रैः |
| चतुर्थी | अग्राय | अग्राभ्याम् | अग्रेभ्यः |
| पञ्चमी | अग्रात् | अग्राभ्याम् | अग्रेभ्यः |
| षष्ठी | अग्रस्य | अग्रयोः | अग्राणाम् |
| सप्तमी | अग्रे | अग्रयोः | अग्रेषु |
| सम्बोधन | अग्र | अग्रे | अग्राणि |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem neuter, पञ्चमी एकवचन ablative singular · the pattern फल declines on
7.1.12टाङसिङसामिनात्स्याः
फल + आत्
6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
फलात्
8.2.39झलां जशोऽन्ते8.4.56वाऽवसाने
फलाद्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√भू, class 1, लट्, parasmaipada, third person singular
प्रभवति
√भू with प्र
comes forth — Mallinātha glosses आविर्भवति, appears out of nothing, which is what a rainbow does
present, लट्
The present tense.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
| प्रथम | भवति | भवतः | भवन्ति |
|---|---|---|---|
| मध्यम | भवसि | भवथः | भवथ |
| उत्तम | भवामि | भवावः | भवामः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
√भू · class 1 · लट्
भू
1.3.1भूवादयो धातवः
भू
1.4.58प्रादयः
प्र + भू
and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80
3.2.123वर्तमाने लट्
प्र + भू + लँट्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
प्र + भू + ल्
and, without changing the form,1.3.78
3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
प्र + भू + तिप्
and, without changing the form,1.3.3
1.3.9तस्य लोपः
प्र + भू + ति
and, without changing the form,1.2.453.4.1131.1.431.1.37
3.1.68कर्तरि शप्
प्र + भू + शप् + ति
and, without changing the form,1.3.31.3.8
1.3.9तस्य लोपः
प्र + भू + अ + ति
and, without changing the form,3.4.1131.1.431.1.371.4.13
7.3.84सार्वधातुकार्धधातुकयोः
प्र + भो + अ + ति
and, without changing the form,1.4.14
6.1.78एचोऽयवायावः
प्र + भव् + अ + ति
8.4.68अ अ
प्रभवति
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular
धनुःखण्डम्
printed धनुःखण्डमाखण्डलस्य
खण्ड
a piece — and the compound says of what: of a bow. This is the verse's subject
a-stem neuter — Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि. · a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | खण्डम् | खण्डे | खण्डानि |
| द्वितीया | खण्डम् | खण्डे | खण्डानि |
| तृतीया | खण्डेन | खण्डाभ्याम् | खण्डैः |
| चतुर्थी | खण्डाय | खण्डाभ्याम् | खण्डेभ्यः |
| पञ्चमी | खण्डात् | खण्डाभ्याम् | खण्डेभ्यः |
| षष्ठी | खण्डस्य | खण्डयोः | खण्डानाम् |
| सप्तमी | खण्डे | खण्डयोः | खण्डेषु |
| सम्बोधन | खण्ड | खण्डे | खण्डानि |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern फल declines on
7.1.24अतोऽम्
फल+अम्
6.1.107अमि पूर्वः
फलम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular
आखण्डलस्य
printed धनुःखण्डमाखण्डलस्य
आखण्डल
of Indra — Mallinātha glosses इन्द्रस्य. The name is "the breaker", and the bow is what a breaker would carry
a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | आखण्डलः | आखण्डलौ | आखण्डलाः |
| द्वितीया | आखण्डलम् | आखण्डलौ | आखण्डलान् |
| तृतीया | आखण्डलेन | आखण्डलाभ्याम् | आखण्डलैः |
| चतुर्थी | आखण्डलाय | आखण्डलाभ्याम् | आखण्डलेभ्यः |
| पञ्चमी | आखण्डलात् | आखण्डलाभ्याम् | आखण्डलेभ्यः |
| षष्ठी | आखण्डलस्य | आखण्डलयोः | आखण्डलानाम् |
| सप्तमी | आखण्डले | आखण्डलयोः | आखण्डलेषु |
| सम्बोधन | आखण्डल | आखण्डलौ | आखण्डलाः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern राम declines on
7.1.12टाङसिङसामिनात्स्याः
रामस्य
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
pronoun, तृतीया एकवचन instrumental singular
येन
यद्
by which — Mallinātha supplies the noun: by that piece of bow
pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, तृतीया एकवचन instrumental singular
pronoun, तृतीया एकवचन instrumental singular · the pattern यद् declines on
7.2.102त्यदादीनामः
य+अ+आ्
6.1.97अतो गुणे
य+आ
7.1.12टाङसिङसामिनात्स्याः
य+इन
6.1.87आद्गुणः
येन
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular
श्यामम्
printed श्यामं
श्याम
dark — the rain-cloud's colour, and Kṛṣṇa's
a-stem neuter — Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि. · a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | श्यामम् | श्यामे | श्यामानि |
| द्वितीया | श्यामम् | श्यामे | श्यामानि |
| तृतीया | श्यामेन | श्यामाभ्याम् | श्यामैः |
| चतुर्थी | श्यामाय | श्यामाभ्याम् | श्यामेभ्यः |
| पञ्चमी | श्यामात् | श्यामाभ्याम् | श्यामेभ्यः |
| षष्ठी | श्यामस्य | श्यामयोः | श्यामानाम् |
| सप्तमी | श्यामे | श्यामयोः | श्यामेषु |
| सम्बोधन | श्याम | श्यामे | श्यामानि |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern फल declines on
7.1.24अतोऽम्
फल+अम्
6.1.107अमि पूर्वः
फलम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
us-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular
वपुः
printed वपुरतितरां
वपुस्
body, form — a us-stem, its s showing as visarga at the end of the word
us-stem neuter
A consonant stem in -us, neuter, whose s shows as visarga at the end of a word: वपुस् → वपुः.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
us-stem neuter
Neuter stems ending in उस्: धनुस् "bow", and the poem's वपुस् "body" (वपुः at 1.15). The स् shows as a visarga at the word's end — धनुः, वपुः — and as ष् before a vowel or झल् ending by ṣatva (8.3.59): धनुषा, धनुषी. The strong plural takes नुम् and the न् becomes anusvāra before the ष् — धनूंषि, वपूंषि (8.3.24). Otherwise it declines as a short-उ neuter.
ఉస్-అంత నపుంసకలింగ శబ్దాలు: ధనుస్ "విల్లు", పద్యంలోని వపుస్ "శరీరం" (1.15లో వపుః). స్ పదాంతంలో విసర్గగా — ధనుః, వపుః — అచ్/ఝల్ ప్రత్యయం ముందు షత్వం (8.3.59) చేత ష్ గా — ధనుషా, ధనుషీ. బలమైన బహువచనం నుమ్ తీసుకుని, న్ ష్ ముందు అనుస్వారమవుతుంది — ధనూంషి, వపూంషి (8.3.24). మిగతా చోట్ల హ్రస్వ-ఉ నపుంసకంలా నడుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | वपुः | वपुषी | वपूंषि |
| द्वितीया | वपुः | वपुषी | वपूंषि |
| तृतीया | वपुषा | वपुर्भ्याम् | वपुर्भिः |
| चतुर्थी | वपुषे | वपुर्भ्याम् | वपुर्भ्यः |
| पञ्चमी | वपुषः | वपुर्भ्याम् | वपुर्भ्यः |
| षष्ठी | वपुषः | वपुषोः | वपुषाम् |
| सप्तमी | वपुषि | वपुषोः | वपुःषु |
| सम्बोधन | वपुः | वपुषी | वपूंषि |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
us-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern धनुष् declines on
7.1.23स्वमोर्नपुंसकात्
धनुष्
8.2.66ससजुषो रुः
धनुरुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
धनुः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
वपुः, “body, form”, is an us-stem neuter — a noun whose stem ends in स्, वपुस्, and whose final स् shows as a विसर्ग at the end of a word (वपुः) and as र् before a voiced sound (वपुर् अतितराम्). It declines like a consonant-stem, not like the a-stems that fill most of the verse. Mallinātha reads the word as the cloud's own dark body, which the rainbow will set off the way one peacock feather sets off Kṛṣṇa's.
వపుః, “శరీరము, రూపము”, ఉసంత నపుంసకం — స్ తో అంతమయ్యే కాండం వపుస్, దీని చివరి స్ పదాంతంలో విసర్గగా (వపుః), ఘోష ధ్వని ముందు ర్ గా (వపుర్ అతితరాం) కనిపిస్తుంది. పద్యంలో అధికంగా ఉండే అకారాంత శబ్దాలవలె కాక హల్లంత శబ్దంవలె వికారం పొందుతుంది. మల్లినాథుడు దీన్ని మేఘుని నల్లని శరీరంగా చదువుతాడు, కృష్ణుని ఒక్క నెమలి ఈక చేసినట్లు హరివిల్లు దాన్ని మెరుగుపరుస్తుంది.
अव्यय
अतितराम्
printed वपुरतितरां
अतितराम्
exceedingly — the comparative built into an indeclinable, and it is what makes the verse a promise rather than a description
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय
i-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular
कान्तिम्
printed कान्तिमापत्स्यते
कान्ति
loveliness — Mallinātha glosses शोभाम्
i-stem feminine
A short-i stem in the feminine: वसतिः, वसती, वसतयः — the same endings as the masculine but for a few cases.
హ్రస్వ ఇకారాంత స్త్రీలింగం: వసతిః, వసతీ, వసతయః — కొన్ని విభక్తులు తప్ప పుంలింగపు ప్రత్యయాలే.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
i-stem feminine
Feminine stems ending in short इ: मति, वसति, कीर्ति. The accusative singular is मतिम् (before अम्, the stem vowel wins, 6.1.107). The instrumental singular is मत्या; the dative, ablative, genitive and locative singular optionally take the nadī endings (मत्यै beside मतये). It declines much like the i-stem masculine हरि, with the feminine options in the singular oblique cases.
ఇకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: మతి, వసతి, కీర్తి. ద్వితీయైకవచనం మతిమ్ (అమ్ ముందు పూర్వరూపం, 6.1.107). తృతీయైకవచనం మత్యా; చతుర్థీ/పంచమీ/షష్ఠీ/సప్తమీ ఏకవచనాల్లో ఐచ్ఛికంగా నదీ ప్రత్యయాలు (మత్యై / మతయే). ఇకారాంత పుంలింగం (హరి) లాగే, ఏకవచన పరవిభక్తుల్లో స్త్రీలింగ ఐచ్ఛికాలతో.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | कान्तिः | कान्ती | कान्तयः |
| द्वितीया | कान्तिम् | कान्ती | कान्तीः |
| तृतीया | कान्त्या | कान्तिभ्याम् | कान्तिभिः |
| चतुर्थी | कान्त्यै | कान्तिभ्याम् | कान्तिभ्यः |
| पञ्चमी | कान्त्याः | कान्तिभ्याम् | कान्तिभ्यः |
| षष्ठी | कान्त्याः | कान्त्योः | कान्तीनाम् |
| सप्तमी | कान्त्याम् | कान्त्योः | कान्तिषु |
| सम्बोधन | कान्ते | कान्ती | कान्तयः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
i-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern मति declines on
6.1.107अमि पूर्वः
मतिम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√पद्, class 4, लृट्, atmanepada, third person singular
आपत्स्यते
printed कान्तिमापत्स्यते
√पद् with आ
will come to — Mallinātha glosses प्राप्स्यते. The future, because none of this has happened yet
future, लृट्
The ordinary future, built with -sya-: द्रक्ष्यसि 'you will see'.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
| प्रथम | पत्स्यते | पत्स्येते | पत्स्यन्ते |
|---|---|---|---|
| मध्यम | पत्स्यसे | पत्स्येथे | पत्स्यध्वे |
| उत्तम | पत्स्ये | पत्स्यावहे | पत्स्यामहे |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
√पद् · class 4 · लृट्
पदँ
1.3.1भूवादयो धातवः
प॒दँ॒
and, without changing the form,1.3.2
1.3.9तस्य लोपः
पद्
1.4.80ते प्राग्धातोः
आ + पद्
3.3.13लृट् शेषे च
आ + पद् + लृँट्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
आ + पद् + ल्
and, without changing the form,1.3.12
3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
आ + पद् + त
and, without changing the form,1.2.453.4.1131.1.731.1.43
3.1.33स्यतासी लृलुटोः
आ + पद् + स्य + त
and, without changing the form,3.4.1141.1.731.1.43
3.4.79टित आत्मनेपदानां टेरे
आ + पद् + स्य + ते
and, without changing the form,7.2.101.2.41.4.131.4.14
8.4.55खरि च
आ + पत् + स्य + ते
8.4.68अ अ
आपत्स्यते
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
आपत्स्यते, “will come to”, is the future (लृट्) of आ + √पद्, a fourth-class root (दिवादि) that takes आत्मनेपद endings — the “middle” voice, whose third-singular future is -स्यते rather than the -स्यति of a parasmaipada verb like प्रभवति in this same verse. Mallinātha glosses प्राप्स्यते. The whole stanza is a promise, not a description, and both its verbs that look ahead — आपत्स्यते here and every future of the journey — stand in लृट् for that reason.
ఆపత్స్యతే, “పొందగలదు”, ఆ + √పద్ యొక్క భవిష్యత్తు (లృట్), అది దివాది — నాలుగవ గణం — ధాతువు, ఆత్మనేపద ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది. ఆత్మనేపదపు ప్రథమపురుష ఏకవచన భవిష్యత్తు -స్యతే, పరస్మైపద ధాతువైన ఈ పద్యంలోని ప్రభవతి యొక్క -స్యతి కాదు. మల్లినాథుడు ప్రాప్స్యతే అని గ్లోసిస్తాడు. ఈ పద్యమంతా వర్ణన కాదు, వాగ్దానం; ముందుచూసే క్రియలు లృట్ లో నిలవడానికి కారణం అదే.
pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular
ते
युष्मद्
your — Mallinātha glosses तव
pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular
pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern युष्मद् declines on
7.1.27युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश्
युष्मद्+अ
7.2.96तवममौ ङसि
तव+अद्+अ
6.1.97अतो गुणे
तवद्+अ
7.2.90शेषे लोपः
तव
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem neuter, तृतीया एकवचन instrumental singular
बर्हेण
printed बर्हेणेव
बर्ह
by a peacock's tail-feather — Mallinātha glosses पिच्छेन and cites Amara for both words being neuter
a-stem neuter — Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि. · a-stem neuter, तृतीया एकवचन instrumental singular
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | बर्हम् | बर्हे | बर्हाणि |
| द्वितीया | बर्हम् | बर्हे | बर्हाणि |
| तृतीया | बर्हेण | बर्हाभ्याम् | बर्हैः |
| चतुर्थी | बर्हाय | बर्हाभ्याम् | बर्हेभ्यः |
| पञ्चमी | बर्हात् | बर्हाभ्याम् | बर्हेभ्यः |
| षष्ठी | बर्हस्य | बर्हयोः | बर्हाणाम् |
| सप्तमी | बर्हे | बर्हयोः | बर्हेषु |
| सम्बोधन | बर्ह | बर्हे | बर्हाणि |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem neuter, तृतीया एकवचन instrumental singular · the pattern फल declines on
7.1.12टाङसिङसामिनात्स्याः
फल + इन
6.1.87आद्गुणः
फलेन
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
The verse turns on two similes, both marked by इव: the rainbow is “like a mingling of jewel-lights” (रत्नच्छायाव्यतिकरः इव), and the cloud lit by it is “like Viṣṇu in his cowherd's dress” set off by one feather (बर्हेण इव). बर्ह, “tail-feather”, Mallinātha reads as neuter, citing Amara — पिच्छबर्हे नपुंसके — against the masculine the corpus tags; a lexicon settles the gender where the ending alone will not. The instrumental बर्हेण is the thing the dark body is beautified by.
పద్యం రెండు ఉపమానాలపై నిలుస్తుంది, రెండూ ఇవ చేత గుర్తించబడతాయి: హరివిల్లు “రత్నకాంతుల కలయికవలె” (రత్నచ్ఛాయావ్యతికరః ఇవ), దానిచే మెరిసిన మేఘం “గోపవేషధారి విష్ణువువలె” ఒక్క ఈక చేత (బర్హేణ ఇవ). బర్హ, “నెమలి ఈక”, ను మల్లినాథుడు నపుంసకంగా చదివి అమరాన్ని ఉదాహరిస్తాడు — పిచ్ఛబర్హే నపుంసకే — కోశం చుట్టుపట్లు పుంలింగంగా చూపినా. ప్రత్యయం ఒక్కటే లింగాన్ని నిర్ణయించని చోట కోశం తేలుస్తుంది. తృతీయ బర్హేణ నల్లని శరీరాన్ని మెరుగుపరిచే సాధనం.
अव्यय
इव
printed बर्हेणेव
इव
as — the second comparison, and the one the verse is built to arrive at
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय
i-stem neuter, तृतीया एकवचन instrumental singular
स्फुरितरुचिना
रुचि
sheen — but the compound is a bahuvrīhi and means the feather, not the sheen. रुचि is feminine as a noun and neuter here, taking the gender of the बर्हेण it describes
i-stem neuter
A short-i stem in the neuter, which inserts न् before most endings: वारि, वारिणी, वारीणि.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
i-stem neuter
Nouns ending in short इ, in the neuter: वारि “water”, अक्षि “eye”, and here अन्यथावृत्ति. The nominative and accusative singular show no ending — वारि stands bare, the सु and अम् dropping by luk (7.1.23); the strong cases take the नुम् augment and lengthen, वारीणि; the instrumental is वारिणा. Śabdamañjarī drills वारि वारिणी वारीणि.
హ్రస్వ ఇకారాంత నపుంసక శబ్దాలు: వారి “నీరు”, అక్షి “కన్ను”, ఇక్కడ అన్యథావృత్తి. ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాల్లో ప్రత్యయం కనబడదు — వారి బరిగా నిలుస్తుంది, సు, అమ్ లుక్ చేత లోపిస్తాయి (7.1.23); బలమైన విభక్తుల్లో నుమాగమంతో దీర్ఘమై వారీణి; తృతీయైకవచనం వారిణా. శబ్దమంజరి “వారి వారిణీ వారీణి”.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | रुचि | रुचिनी | रुचीनि |
| द्वितीया | रुचि | रुचिनी | रुचीनि |
| तृतीया | रुचिना | रुचिभ्याम् | रुचिभिः |
| चतुर्थी | रुचिने | रुचिभ्याम् | रुचिभ्यः |
| पञ्चमी | रुचिनः | रुचिभ्याम् | रुचिभ्यः |
| षष्ठी | रुचिनः | रुचिनोः | रुचीनाम् |
| सप्तमी | रुचिनि | रुचिनोः | रुचिषु |
| सम्बोधन | रुचि | रुचिनी | रुचीनि |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
i-stem neuter, तृतीया एकवचन instrumental singular · the pattern वारि declines on
7.3.120आङो नाऽस्त्रियाम्
वारिना
8.4.2अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि
वारिणा
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular
गोपवेषस्य
वेष
dress — and the compound is a bahuvrīhi, so it means the one wearing it
a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | वेषः | वेषौ | वेषाः |
| द्वितीया | वेषम् | वेषौ | वेषान् |
| तृतीया | वेषेण | वेषाभ्याम् | वेषैः |
| चतुर्थी | वेषाय | वेषाभ्याम् | वेषेभ्यः |
| पञ्चमी | वेषात् | वेषाभ्याम् | वेषेभ्यः |
| षष्ठी | वेषस्य | वेषयोः | वेषाणाम् |
| सप्तमी | वेषे | वेषयोः | वेषेषु |
| सम्बोधन | वेष | वेषौ | वेषाः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern राम declines on
7.1.12टाङसिङसामिनात्स्याः
रामस्य
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
u-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular
विष्णोः
विष्णु
of Viṣṇu — Mallinātha names the form he is in: Kṛṣṇa the cowherd, with the feather in his hair
u-stem masculine
A short-u stem: तरुः, तरू, तरवः. Adjectives like गुरु decline this way in the masculine.
హ్రస్వ ఉకారాంతం: తరుః, తరూ, తరవః. గురు వంటి విశేషణాలు పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
u-stem masculine
Nouns whose stem ends in short उ, in the masculine: गुरु, तरु, शम्भु. The nominative singular is गुरुः; the instrumental singular गुरुणा has ना for the ending टा after a short इ/उ stem (7.3.120), not the इन of the a-stem. The locative plural गुरुषु has षु after उ (ṣatva). The strong cases show guṇa: गुरवः, गुरोः. Śabdamañjarī drills it as गुरुः गुरू गुरवः.
ఉకారాంత పుంలింగ శబ్దాలు: గురు, తరు, శంభు. ప్రథమైకవచనం గురుః; తృతీయైకవచనం గురుణా — హ్రస్వ ఇ/ఉ కారాంతం తరువాత టా → నా (7.3.120), అకారాంతంలోని ఇన కాదు. సప్తమీ బహువచనం గురుషు (ఉ తరువాత షత్వం). బలమైన విభక్తుల్లో గుణం: గురవః, గురోః. శబ్దమంజరి "గురుః గురూ గురవః".
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | विष्णुः | विष्णू | विष्णवः |
| द्वितीया | विष्णुम् | विष्णू | विष्णून् |
| तृतीया | विष्णुना | विष्णुभ्याम् | विष्णुभिः |
| चतुर्थी | विष्णवे | विष्णुभ्याम् | विष्णुभ्यः |
| पञ्चमी | विष्णोः | विष्णुभ्याम् | विष्णुभ्यः |
| षष्ठी | विष्णोः | विष्ण्वोः | विष्णूनाम् |
| सप्तमी | विष्णौ | विष्ण्वोः | विष्णुषु |
| सम्बोधन | विष्णो | विष्णू | विष्णवः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
u-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern शम्भु declines on
7.3.111घेर्ङिति
शम्भो+अस्
6.1.110ङसिङसोश्च
शम्भोस्
8.2.66ससजुषो रुः
शम्भोरुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
शम्भोः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
३अन्वयthe words in prose order
आखण्डलस्य · एतत् · धनुःखण्डम् · रत्नच्छायाव्यतिकरः · इव · प्रेक्ष्यम् · पुरस्तात् · वल्मीकाग्रात् · प्रभवति · येन · ते · श्यामम् · वपुः · स्फुरितरुचिना · बर्हेण · गोपवेषस्य · विष्णोः · इव · अतितराम् · कान्तिम् · आपत्स्यते
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, whose commentary is written as anvaya“ihānvayamukhenaiva sarvaṃ vyākhyāyate mayā”
the dependency structure
प्रभवति · क्रिया — comes forth; Mallinātha glosses आविर्भवति, appears out of nothing, which is what a rainbow does
धनुःखण्डम् · कर्ता — a length of bow, the thing that comes forth
एतत् · this one here — a pointing finger, Mallinātha says
आखण्डलस्य · of Indra — genitive with the bow
प्रेक्ष्यम् · worth looking at — a kṛtya agreeing with the bow-piece
रत्नच्छायाव्यतिकरः · उपमान — like a mingling of jewel-lights
इव · like — the first comparison
पुरस्तात् · क्रियाविशेषण — in front, Mallinātha's अग्रे
वल्मीकाग्रात् · अपादान — from the top of an anthill, the source it rises from
आपत्स्यते · the second sentence, hung beneath: will come to
येन · करण — by which [bow-piece], the instrumental relative
वपुः · कर्ता — your body, the thing that will grow lovelier
ते · your — genitive with the body
श्यामम् · dark — agreeing with the body
कान्तिम् · कर्म — a loveliness, Mallinātha's शोभाम्
अतितराम् · क्रियाविशेषण — exceedingly, greater still
बर्हेण · उपमान — as by a peacock's tail-feather
स्फुरितरुचिना · whose sheen keeps flashing — agreeing with the feather
इव · as — the second comparison, the one the verse arrives at
गोपवेषस्य · of the one in a cowherd's dress — whose dark body the feather sets off
विष्णोः · of Viṣṇu — Kṛṣṇa the cowherd, genitive with the dress
uncheckedMallinātha’s Sañjīvinī for the anvaya and the reading; the Telugu drawn from Vedam Venkataraya Sastri’s Āndhra Meghasandeśam and the Bālānandinī
४भावार्थthe sense of the whole
There in front of you, rising out of the top of an anthill, is this piece of Indra's bow, worth looking at as a mingling of jewel-lights is — and by it your dark body will come to a beauty greater still, the way the dark body of Viṣṇu in his cowherd's dress does by one flashing peacock feather.
uncheckedthe reader's reading, following Mallinātha's gloss
There in front of you, rising out of the top of an anthill, is this length of Indra's bow, worth looking at as a mingling of jewel-lights is; and by it your dark body will come to a loveliness greater still, the way the dark body of Viṣṇu in his cowherd's dress does by one flashing peacock feather.
నీ ఎదుట, పుట్ట శిఖరంనుండి పైకి లేస్తూ, ఇదిగో ఇంద్రుని విల్లు ముక్క — రత్నకాంతుల కలయికవలె చూడదగినది; దానిచేత నీ నల్లని శరీరం మఱింత గొప్ప కాంతిని పొందుతుంది, గోపవేషంలోని విష్ణువు నల్లని దేహం ఒక్క మెరిసే నెమలి ఈక చేత పొందినట్లే.
५अलंकारthe figure
No figure is named for this verse by the commentary this reading follows, so none is shown.