मेघदूतम् · कालिदास · 1.16
मेघदूतम् · कालिदास · 1.16
मालक्षेत्र · the field-women who drink him in
त्वय्यायत्तं कृषिफलमिति भ्रूविलासानभिज्ञैः
प्रीतिस्निग्धैर्जनपदवधूलोचनैः पीयमानः
सद्यःसीरोत्कषणसुरभि क्षेत्रमारुह्य मालं
किंचित्पश्चाद्व्रज लघुगतिर्भूय एवोत्तरेण
वृत्तविचारthe metre, syllable by syllable
pāda a
pāda b
pāda c
pāda d
सन्धिrecovering the words from the sound
त्वयि + आयत्तम् → त्वय्यायत्तं
इ + आ
6.1.77
कृषिफलम् + इति → कृषिफलमिति
म् + इ
no rule named — the builder's table does not hold this change
प्रीतिस्निग्धैः + जनपदवधूलोचनैः → प्रीतिस्निग्धैर्जनपदवधूलोचनैः
ः + ज्
no rule named — the builder's table does not hold this change
सद्यः + सीरोत्कषणसुरभि → सद्यःसीरोत्कषणसुरभि
ः + स्
no rule named — the builder's table does not hold this change
क्षेत्रम् + आरुह्य → क्षेत्रमारुह्य
म् + आ
no rule named — the builder's table does not hold this change
मालम् + किंचित् → मालं
म् + क्
8.3.23 · 8.4.59
किंचित् + पश्चात् → किंचित्पश्चाद्व्रज
त् + प्
no rule named — the builder's table does not hold this change
पश्चात् + व्रज → किंचित्पश्चाद्व्रज
त् + व्
8.2.39
लघुगतिः + भूयः → लघुगतिर्भूय
ः + भ्
no rule named — the builder's table does not hold this change
एव + उत्तरेण → एवोत्तरेण
अ + उ → ओ
6.1.87
कृषि + फल → कृषिफलम्
इ + फ्
no rule named — the builder's table does not hold this change
भ्रू + विलास → भ्रूविलासानभिज्ञैः
ऊ + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
विलास + अनभिज्ञ → भ्रूविलासानभिज्ञैः
अ + अ → आ · falls inside the syllable सा
6.1.101
प्रीति + स्निग्ध → प्रीतिस्निग्धैः
इ + स्
no rule named — the builder's table does not hold this change
जनपद + वधू → जनपदवधूलोचनैः
अ + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
वधू + लोचन → जनपदवधूलोचनैः
ऊ + ल्
no rule named — the builder's table does not hold this change
सीर + उत्कषण → सीरोत्कषणसुरभि
अ + उ → ओ · falls inside the syllable रो
6.1.87
उत्कषण + सुरभि → सीरोत्कषणसुरभि
अ + स्
no rule named — the builder's table does not hold this change
लघु + गति → लघुगतिः
उ + ग्
no rule named — the builder's table does not hold this change
त्वय्यायत्तं is त्वयि + आयत्तम्, the इ of त्वयि turning to य् before the vowel of आयत्तम् (यण्). कृषिफलमिति keeps the म् of फलम् before the vowel of इति. सद्यःसीरोत्कषण is सद्यः + सीर, the विसर्ग kept as a sibilant before the dental स्. किंचित्पश्चाद्व्रज runs किंचित् + पश्चात् + व्रज, the dental त् of पश्चात् voiced to द् before व्. लघुगतिर्भूय is लघुगतिः + भूयः, the विसर्ग after इ becoming र् before the voiced भ्, and भूयएव shows भूयः + एव with the विसर्ग lost before the vowel, then एव + उत्तरेण merging अ + उ into ओ (एवोत्तरेण).
త్వయ్యాయత్తం అనేది త్వయి + ఆయత్తమ్, ఆయత్తమ్ అచ్చు ముందు త్వయి లోని ఇ య్ అవుతుంది (యణ్). కృషిఫలమితి లో ఇతి అచ్చు ముందు ఫలమ్ లోని మ్ నిలుస్తుంది. సద్యఃసీరోత్కషణ అనేది సద్యః + సీర, దంత్య స్ ముందు విసర్గ ఊష్మంగా నిలుస్తుంది. కించిత్పశ్చాద్వ్రజ అనేది కించిత్ + పశ్చాత్ + వ్రజ, పశ్చాత్ లోని దంత్య త్ వ్ ముందు ద్ అవుతుంది. లఘుగతిర్భూయ అనేది లఘుగతిః + భూయః, ఇ పై విసర్గ ఘోష భ్ ముందు ర్ అవుతుంది; భూయఏవ లో భూయః + ఏవ, అచ్చు ముందు విసర్గ లోపించి, తర్వాత ఏవ + ఉత్తరేణ లో అ + ఉ కలిసి ఓ (ఏవోత్తరేణ).
कारकwhat each case is doing
त्वयि सप्तमी · locative — अधिकरण, the location
आयत्तम् प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
कृषिफलम् प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
जनपदवधूलोचनैः तृतीया · instrumental — करण, the instrument or cause
with भ्रूविलासानभिज्ञैः, प्रीतिस्निग्धैः
पीयमानः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
क्षेत्रम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
with सीरोत्कषणसुरभि
मालम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
किंचित् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
उत्तरेण तृतीया · instrumental — करण — the instrumental standing for the road travelled by
उत्तरेण is instrumental, and the instrumental’s ordinary work is the instrument or the cause. Here it is the route: “go by the northern road”. Mallinātha supplies the noun मार्गेण and names the rule that puts a way travelled in the instrumental — प्रकृत्यादिभ्य उपसङ्ख्यानम्, the addition that licenses a तृतीया for a direction one goes by. So the case marks the path, not a tool.
प्रकरणानुक्रमthe rules the verse uses, by section of the abridgement
हलन्त्यम् 1.3.3 · प्रकरण 1← आरुह्य; व्रज
a final consonant of the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a final consonant (हल्) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it, and drops by 1.3.9. So the personal ending तिप् contributes only ति, the प् marking it, and क्तवतु leaves क्तवत् with the उ nasalized and the last letter both gone. Final त्, स् and म् of a case or personal ending are exempt (1.3.4).
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అంత్యంగా ఉన్న హల్లు (హల్) ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది వస్తువును గుర్తించే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు, 1.3.9 చేత లోపిస్తుంది. కాబట్టి తిప్ నుండి తి మాత్రమే మిగులుతుంది, ప్ ఇత్తు. విభక్తి/తిఙ్ ప్రత్యయాల అంత్య త్, స్, మ్ మాత్రం ఇత్తు కావు (1.3.4). అనునాసిక అచ్చు ఇత్తు (1.3.2) కి జోడీ.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तस्य लोपः 1.3.9 · प्रकरण 1← आयत्तम्; पीयमानः; आरुह्य; व्रज; लघुगतिः
an it-marker drops
What has been named an it-marker (इत्) is then elided (लोप). The tag has done its work — naming the suffix, and conditioning or blocking some operation — and leaves no sound behind. So the उ marked in सुँ, the ट् of टा, the ङ् of ङे ङसि ङस् ङि, and the प् of सुप् are all gone before the ending is attached.
ఇత్సంజ్ఞగా గుర్తించబడినది (इत्) తరువాత లోపిస్తుంది. ఆ గుర్తు తన పని ముగించుకుంది — ప్రత్యయానికి పేరుపెట్టడం, ఏదో కార్యాన్ని కలిగించడమో ఆపడమో — ఏ ధ్వనీ మిగలదు. सुँ లోని ఉ, टा లోని ట్, ङे ङसि ङस् ङि లోని ङ్, सुप् లోని ప్ అన్నీ ప్రత్యయం చేరేముందు పోతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुप्तिङन्तं पदम् 1.4.14 · प्रकरण 1← आयत्तम्; आरुह्य; व्रज
a form ending in a case ending (सुप्) or a verb ending (तिङ्) is a पद, a finished word
A form that ends in a nominal case ending — one of the twenty-one सुप् endings 4.1.2 lists — or in a verbal personal ending — one of the eighteen तिङ् endings — is named पद, a complete word. The name is what a great many rules wait on: the visarga rules, the final-consonant rules and the anusvāra rule all apply only "in a पद" or "at the end of a पद". So राम is not yet a पद, but राम + स् is; and चक्रे is a पद once the ending ए is on. Every word the poem carries reaches this name before its word-final changes can fire.
నామవాచక విభక్తి ప్రత్యయంతో — 4.1.2 చెప్పే ఇరవై ఒక్క సుప్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — లేదా క్రియా పురుష ప్రత్యయంతో — పద్దెనిమిది తిఙ్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — అంతమయ్యే రూపానికి పద సంజ్ఞ. ఈ సంజ్ఞ మీదే ఎన్నో సూత్రాలు ఆధారపడతాయి: విసర్గ సూత్రాలు, పదాంత హల్లు సూత్రాలు, అనుస్వార సూత్రం అన్నీ "పదంలో" లేదా "పదాంతంలో" మాత్రమే పనిచేస్తాయి. రామ ఇంకా పదం కాదు; రామ + స్ పదం; చక్రే ప్రత్యయం ఏ చేరాక పదం. కావ్యంలోని ప్రతి పదం తన పదాంత మార్పులకు ముందు ఈ సంజ్ఞను చేరుకుంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
भूवादयो धातवः 1.3.1 · प्रकरण 2← आयत्तम्; आरुह्य; व्रज
the words beginning with भू, listed in the Dhātupāṭha, are called धातु (roots)
The action-denoting words listed in the Dhātupāṭha — the root-list that opens with भू "to be" — are named धातु, roots. A धातु is the action-base from which every finite verb and every कृत् (primary derivative) form is built. It is the rule that stands at the head of every verb chain in the poem: चक्रे begins as the root डुकृञ्, जगाम as गम्, प्रमत्तः as मद्. Nothing is conjugated or turned into a participle until it first bears this name.
ధాతుపాఠంలో — భూ "ఉండటం" తో మొదలయ్యే ధాతువుల జాబితాలో — ఉన్న క్రియావాచక శబ్దాలకు ధాతు సంజ్ఞ. ధాతువు అంటే క్రియాధారం; దానినుండే ప్రతి తిఙంత క్రియా, ప్రతి కృదంత (ప్రాథమిక వ్యుత్పన్న) రూపం పుడతాయి. కావ్యంలోని ప్రతి క్రియా గొలుసుకు ఇది శిరస్సు: చక్రే డుకృఞ్ ధాతువుగా, జగామ గమ్ గా, ప్రమత్తః మద్ గా మొదలవుతాయి. ఈ సంజ్ఞ చేరకముందు ఏదీ రూపం దాల్చదు, కృదంతం కాదు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपदेशेऽजनुनासिक इत् 1.3.2 · प्रकरण 2← आयत्तम्; पीयमानः; आरुह्य; व्रज; लघुगतिः
a nasalized vowel in the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a vowel pronounced with nasal resonance (anunāsika) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it. The उ of सुँ and of रुँ is such a vowel, so it is a marker and drops (by 1.3.9). This is why the nominative-singular ending सुँ contributes only स्, and रुँ leaves only र्.
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అనునాసికంగా ఉచ్చరించే అచ్చు ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది ఆ వస్తువుకు పేరుపెట్టే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు. सुँ, रुँ లోని ఉ అలాంటి అచ్చే; కాబట్టి అది ఇత్తు, లోపిస్తుంది (1.3.9). అందుకే ప్రథమైకవచన ప్రత్యయం సుँ నుండి స్ మాత్రమే, రుँ నుండి ర్ మాత్రమే మిగులుతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
इको यणचि 6.1.77 · प्रकरण 2← त्वयि + आयत्तम्
इक् becomes यण् before a dissimilar vowel
A simple vowel of the इक् set — इ उ ऋ ऌ — becomes the matching semivowel यण् — य् व् र् ल् — when a dissimilar vowel follows: इति + अत्र → इत्यत्र, मधु + अरि → मध्वरि, धातृ + अंशः → धात्रंशः. This is the commonest vowel sandhi, the point where two words or a stem and its ending run together.
ఇక్ (ఇ ఉ ఋ ఌ) అచ్చు, భిన్నమైన అచ్చు పరమైనప్పుడు దానికి సవర్ణమైన యణ్ (య్ వ్ ర్ ల్) అవుతుంది: ఇతి + అత్ర → ఇత్యత్ర, మధు + అరి → మధ్వరి, ధాతృ + అంశః → ధాత్రంశః. రెండు పదాలు గానీ, ప్రాతిపదిక-ప్రత్యయాలు గానీ కలిసే అత్యంత సామాన్య అచ్సంధి ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आद्गुणः 6.1.87 · प्रकरण 2← उत्तरेण; एव + उत्तरेण; सीर + उत्कषण
a followed by i/u/ṛ becomes the guṇa vowel e/o/ar
When a final अ or आ is followed by a simple vowel इ उ or ऋ, the two together become the corresponding guṇa vowel — ए, ओ, or अर् — as one sound, a single substitution for both. So राम + इन (from टा) gives the ए of रामेण, and पुण्य + उदक gives the ओ of पुण्योदक. It is the guṇa-sandhi a student meets first.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఇ ఉ ఋ (సామాన్య అచ్చు) వస్తే, రెండూ కలిసి గుణమవుతాయి — ఏ, ఓ, అర్ — ఒకే ధ్వనిగా (ఏకాదేశం). రామ + ఇన (టా నుండి) → రామేణ లోని ఏ; పుణ్య + ఉదక → పుణ్యోదక లోని ఓ. విద్యార్థి మొదట కలిసే గుణసంధి ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वृद्धिरेचि 6.1.88 · प्रकरण 2← भ्रूविलासानभिज्ञैः; प्रीतिस्निग्धैः; जनपदवधूलोचनैः
a/ā followed by e/ai/o/au becomes the vṛddhi vowel ai/au
When a final अ or आ is followed by a vowel of the एच् set — ए, ऐ, ओ, औ — the two together become a single vṛddhi vowel, ऐ or औ. It overrides the guṇa rule: कृष्ण + एकत्वम् → कृष्णैकत्वम्, गङ्गा + ओघः → गङ्गौघः. This is the vṛddhi-sandhi.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఏచ్ వర్గపు అచ్చు — ఏ, ఐ, ఓ, ఔ — వస్తే, రెండూ కలిసి ఒకే వృద్ధ్యచ్చు (ఐ లేదా ఔ) అవుతాయి. ఇది గుణసూత్రాన్ని అపవదిస్తుంది: కృష్ణ + ఏకత్వమ్ → కృష్ణైకత్వమ్; గంగా + ఓఘః → గంగౌఘః. దీన్నే వృద్ధిసంధి అంటారు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अकः सवर्णे दीर्घः 6.1.101 · प्रकरण 2← विलास + अनभिज्ञ
a simple vowel before a like vowel becomes the long one
When a simple vowel (अक्: अ इ उ ऋ ऌ) is followed by a vowel of the same class (savarṇa), the two become the single long vowel of that class — अ/आ + अ/आ → आ, इ/ई + इ/ई → ई, and so on. So स्व + अधिकार → स्वाधिकार. This is dīrgha-sandhi.
అక్ (అ ఇ ఉ ఋ ఌ) తరువాత దానికి సవర్ణమైన అచ్చు వస్తే, రెండూ కలిసి ఆ వర్గపు దీర్ఘమవుతాయి — అ/ఆ + అ/ఆ → ఆ, ఇ/ఈ + ఇ/ఈ → ఈ, ఇలా. స్వ + అధికార → స్వాధికార. ఇది దీర్ఘసంధి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
झलां जशोऽन्ते 8.2.39 · प्रकरण 3← पश्चात् + व्रज
a word-final झल् becomes the corresponding जश् (voiced unaspirate)
At the end of a word, a झल् consonant — a stop or sibilant — is replaced by the corresponding जश्, a voiced unaspirated stop (ग् ज् ड् द् ब्). So a word-final त् may be written द् (वाक् beside वाग्, षष् beside षड्). At a pause it can revert to त् (8.4.56), and before a voiceless sound it stays voiceless (8.4.55 खरि च); so अधिकारात् before प्र keeps its त्.
పదాంతంలో ఝల్ (స్పర్శ లేదా ఊష్మ) హల్లుకు దాని జశ్ — ఘోష అల్పప్రాణ స్పర్శం (గ్ జ్ డ్ ద్ బ్) — ఆదేశం. పదాంత త్ ను ద్ గా రాయవచ్చు (వాక్/వాగ్, షష్/షడ్). విరామంలో మళ్లీ త్ కావచ్చు (8.4.56); అఘోషం ముందు అఘోషంగానే ఉంటుంది (8.4.55 ఖరి చ) — అధికారాత్ ప్ర ముందు త్ గానే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8.3.15 · प्रकरण 3← भ्रूविलासानभिज्ञैः; प्रीतिस्निग्धैः; जनपदवधूलोचनैः; पीयमानः; लघुगतिः
र् becomes visarga before a खर् consonant or at a pause
A रेफ (र्) at the end of a word becomes visarga (ः) before a खर् consonant — the voiceless stops and the sibilants — or at a pause (avasāna). It is the last step of every nominative singular: यक्ष + र् becomes यक्षः. The visarga of भर्तुः is the same thing, the र् that came with the ṛ-stem's ending surfacing before the pause.
పదాంతంలోని రేఫ (ర్) ఖర్ హల్లు ముందు — అఘోష స్పర్శలు, ఊష్మలు — గాని, విరామం (అవసానం) దగ్గర గాని విసర్గ (ః) అవుతుంది. ప్రతి ప్రథమా ఏకవచనపు చివరి మెట్టు ఇదే: యక్ష + ర్ → యక్షః. భర్తుః లోని విసర్గ కూడా ఋకారాంత శబ్దపు ర్ ఇలాగే విరామం ముందు పైకి రావడమే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
मोऽनुस्वारः 8.3.23 · प्रकरण 3← मालम् + किंचित्
a word-final म् becomes anusvāra before a consonant
A म् at the end of a word becomes anusvāra — the nasal dot ं — when a consonant follows: हरिम् + वन्दे → हरिं वन्दे "I praise Hari". The accusative singular in -म् and every word-final म् before a consonant is written this way; before a vowel or at a pause the म् itself stays. This is why the chain-check reads a final ं and a final म् as the same sound: they are one म्, shown one way or the other by what follows.
పదాంతంలోని మ్, హల్లు ముందు అనుస్వారం — ం అనే నాసిక బిందువు — గా మారుతుంది: హరిమ్ + వన్దే → హరిం వన్దే "హరిని నమస్కరిస్తాను". మ్-అంత ద్వితీయా ఏకవచనం, హల్లు ముందు వచ్చే ప్రతి పదాంత మ్ ఇలాగే రాయబడతాయి; అచ్చు ముందు గానీ విరామంలో గానీ మ్ అలాగే నిలుస్తుంది. అందుకే గొలుసు-పరీక్ష పదాంత ం ను, పదాంత మ్ ను ఒకే ధ్వనిగా చదువుతుంది: అవి ఒకే మ్, తరువాత వచ్చేదాన్ని బట్టి ఒక్కో రూపంలో చూపబడతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वा पदान्तस्य 8.4.59 · प्रकरण 3← मालम् + किंचित्
at the end of a word the homorganic-nasal substitution is optional
The previous rule (8.4.58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः) turns an अनुस्वार (the nasal hum ं) into the nasal of the following consonant's own class before a यय् consonant (any stop or semivowel but ह). This rule makes that substitution optional (वा, "or") when the अनुस्वार stands at the end of a पद, a finished word. So the prefix सम् before भृत "borne", once its म् has become अनुस्वार, may keep the class-nasal म् or the अनुस्वार: सम्भृतम् or संभृतम्. Both are correct; the chain shows the class-nasal.
ముందటి సూత్రం (8.4.58 అనుస్వారస్య యయి పరసవర్ణః) అనుస్వారాన్ని (ం అనే నాసిక ధ్వని) — యయ్ హల్లు (హ తప్ప అన్ని స్పర్శ, అంతస్థ హల్లులు) ముందు — ఆ హల్లు వర్గపు నాసికంగా మారుస్తుంది. ఈ సూత్రం, అనుస్వారం పదాంతంలో (పూర్తయిన పదపు చివర) నిలిచినప్పుడు, ఆ మార్పును వికల్పం (వా "లేదా") చేస్తుంది. కాబట్టి భృత "మోయబడిన" ముందు సమ్ ఉపసర్గపు మ్ అనుస్వారమైన తర్వాత వర్గనాసిక మ్ గా ఉండవచ్చు, లేదా అనుస్వారంగా ఉండవచ్చు: సమ్భృతమ్ లేదా సంభృతమ్. రెండూ సరైనవే; గొలుసు వర్గనాసికాన్ని చూపుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ससजुषो रुः 8.2.66 · प्रकरण 4← भ्रूविलासानभिज्ञैः; प्रीतिस्निग्धैः; जनपदवधूलोचनैः; पीयमानः; लघुगतिः
a word-final स् becomes रु
The स् at the end of a word — and the word सजुष् — is replaced by रु. The उ of रु is only a marker and drops, so what is left is र्. This is why यक्ष + स् becomes यक्ष + र्, which then turns to visarga at a pause by 8.3.15: the visarga of every nominative singular is a buried स्. It also explains यक्षः + चक्रे → यक्षश्चक्रे — the स् resurfaces before च and becomes श्.
పదాంతంలోని స్ (మరియు సజుష్ శబ్దపు స్) రుగా మారుతుంది. 'రు'లోని ఉ కేవలం ఇత్సంజ్ఞ, అది లోపించి ర్ మాత్రమే మిగులుతుంది. కాబట్టి యక్ష + స్ → యక్ష + ర్; ఆ ర్ విరామం ముందు విసర్గ అవుతుంది (8.3.15). అందుకే ప్రతి ప్రథమా ఏకవచన విసర్గ దాగిన స్; యక్షః + చక్రే లో ఆ స్ మళ్లీ పైకి వచ్చి చకారం ముందు శ్ అవుతుంది — యక్షశ్చక్రే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुडनपुंसकस्य 1.1.43 · प्रकरण 5← आयत्तम्; आरुह्य
the सुट् endings of a non-neuter stem are called सर्वनामस्थान
For a stem that is not neuter (अनपुंसक), the endings of the सुट् set — सु, औ, जस् (nominative singular, dual, plural) and अम्, औट् (accusative singular, dual) — are termed सर्वनामस्थान. This name marks the "strong" cases, where a stem shows its fullest form: it is before a सर्वनामस्थान that नुम् is inserted, a vowel lengthens, and the like. प्रमत्तः "heedless" is प्रमत्त + सु, a nominative singular, so its सु is a सर्वनामस्थान.
నపుంసకం కాని (అనపుంసక) స్టెముకు, సుట్ గణపు ప్రత్యయాలు — సు, ఔ, జస్ (ప్రథమా ఏక, ద్వి, బహువచనం) మరియు అమ్, ఔట్ (ద్వితీయా ఏక, ద్వివచనం) — సర్వనామస్థాన సంజ్ఞ పొందుతాయి. ఈ సంజ్ఞ "బలమైన" విభక్తులను గుర్తిస్తుంది, అక్కడ స్టెము తన పూర్ణ రూపాన్ని చూపుతుంది: సర్వనామస్థానం ముందే నుమ్ చేరిక, స్వరదీర్ఘీకరణం మొదలైనవి జరుగుతాయి. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త" = ప్రమత్త + సు, ప్రథమా ఏకవచనం, కాబట్టి దాని సు సర్వనామస్థానం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् 1.2.45 · प्रकरण 5← आयत्तम्; आरुह्य
a meaningful form that is neither a root nor an affix is a प्रातिपदिक (nominal base)
A form that carries meaning (अर्थवत्) and is neither a धातु (a verb root) nor a प्रत्यय (an affix) is termed प्रातिपदिक — a nominal base, the stem to which case endings are then added. This is the general definition; forms ending in a कृत् or a तद्धित affix and compounds are brought under the same name by the next rule (1.2.46). So a plain stem like मेघ "cloud" is a प्रातिपदिक on its own, while a कृत् form such as प्रमत्त reaches the name through that extension. The प्रातिपदिक is what takes the सुप् case endings.
అర్థవంతమైన (అర్థవత్), ధాతువు కాని, ప్రత్యయం కాని రూపానికి ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ — నామపదపు మూలం (స్టెమ్), దీనికే విభక్తి ప్రత్యయాలు చేరతాయి. ఇది సాధారణ నిర్వచనం; కృత్, తద్ధిత ప్రత్యయాంత రూపాలను, సమాసాలను తర్వాతి సూత్రం (1.2.46) అదే సంజ్ఞకు తెస్తుంది. కాబట్టి మేఘ "మేఘం" వంటి సాదా మూలం తనంతట తానే ప్రాతిపదికం, ప్రమత్త వంటి కృదంతం ఆ విస్తరణ వల్ల ఈ సంజ్ఞను పొందుతుంది. ప్రాతిపదికమే సుప్ విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कृत्तद्धितसमासाश्च 1.2.46 · प्रकरण 5← आयत्तम्; आरुह्य
forms ending in a कृत् or तद्धित affix, and compounds, are प्रातिपदिक too
Forms ending in a कृत् affix (a primary affix that makes a word straight from a root, like क्त in मत्त), in a तद्धित affix (a secondary affix on a noun), and समास (compounds) are also termed प्रातिपदिक — a nominal base. This extends the previous rule's definition. It is why a कृत् form such as प्रमत्त "heedless" (प्र + मद् + क्त) is itself a stem and takes case endings like any noun, and why the indeclinables श्रुत्वा "having heard" and आलिङ्ग्य "having embraced" count as nominal bases before their further treatment.
కృత్ ప్రత్యయాంత (ధాతువు నుండి నేరుగా పదం చేసే ప్రాథమిక ప్రత్యయం, మత్త లోని క్త వంటిది), తద్ధిత ప్రత్యయాంత (నామంపై గౌణ ప్రత్యయం), సమాస — వీటికి కూడా ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ, నామపదపు మూలం. ఇది ముందటి సూత్రపు నిర్వచనాన్ని విస్తరిస్తుంది. అందుకే ప్రమత్త "అజాగ్రత్త" (ప్ర + మద్ + క్త) వంటి కృదంతం తానే స్టెమ్ అయి, ఏ నామంవలెనే విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది; శ్రుత్వా "విని", ఆలింగ్య "కౌగిలించి" వంటి అవ్యయాలు కూడా తదుపరి వ్యవహారం ముందు నామపద మూలాలుగా లెక్క.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
न विभक्तौ तुस्माः 1.3.4 · प्रकरण 5← आयत्तम्
in a case or personal ending a final त-class, स् or म् is not an इत्
The previous rule 1.3.3 हलन्त्यम् makes the final consonant of an affix an इत् — a silent marker that is then dropped. This rule stops that within a विभक्ति (a case ending or a तिङ् personal ending): a final तु (the त-class: त थ द ध न), स्, or म् there is not an इत् and stays as a real letter. So the स् of the instrumental-plural ऐस् (which becomes भिस्) and the त् of a personal ending like तस् are kept, not marked away. In वन्द्यैः "with the venerable ones" the ऐस् holds its स्.
ముందటి సూత్రం 1.3.3 హలంత్యమ్ ప్రత్యయపు చివరి హల్లును ఇత్ — తొలగే మూక గుర్తు — చేస్తుంది. ఈ సూత్రం దాన్ని విభక్తి (విభక్తి ప్రత్యయం లేదా తిఙ్ పురుష ప్రత్యయం) లో ఆపుతుంది: అక్కడ చివరి తు (త-వర్గం: త థ ద ధ న), స్, మ్ ఇత్ కావు, నిజ అక్షరాలుగా నిలుస్తాయి. కాబట్టి తృతీయా బహువచనపు ఐస్ (భిస్ అయ్యేది) లోని స్, తస్ వంటి తిఙ్ ప్రత్యయపు త్ నిలుస్తాయి, గుర్తుగా తొలగవు. వంద్యైః "వందనీయులతో" లో ఐస్ తన స్ ను నిలుపుకుంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लशक्वतद्धिते 1.3.8 · प्रकरण 5← आयत्तम्; आरुह्य; व्रज
an affix’s initial ल्, श् or velar is a marker
In an affix that is not a taddhita (a secondary nominal affix), an initial ल्, श्, or velar (क ख ग घ ङ) is an इत्, a marker, and drops. This is why the present-participle affix शतृ adds only अत् — its श् is a tag — and why the tense-name लट् contributes no ल्.
తద్ధితం కాని ప్రత్యయం మొదట ఉన్న ల్, శ్, కవర్గం (క ఖ గ ఘ ఙ) ఇత్తులు, లోపిస్తాయి. అందుకే వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయమైన శతృ కేవలం అత్ ను చేరుస్తుంది — దాని శ్ ఒక గుర్తే — మరియు లట్ లకారంలోని ల్ ఏమీ మిగల్చదు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् 1.4.13 · प्रकरण 5← आयत्तम्; आरुह्य; व्रज
the base an affix is added to is called अङ्ग (stem) while the affix stands
Whatever an affix is prescribed after — taken with everything from that point on — is named अङ्ग, the stem, for as long as that affix is present. The name matters because a great many rules operate "on the अङ्ग": the guṇa and vṛddhi changes, the lengthenings, the augments all target the अङ्ग before its ending. So राम is the अङ्ग before a case ending, and चकृ the अङ्ग before a perfect ending — and it is on that अङ्ग that the vowel is strengthened to चकार.
ఒక ప్రత్యయం దేని తరువాత విధించబడుతుందో అది — అక్కడి నుండి ముందంతటితో సహా — ఆ ప్రత్యయం ఉన్నంత వరకు అఙ్గ, అంటే ప్రకృతి (కాండం), అని పిలవబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం, ఎందుకంటే ఎన్నో సూత్రాలు "అఙ్గం మీద" పనిచేస్తాయి: గుణ-వృద్ధి మార్పులు, దీర్ఘీకరణలు, ఆగమాలు అన్నీ ప్రత్యయం ముందు అఙ్గాన్నే లక్ష్యంగా చేసుకుంటాయి. కాబట్టి విభక్తి ముందు రామ అఙ్గం; పరోక్ష ప్రత్యయం ముందు చకృ అఙ్గం — ఆ అఙ్గం మీదే అచ్చు బలపడి చకార అవుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यचि भम् 1.4.18 · प्रकरण 5← आयत्तम्
before an ending beginning with य् or a vowel, the stem is called भ
Within the domain the previous rule opened, before an ending that begins with a य् or with any vowel (यच् = य् together with the अच् vowels), the stem is termed भ. The भ name triggers the internal-sandhi rules that reshape a stem before such a weak ending. वन्द्य before ऐस् — the instrumental plural, which begins with the vowel ऐ — is a भ, on the way to वन्द्यैः "with the venerable ones".
ముందటి సూత్రం తెరిచిన క్షేత్రంలో, య్ తో గానీ ఏదైనా అచ్ (స్వరం) తో గానీ మొదలయ్యే ప్రత్యయం ముందు (యచ్ = య్ మరియు అచ్ స్వరాలు కలిపి) స్టెముకు భ సంజ్ఞ. భ సంజ్ఞ, అట్టి బలహీన ప్రత్యయం ముందు స్టెమును మార్చే అంతస్సంధి నియమాలను నడిపిస్తుంది. వంద్య, ఐస్ ముందు — తృతీయా బహువచనం, ఐ అనే స్వరంతో మొదలయ్యేది — భ, వంద్యైః "వందనీయులతో" వైపు దారిలో.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप् 4.1.2 · प्रकरण 5← आयत्तम्
the twenty-one nominal case endings (सुप्), three to a case
This one long sūtra names, in a single run, all twenty-one nominal endings — three for each of the seven cases: सु औ जस् (nominative), अम् औट् शस् (accusative), टा भ्याम् भिस् (instrumental), ङे भ्याम् भ्यस् (dative), ङसि भ्याम् भ्यस् (ablative), ङस् ओस् आम् (genitive), ङि ओस् सुप् (locative). Every declined noun in the poem takes one of these; they are the endings 1.4.14 counts as सुप्. The set's name सुप् is the pratyāhāra formed from its first sound स and its last सुप्.
ఈ ఒక్క పొడవాటి సూత్రం ఇరవై ఒక్క నామవాచక ప్రత్యయాలను ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది — ఏడు విభక్తులకు మూడేసి: సు ఔ జస్ (ప్రథమా), అమ్ ఔట్ శస్ (ద్వితీయా), టా భ్యామ్ భిస్ (తృతీయా), ఙే భ్యామ్ భ్యస్ (చతుర్థీ), ఙసి భ్యామ్ భ్యస్ (పఞ్చమీ), ఙస్ ఓస్ ఆమ్ (షష్ఠీ), ఙి ఓస్ సుప్ (సప్తమీ). కావ్యంలోని ప్రతి విభక్తి పదం వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది; 1.4.14 వీటినే సుప్ గా లెక్కిస్తుంది. ఈ గణపు పేరు 'సుప్' — మొదటి ధ్వని స, చివరి సుప్ లతో ఏర్పడిన ప్రత్యాహారం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अमि पूर्वः 6.1.107 · प्रकरण 5← आयत्तम्; कृषिफलम्; क्षेत्रम्; मालम्
before the accusative-singular अम्, the stem vowel alone remains
When the accusative-singular ending अम् follows a word ending in अक् (a short a i u …), the single substitute for stem-vowel + अ is the pūrva, the earlier, vowel — the stem vowel wins. So हरि + अम् → हरिम्, गुरु + अम् → गुरुम्, राम + अम् → रामम्. One rule for the accusative singular of every vowel stem.
అక్కు (హ్రస్వ అ ఇ ఉ…) తరువాత అమ్ (ద్వితీయైకవచనం) పరమైతే, ప్రాతిపదిక అచ్చుకూ అ కూ ఏకాదేశం పూర్వరూపం — ప్రాతిపదిక అచ్చు నిలుస్తుంది. హరి + అమ్ → హరిమ్, గురు + అమ్ → గురుమ్, రామ + అమ్ → రామమ్. అచ్చంత శబ్దాల ద్వితీయైకవచనానికి ఒకే సూత్రం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो भिस ऐस् 7.1.9 · प्रकरण 5← भ्रूविलासानभिज्ञैः; प्रीतिस्निग्धैः; जनपदवधूलोचनैः
after an a-stem, the instrumental plural भिस् becomes ऐस्
After an अ-stem, the instrumental-plural ending भिस् becomes ऐस्. रामैः, वृक्षैः — the -ऐः that marks “by the many”. Only a-stems do this; other stems keep भिः (हरिभिः).
అకారాంతం తరువాత తృతీయా బహువచన ప్రత్యయం భిస్ ఐస్ అవుతుంది. రామైః, వృక్షైః — “పలువురిచేత” అని తెలిపే -ఐః. ఇది అకారాంతాలకే; మిగతా శబ్దాలు భిః నిలుపుకుంటాయి (హరిభిః).
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
टाङसिङसामिनात्स्याः 7.1.12 · प्रकरण 5← उत्तरेण
after an a-stem, टा/ङसि/ङस् become इन/आत्/स्य
After a stem in अ, the instrumental-singular टा becomes इन, the ablative-singular ङसि becomes आत्, and the genitive-singular ङस् becomes स्य. So राम + टा → राम + इन → रामेण (with guṇa), राम + ङसि → रामात्, राम + ङस् → रामस्य. Three of the a-stem singular endings are set by this one rule.
అకారాంత శబ్దం తరువాత తృతీయైకవచనం టా → ఇన, పంచమీ ఙసి → ఆత్, షష్ఠీ ఙస్ → స్య. రామ + టా → రామ + ఇన → రామేణ (గుణంతో), రామ + ఙసి → రామాత్, రామ + ఙస్ → రామస్య. అకారాంత ఏకవచన ప్రత్యయాల్లో మూడు ఈ ఒక్క సూత్రంతోనే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि 8.4.2 · प्रकरण 5← उत्तरेण
न becomes ण after र्/ष् even across intervening अट्, क-/प-class, आङ् or नुम् (ṇatva)
A न् becomes the retroflex ण् after a र् or ष् in the same word — and it still does when the vowels and semivowels of अट् (अ इ उ …, ह य व र), the velars, the labials, आङ्, or the augment नुम् stand in between. This is ṇatva. So राम + इन → रामेण, the र् reaching the न across ए; but शाप, with no र् or ष्, keeps its न (शापेन).
ఒకే పదంలో ర్ లేదా ష్ తరువాత న్ మూర్ధన్య ణ్ అవుతుంది — మధ్యలో అట్ (అచ్చులు, హ య వ ర), కవర్గం, పవర్గం, ఆఙ్, నుమ్ ఉన్నా అవుతుంది. ఇదే ణత్వం. రామ + ఇన → రామేణ, ర్ ఏ ను దాటి న ను చేరుతుంది; కానీ శాప లో ర గానీ ష గానీ లేదు, న నిలుస్తుంది (శాపేన).
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वमोर्नपुंसकात् 7.1.23 · प्रकरण 7← सीरोत्कषणसुरभि; किंचित्
after a neuter stem, the nom./acc. singular endings drop (luk)
After a neuter stem other than a short अ, the nominative सु and accusative अम् drop away entirely (luk). So a neuter i-stem stands bare in वारि, and अन्यथावृत्ति ends in its stem इ with no ending shown.
నపుంసక శబ్దం (హ్రస్వ అ కాని) తరువాత ప్రథమా సు, ద్వితీయా అమ్ పూర్తిగా లోపిస్తాయి (లుక్). అందుకే నపుంసక ఇకారాంతం వారి గా బరిగా నిలుస్తుంది; అన్యథావృత్తి తన ఇకారంతో ముగుస్తుంది, ప్రత్యయం కనబడదు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतोऽम् 7.1.24 · प्रकरण 7← आयत्तम्; कृषिफलम्; क्षेत्रम्; मालम्
after a short-अ neuter, the nom./acc. singular become अम्
After a short-अ neuter stem, the nominative and accusative singular endings both become अम्. ज्ञानम्, फलम्, वचनम् — the -अम् that a neuter a-stem shows for both “it” and “it (as object)”.
హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దం తరువాత ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు రెండూ అమ్ అవుతాయి. జ్ఞానమ్, ఫలమ్, వచనమ్ — నపుంసక అకారాంతం కర్తగానూ కర్మగానూ చూపే -అమ్ ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो गुणे 6.1.97 · प्रकरण 8← त्वयि
a non-final अ before a guṇa vowel merges forward (para-rūpa)
When a non-final short अ is followed by a guṇa vowel (अ, ए, ओ), the single substitute is the later vowel alone — para-rūpa, the second stands — not a guṇa of the two. It keeps a stem-final अ from doubling with an affix that opens on such a vowel, so only the affix’s vowel is heard.
అంత్యం కాని హ్రస్వ అ తరువాత గుణాచ్చు (అ, ఏ, ఓ) వస్తే, రెండింటి స్థానంలో పరమైన అచ్చు ఒక్కటే మిగులుతుంది — పరరూపం, రెండవది నిలుస్తుంది — గుణం కాదు. అలా అకారాంత శబ్దం అటువంటి అచ్చుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయంతో కలిసినప్పుడు ప్రత్యయపు అచ్చు మాత్రమే వినబడుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
योऽचि 7.2.89 · प्रकरण 8← त्वयि
the final of युष्मद्/अस्मद् becomes य् before a vowel ending
Before a vowel-initial case ending, the final letter of युष्मद्/अस्मद् becomes य्. With the singular base त्व/म this gives the instrumental त्वया "by you", मया "by me" — त्व + अ → त्वय् before आ, then त्वया. The semivowel is what carries these pronouns into the vowel cases.
అచ్-ఆది విభక్తి ప్రత్యయం పరమైనప్పుడు యుష్మద్/అస్మద్ అంత్యవర్ణం య్ అవుతుంది. ఏకవచన ప్రాతిపదికం త్వ/మ తో కలిసి తృతీయలో త్వయా "నీచేత", మయా "నాచేత" — త్వ + అ, ఆ ముందు త్వయ్, ఆపై త్వయా. ఈ సర్వనామాలను అచ్-విభక్తుల్లోకి మోసేది ఈ అంతస్థమే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
त्वमावेकवचने 7.2.97 · प्रकरण 8← त्वयि
त्व and म replace युष्मद्/अस्मद् in the singular
In the singular throughout, युष्मद् becomes त्व and अस्मद् becomes म. This is the substitution the other rules build on: त्वाम्, माम्; त्वया, मया; त्वयि, मयि. In the dual and plural the base stays युष्म-/अस्म-, so it is the singular that these pronouns reshape most.
ఏకవచనమంతటా యుష్మద్ → త్వ, అస్మద్ → మ. మిగతా సూత్రాలు నిలిచేది ఈ ఆదేశంపైనే: త్వామ్, మామ్; త్వయా, మయా; త్వయి, మయి. ద్వి/బహువచనాల్లో ప్రాతిపదికం యుష్మ-/అస్మ- గా నిలుస్తుంది; కాబట్టి ఈ సర్వనామాలు ఎక్కువగా మార్చుకునేది ఏకవచనాన్నే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्त्वातोसुन्कसुनः 1.1.40 · प्रकरण 11← आरुह्य
a form ending in क्त्वा, तोसुन् or कसुन् is called अव्यय (indeclinable)
A word ending in the suffix क्त्वा, तोसुन् or कसुन् is called अव्यय — indeclinable, taking no case ending and never changing form. क्त्वा makes the absolutive, the "having done X" form that leans on a later verb: श्रुत्वा "having heard" is such a word, fixed in shape. When a prefix stands before the root, क्त्वा is replaced by ल्यप् (by 7.1.37), and the ल्यप् form keeps this same अव्यय name — so आलिङ्ग्य "having embraced" and एत्य "having come" are indeclinable too. The derivation names this rule where it fixes the absolutive as an अव्यय.
క్త్వా, తోసున్, లేదా కసున్ ప్రత్యయంతో అంతమయ్యే పదానికి అవ్యయ సంజ్ఞ — అవ్యయం, విభక్తి తీసుకోని, ఎప్పుడూ రూపం మారని పదం. క్త్వా ప్రత్యయం "చేసి" అనే క్త్వాంత (absolutive) రూపాన్ని చేస్తుంది, అది తరువాతి క్రియను ఆనుకొని నిలుస్తుంది: శ్రుత్వా "విని" అటువంటి రూపం. ధాతువు ముందు ఉపసర్గ నిలిస్తే క్త్వా స్థానంలో ల్యప్ వస్తుంది (7.1.37 చేత), ల్యప్ రూపమూ ఇదే అవ్యయ సంజ్ఞ నిలుపుకుంటుంది — ఆలింగ్య "కౌగిలించుకొని", ఏత్య "వచ్చి" కూడా అవ్యయాలు. గొలుసు క్త్వాంత రూపాన్ని అవ్యయంగా నిర్ణయించే చోట ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्ङिति च 1.1.5 · प्रकरण 12← आरुह्य
no गुण or वृद्धि before an affix marked क् or ङ्
The strengthening of a vowel — गुण (इ→ए, उ→ओ, ऋ→अर्) and वृद्धि (its longer grade) — does not take place when the affix that would cause it is marked with an indicatory क् (कित्) or ङ् (ङित्). Many endings carry these marks precisely to keep the root weak. So कृ "to do" reaches चक्रे "he did", where the perfect endings are ङित् and the root ऋ is not raised to अर्; श्रु "to hear" reaches श्रुत्वा "having heard", where क्त्वा is कित् and the उ stays. It is the standard brake on strengthening, and it works by leaving a form unchanged where a plainer affix would have raised it.
అచ్చు బలపడుట — గుణం (ఇ→ఏ, ఉ→ఓ, ఋ→అర్) మరియు వృద్ధి (దాని దీర్ఘతర రూపం) — దాన్ని కలిగించే ప్రత్యయం సూచక క్ (కిత్) గాని ఙ్ (ఙిత్) గాని గుర్తుగలదైనపుడు జరుగదు. ధాతువును బలహీనంగా ఉంచుటకే చాలా ప్రత్యయాలు ఈ గుర్తులను మోస్తాయి. అలా కృ "చేయుట" చక్రే "చేశాడు" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ లిట్ ప్రత్యయాలు ఙిత్, ధాతువు ఋ అర్ గా లేపబడదు; శ్రు "వినుట" శ్రుత్వా "విని" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ క్త్వా కిత్, ఉ నిలుస్తుంది. ఇది బలపడుటపై సాధారణ కళ్ళెం, సాధారణ ప్రత్యయం లేపిన చోట రూపాన్ని మార్పు లేకుండా వదలి పని చేస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सार्वधातुकमपित् 1.2.4 · प्रकरण 12← व्रज
a सार्वधातुक affix that is not पित् is treated as ङित्
A सार्वधातुक affix — a present-system ending or the class sign that goes with it — that is not पित् (not marked प् as its इत्) is treated as ङित्, as though it carried ङ् as an इत्. The ङित् mark blocks the guṇa or vṛddhi strengthening the affix would otherwise pull, so the stem keeps its weak shape under such an ending. The third-person and the आत्मनेपद endings, and the imperatives that are not पित्, all fall under it: शृणु "listen", कथयतः "of the two telling" and रमसे "you take delight" keep their unstrengthened stems by this rule. The derivation names it on the silent step where the ending is fixed as ङित्.
సార్వధాతుక ప్రత్యయం — వర్తమానగణ ప్రత్యయం, లేదా దానితో వచ్చే గణచిహ్నం — పిత్ కానిది (ప్ను ఇత్గా గుర్తు లేనిది) ఙిత్గా, ఙ్ను ఇత్గా కలిగినట్లుగా వర్తిస్తుంది. ఙిత్ గుర్తు, ప్రత్యయం లేకపోతే కలిగించే గుణ లేదా వృద్ధి బలపడటాన్ని అడ్డుకుంటుంది, కాబట్టి ధాతువు అటువంటి ప్రత్యయం కింద తన బలహీన రూపాన్ని నిలుపుకుంటుంది. ప్రథమ పురుష ప్రత్యయాలు, ఆత్మనేపద ప్రత్యయాలు, పిత్ కాని ఆజ్ఞార్థాలు అన్నీ దీని కిందకు వస్తాయి: శృణు "వినుము", కథయతః "చెప్పే ఇద్దరి", రమసే "ఆనందిస్తావు" ఈ సూత్రంచేత బలపడని ధాతురూపాన్ని నిలుపుకుంటాయి. ప్రత్యయాన్ని ఙిత్గా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् 1.3.78 · प्रकरण 12← व्रज
in the remaining case, a root in the active takes परस्मैपद
In the case left over (शेष — a root not sent to the middle by the preceding rules), when the ending stands for the agent (कर्तरि, the active sense) the root takes परस्मैपद, the set of personal endings that turn the action away from the agent. This is the default that catches every root the आत्मनेपद rules did not claim: भू "be, become" is such a root, so भवति "he becomes" and प्रभवति "he arises" take the active endings. The derivation names this rule where it chooses the active set.
మిగిలిన సందర్భంలో (శేషం — ముందటి సూత్రాలు ఆత్మనేపదానికి పంపని ధాతువు), ప్రత్యయం కర్తను సూచించినప్పుడు (కర్తరి, కర్తృ అర్థం) ధాతువు పరస్మైపదాన్ని — క్రియను కర్త నుండి దూరంగా మళ్ళించే పురుష ప్రత్యయాల గణాన్ని — తీసుకుంటుంది. ఇది ఆత్మనేపద సూత్రాలు తీసుకోని ప్రతి ధాతువునూ పట్టుకొనే మూలనియమం: భూ "అగు, ఉండు" అటువంటి ధాతువు, కాబట్టి భవతి "అగును", ప్రభవతి "ఉద్భవించును" పరస్మైపద ప్రత్యయాలను తీసుకుంటాయి. ఆ గణాన్ని ఎంచుకొనే చోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ते प्राग्धातोः 1.4.80 · प्रकरण 12← आयत्तम्; आरुह्य
the prefixes (gati and upasarga) stand before the root
The words just named — the upasargas and the other gati particles — are placed before the root (धातु) they qualify. This is the rule that fixes a prefix's position at the head of the verb. So प्र stands before मद् in प्रमत्तः "heedless", आ before लिङ्ग् in आलिङ्ग्य "having embraced", आ before इ in एत्य "having come". The seam between prefix and root is then handled by sandhi, but their order is settled here.
ఇప్పుడే పేర్కొన్న పదాలు — ఉపసర్గలు, ఇతర గతి పదాలు — తాము విశేషించే ధాతువుకు ముందు ఉంచబడతాయి. ఉపసర్గ స్థానాన్ని క్రియ మొదట స్థిరపరచే సూత్రం ఇది. అలా ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తగలవాడు" లో ప్ర మద్ ముందు, ఆలిఙ్గ్య "కౌగిలించి" లో ఆ లిఙ్గ్ ముందు, ఏత్య "వచ్చి" లో ఆ ఇ ముందు నిలుస్తుంది. ఉపసర్గ, ధాతువుల మధ్య సంధి తరవాత జరుగుతుంది, కానీ వాటి క్రమం ఇక్కడ స్థిరమవుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कर्तरि शप् 3.1.68 · प्रकरण 12← व्रज
the class-sign शप् is added after a root, in the active, before a present-system ending
In the active (कर्तरि, when the verb agrees with its agent), the affix शप् — which surfaces as a plain अ, its श् and प् being only markers — is placed between a root and a following सार्वधातुक ending (the present-system endings). It is the class-sign (विकरण) of the first, sixth and tenth verb classes, and it is what makes their present stems thematic. So भू "to be" takes शप् to give भू + अ + ति, which goes on to भवति "he is" — the poem's भवति and प्रभवति; हृ "to carry" likewise gives हरति "he carries". Where a class takes a different sign, or none, this rule does not apply.
కర్తరి ప్రయోగంలో (క్రియ కర్తతో సమన్వయించినప్పుడు) శప్ ప్రత్యయం — దీని శ్, ప్ కేవలం గుర్తులు కావటాన కేవలం అ గా కనబడేది — ధాతువుకూ, తరువాతి సార్వధాతుక ప్రత్యయానికీ (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలకు) మధ్య చేరుతుంది. ఇది మొదటి, ఆరవ, పదవ ధాతుగణాల వికరణం (గణచిహ్నం); వాటి వర్తమాన అఙ్గాలను థెమాటిక్ గా చేసేది ఇదే. అలా భూ "ఉండుట" శప్ తీసుకొని భూ + అ + తి అవుతుంది, అది భవతి "ఉన్నాడు" గా కొనసాగుతుంది — కావ్యంలోని భవతి, ప్రభవతి; హృ "మోయుట" కూడా హరతి "మోస్తాడు" గా అవుతుంది. వేరే వికరణం తీసుకునే గణానికి, లేదా ఏదీ తీసుకోని గణానికి ఈ సూత్రం వర్తించదు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लोट् च 3.3.162 · प्रकरण 12← व्रज
and लोट् (the imperative) in those same senses
In the same senses as the optative — command, invitation and the rest — a root also takes लोट्, the imperative. It gives the direct order and the third-person "let": गच्छ "go", गच्छतु "let him go", गच्छन्तु "let them go". Where लिङ् says "should", लोट् says "do".
విధిలిఙ్ చెప్పిన అర్థాల్లోనే — ఆజ్ఞ, నిమంత్రణ మొదలైనవి — ధాతువుకు లోట్ (ఆజ్ఞార్థం) కూడా వస్తుంది. ఇది నేరుగా ఆజ్ఞను, ప్రథమపురుషలో "…నీ" అనే అర్థాన్ని ఇస్తుంది: గచ్ఛ "వెళ్ళు", గచ్ఛతు "వెళ్ళనీ", గచ్ఛన్తు "వెళ్ళనీ (వారు)". లిఙ్ "చేయవలెను" అంటే లోట్ "చేయుము".
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् 3.4.78 · प्रकरण 12← व्रज
the eighteen personal endings (तिङ्) that replace a verb's tense-marker (लकार)
This one sūtra names, in a single run, all eighteen verbal personal endings — the तिङ् set — that stand in for the abstract tense-marker (लकार) a verb first receives. Nine are parasmaipada (active): तिप् तस् झि, सिप् थस् थ, मिप् वस् मस्; nine are ātmanepada (middle): त आताम् झ, थास् आथाम् ध्वम्, इट् वहि महिङ् — three persons against singular, dual and plural in each voice. Every finite verb in the poem takes one: चक्रे "he did" reaches the ātmanepada त, रुणद्धि "he obstructs" the parasmaipada तिप्, द्रक्ष्यसि "you will see" the सिप्. It is the verb's counterpart to 4.1.2, which lists the noun's सुप् endings.
ఈ ఒక్క సూత్రం, ఒక క్రియ మొదట పొందే భావ కాలచిహ్నం (లకారం) స్థానంలో వచ్చే పద్దెనిమిది క్రియా పురుష ప్రత్యయాలను — తిఙ్ గణాన్ని — ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది. తొమ్మిది పరస్మైపదం: తిప్ తస్ ఝి, సిప్ థస్ థ, మిప్ వస్ మస్; తొమ్మిది ఆత్మనేపదం: త ఆతామ్ ఝ, థాస్ ఆథామ్ ధ్వమ్, ఇట్ వహి మహిఙ్ — ప్రతి పదంలో మూడు పురుషలు ఏకవచన, ద్వివచన, బహువచనాలకు ఎదురుగా. కావ్యంలోని ప్రతి తిఙంత క్రియా వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది: చక్రే "చేశాడు" ఆత్మనేపద త ను, రుణద్ధి "అడ్డగిస్తాడు" పరస్మైపద తిప్ ను, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" సిప్ ను చేరుకుంటాయి. నామపదపు సుప్ ప్రత్యయాలను పేర్కొనే 4.1.2 కు ఇది క్రియాపరమైన జోడి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सेर्ह्यपिच्च 3.4.87 · प्रकरण 12← व्रज
the imperative's 2nd-singular ending सि becomes हि, and counts as अपित्
In the imperative (लोट्), the second-person singular parasmaipada ending सि is replaced by हि, and this हि is treated as अपित् — as though it had no प् marker, so it behaves like a ङित् suffix, one that does not strengthen the root. So भू "to be" reaches भव + हि, व्रज् "to go" व्रज + हि, हृ "to carry" हर + हि — each before the next rule strips the हि away. The अपित् status is why the root stays weak, giving भव, not *भाव.
ఆజ్ఞార్థంలో (లోట్), మధ్యమ పురుష ఏకవచన పరస్మైపద ప్రత్యయం సి, హి గా మారుతుంది; ఈ హి అపిత్ గా — ప్ గుర్తు లేనట్టుగా — పరిగణింపబడి, ధాతువును బలపరచని ఙిత్ ప్రత్యయంలా ప్రవర్తిస్తుంది. అలా భూ "ఉండుట" భవ + హి ను, వ్రజ్ "వెళ్ళుట" వ్రజ + హి ను, హృ "మోయుట" హర + హి ను చేరుకుంటాయి — తరవాతి సూత్రం హి ని తొలగించే ముందు. అపిత్ కావటమే ధాతువు బలహీనంగా ఉండి భవ ను ఇస్తుంది, *భావ ను కాదు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिङ्शित्सार्वधातुकम् 3.4.113 · प्रकरण 12← व्रज
a तिङ् ending and a शित् affix are called सार्वधातुक
A तिङ् ending (तिङ्, the block of finite personal endings) and any शित् affix (शित्, one that carries श् as its इत् mark, such as the class-signs शप् and श्यन्) are called सार्वधातुक — "reaching the whole root", the class of affixes that stand in the present system and act on the root as a whole. भवति "he becomes" ends in the तिङ् ending तिप् and carries the class-sign शप्, both सार्वधातुक. The name matters because other rules turn on it — some strengthenings apply only before a सार्वधातुक affix. The derivation names this rule where it fixes the affix as सार्वधातुक.
తిఙ్ ప్రత్యయం (తిఙ్ — క్రియాపదపు పురుష ప్రత్యయాల గణం) మరియు ఏదైనా శిత్ ప్రత్యయం (శిత్ — శ్ను ఇత్గా కలిగినది, శప్, శ్యన్ వంటి గణచిహ్నాలు) సార్వధాతుక సంజ్ఞ పొందుతాయి — "ధాతువు పూర్తికి చేరునది", వర్తమాన వ్యవస్థలో నిలిచి ధాతువును మొత్తంగా వర్తించే ప్రత్యయాల గణం. భవతి "అగును" తిఙ్ ప్రత్యయం తిప్తో అంతమై గణచిహ్నం శప్ను కలిగి ఉంది, రెండూ సార్వధాతుకాలు. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం — కొన్ని బలపరిచే మార్పులు సార్వధాతుక ప్రత్యయం ముందు మాత్రమే జరుగుతాయి. ప్రత్యయాన్ని సార్వధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आर्धधातुकं शेषः 3.4.114 · प्रकरण 12← आयत्तम्; आरुह्य
the affix left over (not तिङ् or शित्) is called आर्धधातुक
Any affix enjoined after a root that is not a तिङ् ending and not a शित् affix — everything left over (शेष) once the सार्वधातुक affixes are set aside — is called आर्धधातुक, the class that reaches "half the root" and builds the stems outside the present system. The कृत् suffixes fall here: क्त in प्रमत्तः "heedless", क्त्वा in श्रुत्वा "having heard", and the future sign स्य in द्रक्ष्यसि "you will see" are all आर्धधातुक. The name governs whether the augment इट् may come and how the root's vowel strengthens. The derivation names this rule where it fixes the कृत् or derived affix as आर्धधातुक.
ధాతువు తరువాత విధించిన ప్రత్యయాలలో తిఙ్ ప్రత్యయమూ కాక శిత్ ప్రత్యయమూ కాక — సార్వధాతుక ప్రత్యయాలను పక్కన పెట్టాక మిగిలినది (శేషం) — దానికి ఆర్ధధాతుక సంజ్ఞ, "ధాతువులో సగానికే" చేరి వర్తమాన వ్యవస్థ వెలుపలి రూపాలను నిర్మించే గణం. కృత్ ప్రత్యయాలు ఇక్కడకు వస్తాయి: ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లోని క్త, శ్రుత్వా "విని" లోని క్త్వా, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" లోని భవిష్యత్ చిహ్నం స్య — అన్నీ ఆర్ధధాతుకాలు. ఇట్ ఆగమం వచ్చునా, ధాతువు అచ్చు ఎలా బలపడునా అనేది ఈ సంజ్ఞపై ఆధారపడుతుంది. కృత్ లేదా సాధిత ప్రత్యయాన్ని ఆర్ధధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो हेः 6.4.105 · प्रकरण 12← व्रज
the imperative ending हि drops after अ
The imperative's second-person singular ending हि (put there by 3.4.87 सेर्ह्यपिच्च) is dropped when it follows a short अ. So भू "to be", having reached भव + हि, loses the हि to give भव "be!"; व्रज् gives व्रज "go!"; अनु + सृ gives अनुसर; हृ gives हर. This is why these common imperatives end bare, in the root's own vowel, with no ending in sight.
ఆజ్ఞార్థ మధ్యమ పురుష ఏకవచన ప్రత్యయం హి (3.4.87 సేర్హ్యపిచ్చ చేర్చినది), హ్రస్వ అ తరవాత వస్తే లోపిస్తుంది. అలా భూ "ఉండుట" భవ + హి కి చేరి, హి ని కోల్పోయి భవ "అవు!" ను ఇస్తుంది; వ్రజ్ వ్రజ "వెళ్ళు!" ను; అను + సృ అనుసర ను; హృ హర ను ఇస్తుంది. అందుకే ఈ సాధారణ ఆజ్ఞలు ఏ ప్రత్యయమూ కనబడకుండా, ధాతువు సొంత అచ్చుతో చివరవుతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्तक्तवतू निष्ठा 1.1.26 · प्रकरण 34← आयत्तम्
the क्त and क्तवतु affixes are named निष्ठा
The two affixes क्त and क्तवतु are given the name निष्ठा. क्त makes the past passive participle (कृतम् "done") and क्तवतु the past active participle (कृतवत् "having done"); gathering both under one name lets the later rules that shape them — the ones that add or withhold the augment इट्, or change the root before them — reach both by one word. प्रमत्तः "heedless", from मद् with क्त, तीर्णः "crossed", from तॄ, and विरचिताम् "arranged", from रच् with the causative, all end in a निष्ठा affix. The derivation names it on the silent step where the affix is fixed as निष्ठा.
క్త, క్తవతు అనే రెండు ప్రత్యయాలకు నిష్ఠా అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. క్త భూతకాల కర్మణి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతమ్ "చేయబడిన"), క్తవతు భూతకాల కర్తరి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతవత్ "చేసినవాడు"); రెంటినీ ఒక సంజ్ఞ కింద కూర్చడం వల్ల వాటిని తీర్చిదిద్దే తరువాతి సూత్రాలు — ఇట్ ఆగమాన్ని చేర్చే లేదా ఆపే, లేదా వాటి ముందు ధాతువును మార్చే సూత్రాలు — రెంటినీ ఒక్క మాటతో అందుకోగలవు. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త గలవాడు", మద్ నుండి క్త తో, తీర్ణః "దాటిన", తౄ నుండి, విరచితామ్ "అమర్చబడిన", రచ్ నుండి ప్రేరణతో, అన్నీ నిష్ఠా ప్రత్యయంతో అంతమవుతాయి. ప్రత్యయం నిష్ఠాగా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
निष्ठा 3.2.102 · प्रकरण 34← आयत्तम्
the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root in a past sense
In the sense of the past, the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root. क्त gives the past participle — usually passive (कृत 'done', गत 'gone'), active with verbs of state or motion (मत्त 'intoxicated'); क्तवतु gives the active past participle in -तवत् (कृतवत् 'having done'). The क्त word then declines as an ordinary adjective and agrees with its noun.
భూతార్థంలో ధాతువు తరువాత నిష్ఠా ప్రత్యయాలు క్త, క్తవతు వస్తాయి. క్త భూత కృదంతం — సాధారణంగా కర్మణి (కృత "చేయబడినది", గత "వెళ్లినది"), స్థితి/గతి ధాతువులకు కర్తరి (మత్త "మత్తెక్కినవాడు"); క్తవతు కర్తరి భూత కృదంతం -తవత్ (కృతవత్ "చేసినవాడు"). క్త రూపం సామాన్య విశేషణంలా నడిచి తన నామంతో అన్వయిస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे 3.2.124 · प्रकरण 34← पीयमानः
the present participle: लट् becomes शतृ or शानच्
The present लट् is optionally replaced by the two present-participle affixes — शतृ for the active (parasmaipada), शानच् for the middle (ātmanepada) — when the participle agrees with a word not in the nominative. पचन्तं पश्य, “see him cooking”. शतृ ends the stem in अत् and gives forms like पचन्, गच्छन्.
వర్తమాన లట్ స్థానంలో రెండు వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయాలు — పరస్మైపదానికి శతృ, ఆత్మనేపదానికి శానచ్ — ప్రథమేతర విభక్తితో సమానాధికరణమైనప్పుడు వికల్పంగా వస్తాయి. పచన్తం పశ్య — “వండుతున్నవానిని చూడు”. శతృ వల్ల ధాతువు అత్ కారాంతమై పచన్, గచ్ఛన్ వంటి రూపాలు వస్తాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
समानकर्तृकयोः पूर्वकाले 3.4.21 · प्रकरण 36← आरुह्य
the absolutive क्त्वा for the earlier of two acts by one agent
When two actions share one agent, the earlier of them takes the affix क्त्वा — the absolutive, “having …ed”. भुक्त्वा व्रजति, “having eaten, he goes”. It ties two verbs into one sentence under a single subject, the क्त्वा-form always the prior act. नीत्वा and स्थित्वा are of this kind.
ఒకే కర్తకు రెండు క్రియలు ఉన్నప్పుడు, ముందు జరిగేదానికి క్త్వా ప్రత్యయం — క్త్వార్థకం (అసమాపక క్రియ), “…చేసి” — వస్తుంది. భుక్త్వా వ్రజతి — “తిని వెళ్తాడు”. ఒకే కర్తతో రెండు క్రియలను ఒక వాక్యంగా కలుపుతుంది; క్త్వాంత రూపమే ముందటి పని. నీత్వా, స్థిత్వా ఈ రకమే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप् 7.1.37 · प्रकरण 36← आरुह्य
in a compound not preceded by नञ्, क्त्वा becomes ल्यप्
The absolutive affix क्त्वा (which alone gives -त्वा) becomes ल्यप् when the root stands in a compound whose prior member is not the negative नञ्. ल्यप् yields -य, or -त्य after a short-vowel root by the तुक् augment: प्र + आप् → प्राप्य "having reached", वि + लोक् → विलोक्य "having looked", आ + दा → आदाय "having taken". The bare uncompounded absolutive keeps क्त्वा (गत्वा).
సమాసంలో పూర్వపదం నఞ్ (నిషేధం) కానప్పుడు, ధాతువుకు క్త్వా బదులు ల్యప్ వస్తుంది. ల్యప్ –య ఇస్తుంది; హ్రస్వాంత ధాతువుకు తుక్ ఆగమంతో –త్య: ప్ర + ఆప్ → ప్రాప్య "పొంది", వి + లోక్ → విలోక్య "చూసి", ఆ + దా → ఆదాయ "తీసుకుని". సమాసం లేని కేవల ల్యబంతం క్త్వానే నిలుపుకుంటుంది (గత్వా).
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद् वृद्धम् 1.1.73 · प्रकरण 48← आयत्तम्; आरुह्य
a stem whose first vowel is a वृद्धि vowel is named वृद्धम्
A stem the first of whose vowels (अचाम् आदिः) is a वृद्धि vowel — आ, ऐ or औ — is given the name वृद्धम्. The name marks a word as begun in a strengthened vowel, so the rules that turn on such a beginning can reach it. आदाय "having taken", आरूढे "mounted" and आयत्तम् "dependent" all open in आ, and are वृद्धम् by this rule. The derivation names it on the silent step where the word is fixed as वृद्धम्.
ఏ అంగం మొదటి అచ్చు (అచామ్ ఆదిః) వృద్ధి అచ్చు — ఆ, ఐ లేదా ఔ — అయితే, ఆ అంగానికి వృద్ధమ్ అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ, పదం బలపడిన అచ్చుతో మొదలైనట్లు గుర్తిస్తుంది, తద్వారా అటువంటి ఆరంభంపై ఆధారపడే సూత్రాలు దాన్ని అందుకోగలవు. ఆదాయ "తీసుకొని", ఆరూఢే "ఎక్కిన", ఆయత్తమ్ "ఆధారపడిన" అన్నీ ఆ తో మొదలవుతాయి, ఈ సూత్రంచేత వృద్ధమ్ అవుతాయి. పదం వృద్ధమ్గా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
श्वीदितो निष्ठायाम् 7.2.14 · not in the abridgement← आयत्तम्
श्वि and ई-marked roots take no इट् in the निष्ठा
The root श्वि "to swell" and every root marked with ई as its इत् (an ईदित् root) take no इट् — the इ the augment would insert — in the निष्ठा, the participles in क्त and क्तवतु. So the ई-marked मद् (मदी), जन् (जनी) and यत् (यती) form प्रमत्तः "heedless", जातम् "born" and आयत्तम् "dependent" with no इट्: मद् + त gives मत्त, not मदित. The derivation names the rule on the silent step where the इट् augment is refused. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.
శ్వి "ఉబ్బుట" ధాతువు, మరియు ఈ ని ఇత్ గా కలిగిన ప్రతి ధాతువు (ఈదిత్), నిష్ఠాలో — క్త, క్తవతు కృదంతాలలో — ఇట్ (ఆగమం చేర్చే ఇ) ను తీసుకోవు. కాబట్టి ఈదిత్ అయిన మద్ (మదీ), జన్ (జనీ), యత్ (యతీ) — ప్రమత్తః "ప్రమత్తుడైన", జాతమ్ "పుట్టిన", ఆయత్తమ్ "ఆధారపడిన" — ఇట్ లేకుండా ఏర్పడతాయి: మద్ + త మత్త అవుతుంది, మదిత కాదు. ఇట్ ఆగమం నిరాకరించబడే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text
अजिव्रज्योश्च 7.3.60 · not in the abridgement← व्रज
and no such guttural for अज् and व्रज्
The negation of the rule before is carried down by च "and" to अज् "to drive" and व्रज् "to go": their ज too is not turned to its guttural. So व्रज् keeps its ज, as in the imperative व्रज "go". The derivation names the rule on the silent step where the guttural is not substituted. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.
ముందటి సూత్రంలోని నిషేధం చ "మరియు" చేత అజ్ "తోలుట" మరియు వ్రజ్ "పోవుట" లకు కూడా అనువర్తిస్తుంది: వాటి జ కూడా కంఠ్యానికి మారదు. కాబట్టి వ్రజ్ తన జ ని నిలుపుకుంటుంది, ఆజ్ఞార్థ వ్రజ "పో" లో వలె. కంఠ్యాదేశం చేయబడని మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text
अ अ 8.4.68 · not in the abridgement← आयत्तम्; आरुह्य; व्रज
the short अ, held open through the derivation, returns to its close sound at the end
The last sūtra of the Aṣṭādhyāyī. Throughout a derivation the short अ is treated as though it were open (विवृत), like the long आ, so that the rules can reach it; this rule restores its natural close (संवृत) sound once the derivation is done. It is the final step of nearly every chain — of चक्रे, of प्रमत्तः, and the rest. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.
అష్టాధ్యాయి చివరి సూత్రం. వ్యుత్పత్తి అంతటా హ్రస్వ అ ను విచ్చుకున్నట్టుగా (వివృత), దీర్ఘ ఆ వలె, గ్రహిస్తారు — తద్వారా నియమాలు దానిని అందుకోగలుగుతాయి; వ్యుత్పత్తి ముగిసిన పిదప ఈ సూత్రం దాని సహజ సంవృత ధ్వనిని తిరిగి ఇస్తుంది. ఇది దాదాపు ప్రతి గొలుసుకూ చివరి మెట్టు — చక్రే కు, ప్రమత్తః కు, మిగిలిన వాటికి. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text
१समासविग्रहthe compounds, unpacked
कृषिफलम्
कृषि · फल
कृषेः फलम्
तत्पुरुष (genitive) — the fruit of the ploughing
तत्पुरुष. the harvest — Mallinātha glosses कृषि as हलकर्म, the work of the plough, and फल as सस्य, the standing crop
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“kṛṣerhalakarmaṇaḥ phalaṃ sasyaṃ”
भ्रूविलासानभिज्ञैः
भ्रू · विलास · अनभिज्ञ
भ्रुवोः विलासाः
तत्पुरुष (genitive) — the play of the eyebrows
भ्रूविलासानाम् अनभिज्ञैः
तत्पुरुष (genitive) — by ones that know nothing of it
तत्पुरुष — it agrees with जनपदवधूलोचनैः. eyes that have not learnt the coquetry of a city woman's brows — Mallinātha finishes the thought for us: पामरत्वात्, because they are country people
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“bhrūvilāsānāṃ bhrūvikārāṇāmanabhijñaiḥ | pāmaratvāditi śeṣaḥ”
प्रीतिस्निग्धैः
प्रीति · स्निग्ध
प्रीत्या स्निग्धैः
तत्पुरुष (instrumental) — wet with liking
तत्पुरुष — it agrees with जनपदवधूलोचनैः. eyes soft with affection — Mallinātha glosses अकृत्रिमप्रेमार्द्रैः, wet with a love that is not put on
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“prītyā snigdhaiḥ | akṛtrimapremārdrairityarthaḥ”
जनपदवधूलोचनैः
जनपद · वधू · लोचन
जनपदस्य वध्वः
तत्पुरुष (genitive) — the wives of the countryside
जनपदवधूनां लोचनानि
तत्पुरुष (genitive) — and their eyes
तत्पुरुष. the eyes of the village women — Mallinātha glosses पल्लीयोषिताम्, women of the hamlets
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“janapadavadhūnāṃ pallīyoṣitāṃ locanaiḥ”
सीरोत्कषणसुरभि
सीर · उत्कषण · सुरभि
सीरैः उत्कषणम्
तत्पुरुष (instrumental) — the turning up of the soil by ploughs
सीरोत्कषणेन सुरभि
तत्पुरुष (instrumental) — and sweet-smelling from it
तत्पुरुष — it agrees with क्षेत्रम्. the field breathing out the smell of just-turned earth — Mallinātha glosses सीर as हल and सुरभि as घ्राणतर्पण, what satisfies the nose
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“sīrairhalairutkaṣaṇena karṣaṇena surabhi ghrāṇatarpaṇaṃ”
लघुगतिः
लघु · गति
लघ्वी गतिः यस्य सः
बहुव्रीहि — one whose going is light
बहुव्रीहि — it refers to मेघः. travelling light again — Mallinātha gives the reason the compound does not: तत्र निर्वृष्टत्वात्, because you will have rained yourself out there
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“laghugatistatra nirvṛṣṭatvātkṣipragamanaḥ san”
२प्रतिपदार्थeach word, its form and sense
pronoun, सप्तमी एकवचन locative singular
त्वयि
printed त्वय्यायत्तं
युष्मद्
on you — the locative of the thing a matter rests on, which Mallinātha names अधिकरण
pronoun
A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
pronoun, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern युष्मद् declines on
7.2.97त्वमावेकवचने
त्व+अद्+इ
6.1.97अतो गुणे
त्वद्+इ
7.2.89योऽचि
त्वयि
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√यत् + क्त, प्रथमा एकवचन nominative singular
आयत्तम्
printed त्वय्यायत्तं
आयत्त, from आ + √यत्
resting on, depending on — Mallinātha glosses अधीनम् and cites Amara, who puts आयत्त beside अधीन
past participle, क्त
The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective.
క్త ప్రత్యయం భూత కృదంతాన్ని చేస్తుంది — సాధారణంగా కర్మణి, "చేయబడినది"; గతి/స్థితి ధాతువులకు కర్తరి: గతః "వెళ్లినవాడు". తరువాత సామాన్య విశేషణంలా నడుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule and the Bālānandinī; sūtra from skt-mcp
√यत् · class 1 · क्त
यतीँ
1.3.1भूवादयो धातवः
यतीँ॒
and, without changing the form,1.3.2
1.3.9तस्य लोपः
यत्
1.4.80ते प्राग्धातोः
आ + यत्
3.2.102निष्ठा
आ + यत् + क्त
and, without changing the form,1.3.8
1.3.9तस्य लोपः
आ + यत् + त
and, without changing the form,1.1.261.2.451.2.463.4.1141.1.731.1.43
4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
आ + यत् + त + सुँ
and, without changing the form,1.3.2
1.3.9तस्य लोपः
आ + यत् + त + स्
and, without changing the form,1.1.737.2.14
7.1.24अतोऽम्
आ + यत् + त + अम्
and, without changing the form,1.3.41.4.131.4.141.4.18
6.1.107अमि पूर्वः
आ + यत् + त + म्
8.4.68अ अ
आयत्तम्
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern फल declines on
7.1.24अतोऽम्
फल+अम्
6.1.107अमि पूर्वः
फलम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular
कृषिफलम्
printed कृषिफलमिति
फल
the fruit — and the compound says of what: of the ploughing
a-stem neuter
Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
a-stem neuter
Neuter nouns in short अ: फल “fruit”, वचन “word”, कुसुम, and adjectives in अ agreeing with a neuter noun. The nominative and accusative singular end in अम् (7.1.24) — फलम् — and are alike; the plural फलानि takes नुम् and lengthens; the instrumental plural is फलैः (7.1.9). It is the a-stem masculine’s table with the neuter’s own nominative, accusative and the -आनि plural.
హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దాలు: ఫల “పండు”, వచన “మాట”, కుసుమ, నపుంసక నామానికి అన్వయించే అకారాంత విశేషణాలు. ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు అమ్ తో ముగుస్తాయి (7.1.24) — ఫలమ్ — రెండూ ఒకటే; బహువచనం ఫలాని నుమాగమంతో దీర్ఘమవుతుంది; తృతీయా బహువచనం ఫలైః (7.1.9). అకారాంత పుంలింగ పట్టికే, నపుంసకపు సొంత ప్రథమ, ద్వితీయ, -ఆని బహువచనంతో.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | फलम् | फले | फलानि |
| द्वितीया | फलम् | फले | फलानि |
| तृतीया | फलेन | फलाभ्याम् | फलैः |
| चतुर्थी | फलाय | फलाभ्याम् | फलेभ्यः |
| पञ्चमी | फलात् | फलाभ्याम् | फलेभ्यः |
| षष्ठी | फलस्य | फलयोः | फलानाम् |
| सप्तमी | फले | फलयोः | फलेषु |
| सम्बोधन | फल | फले | फलानि |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern फल declines on
7.1.24अतोऽम्
फल+अम्
6.1.107अमि पूर्वः
फलम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
अव्यय
इति
printed कृषिफलमिति
इति
— here it means "and so": Mallinātha glosses इति हेतोः, this being the reason they look at you that way
indeclinable
An indeclinable — no case, no number, one form everywhere.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
a-stem neuter, तृतीया बहुवचन instrumental plural
भ्रूविलासानभिज्ञैः
अनभिज्ञ
not knowing — and the compound says what they do not know. The word is masculine as a noun and neuter here, taking the gender of the लोचनैः it describes
a-stem neuter — Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि. · a-stem neuter, तृतीया बहुवचन instrumental plural
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | अनभिज्ञम् | अनभिज्ञे | अनभिज्ञानि |
| द्वितीया | अनभिज्ञम् | अनभिज्ञे | अनभिज्ञानि |
| तृतीया | अनभिज्ञेन | अनभिज्ञाभ्याम् | अनभिज्ञैः |
| चतुर्थी | अनभिज्ञाय | अनभिज्ञाभ्याम् | अनभिज्ञेभ्यः |
| पञ्चमी | अनभिज्ञात् | अनभिज्ञाभ्याम् | अनभिज्ञेभ्यः |
| षष्ठी | अनभिज्ञस्य | अनभिज्ञयोः | अनभिज्ञानाम् |
| सप्तमी | अनभिज्ञे | अनभिज्ञयोः | अनभिज्ञेषु |
| सम्बोधन | अनभिज्ञ | अनभिज्ञे | अनभिज्ञानि |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem neuter, तृतीया बहुवचन instrumental plural · the pattern फल declines on
7.1.9अतो भिस ऐस्
फल + ऐस्
6.1.88वृद्धिरेचि
फलैस्
8.2.66ससजुषो रुः
फलैरुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
फलैः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem neuter, तृतीया बहुवचन instrumental plural
प्रीतिस्निग्धैः
printed प्रीतिस्निग्धैर्जनपदवधूलोचनैः
स्निग्ध
soft, wet — and the compound says with what: with liking. The word is masculine as a noun and neuter here, taking the gender of the लोचनैः it describes
a-stem neuter — Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि. · a-stem neuter, तृतीया बहुवचन instrumental plural
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | स्निग्धम् | स्निग्धे | स्निग्धानि |
| द्वितीया | स्निग्धम् | स्निग्धे | स्निग्धानि |
| तृतीया | स्निग्धेन | स्निग्धाभ्याम् | स्निग्धैः |
| चतुर्थी | स्निग्धाय | स्निग्धाभ्याम् | स्निग्धेभ्यः |
| पञ्चमी | स्निग्धात् | स्निग्धाभ्याम् | स्निग्धेभ्यः |
| षष्ठी | स्निग्धस्य | स्निग्धयोः | स्निग्धानाम् |
| सप्तमी | स्निग्धे | स्निग्धयोः | स्निग्धेषु |
| सम्बोधन | स्निग्ध | स्निग्धे | स्निग्धानि |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem neuter, तृतीया बहुवचन instrumental plural · the pattern फल declines on
7.1.9अतो भिस ऐस्
फल + ऐस्
6.1.88वृद्धिरेचि
फलैस्
8.2.66ससजुषो रुः
फलैरुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
फलैः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem neuter, तृतीया बहुवचन instrumental plural
जनपदवधूलोचनैः
printed प्रीतिस्निग्धैर्जनपदवधूलोचनैः
लोचन
by the eyes — the instrumental of the one who drinks, since पीयमानः is passive
a-stem neuter — Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि. · a-stem neuter, तृतीया बहुवचन instrumental plural
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | लोचनम् | लोचने | लोचनानि |
| द्वितीया | लोचनम् | लोचने | लोचनानि |
| तृतीया | लोचनेन | लोचनाभ्याम् | लोचनैः |
| चतुर्थी | लोचनाय | लोचनाभ्याम् | लोचनेभ्यः |
| पञ्चमी | लोचनात् | लोचनाभ्याम् | लोचनेभ्यः |
| षष्ठी | लोचनस्य | लोचनयोः | लोचनानाम् |
| सप्तमी | लोचने | लोचनयोः | लोचनेषु |
| सम्बोधन | लोचन | लोचने | लोचनानि |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem neuter, तृतीया बहुवचन instrumental plural · the pattern फल declines on
7.1.9अतो भिस ऐस्
फल + ऐस्
6.1.88वृद्धिरेचि
फलैस्
8.2.66ससजुषो रुः
फलैरुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
फलैः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√पा + शानच् on the passive stem, प्रथमा एकवचन nominative singular
पीयमानः
पीयमान, from √पा
being drunk — Mallinātha glosses सादरं वीक्ष्यमाणः, being looked at with attention: the eyes drink him as he goes by
present participle middle, शानच्
The middle-voice present participle, in -māna: 'X-ing for oneself', or simply 'X-ing' for roots that take the middle.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + स्
8.2.66ससजुषो रुः
राम + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
पीयमानः, “being drunk in”, is a present passive participle — the form for something an action is being done to, right now. It is built on the passive stem of √पा, “to drink” (पीयते, “is drunk”), with the suffix शानच्, so पीयमान, “being drunk”. Mallinātha glosses it सादरं वीक्ष्यमाणः, “being gazed at with care”: the country women's eyes drink the cloud as it passes. Because जनपदवधूलोचनैः is the agent of a passive, it stands in the instrumental — the same turn that put the Siddha women in the instrumental at 1.14.
పీయమానః, “త్రాగబడుతూ”, వర్తమాన కర్మణి కృదంతం — ఇప్పుడు దేనిపై క్రియ జరుగుతోందో దానికి వాడే రూపం. ఇది √పా, “త్రాగుట”, యొక్క కర్మణి కాండం (పీయతే, “త్రాగబడుతుంది”) పై శానచ్ ప్రత్యయంతో ఏర్పడి పీయమాన, “త్రాగబడుతూ”. మల్లినాథుడు దాన్ని సాదరం వీక్ష్యమాణః, “ఆదరంతో చూడబడుతూ”, అని గ్లోసిస్తాడు: పోతున్న మేఘాన్ని పల్లె స్త్రీల కన్నులు త్రాగుతాయి. జనపదవధూలోచనైః కర్మణి క్రియకు కర్త కావడంవలన తృతీయలో నిలుస్తుంది — 1.14 లో సిద్ధాంగనలను తృతీయలో నిలిపిన అదే మలుపు.
अव्यय
सद्यः
printed सद्यःसीरोत्कषणसुरभि
सद्यस्
that very moment — Mallinātha glosses तत्कालम् एव, and the point is the smell is fresh, not that the field is fertile
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय
i-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular
सीरोत्कषणसुरभि
printed सद्यःसीरोत्कषणसुरभि
सुरभि
sweet-smelling — Mallinātha glosses घ्राणतर्पणम् with Amara, what fills the nose
i-stem neuter
A short-i stem in the neuter, which inserts न् before most endings: वारि, वारिणी, वारीणि.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
i-stem neuter
Nouns ending in short इ, in the neuter: वारि “water”, अक्षि “eye”, and here अन्यथावृत्ति. The nominative and accusative singular show no ending — वारि stands bare, the सु and अम् dropping by luk (7.1.23); the strong cases take the नुम् augment and lengthen, वारीणि; the instrumental is वारिणा. Śabdamañjarī drills वारि वारिणी वारीणि.
హ్రస్వ ఇకారాంత నపుంసక శబ్దాలు: వారి “నీరు”, అక్షి “కన్ను”, ఇక్కడ అన్యథావృత్తి. ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాల్లో ప్రత్యయం కనబడదు — వారి బరిగా నిలుస్తుంది, సు, అమ్ లుక్ చేత లోపిస్తాయి (7.1.23); బలమైన విభక్తుల్లో నుమాగమంతో దీర్ఘమై వారీణి; తృతీయైకవచనం వారిణా. శబ్దమంజరి “వారి వారిణీ వారీణి”.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | सुरभि | सुरभिणी | सुरभीणि |
| द्वितीया | सुरभि | सुरभिणी | सुरभीणि |
| तृतीया | सुरभिणा | सुरभिभ्याम् | सुरभिभिः |
| चतुर्थी | सुरभिणे | सुरभिभ्याम् | सुरभिभ्यः |
| पञ्चमी | सुरभिणः | सुरभिभ्याम् | सुरभिभ्यः |
| षष्ठी | सुरभिणः | सुरभिणोः | सुरभीणाम् |
| सप्तमी | सुरभिणि | सुरभिणोः | सुरभिषु |
| सम्बोधन | सुरभि | सुरभिणी | सुरभीणि |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
i-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern वारि declines on
7.1.23स्वमोर्नपुंसकात्
वारि
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular
क्षेत्रम्
printed क्षेत्रमारुह्य
क्षेत्र
the field — and Viśva, whom Mallinātha quotes at the end, lets the word mean a wife too, which is the second reading he hears in the verse
a-stem neuter — Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि. · a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | क्षेत्रम् | क्षेत्रे | क्षेत्राणि |
| द्वितीया | क्षेत्रम् | क्षेत्रे | क्षेत्राणि |
| तृतीया | क्षेत्रेण | क्षेत्राभ्याम् | क्षेत्रैः |
| चतुर्थी | क्षेत्राय | क्षेत्राभ्याम् | क्षेत्रेभ्यः |
| पञ्चमी | क्षेत्रात् | क्षेत्राभ्याम् | क्षेत्रेभ्यः |
| षष्ठी | क्षेत्रस्य | क्षेत्रयोः | क्षेत्राणाम् |
| सप्तमी | क्षेत्रे | क्षेत्रयोः | क्षेत्रेषु |
| सम्बोधन | क्षेत्र | क्षेत्रे | क्षेत्राणि |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern फल declines on
7.1.24अतोऽम्
फल+अम्
6.1.107अमि पूर्वः
फलम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√रुह् + ल्यप्
आरुह्य
printed क्षेत्रमारुह्य
आरुह्य, from आ + √रुह्
having climbed over — ल्यप्, the absolutive a prefix forces. Mallinātha reads it as "and having rained there": तत्र अभिवृष्य
absolutive, ल्यप्
The same 'having X-ed', but in -ya, which is what क्त्वा becomes when the root carries a prefix: आलिङ्ग्य 'having embraced'.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
√रुह् · class 1 · ल्यप्
रुहँ
1.3.1भूवादयो धातवः
रु॒हँ
and, without changing the form,1.3.2
1.3.9तस्य लोपः
रुह्
1.4.80ते प्राग्धातोः
आ + रुह्
3.4.21समानकर्तृकयोः पूर्वकाले
आ + रुह् + क्त्वा
and, without changing the form,1.3.8
1.3.9तस्य लोपः
आ + रुह् + त्वा
and, without changing the form,1.2.451.2.463.4.1141.1.731.1.431.1.40
7.1.37समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप्
आ + रुह् + ल्यप्
and, without changing the form,1.3.31.3.8
1.3.9तस्य लोपः
आ + रुह् + य
and, without changing the form,1.4.131.1.51.4.14
8.4.68अ अ
आरुह्य
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
आरुह्य, “having climbed”, is an absolutive — the form for the earlier of two actions by one doer, “having done X, he does Y”. Its suffix is ल्यप्, not the क्त्वा that a bare root takes: when a root carries a prefix (here आ + √रुह्), the absolutive is made with ल्यप् and ends in -य. So √रुह् alone would give रुह्वा, but आरुह्य with the prefix. Mallinātha reads it as “and having rained there”, तत्र अभिवृष्य, folding the raining into the climb.
ఆరుహ్య, “ఎక్కి”, ఒక ల్యబంతం — ఒకే కర్త రెండు పనులలో ముందుది, “చేసి, తర్వాత చేయుట”. దీని ప్రత్యయం ల్యప్, సాదా ధాతువు తీసుకునే క్త్వా కాదు: ధాతువుకు ఉపసర్గ ఉన్నప్పుడు (ఇక్కడ ఆ + √రుహ్) ల్యప్ తో -య అంతంగా ఏర్పడుతుంది. కావున √రుహ్ ఒంటరిగా రుహ్వా (రూఢ్వా) ఇచ్చేది, ఉపసర్గతో ఆరుహ్య. మల్లినాథుడు దీన్ని “అక్కడ వర్షించి”, తత్ర అభివృష్య, అని చదివి వర్షాన్ని ఎక్కడంలో కలుపుతాడు.
a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular
मालम्
printed मालं
माल
Māla — Mallinātha takes it as the field's name and as its description at once: उन्नतभूतल, high ground, almost hill country. It is neuter here, with the क्षेत्रम् it names
a-stem neuter — Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि. · a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | मालम् | माले | मालानि |
| द्वितीया | मालम् | माले | मालानि |
| तृतीया | मालेन | मालाभ्याम् | मालैः |
| चतुर्थी | मालाय | मालाभ्याम् | मालेभ्यः |
| पञ्चमी | मालात् | मालाभ्याम् | मालेभ्यः |
| षष्ठी | मालस्य | मालयोः | मालानाम् |
| सप्तमी | माले | मालयोः | मालेषु |
| सम्बोधन | माल | माले | मालानि |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern फल declines on
7.1.24अतोऽम्
फल+अम्
6.1.107अमि पूर्वः
फलम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
pronoun, द्वितीया एकवचन accusative singular
किंचित्
printed किंचित्पश्चाद्व्रज
किम् with चित्
a little — the accusative standing as an adverb of measure. It is किम् with the particle चित्, which makes it indefinite
indefinite pronoun
The interrogative किम् with the particle चित् attached, which turns 'who?' into 'someone, a certain one'.
ప్రశ్నార్థక కిమ్ కు చిత్ ప్రత్యయం చేరి "ఎవడు?" ను "ఒకానొకడు" చేస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule and the Bālānandinī
pronoun, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern किम् declines on
7.1.23स्वमोर्नपुंसकात्
किम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
किंचित्, “a little”, is किम्, “what”, with the particle चित् fixed to it, which turns the question word into an indefinite — “some, a little, somewhat”. The accusative किंचित् here is not an object but a measure of the going: go a little way west. The pair किम् + चित् is the everyday way Sanskrit makes “something” out of “what”, as किम् + अपि and किम् + चन do too; the particle is what does the work, not the case.
కించిత్, “కొంచెం”, అనేది కిమ్, “ఏమి”, కు చిత్ అనే అవ్యయం స్థిరంగా చేరి, ప్రశ్నపదాన్ని అనిర్దిష్టం చేస్తుంది — “కొంత, కొంచెం, ఏదో”. ఇక్కడి ద్వితీయా కించిత్ కర్మ కాదు, పోకడ యొక్క కొలత: కొంచెం పడమటిగా పో. కిమ్ + చిత్ జోడీ “ఏదో” ను “ఏమి” నుండి చేసే సాధారణ దారి, కిమ్ + అపి, కిమ్ + చన కూడ చేసినట్లే; పని చేసేది అవ్యయమే, విభక్తి కాదు.
अव्यय
पश्चात्
printed किंचित्पश्चाद्व्रज
पश्चात्
westward — the same word does "behind" and "west", and a traveller going north has the west on his left either way
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय
√व्रज्, class 1, लोट्, parasmaipada, second person singular
व्रज
printed किंचित्पश्चाद्व्रज
√व्रज्
go — Mallinātha glosses गच्छ. The second imperative of the journey, after उत्पत at 1.14
imperative, लोट्
A command or a request: हर 'carry', शृणु 'listen'.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
| प्रथम | व्रजतु | व्रजताम् | व्रजन्तु |
|---|---|---|---|
| मध्यम | व्रज | व्रजतम् | व्रजत |
| उत्तम | व्रजानि | व्रजाव | व्रजाम |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
√व्रज् · class 1 · लोट्
व्रजँ
1.3.1भूवादयो धातवः
व्रजँ
and, without changing the form,1.3.2
1.3.9तस्य लोपः
व्रज्
3.3.162लोट् च
व्रज् + लोँट्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
व्रज् + ल्
and, without changing the form,1.3.78
3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
व्रज् + सिप्
and, without changing the form,1.3.3
1.3.9तस्य लोपः
व्रज् + सि
and, without changing the form,3.4.113
3.1.68कर्तरि शप्
व्रज् + शप् + सि
and, without changing the form,1.3.31.3.8
1.3.9तस्य लोपः
व्रज् + अ + सि
and, without changing the form,3.4.113
3.4.87सेर्ह्यपिच्च
व्रज् + अ + हि
and, without changing the form,1.2.41.4.137.3.601.4.14
6.4.105अतो हेः
व्रज् + अ
8.4.68अ अ
व्रज
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
i-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular
लघुगतिः
printed लघुगतिर्भूय
गति
going — but the compound is a bahuvrīhi and means the one going, not the going. The word is feminine as a noun and masculine here, taking the gender of the cloud it describes
i-stem masculine
A short-i stem: अद्रिः, अद्री, अद्रयः. The i lengthens or takes guṇa before most endings.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
i-stem masculine
Nouns whose stem ends in short इ, in the masculine: हरि, अद्रि, कवि. The nominative singular is हरिः; the instrumental हरिणा takes ना for टा after a short इ-stem (7.3.120); the dative हरये and the genitive/ablative हरेः show guṇa (7.3.111, 6.1.110); the locative singular हरौ ends in औ (7.3.119). Śabdamañjarī drills it as हरिः हरी हरयः.
హ్రస్వ ఇకారాంత పుంలింగ శబ్దాలు: హరి, అద్రి, కవి. ప్రథమైకవచనం హరిః; తృతీయైకవచనం హరిణా — హ్రస్వ ఇకారాంతం తరువాత టా → నా (7.3.120); చతుర్థి హరయే, షష్ఠి/పంచమి హరేః గుణంతో (7.3.111, 6.1.110); సప్తమైకవచనం హరౌ, ఔ కారాంతం (7.3.119). శబ్దమంజరి “హరిః హరీ హరయః”.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | गतिः | गती | गतयः |
| द्वितीया | गतिम् | गती | गतीन् |
| तृतीया | गतिना | गतिभ्याम् | गतिभिः |
| चतुर्थी | गतये | गतिभ्याम् | गतिभ्यः |
| पञ्चमी | गतेः | गतिभ्याम् | गतिभ्यः |
| षष्ठी | गतेः | गत्योः | गतीनाम् |
| सप्तमी | गतौ | गत्योः | गतिषु |
| सम्बोधन | गते | गती | गतयः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
i-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern हरि declines on
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
हरि + स्
8.2.66ससजुषो रुः
हरि+ रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
हरि + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
हरिः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
अव्यय
भूयः
printed लघुगतिर्भूय
भूयस्
again — Mallinātha glosses पुनरपि. The printed भूय is the visarga lost before the vowel of एव
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय
अव्यय
एव
printed एवोत्तरेण
एव
just, precisely — it fastens onto उत्तरेण: by the northern road and no other
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय
a-stem masculine, तृतीया एकवचन instrumental singular
उत्तरेण
printed एवोत्तरेण
उत्तर
by the northern one — Mallinātha supplies the noun, मार्गेण, and names the rule that puts a road in the instrumental
a-stem masculine
The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः.
అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్షః, యక్షౌ, యక్షాః.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
a-stem masculine
The largest noun class, and the one every other declension is measured against: यक्ष, राम. The nominative singular यक्षः ends in a visarga that is a buried स् (8.2.66, then 8.3.15); the instrumental शापेन comes from टा becoming इन after an a-stem (7.1.12) and then अ + इ → ए (6.1.87); the locative plural is यक्षेषु. Adjectives in अ — प्रमत्त, भोग्य — decline the same way in the masculine, so प्रमत्तः and भोग्येण sit in this same table.
అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్ష, రామ. శబ్దమంజరిలో మొదటి శబ్దం 'రామః రామౌ రామాః'. ప్రథమా ఏకవచనం యక్షః (దాగిన స్), తృతీయా శాపేన (టా → ఇన 7.1.12; అ + ఇ → ఏ 6.1.87), సప్తమీ బహువచనం యక్షేషు. అకారాంత విశేషణాలు — ప్రమత్త, భోగ్య — పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి; ప్రమత్తః, భోగ్యేణ ఇదే పట్టికలో ఉంటాయి.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | उत्तरः | उत्तरौ | उत्तराः |
| द्वितीया | उत्तरम् | उत्तरौ | उत्तरान् |
| तृतीया | उत्तरेण | उत्तराभ्याम् | उत्तरैः |
| चतुर्थी | उत्तराय | उत्तराभ्याम् | उत्तरेभ्यः |
| पञ्चमी | उत्तरात् | उत्तराभ्याम् | उत्तरेभ्यः |
| षष्ठी | उत्तरस्य | उत्तरयोः | उत्तराणाम् |
| सप्तमी | उत्तरे | उत्तरयोः | उत्तरेषु |
| सम्बोधन | उत्तर | उत्तरौ | उत्तराः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, तृतीया एकवचन instrumental singular · the pattern राम declines on
7.1.12टाङसिङसामिनात्स्याः
राम + इन
6.1.87आद्गुणः
रामेन
8.4.2अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि
रामेण
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
उत्तरेण, “by the northern road”, is an instrumental doing an unusual job: it marks the way travelled, not a tool or a cause. Mallinātha fills in the noun it agrees with, मार्गेण, “by the road”, and cites the rule that licenses a तृतीया for a direction one goes by — प्रकृत्यादिभ्य उपसङ्ख्यानम्. The एव fastened to it — उत्तरेण एव — makes it exclusive: by the northern road and no other, the road back to the one at 1.14.
ఉత్తరేణ, “ఉత్తరమార్గముగా”, తృతీయ ఒక వేఱే పని చేస్తోంది: పోయే దారిని సూచిస్తుంది, సాధనాన్ని గాని కారణాన్ని గాని కాదు. మల్లినాథుడు అన్వయించే పదం మార్గేణ, “దారిగా”, ను పూరించి, పోయే దిక్కుకు తృతీయ ఇచ్చే నియమాన్ని ఉదాహరిస్తాడు — ప్రకృత్యాదిభ్య ఉపసఙ్ఖ్యానమ్. దానికి తగిలిన ఏవ — ఉత్తరేణ ఏవ — దాన్ని ప్రత్యేకిస్తుంది: ఉత్తరదారిగానే, వేఱే దారిగా కాదు, 1.14 లోని దారికి తిరిగి.
३अन्वयthe words in prose order
कृषिफलम् · त्वयि · आयत्तम् · इति · प्रीतिस्निग्धैः · भ्रूविलासानभिज्ञैः · जनपदवधूलोचनैः · पीयमानः · सद्यः · सीरोत्कषणसुरभि · मालम् · क्षेत्रम् · आरुह्य · किंचित् · पश्चात् · लघुगतिः · भूयः · एव · उत्तरेण · व्रज
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, whose commentary is written as anvaya“ihānvayamukhenaiva sarvaṃ vyākhyāyate mayā”
the dependency structure
व्रज · क्रिया — go; Mallinātha glosses गच्छ, the second command of the journey after उत्पत at 1.14
पीयमानः · being drunk in — a present passive participle describing you as you pass
जनपदवधूलोचनैः · करण — by the eyes of the village women, the ones who drink you in
प्रीतिस्निग्धैः · soft with liking — agreeing with the eyes
भ्रूविलासानभिज्ञैः · knowing nothing of brow-play — agreeing with the eyes
आयत्तम् · the reason hung beneath: [the harvest] rests [on you]
कृषिफलम् · कर्ता — the harvest, the thing that rests
त्वयि · अधिकरण — on you, the one it rests on
इति · and so — Mallinātha's इति हेतोः, this being the reason
आरुह्य · having climbed — the absolutive, a step before you go on
क्षेत्रम् · कर्म — the upland field
मालम् · Māla — naming the field, and calling it high ground
सीरोत्कषणसुरभि · sweet with the smell of ploughs turning the soil — agreeing with the field
सद्यः · that very moment — the smell is fresh, not the soil fertile
किंचित् · क्रियाविशेषण — a little, the accusative standing as a measure
पश्चात् · westward — the same word does behind and west
लघुगतिः · light-going now — a bahuvrīhi describing you, empty of your rain
उत्तरेण · करण — by the northern road, Mallinātha's उत्तरमार्गेण
भूयः · क्रियाविशेषण — again, once more
एव · just — by that road and no other
uncheckedMallinātha’s Sañjīvinī for the anvaya and the reading; the Telugu drawn from Vedam Venkataraya Sastri’s Āndhra Meghasandeśam and the Bālānandinī
४भावार्थthe sense of the whole
The harvest rests on you — and for that, the women of the countryside, who have never learnt what a city woman does with her eyebrows, will drink you in with eyes soft with plain liking. Climb the upland field they call Māla, sweet that moment with the smell of ploughs turning the soil, rain there; then go a little west, light again now that you are empty, and take the northern road once more.
uncheckedthe reader's reading, following Mallinātha's gloss
The harvest rests on you — and for that the women of the countryside, who have never learnt what a city woman does with her eyebrows, will drink you in with eyes soft with plain liking. Climb the upland field they call Māla, sweet that moment with the smell of ploughs turning the soil; rain there, then go a little west, light again now that you are empty, and take the northern road once more.
పంట నీపై ఆధారపడి ఉంది — అందుకే నగర స్త్రీ కనుబొమల విలాసమేదో ఎరుగని పల్లె స్త్రీలు, సాదా ప్రేమతో తడిసిన కన్నులతో నిన్ను త్రాగుతారు. మాల అనే ఎత్తైన పొలం ఎక్కు, అప్పుడే నాగళ్ళు తిరగదున్నిన మట్టి వాసనతో పరిమళిస్తూ; అక్కడ వర్షించి, తేలికయ్యాక కొంచెం పడమటిగా పోయి, మఱల ఉత్తరదారినే పట్టు.
५अलंकारthe figure
No figure is named for this verse by the commentary this reading follows, so none is shown.