मेघदूतम् — कालिदास

मेघदूतम् · कालिदास · 1.19

विन्ध्यपाद · the Revā broken on the rocks

स्थित्वा तस्मिन् वनचरवधूभुक्तकुञ्जे मुहूर्तं

स्थि

त्वा

त

स्मि

न्व

न

च

र

व

धू

भु

क्त

कु

ञ्जे

मु

हू

र्तं

तोयोत्सर्गद्रुततरगतिस्तत्परं वर्त्म तीर्णः

तो

यो

त्स

र्ग

द्रु

त

र

ग

ति

स्त

त्प

रं

व

र्त्म

ती

र्णः

रेवां द्रक्ष्यस्युपलविषमे विन्ध्यपादे विशीर्णां

रे

वां

द्र

क्ष्य

स्यु

प

ल

वि

ष

मे

वि

न्ध्य

पा

दे

वि

शी

र्णां

भक्तिच्छेदैरिव विरचितां भूतिमङ्गे गजस्य

भ

क्ति

च्छे

दै

रि

व

वि

र

चि

तां

भू

ति

म

ङ्गे

ग

ज

स्य

वृत्तविचारthe metre, syllable by syllable

pāda a

स्थिguruthe conjunct त्व that follows it
त्वाguruits long vowel आ
तguruthe conjunct स्म that follows it
स्मिguruthe conjunct न्व that follows it
न्वlaghuits short vowel, with a single consonant after it
नlaghuits short vowel, with a single consonant after it
चlaghuits short vowel, with a single consonant after it
रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
वlaghuits short vowel, with a single consonant after it
धूguruits long vowel ऊ
भुguruthe conjunct क्त that follows it
क्तlaghuits short vowel, with a single consonant after it
कुguruthe conjunct ञ्ज that follows it
ञ्जेguruits long vowel ए
मुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
हूguruits long vowel ऊ
र्तंguruthe anusvāra it carries

yati after 4 — a word ends here — तस्मिन्
yati after 10 — a compound member ends here, inside वनचरवधूभुक्तकुञ्जे

pāda b

तोguruits long vowel ओ
योguruits long vowel ओ
त्सguruthe conjunct र्ग that follows it
र्गguruthe conjunct द्र that follows it
द्रुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तlaghuits short vowel, with a single consonant after it
रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
गlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तिguruthe conjunct स्त that follows it
स्तguruthe conjunct त्प that follows it
त्पlaghuits short vowel, with a single consonant after it
रंguruthe anusvāra it carries
वguruthe conjunct र्त्म that follows it
र्त्मlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तीguruits long vowel ई
र्णःguruthe visarga it carries

yati after 4 — a compound member ends here, inside तोयोत्सर्गद्रुततरगतिः
yati after 10 — it falls inside the compound तोयोत्सर्गद्रुततरगतिः

pāda c

रेguruits long vowel ए
वांguruthe anusvāra it carries
द्रguruthe conjunct क्ष्य that follows it
क्ष्यguruthe conjunct स्य that follows it
स्युlaghuits short vowel, with a single consonant after it
पlaghuits short vowel, with a single consonant after it
लlaghuits short vowel, with a single consonant after it
विlaghuits short vowel, with a single consonant after it
षlaghuits short vowel, with a single consonant after it
मेguruits long vowel ए
विguruthe conjunct न्ध्य that follows it
न्ध्यlaghuits short vowel, with a single consonant after it
पाguruits long vowel आ
देguruits long vowel ए
विlaghuits short vowel, with a single consonant after it
शीguruits long vowel ई
र्णांguruthe anusvāra it carries

yati after 4 — it falls inside द्रक्ष्यसि
yati after 10 — a word ends here — द्रक्ष्यस्युपलविषमे

pāda d

भguruthe conjunct क्त that follows it
क्तिguruthe conjunct च्छ that follows it
च्छेguruits long vowel ए
दैguruits long vowel ऐ
रिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
वlaghuits short vowel, with a single consonant after it
विlaghuits short vowel, with a single consonant after it
रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
चिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तांguruthe anusvāra it carries
भूguruits long vowel ऊ
तिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
मguruthe conjunct ङ्ग that follows it
ङ्गेguruits long vowel ए
गlaghuits short vowel, with a single consonant after it
जguruthe conjunct स्य that follows it
स्यlaghuits short vowel — light on its own, though the pāda ends here

yati after 4 — it falls inside the compound भक्तिच्छेदैः
yati after 10 — a word ends here — विरचितां

सन्धिrecovering the words from the sound

मुहूर्तम् + तोयोत्सर्गद्रुततरगतिः → मुहूर्तं
म् + त्
8.3.23 · 8.4.59
तोयोत्सर्गद्रुततरगतिः + तत्परम् → तोयोत्सर्गद्रुततरगतिस्तत्परं
ः + त्
8.3.34
रेवाम् + द्रक्ष्यसि → रेवां
म् + द्
8.3.23 · 8.4.59
द्रक्ष्यसि + उपलविषमे → द्रक्ष्यस्युपलविषमे
इ + उ
6.1.77
विशीर्णाम् + भक्तिच्छेदैः → विशीर्णां
म् + भ्
8.3.23 · 8.4.59
भक्तिच्छेदैः + इव → भक्तिच्छेदैरिव
ः + इ
no rule named — the builder's table does not hold this change
विरचिताम् + भूतिम् → विरचितां
म् + भ्
8.3.23 · 8.4.59
भूतिम् + अङ्गे → भूतिमङ्गे
म् + अ
no rule named — the builder's table does not hold this change
वन + चर → वनचरवधूभुक्तकुञ्जे
अ + च्
no rule named — the builder's table does not hold this change
चर + वधू → वनचरवधूभुक्तकुञ्जे
अ + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
वधू + भुक्त → वनचरवधूभुक्तकुञ्जे
ऊ + भ्
no rule named — the builder's table does not hold this change
भुक्त + कुञ्ज → वनचरवधूभुक्तकुञ्जे
अ + क्
no rule named — the builder's table does not hold this change
तोय + उत्सर्ग → तोयोत्सर्गद्रुततरगतिः
अ + उ → ओ · falls inside the syllable यो
6.1.87
उत्सर्ग + द्रुततर → तोयोत्सर्गद्रुततरगतिः
अ + द्
no rule named — the builder's table does not hold this change
द्रुततर + गति → तोयोत्सर्गद्रुततरगतिः
अ + ग्
no rule named — the builder's table does not hold this change
तद् + पर → तत्परम्
द् + प्
8.4.55
उपल + विषम → उपलविषमे
अ + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
विन्ध्य + पाद → विन्ध्यपादे
अ + प्
no rule named — the builder's table does not hold this change
भक्ति + छेद → भक्तिच्छेदैः
इ + छ्
6.1.73

द्रक्ष्यस्युपलविषमे is द्रक्ष्यसि + उपलविषमे, the इ of द्रक्ष्यसि turning to य् before the vowel of उपल (यण्). तोयोत्सर्गद्रुततरगतिस्तत्परं is गतिः + तत्परम्, the विसर्ग becoming a sibilant स् before the त् of तत् (खरि). मुहूर्तं, रेवां and विशीर्णां all show a word-final म् going to अनुस्वार before the consonant of the next word. भक्तिच्छेदैरिव is छेदैः + इव, the विसर्ग turning to र् before the vowel of इव.

ద్రక్ష్యస్యుపలవిషమే అనేది ద్రక్ష్యసి + ఉపలవిషమే, ఉపల అచ్చు ముందు ద్రక్ష్యసి లోని ఇ య్ అవుతుంది (యణ్). తోయోత్సర్గద్రుతతరగతిస్తత్పరం అనేది గతిః + తత్పరమ్, తత్ లోని త్ ముందు విసర్గ ఊష్మ స్ అవుతుంది (ఖరి). ముహూర్తం, రేవాం, విశీర్ణాం — అన్నీ మఱుపదపు హల్లు ముందు పదాంత మ్ అనుస్వారంగా మారడాన్ని చూపుతాయి. భక్తిచ్ఛేదైరివ అనేది ఛేదైః + ఇవ, ఇవ అచ్చు ముందు విసర్గ ర్ అవుతుంది.

Chinnaya Sūri, Bālavyākaraṇam — సంధిపరిచ్ఛేదము; vendor/balavyakaranam-sandhi.txt

कारकwhat each case is doing

तस्मिन् सप्तमी · locative — अधिकरण, the location
with वनचरवधूभुक्तकुञ्जे
मुहूर्तम् द्वितीया · accusative — कालाधिकरण — the accusative of how long, standing as an adverb, not the object of the verb
मुहूर्तम् is accusative, and the default of the accusative is कर्म, the object. But स्थित्वा, “having stopped”, takes no object; what मुहूर्तम् gives is the length of the stopping — “stop for a little while”. This is the accusative of extent in time, कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे द्वितीया, the second case for a stretch of time or road fully occupied by the action. Mallinātha glosses अल्पकालम्, a short time, and adds why it must be short: न तु चिरं स्वकार्यविरोधात्, not long, since that would work against the errand.
- Mallinātha, Sañjīvinī — 1.19: muhūrtamalpakālam | na tu ciraṃ svakāryavirodhāditi bhāvaḥ
वर्त्म द्वितीया · accusative — कर्म, the object
with तत्परम्
तीर्णः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
रेवाम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
विन्ध्यपादे सप्तमी · locative — अधिकरण, the location
with उपलविषमे
विशीर्णाम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
भक्तिच्छेदैः तृतीया · instrumental — करण, the instrument or cause
विरचिताम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
भूतिम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
अङ्गे सप्तमी · locative — अधिकरण, the location
गजस्य षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word

प्रकरणानुक्रमthe rules the verse uses, by section of the abridgement

हलन्त्यम् 1.3.3 · प्रकरण 1← द्रक्ष्यसि; विशीर्णाम्; विरचिताम्
a final consonant of the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a final consonant (हल्) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it, and drops by 1.3.9. So the personal ending तिप् contributes only ति, the प् marking it, and क्तवतु leaves क्तवत् with the उ nasalized and the last letter both gone. Final त्, स् and म् of a case or personal ending are exempt (1.3.4).
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అంత్యంగా ఉన్న హల్లు (హల్) ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది వస్తువును గుర్తించే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు, 1.3.9 చేత లోపిస్తుంది. కాబట్టి తిప్ నుండి తి మాత్రమే మిగులుతుంది, ప్ ఇత్తు. విభక్తి/తిఙ్ ప్రత్యయాల అంత్య త్, స్, మ్ మాత్రం ఇత్తు కావు (1.3.4). అనునాసిక అచ్చు ఇత్తు (1.3.2) కి జోడీ.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.3 हलन्त्यम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तस्य लोपः 1.3.9 · प्रकरण 1← स्थित्वा; वनचरवधूभुक्तकुञ्जे; तोयोत्सर्गद्रुततरगतिः; तीर्णः; द्रक्ष्यसि; उपलविषमे; विन्ध्यपादे; विशीर्णाम्; भक्तिच्छेदैः; विरचिताम्
an it-marker drops
What has been named an it-marker (इत्) is then elided (लोप). The tag has done its work — naming the suffix, and conditioning or blocking some operation — and leaves no sound behind. So the उ marked in सुँ, the ट् of टा, the ङ् of ङे ङसि ङस् ङि, and the प् of सुप् are all gone before the ending is attached.
ఇత్సంజ్ఞగా గుర్తించబడినది (इत्) తరువాత లోపిస్తుంది. ఆ గుర్తు తన పని ముగించుకుంది — ప్రత్యయానికి పేరుపెట్టడం, ఏదో కార్యాన్ని కలిగించడమో ఆపడమో — ఏ ధ్వనీ మిగలదు. सुँ లోని ఉ, टा లోని ట్, ङे ङसि ङस् ङि లోని ङ్, सुप् లోని ప్ అన్నీ ప్రత్యయం చేరేముందు పోతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.9 तस्य लोपः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 3 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुप्तिङन्तं पदम् 1.4.14 · प्रकरण 1← तीर्णः; द्रक्ष्यसि; विशीर्णाम्; विरचिताम्
a form ending in a case ending (सुप्) or a verb ending (तिङ्) is a पद, a finished word
A form that ends in a nominal case ending — one of the twenty-one सुप् endings 4.1.2 lists — or in a verbal personal ending — one of the eighteen तिङ् endings — is named पद, a complete word. The name is what a great many rules wait on: the visarga rules, the final-consonant rules and the anusvāra rule all apply only "in a पद" or "at the end of a पद". So राम is not yet a पद, but राम + स् is; and चक्रे is a पद once the ending ए is on. Every word the poem carries reaches this name before its word-final changes can fire.
నామవాచక విభక్తి ప్రత్యయంతో — 4.1.2 చెప్పే ఇరవై ఒక్క సుప్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — లేదా క్రియా పురుష ప్రత్యయంతో — పద్దెనిమిది తిఙ్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — అంతమయ్యే రూపానికి పద సంజ్ఞ. ఈ సంజ్ఞ మీదే ఎన్నో సూత్రాలు ఆధారపడతాయి: విసర్గ సూత్రాలు, పదాంత హల్లు సూత్రాలు, అనుస్వార సూత్రం అన్నీ "పదంలో" లేదా "పదాంతంలో" మాత్రమే పనిచేస్తాయి. రామ ఇంకా పదం కాదు; రామ + స్ పదం; చక్రే ప్రత్యయం ఏ చేరాక పదం. కావ్యంలోని ప్రతి పదం తన పదాంత మార్పులకు ముందు ఈ సంజ్ఞను చేరుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.14 सुप्तिङन्तं पदम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 14 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
भूवादयो धातवः 1.3.1 · प्रकरण 2← स्थित्वा; तीर्णः; द्रक्ष्यसि; विशीर्णाम्; विरचिताम्
the words beginning with भू, listed in the Dhātupāṭha, are called धातु (roots)
The action-denoting words listed in the Dhātupāṭha — the root-list that opens with भू "to be" — are named धातु, roots. A धातु is the action-base from which every finite verb and every कृत् (primary derivative) form is built. It is the rule that stands at the head of every verb chain in the poem: चक्रे begins as the root डुकृञ्, जगाम as गम्, प्रमत्तः as मद्. Nothing is conjugated or turned into a participle until it first bears this name.
ధాతుపాఠంలో — భూ "ఉండటం" తో మొదలయ్యే ధాతువుల జాబితాలో — ఉన్న క్రియావాచక శబ్దాలకు ధాతు సంజ్ఞ. ధాతువు అంటే క్రియాధారం; దానినుండే ప్రతి తిఙంత క్రియా, ప్రతి కృదంత (ప్రాథమిక వ్యుత్పన్న) రూపం పుడతాయి. కావ్యంలోని ప్రతి క్రియా గొలుసుకు ఇది శిరస్సు: చక్రే డుకృఞ్ ధాతువుగా, జగామ గమ్ గా, ప్రమత్తః మద్ గా మొదలవుతాయి. ఈ సంజ్ఞ చేరకముందు ఏదీ రూపం దాల్చదు, కృదంతం కాదు.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.1 भूवादयो धातवः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 36 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपदेशेऽजनुनासिक इत् 1.3.2 · प्रकरण 2← तोयोत्सर्गद्रुततरगतिः; तीर्णः; द्रक्ष्यसि; भक्तिच्छेदैः
a nasalized vowel in the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a vowel pronounced with nasal resonance (anunāsika) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it. The उ of सुँ and of रुँ is such a vowel, so it is a marker and drops (by 1.3.9). This is why the nominative-singular ending सुँ contributes only स्, and रुँ leaves only र्.
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అనునాసికంగా ఉచ్చరించే అచ్చు ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది ఆ వస్తువుకు పేరుపెట్టే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు. सुँ, रुँ లోని ఉ అలాంటి అచ్చే; కాబట్టి అది ఇత్తు, లోపిస్తుంది (1.3.9). అందుకే ప్రథమైకవచన ప్రత్యయం సుँ నుండి స్ మాత్రమే, రుँ నుండి ర్ మాత్రమే మిగులుతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.2 उपदेशेऽजनुनासिक इत्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 28 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
प्रादयः 1.4.58 · प्रकरण 2← विशीर्णाम्; विरचिताम्
प्र and the rest of the prefix list are called निपात (particles)
The words प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, नि, वि, उद् and the rest of the प्रादि list are named निपात — indeclinable particles. Joined to a root they are the upasargas, the verbal prefixes that turn or deepen its sense: प्र + मद् gives प्रमद् "be heedless, be carried away", the base of प्रमत्तः, and उद् + स्था gives उत्था "rise". Because the prefix is a particle held before the root, the corpus writes it into the word, and the derivation names this rule when it puts the prefix on.
ప్ర, పరా, అప, సమ్, అను, అవ, ని, వి, ఉద్ మొదలైన ప్రాది గణపు శబ్దాలకు నిపాత సంజ్ఞ — అవి అవ్యయాలు (వికారం లేని పదాలు). ధాతువుకు చేరినప్పుడు అవే ఉపసర్గలు, ధాతువు అర్థాన్ని తిప్పే లేదా లోతు చేసే క్రియా ఉపసర్గలు: ప్ర + మద్ → ప్రమద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం, పరవశం కావటం", ఇది ప్రమత్తః కు ఆధారం; ఉద్ + స్థా → ఉత్థా "లేవటం". ఉపసర్గ ధాతువు ముందు నిలిచే నిపాతం కావటాన కార్పస్ దాన్ని పదంలోనే రాస్తుంది, గొలుసు ఉపసర్గను చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.58 प्रादयः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 54 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपसर्गाः क्रियायोगे 1.4.59 · प्रकरण 2← विशीर्णाम्; विरचिताम्
प्र and the rest, joined to a verb, are called उपसर्ग (preverbs)
The प्रादि particles (प्र, सम्, उद्, नि, वि and the rest, named निपात by the previous rule) are called उपसर्ग — "preverbs" — when they stand in construction with a verb (क्रियायोग, "joined to an action"). Away from a verb the same words keep only their निपात name; before a root they are the prefix that turns its sense. प्र before मद् "be heedless" gives the प्रमद् of प्रमत्तः, and उद् before पत् "fall, fly" gives the उत्पत् of उत्पत. The derivation names this rule where it sets the prefix on the root.
ప్రాది నిపాతాలు (ప్ర, సమ్, ఉద్, ని, వి మొదలైనవి — ముందటి సూత్రం వీటికి నిపాత సంజ్ఞ ఇచ్చింది) క్రియతో కలిసి నిలిచినప్పుడు (క్రియాయోగం) వాటికి ఉపసర్గ సంజ్ఞ. క్రియ లేకుంటే అవే శబ్దాలు కేవలం నిపాతాలుగా నిలుస్తాయి; ధాతువు ముందు నిలిస్తే అర్థాన్ని తిప్పే ఉపసర్గలు. మద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం" ముందు ప్ర → ప్రమత్తః లోని ప్రమద్; పత్ "పడటం, ఎగరటం" ముందు ఉద్ → ఉత్పత లోని ఉత్పత్. గొలుసు ఉపసర్గను ధాతువుకు చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.59 उपसर्गाः क्रियायोगे
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 35 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
इको यणचि 6.1.77 · प्रकरण 2← द्रक्ष्यसि; द्रक्ष्यसि + उपलविषमे
इक् becomes यण् before a dissimilar vowel
A simple vowel of the इक् set — इ उ ऋ ऌ — becomes the matching semivowel यण् — य् व् र् ल् — when a dissimilar vowel follows: इति + अत्र → इत्यत्र, मधु + अरि → मध्वरि, धातृ + अंशः → धात्रंशः. This is the commonest vowel sandhi, the point where two words or a stem and its ending run together.
ఇక్ (ఇ ఉ ఋ ఌ) అచ్చు, భిన్నమైన అచ్చు పరమైనప్పుడు దానికి సవర్ణమైన యణ్ (య్ వ్ ర్ ల్) అవుతుంది: ఇతి + అత్ర → ఇత్యత్ర, మధు + అరి → మధ్వరి, ధాతృ + అంశః → ధాత్రంశః. రెండు పదాలు గానీ, ప్రాతిపదిక-ప్రత్యయాలు గానీ కలిసే అత్యంత సామాన్య అచ్‌సంధి ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.77 इको यणचि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 15 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आद्गुणः 6.1.87 · प्रकरण 2← वनचरवधूभुक्तकुञ्जे; उपलविषमे; विन्ध्यपादे; अङ्गे; तोय + उत्सर्ग
a followed by i/u/ṛ becomes the guṇa vowel e/o/ar
When a final अ or आ is followed by a simple vowel इ उ or ऋ, the two together become the corresponding guṇa vowel — ए, ओ, or अर् — as one sound, a single substitution for both. So राम + इन (from टा) gives the ए of रामेण, and पुण्य + उदक gives the ओ of पुण्योदक. It is the guṇa-sandhi a student meets first.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఇ ఉ ఋ (సామాన్య అచ్చు) వస్తే, రెండూ కలిసి గుణమవుతాయి — ఏ, ఓ, అర్ — ఒకే ధ్వనిగా (ఏకాదేశం). రామ + ఇన (టా నుండి) → రామేణ లోని ఏ; పుణ్య + ఉదక → పుణ్యోదక లోని ఓ. విద్యార్థి మొదట కలిసే గుణసంధి ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.87 आद्गुणः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 27 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the guṇa sandhi
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वृद्धिरेचि 6.1.88 · प्रकरण 2← भक्तिच्छेदैः
a/ā followed by e/ai/o/au becomes the vṛddhi vowel ai/au
When a final अ or आ is followed by a vowel of the एच् set — ए, ऐ, ओ, औ — the two together become a single vṛddhi vowel, ऐ or औ. It overrides the guṇa rule: कृष्ण + एकत्वम् → कृष्णैकत्वम्, गङ्गा + ओघः → गङ्गौघः. This is the vṛddhi-sandhi.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఏచ్ వర్గపు అచ్చు — ఏ, ఐ, ఓ, ఔ — వస్తే, రెండూ కలిసి ఒకే వృద్ధ్యచ్చు (ఐ లేదా ఔ) అవుతాయి. ఇది గుణసూత్రాన్ని అపవదిస్తుంది: కృష్ణ + ఏకత్వమ్ → కృష్ణైకత్వమ్; గంగా + ఓఘః → గంగౌఘః. దీన్నే వృద్ధిసంధి అంటారు.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.88 वृद्धिरेचि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 33 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अकः सवर्णे दीर्घः 6.1.101 · प्रकरण 2← विशीर्णाम्; विरचिताम्
a simple vowel before a like vowel becomes the long one
When a simple vowel (अक्: अ इ उ ऋ ऌ) is followed by a vowel of the same class (savarṇa), the two become the single long vowel of that class — अ/आ + अ/आ → आ, इ/ई + इ/ई → ई, and so on. So स्व + अधिकार → स्वाधिकार. This is dīrgha-sandhi.
అక్ (అ ఇ ఉ ఋ ఌ) తరువాత దానికి సవర్ణమైన అచ్చు వస్తే, రెండూ కలిసి ఆ వర్గపు దీర్ఘమవుతాయి — అ/ఆ + అ/ఆ → ఆ, ఇ/ఈ + ఇ/ఈ → ఈ, ఇలా. స్వ + అధికార → స్వాధికార. ఇది దీర్ఘసంధి.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.101 अकः सवर्णे दीर्घः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 42 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the dīrgha sandhi
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
छे च 6.1.73 · प्रकरण 3← भक्ति + छेद
a short vowel takes the augment तुक् (त्) before छ्
Before a छ्, a preceding short vowel gets the augment तुक् — an inserted त् — which then becomes च् (by श्चुत्व) and yields the doubled छ् heard at the seam: शिव + छाया → शिवच्छाया "Śiva's shade", आ + छादयति → आच्छादयति "covers over". It is the vowel-side counterpart of शश्छोऽटि (8.4.63), which doubles छ् after a stop; between them, almost every छ् inside a word or at a word-seam comes out doubled.
ఛ్ ముందు, ముందున్న హ్రస్వ అచ్చుకు తుక్ ఆగమం — చేరే త్ — వస్తుంది; ఆ త్ శ్చుత్వం చేత చ్ అయి, సంధిస్థానంలో వినిపించే ద్విత్వ ఛ్ ను ఇస్తుంది: శివ + ఛాయా → శివచ్ఛాయా "శివుని నీడ"; ఆ + ఛాదయతి → ఆచ్ఛాదయతి "కప్పుతుంది". స్పర్శం తరువాత ఛ్ ను ద్విత్వం చేసే శశ్ఛోఽటి (8.4.63) కు ఇది అచ్చు-వైపు ప్రతిరూపం; ఈ రెండింటి వల్ల పదంలో గానీ పద సంధిలో గానీ దాదాపు ప్రతి ఛ్ ద్విత్వమవుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.73 छे च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 101 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8.3.15 · प्रकरण 3← तोयोत्सर्गद्रुततरगतिः; वर्त्म; तीर्णः; भक्तिच्छेदैः
र् becomes visarga before a खर् consonant or at a pause
A रेफ (र्) at the end of a word becomes visarga (ः) before a खर् consonant — the voiceless stops and the sibilants — or at a pause (avasāna). It is the last step of every nominative singular: यक्ष + र् becomes यक्षः. The visarga of भर्तुः is the same thing, the र् that came with the ṛ-stem's ending surfacing before the pause.
పదాంతంలోని రేఫ (ర్) ఖర్ హల్లు ముందు — అఘోష స్పర్శలు, ఊష్మలు — గాని, విరామం (అవసానం) దగ్గర గాని విసర్గ (ః) అవుతుంది. ప్రతి ప్రథమా ఏకవచనపు చివరి మెట్టు ఇదే: యక్ష + ర్ → యక్షః. భర్తుః లోని విసర్గ కూడా ఋకారాంత శబ్దపు ర్ ఇలాగే విరామం ముందు పైకి రావడమే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 93 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः and भर्तुः prakriyās
- docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः and भर्तुः derivations
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
मोऽनुस्वारः 8.3.23 · प्रकरण 3← मुहूर्तम् + तोयोत्सर्गद्रुततरगतिः; रेवाम् + द्रक्ष्यसि; विशीर्णाम् + भक्तिच्छेदैः; विरचिताम् + भूतिम्
a word-final म् becomes anusvāra before a consonant
A म् at the end of a word becomes anusvāra — the nasal dot ं — when a consonant follows: हरिम् + वन्दे → हरिं वन्दे "I praise Hari". The accusative singular in -म् and every word-final म् before a consonant is written this way; before a vowel or at a pause the म् itself stays. This is why the chain-check reads a final ं and a final म् as the same sound: they are one म्, shown one way or the other by what follows.
పదాంతంలోని మ్, హల్లు ముందు అనుస్వారం — ం అనే నాసిక బిందువు — గా మారుతుంది: హరిమ్ + వన్దే → హరిం వన్దే "హరిని నమస్కరిస్తాను". మ్-అంత ద్వితీయా ఏకవచనం, హల్లు ముందు వచ్చే ప్రతి పదాంత మ్ ఇలాగే రాయబడతాయి; అచ్చు ముందు గానీ విరామంలో గానీ మ్ అలాగే నిలుస్తుంది. అందుకే గొలుసు-పరీక్ష పదాంత ం ను, పదాంత మ్ ను ఒకే ధ్వనిగా చదువుతుంది: అవి ఒకే మ్, తరువాత వచ్చేదాన్ని బట్టి ఒక్కో రూపంలో చూపబడతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.23 मोऽनुस्वारः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 77 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
विसर्जनीयस्य सः 8.3.34 · प्रकरण 3← तोयोत्सर्गद्रुततरगतिः + तत्परम्
खरि च 8.4.55 · प्रकरण 3← तद् + पर
a झल् becomes a चर् before a खर्
Before a खर् (a voiceless consonant) a झल् (an obstruent) is replaced by the matching चर् — its voiceless unaspirated counterpart: उद् + स्थानम् → उत्थानम्, उद् + तम्भनम् → उत्तम्भनम्. It is the cartva that unvoices a stop before a following voiceless sound, the counterpart of the jaśtva that voices one before a voiced sound.
ఖర్ (అఘోష హల్లు) ముందు ఝల్ (స్పర్శం) దానికి సరిపడే చర్ — అఘోష అల్పప్రాణ ధ్వని — గా మారుతుంది: ఉద్ + స్థానమ్ → ఉత్థానమ్, ఉద్ + తమ్భనమ్ → ఉత్తమ్భనమ్. ఘోష ముందు స్పర్శాన్ని ఘోషం చేసే జశ్త్వానికి ప్రతిరూపమైన, అఘోష ముందు స్పర్శాన్ని అఘోషం చేసే చర్త్వం ఇది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.55 खरि च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 74 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वा पदान्तस्य 8.4.59 · प्रकरण 3← मुहूर्तम् + तोयोत्सर्गद्रुततरगतिः; रेवाम् + द्रक्ष्यसि; विशीर्णाम् + भक्तिच्छेदैः; विरचिताम् + भूतिम्
at the end of a word the homorganic-nasal substitution is optional
The previous rule (8.4.58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः) turns an अनुस्वार (the nasal hum ं) into the nasal of the following consonant's own class before a यय् consonant (any stop or semivowel but ह). This rule makes that substitution optional (वा, "or") when the अनुस्वार stands at the end of a पद, a finished word. So the prefix सम् before भृत "borne", once its म् has become अनुस्वार, may keep the class-nasal म् or the अनुस्वार: सम्भृतम् or संभृतम्. Both are correct; the chain shows the class-nasal.
ముందటి సూత్రం (8.4.58 అనుస్వారస్య యయి పరసవర్ణః) అనుస్వారాన్ని (ం అనే నాసిక ధ్వని) — యయ్ హల్లు (హ తప్ప అన్ని స్పర్శ, అంతస్థ హల్లులు) ముందు — ఆ హల్లు వర్గపు నాసికంగా మారుస్తుంది. ఈ సూత్రం, అనుస్వారం పదాంతంలో (పూర్తయిన పదపు చివర) నిలిచినప్పుడు, ఆ మార్పును వికల్పం (వా "లేదా") చేస్తుంది. కాబట్టి భృత "మోయబడిన" ముందు సమ్ ఉపసర్గపు మ్ అనుస్వారమైన తర్వాత వర్గనాసిక మ్ గా ఉండవచ్చు, లేదా అనుస్వారంగా ఉండవచ్చు: సమ్భృతమ్ లేదా సంభృతమ్. రెండూ సరైనవే; గొలుసు వర్గనాసికాన్ని చూపుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.59 वा पदान्तस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 80 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ससजुषो रुः 8.2.66 · प्रकरण 4← तोयोत्सर्गद्रुततरगतिः; तीर्णः; भक्तिच्छेदैः
a word-final स् becomes रु
The स् at the end of a word — and the word सजुष् — is replaced by रु. The उ of रु is only a marker and drops, so what is left is र्. This is why यक्ष + स् becomes यक्ष + र्, which then turns to visarga at a pause by 8.3.15: the visarga of every nominative singular is a buried स्. It also explains यक्षः + चक्रे → यक्षश्चक्रे — the स् resurfaces before च and becomes श्.
పదాంతంలోని స్ (మరియు సజుష్ శబ్దపు స్) రుగా మారుతుంది. 'రు'లోని ఉ కేవలం ఇత్‌సంజ్ఞ, అది లోపించి ర్ మాత్రమే మిగులుతుంది. కాబట్టి యక్ష + స్ → యక్ష + ర్; ఆ ర్ విరామం ముందు విసర్గ అవుతుంది (8.3.15). అందుకే ప్రతి ప్రథమా ఏకవచన విసర్గ దాగిన స్; యక్షః + చక్రే లో ఆ స్ మళ్లీ పైకి వచ్చి చకారం ముందు శ్ అవుతుంది — యక్షశ్చక్రే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.66 ससजुषो रुः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 105 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः prakriyā
- docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः derivation
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
रोऽसुपि 8.2.69 · प्रकरण 4← वर्त्म
अहन्'s रु becomes र् except before a case ending
The रु that अहन् takes by 8.2.68 becomes a plain र् when it does not stand before a सुप् (a case affix) — that is, inside a compound or before a reduplicated word: अहरहः "day after day", अहर्गणः "a run of days". Before a case ending the रु is left to become visarga or ओ instead (अहः, अहोभ्याम्), so the -र् surfaces only in composition.
అహన్ 8.2.68 చేత తీసుకున్న రు, సుప్ (విభక్తి ప్రత్యయం) ముందు కానప్పుడు — అంటే సమాసంలో లేదా ద్విరుక్త శబ్దం ముందు — కేవలం ర్ అవుతుంది: అహరహః "రోజురోజుకు", అహర్గణః "దినసమూహం". విభక్తి ప్రత్యయం ముందు మాత్రం రు విసర్గగా లేదా ఓ గా మారుతుంది (అహః, అహోభ్యామ్), కాబట్టి –ర్ సమాసంలోనే కనబడుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.69 रोऽसुपि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 109 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुडनपुंसकस्य 1.1.43 · प्रकरण 5← तीर्णः; विशीर्णाम्; विरचिताम्
the सुट् endings of a non-neuter stem are called सर्वनामस्थान
For a stem that is not neuter (अनपुंसक), the endings of the सुट् set — सु, औ, जस् (nominative singular, dual, plural) and अम्, औट् (accusative singular, dual) — are termed सर्वनामस्थान. This name marks the "strong" cases, where a stem shows its fullest form: it is before a सर्वनामस्थान that नुम् is inserted, a vowel lengthens, and the like. प्रमत्तः "heedless" is प्रमत्त + सु, a nominative singular, so its सु is a सर्वनामस्थान.
నపుంసకం కాని (అనపుంసక) స్టెముకు, సుట్ గణపు ప్రత్యయాలు — సు, ఔ, జస్ (ప్రథమా ఏక, ద్వి, బహువచనం) మరియు అమ్, ఔట్ (ద్వితీయా ఏక, ద్వివచనం) — సర్వనామస్థాన సంజ్ఞ పొందుతాయి. ఈ సంజ్ఞ "బలమైన" విభక్తులను గుర్తిస్తుంది, అక్కడ స్టెము తన పూర్ణ రూపాన్ని చూపుతుంది: సర్వనామస్థానం ముందే నుమ్ చేరిక, స్వరదీర్ఘీకరణం మొదలైనవి జరుగుతాయి. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త" = ప్రమత్త + సు, ప్రథమా ఏకవచనం, కాబట్టి దాని సు సర్వనామస్థానం.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.43 सुडनपुंसकस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 162 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् 1.2.45 · प्रकरण 5← विशीर्णाम्; विरचिताम्
a meaningful form that is neither a root nor an affix is a प्रातिपदिक (nominal base)
A form that carries meaning (अर्थवत्) and is neither a धातु (a verb root) nor a प्रत्यय (an affix) is termed प्रातिपदिक — a nominal base, the stem to which case endings are then added. This is the general definition; forms ending in a कृत् or a तद्धित affix and compounds are brought under the same name by the next rule (1.2.46). So a plain stem like मेघ "cloud" is a प्रातिपदिक on its own, while a कृत् form such as प्रमत्त reaches the name through that extension. The प्रातिपदिक is what takes the सुप् case endings.
అర్థవంతమైన (అర్థవత్), ధాతువు కాని, ప్రత్యయం కాని రూపానికి ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ — నామపదపు మూలం (స్టెమ్), దీనికే విభక్తి ప్రత్యయాలు చేరతాయి. ఇది సాధారణ నిర్వచనం; కృత్, తద్ధిత ప్రత్యయాంత రూపాలను, సమాసాలను తర్వాతి సూత్రం (1.2.46) అదే సంజ్ఞకు తెస్తుంది. కాబట్టి మేఘ "మేఘం" వంటి సాదా మూలం తనంతట తానే ప్రాతిపదికం, ప్రమత్త వంటి కృదంతం ఆ విస్తరణ వల్ల ఈ సంజ్ఞను పొందుతుంది. ప్రాతిపదికమే సుప్ విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.2.45 अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 115 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कृत्तद्धितसमासाश्च 1.2.46 · प्रकरण 5← स्थित्वा; तीर्णः; विशीर्णाम्; विरचिताम्
forms ending in a कृत् or तद्धित affix, and compounds, are प्रातिपदिक too
Forms ending in a कृत् affix (a primary affix that makes a word straight from a root, like क्त in मत्त), in a तद्धित affix (a secondary affix on a noun), and समास (compounds) are also termed प्रातिपदिक — a nominal base. This extends the previous rule's definition. It is why a कृत् form such as प्रमत्त "heedless" (प्र + मद् + क्त) is itself a stem and takes case endings like any noun, and why the indeclinables श्रुत्वा "having heard" and आलिङ्ग्य "having embraced" count as nominal bases before their further treatment.
కృత్ ప్రత్యయాంత (ధాతువు నుండి నేరుగా పదం చేసే ప్రాథమిక ప్రత్యయం, మత్త లోని క్త వంటిది), తద్ధిత ప్రత్యయాంత (నామంపై గౌణ ప్రత్యయం), సమాస — వీటికి కూడా ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ, నామపదపు మూలం. ఇది ముందటి సూత్రపు నిర్వచనాన్ని విస్తరిస్తుంది. అందుకే ప్రమత్త "అజాగ్రత్త" (ప్ర + మద్ + క్త) వంటి కృదంతం తానే స్టెమ్ అయి, ఏ నామంవలెనే విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది; శ్రుత్వా "విని", ఆలింగ్య "కౌగిలించి" వంటి అవ్యయాలు కూడా తదుపరి వ్యవహారం ముందు నామపద మూలాలుగా లెక్క.
- Aṣṭādhyāyī — 1.2.46 कृत्तद्धितसमासाश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 116 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
न विभक्तौ तुस्माः 1.3.4 · प्रकरण 5← विशीर्णाम्; विरचिताम्
in a case or personal ending a final त-class, स् or म् is not an इत्
The previous rule 1.3.3 हलन्त्यम् makes the final consonant of an affix an इत् — a silent marker that is then dropped. This rule stops that within a विभक्ति (a case ending or a तिङ् personal ending): a final तु (the त-class: त थ द ध न), स्, or म् there is not an इत् and stays as a real letter. So the स् of the instrumental-plural ऐस् (which becomes भिस्) and the त् of a personal ending like तस् are kept, not marked away. In वन्द्यैः "with the venerable ones" the ऐस् holds its स्.
ముందటి సూత్రం 1.3.3 హలంత్యమ్ ప్రత్యయపు చివరి హల్లును ఇత్ — తొలగే మూక గుర్తు — చేస్తుంది. ఈ సూత్రం దాన్ని విభక్తి (విభక్తి ప్రత్యయం లేదా తిఙ్ పురుష ప్రత్యయం) లో ఆపుతుంది: అక్కడ చివరి తు (త-వర్గం: త థ ద ధ న), స్, మ్ ఇత్ కావు, నిజ అక్షరాలుగా నిలుస్తాయి. కాబట్టి తృతీయా బహువచనపు ఐస్ (భిస్ అయ్యేది) లోని స్, తస్ వంటి తిఙ్ ప్రత్యయపు త్ నిలుస్తాయి, గుర్తుగా తొలగవు. వంద్యైః "వందనీయులతో" లో ఐస్ తన స్ ను నిలుపుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.4 न विभक्तौ तुस्माः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 130 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
चुटू 1.3.7 · प्रकरण 5← विशीर्णाम्; विरचिताम्
an affix’s initial palatal or cerebral is a marker
An initial palatal (चु — च छ ज झ ञ) or cerebral (टु — ट ठ ड ढ ण) of an affix is an इत्, a marker: not part of the affix but a tag on it, and it drops. So the ट of the instrumental टा and the ठ, ढ that open other affixes are only labels, gone before the affix is added. It is one of the rules that tell a bare affix from its markers.
ప్రత్యయం మొదట ఉన్న చు (చ ఛ జ ఝ ఞ) గాని టు (ట ఠ డ ఢ ణ) గాని ఇత్తు — అంటే ప్రత్యయంలో భాగం కాక దానిపై గుర్తు మాత్రమే; అది లోపిస్తుంది. అందుకే తృతీయ ప్రత్యయమైన టా లోని ట కేవలం గుర్తు, ప్రత్యయం చేరకముందే పోతుంది. బరి ప్రత్యయాన్ని దాని గుర్తులనుండి వేరుచేసే సూత్రాల్లో ఇది ఒకటి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.7 चुटू
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 128 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लशक्वतद्धिते 1.3.8 · प्रकरण 5← स्थित्वा; वनचरवधूभुक्तकुञ्जे; तीर्णः; उपलविषमे; विन्ध्यपादे; विशीर्णाम्; विरचिताम्
an affix’s initial ल्, श् or velar is a marker
In an affix that is not a taddhita (a secondary nominal affix), an initial ल्, श्, or velar (क ख ग घ ङ) is an इत्, a marker, and drops. This is why the present-participle affix शतृ adds only अत् — its श् is a tag — and why the tense-name लट् contributes no ल्.
తద్ధితం కాని ప్రత్యయం మొదట ఉన్న ల్, శ్, కవర్గం (క ఖ గ ఘ ఙ) ఇత్తులు, లోపిస్తాయి. అందుకే వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయమైన శతృ కేవలం అత్ ను చేరుస్తుంది — దాని శ్ ఒక గుర్తే — మరియు లట్ లకారంలోని ల్ ఏమీ మిగల్చదు.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.8 लशक्वतद्धिते
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 135 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् 1.4.13 · प्रकरण 5← स्थित्वा; तीर्णः; द्रक्ष्यसि; विशीर्णाम्; विरचिताम्
the base an affix is added to is called अङ्ग (stem) while the affix stands
Whatever an affix is prescribed after — taken with everything from that point on — is named अङ्ग, the stem, for as long as that affix is present. The name matters because a great many rules operate "on the अङ्ग": the guṇa and vṛddhi changes, the lengthenings, the augments all target the अङ्ग before its ending. So राम is the अङ्ग before a case ending, and चकृ the अङ्ग before a perfect ending — and it is on that अङ्ग that the vowel is strengthened to चकार.
ఒక ప్రత్యయం దేని తరువాత విధించబడుతుందో అది — అక్కడి నుండి ముందంతటితో సహా — ఆ ప్రత్యయం ఉన్నంత వరకు అఙ్గ, అంటే ప్రకృతి (కాండం), అని పిలవబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం, ఎందుకంటే ఎన్నో సూత్రాలు "అఙ్గం మీద" పనిచేస్తాయి: గుణ-వృద్ధి మార్పులు, దీర్ఘీకరణలు, ఆగమాలు అన్నీ ప్రత్యయం ముందు అఙ్గాన్నే లక్ష్యంగా చేసుకుంటాయి. కాబట్టి విభక్తి ముందు రామ అఙ్గం; పరోక్ష ప్రత్యయం ముందు చకృ అఙ్గం — ఆ అఙ్గం మీదే అచ్చు బలపడి చకార అవుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.13 यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 132 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यचि भम् 1.4.18 · प्रकरण 5← विशीर्णाम्; विरचिताम्
before an ending beginning with य् or a vowel, the stem is called भ
Within the domain the previous rule opened, before an ending that begins with a य् or with any vowel (यच् = य् together with the अच् vowels), the stem is termed भ. The भ name triggers the internal-sandhi rules that reshape a stem before such a weak ending. वन्द्य before ऐस् — the instrumental plural, which begins with the vowel ऐ — is a भ, on the way to वन्द्यैः "with the venerable ones".
ముందటి సూత్రం తెరిచిన క్షేత్రంలో, య్ తో గానీ ఏదైనా అచ్ (స్వరం) తో గానీ మొదలయ్యే ప్రత్యయం ముందు (యచ్ = య్ మరియు అచ్ స్వరాలు కలిపి) స్టెముకు భ సంజ్ఞ. భ సంజ్ఞ, అట్టి బలహీన ప్రత్యయం ముందు స్టెమును మార్చే అంతస్సంధి నియమాలను నడిపిస్తుంది. వంద్య, ఐస్ ముందు — తృతీయా బహువచనం, ఐ అనే స్వరంతో మొదలయ్యేది — భ, వంద్యైః "వందనీయులతో" వైపు దారిలో.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.18 यचि भम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 164 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
गतिश्च 1.4.60 · प्रकरण 5← विशीर्णाम्; विरचिताम्
the same prefixes, joined to a verb, are also called गति
The same प्रादि words, joined to a verb, are termed गति ("gati") as well, beside their उपसर्ग name. The गति name is what lets a prefix compound with a following क्त्वा form into a single ल्यप् word: नि + अस् + क्त्वा becomes न्यस्य "having laid down", and उप + भुज् + क्त्वा becomes उपभुज्य "having enjoyed". The derivation names this rule where the prefix earns its गति standing.
అవే ప్రాది శబ్దాలు క్రియతో కలిస్తే, ఉపసర్గ సంజ్ఞతో పాటు, గతి సంజ్ఞ కూడా పొందుతాయి. గతి సంజ్ఞే ఉపసర్గను తర్వాతి క్త్వా-రూపంతో ఒక్క ల్యప్ పదంగా సమాసం చేయనిస్తుంది: ని + అస్ + క్త్వా → న్యస్య "ఉంచి", ఉప + భుజ్ + క్త్వా → ఉపభుజ్య "అనుభవించి". ఉపసర్గ తన గతిత్వాన్ని పొందేచోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.60 गतिश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 200 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप् 4.1.2 · प्रकरण 5← तीर्णः; विशीर्णाम्; विरचिताम्
the twenty-one nominal case endings (सुप्), three to a case
This one long sūtra names, in a single run, all twenty-one nominal endings — three for each of the seven cases: सु औ जस् (nominative), अम् औट् शस् (accusative), टा भ्याम् भिस् (instrumental), ङे भ्याम् भ्यस् (dative), ङसि भ्याम् भ्यस् (ablative), ङस् ओस् आम् (genitive), ङि ओस् सुप् (locative). Every declined noun in the poem takes one of these; they are the endings 1.4.14 counts as सुप्. The set's name सुप् is the pratyāhāra formed from its first sound स and its last सुप्.
ఈ ఒక్క పొడవాటి సూత్రం ఇరవై ఒక్క నామవాచక ప్రత్యయాలను ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది — ఏడు విభక్తులకు మూడేసి: సు ఔ జస్ (ప్రథమా), అమ్ ఔట్ శస్ (ద్వితీయా), టా భ్యామ్ భిస్ (తృతీయా), ఙే భ్యామ్ భ్యస్ (చతుర్థీ), ఙసి భ్యామ్ భ్యస్ (పఞ్చమీ), ఙస్ ఓస్ ఆమ్ (షష్ఠీ), ఙి ఓస్ సుప్ (సప్తమీ). కావ్యంలోని ప్రతి విభక్తి పదం వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది; 1.4.14 వీటినే సుప్ గా లెక్కిస్తుంది. ఈ గణపు పేరు 'సుప్' — మొదటి ధ్వని స, చివరి సుప్ లతో ఏర్పడిన ప్రత్యాహారం.
- Aṣṭādhyāyī — 4.1.2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 117 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अमि पूर्वः 6.1.107 · प्रकरण 5← मुहूर्तम्; तत्परम्; रेवाम्; विशीर्णाम्; विरचिताम्; भूतिम्
before the accusative-singular अम्, the stem vowel alone remains
When the accusative-singular ending अम् follows a word ending in अक् (a short a i u …), the single substitute for stem-vowel + अ is the pūrva, the earlier, vowel — the stem vowel wins. So हरि + अम् → हरिम्, गुरु + अम् → गुरुम्, राम + अम् → रामम्. One rule for the accusative singular of every vowel stem.
అక్కు (హ్రస్వ అ ఇ ఉ…) తరువాత అమ్ (ద్వితీయైకవచనం) పరమైతే, ప్రాతిపదిక అచ్చుకూ అ కూ ఏకాదేశం పూర్వరూపం — ప్రాతిపదిక అచ్చు నిలుస్తుంది. హరి + అమ్ → హరిమ్, గురు + అమ్ → గురుమ్, రామ + అమ్ → రామమ్. అచ్చంత శబ్దాల ద్వితీయైకవచనానికి ఒకే సూత్రం.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.107 अमि पूर्वः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 134 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.4, वसतिम्
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो भिस ऐस् 7.1.9 · प्रकरण 5← भक्तिच्छेदैः
after an a-stem, the instrumental plural भिस् becomes ऐस्
After an अ-stem, the instrumental-plural ending भिस् becomes ऐस्. रामैः, वृक्षैः — the -ऐः that marks “by the many”. Only a-stems do this; other stems keep भिः (हरिभिः).
అకారాంతం తరువాత తృతీయా బహువచన ప్రత్యయం భిస్ ఐస్ అవుతుంది. రామైః, వృక్షైః — “పలువురిచేత” అని తెలిపే -ఐః. ఇది అకారాంతాలకే; మిగతా శబ్దాలు భిః నిలుపుకుంటాయి (హరిభిః).
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.9 अतो भिस ऐस्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 141 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
टाङसिङसामिनात्स्याः 7.1.12 · प्रकरण 5← गजस्य
after an a-stem, टा/ङसि/ङस् become इन/आत्/स्य
After a stem in अ, the instrumental-singular टा becomes इन, the ablative-singular ङसि becomes आत्, and the genitive-singular ङस् becomes स्य. So राम + टा → राम + इन → रामेण (with guṇa), राम + ङसि → रामात्, राम + ङस् → रामस्य. Three of the a-stem singular endings are set by this one rule.
అకారాంత శబ్దం తరువాత తృతీయైకవచనం టా → ఇన, పంచమీ ఙసి → ఆత్, షష్ఠీ ఙస్ → స్య. రామ + టా → రామ + ఇన → రామేణ (గుణంతో), రామ + ఙసి → రామాత్, రామ + ఙస్ → రామస్య. అకారాంత ఏకవచన ప్రత్యయాల్లో మూడు ఈ ఒక్క సూత్రంతోనే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.12 टाङसिङसामिनात्स्याः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 139 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.2, शापेन and स्वाधिकारात्
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ङसिङ्योः स्मात्स्मिनौ 7.1.15 · प्रकरण 5← तस्मिन्
after an a-stem pronoun, the abl./loc. singular become स्मात्/स्मिन्
After an अ-stem pronoun, the ablative-singular (ङसि) becomes स्मात् and the locative-singular (ङि) becomes स्मिन्. तस्मात् “from that”, तस्मिन् “in that”. The -स्मात् and -स्मिन् are the mark of a pronoun where a noun shows रामात्, रामे.
అకారాంత సర్వనామం తరువాత పంచమ్యేకవచనం (ఙసి) స్మాత్, సప్తమ్యేకవచనం (ఙి) స్మిన్ అవుతాయి. తస్మాత్ “ఆదానినుండి”, తస్మిన్ “ఆదానియందు”. నామం రామాత్, రామే చూపేచోట సర్వనామానికి -స్మాత్, -స్మిన్ గుర్తు.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.15 ङसिङ्योः स्मात्स्मिनौ
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 153 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
त्यदादीनामः 7.2.102 · प्रकरण 5← तस्मिन्
a त्यदादि pronoun’s final becomes अ before an ending
The final sound of a त्यदादि pronoun — तद्, यद्, एतद्, इदम् and their group — becomes अ before a case-ending. तद् → त, which then goes on to सः, तम्, ते. It is the step that turns the stem into the shape the endings attach to.
త్యదాది సర్వనామం — తద్, యద్, ఏతద్, ఇదమ్ మొదలైన గణం — దాని అంత్యవర్ణం విభక్తి ముందు అ అవుతుంది. తద్ → త, అటుపైన సః, తమ్, తే అవుతుంది. ప్రత్యయాలు చేరే రూపంలోకి శబ్దాన్ని మార్చే మెట్టు ఇది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.102 त्यदादीनामः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 192 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अचो ञ्णिति 7.2.115 · प्रकरण 5← विरचिताम्
a vowel-final stem takes vṛddhi before an affix marked ञ् or ण्
A stem ending in a vowel (अच्) takes vṛddhi — its final vowel goes to the strongest grade, आ, ऐ or औ — before an affix that carries the marker ञ् or ण् (a ñit or ṇit affix). So the perfect ending णल्, which is ṇit, raises कृ to चकार "he did", and the kṛt and taddhita affixes tagged the same way lift a stem in the same way (सखि → सखायौ). It is the principal rule that strengthens a vowel-final stem to vṛddhi.
అచ్-అంత (అచ్చుతో అంతమయ్యే) అఙ్గం, ఞ్ లేదా ణ్ ఇత్ గల ప్రత్యయం (ఞిత్/ణిత్) ముందు వృద్ధి పొందుతుంది — దాని అంత్య అచ్చు బలమైన మెట్టుకు, ఆ ఐ ఔ కు, ఎక్కుతుంది. పరోక్ష ప్రత్యయం ణల్ ణిత్ కావటాన కృ ను చకార "చేశాడు" గా ఎత్తుతుంది; అదే గుర్తు గల కృత్, తద్ధిత ప్రత్యయాలూ అఙ్గాన్ని అలాగే ఎత్తుతాయి (సఖి → సఖాయౌ). అచ్-అంత అఙ్గాన్ని వృద్ధికి తీసుకెళ్ళే ప్రధాన సూత్రం ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.115 अचो ञ्णिति
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 181 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आदेशप्रत्यययोः 8.3.59 · प्रकरण 5← द्रक्ष्यसि
स् becomes ष् in a substitute or a suffix after इण्/क् (ṣatva)
A स् that stands in a suffix or in a substitute (ādeśa) becomes the retroflex ष् when preceded by a vowel other than अ आ, or by क् or र् — the इण्-कु condition. This is ṣatva. So the locative-plural सु becomes षु after the ए of an a-stem (रामेषु) or the उ of a u-stem (गुरुषु, तरुषु). Every vowel-stem locative plural is this rule.
ప్రత్యయంలో గానీ ఆదేశంలో గానీ ఉన్న స్, అ ఆ తప్ప అచ్చు తరువాత, లేదా క్ ర్ తరువాత (ఇణ్-కు నియమం) మూర్ధన్య ష్ అవుతుంది — ఇదే షత్వం. సప్తమీ బహువచనపు సు, అకారాంతపు ఏ తరువాత (రామేషు), ఉకారాంతపు ఉ తరువాత (గురుషు, తరుషు) షు అవుతుంది. అచ్చంత శబ్దాల సప్తమీ బహువచనమంతా ఈ సూత్రమే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.59 आदेशप्रत्यययोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 149 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.2, आश्रमेषु
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वमोर्नपुंसकात् 7.1.23 · प्रकरण 7← वर्त्म
after a neuter stem, the nom./acc. singular endings drop (luk)
After a neuter stem other than a short अ, the nominative सु and accusative अम् drop away entirely (luk). So a neuter i-stem stands bare in वारि, and अन्यथावृत्ति ends in its stem इ with no ending shown.
నపుంసక శబ్దం (హ్రస్వ అ కాని) తరువాత ప్రథమా సు, ద్వితీయా అమ్ పూర్తిగా లోపిస్తాయి (లుక్). అందుకే నపుంసక ఇకారాంతం వారి గా బరిగా నిలుస్తుంది; అన్యథావృత్తి తన ఇకారంతో ముగుస్తుంది, ప్రత్యయం కనబడదు.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.23 स्वमोर्नपुंसकात्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 243 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतोऽम् 7.1.24 · प्रकरण 7← मुहूर्तम्; तत्परम्
after a short-अ neuter, the nom./acc. singular become अम्
After a short-अ neuter stem, the nominative and accusative singular endings both become अम्. ज्ञानम्, फलम्, वचनम् — the -अम् that a neuter a-stem shows for both “it” and “it (as object)”.
హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దం తరువాత ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు రెండూ అమ్ అవుతాయి. జ్ఞానమ్, ఫలమ్, వచనమ్ — నపుంసక అకారాంతం కర్తగానూ కర్మగానూ చూపే -అమ్ ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.24 अतोऽम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 233 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो गुणे 6.1.97 · प्रकरण 8← तस्मिन्
a non-final अ before a guṇa vowel merges forward (para-rūpa)
When a non-final short अ is followed by a guṇa vowel (अ, ए, ओ), the single substitute is the later vowel alone — para-rūpa, the second stands — not a guṇa of the two. It keeps a stem-final अ from doubling with an affix that opens on such a vowel, so only the affix’s vowel is heard.
అంత్యం కాని హ్రస్వ అ తరువాత గుణాచ్చు (అ, ఏ, ఓ) వస్తే, రెండింటి స్థానంలో పరమైన అచ్చు ఒక్కటే మిగులుతుంది — పరరూపం, రెండవది నిలుస్తుంది — గుణం కాదు. అలా అకారాంత శబ్దం అటువంటి అచ్చుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయంతో కలిసినప్పుడు ప్రత్యయపు అచ్చు మాత్రమే వినబడుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.97 अतो गुणे
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 273 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
व्रश्चभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां षः 8.2.36 · प्रकरण 8← द्रक्ष्यसि
certain roots and श/छ finals become ष् before a झल् or at word-end
The roots व्रश्च्, भ्रस्ज्, सृज्, मृज्, यज्, राज्, भ्राज् and any stem ending in छ or श have their final sound replaced by ष् before a झल् (an obstruent) or at पदान्त, the end of a word: राज् → राट्/राड् — the ष् then hardens by jaśtva and cartva — विश्वसृज् → विश्वसृट्. It is the rule that turns these palatals and the श/छ into a retroflex before a stop or a pause.
వ్రశ్చ్, భ్రస్జ్, సృజ్, మృజ్, యజ్, రాజ్, భ్రాజ్ ధాతువులు, ఛ లేదా శ అంతమయ్యే ప్రాతిపదికాలు — వీటి చివరి ధ్వని ఝల్ (స్పర్శం) ముందు లేదా పదాంతంలో ష్ అవుతుంది: రాజ్ → రాట్/రాడ్ — ఆ ష్ జశ్త్వ, చర్త్వలతో గట్టిపడుతుంది — విశ్వసృజ్ → విశ్వసృట్. ఈ తాలవ్యాలను, శ/ఛ ను స్పర్శం లేదా విరామం ముందు మూర్ధన్యంగా మార్చే సూత్రం ఇది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.36 व्रश्चभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां षः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 306 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
रषाभ्यां नो णः समानपदे 8.4.1 · प्रकरण 8← तीर्णः; विशीर्णाम्
न् becomes ण् after र् or ष् within the same word
A dental न् is replaced by the retroflex ण् when a र् (including the vowel ऋ) or a ष् has come before it, provided both stand in the same word (समानपद). The tongue, once curled back for the र् or ष्, stays curled for the nasal. So तॄ "to cross" gives the participle तीर्ण "crossed", where the न of the क्त suffix retroflexes to ण after the र् — the poem's तीर्णः; the same lifts विशीर्णाम् "scattered" and उद्गीर्णैः "belched forth". The rule 8.4.2 widens the reach so a vowel or a few consonants may intervene and the change still fires.
దంత్య న్ కు ముందు ర్ (ఋ అచ్చుతో సహా) గానీ ష్ గానీ ఒకే పదంలో (సమానపదం) వస్తే, ఆ న్ మూర్ధన్య ణ్ గా మారుతుంది. ర్ లేదా ష్ కోసం వెనక్కు ముడిచిన నాలుక ఆ అనునాసికానికీ ముడిచే ఉంటుంది. అలా తౄ "దాటుట" క్త ప్రత్యయంతో తీర్ణ "దాటినది" అవుతుంది — ఇక్కడ క్త లోని న ర్ తరువాత ణ గా మారుతుంది; ఇది కావ్యంలోని తీర్ణః. అదే విశీర్ణామ్ "చెల్లాచెదరైన", ఉద్గీర్ణైః "వెళ్లగక్కబడిన" లను ఎత్తుతుంది. మధ్యలో ఒక అచ్చు గానీ కొన్ని హల్లులు గానీ వచ్చినా మార్పు జరిగేలా 8.4.2 దీని పరిధిని విస్తరిస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.1 रषाभ्यां नो णः समानपदे
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 266 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वरादिनिपातमव्ययम् 1.1.37 · प्रकरण 11← विशीर्णाम्; विरचिताम्
the स्वरादि words and the निपात particles are called अव्यय (indeclinable)
The words of the स्वरादि list (स्वर्, अन्तर्, प्रातर् and the rest) and the निपात particles are termed अव्यय — indeclinable, taking no case ending and never changing form. Because the प्रादि prefixes are निपात (by 1.4.58), a preverb like प्र in प्रभवति "he arises" is an अव्यय; that is why it stands unchanged before the root.
స్వరాది గణపు శబ్దాలు (స్వర్, అంతర్, ప్రాతర్ మొదలైనవి) మరియు నిపాత శబ్దాలు అవ్యయ సంజ్ఞ పొందుతాయి — అవ్యయం, విభక్తి తీసుకోని, ఎప్పుడూ రూపం మారని పదం. ప్రాది ఉపసర్గలు నిపాతాలు కావటాన (1.4.58 చేత), ప్రభవతి "ఉద్భవించును" లోని ప్ర ఉపసర్గ అవ్యయం; అందుకే అది ధాతువు ముందు మారకుండా నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.37 स्वरादिनिपातमव्ययम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 366 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्त्वातोसुन्कसुनः 1.1.40 · प्रकरण 11← स्थित्वा
a form ending in क्त्वा, तोसुन् or कसुन् is called अव्यय (indeclinable)
A word ending in the suffix क्त्वा, तोसुन् or कसुन् is called अव्यय — indeclinable, taking no case ending and never changing form. क्त्वा makes the absolutive, the "having done X" form that leans on a later verb: श्रुत्वा "having heard" is such a word, fixed in shape. When a prefix stands before the root, क्त्वा is replaced by ल्यप् (by 7.1.37), and the ल्यप् form keeps this same अव्यय name — so आलिङ्ग्य "having embraced" and एत्य "having come" are indeclinable too. The derivation names this rule where it fixes the absolutive as an अव्यय.
క్త్వా, తోసున్, లేదా కసున్ ప్రత్యయంతో అంతమయ్యే పదానికి అవ్యయ సంజ్ఞ — అవ్యయం, విభక్తి తీసుకోని, ఎప్పుడూ రూపం మారని పదం. క్త్వా ప్రత్యయం "చేసి" అనే క్త్వాంత (absolutive) రూపాన్ని చేస్తుంది, అది తరువాతి క్రియను ఆనుకొని నిలుస్తుంది: శ్రుత్వా "విని" అటువంటి రూపం. ధాతువు ముందు ఉపసర్గ నిలిస్తే క్త్వా స్థానంలో ల్యప్ వస్తుంది (7.1.37 చేత), ల్యప్ రూపమూ ఇదే అవ్యయ సంజ్ఞ నిలుపుకుంటుంది — ఆలింగ్య "కౌగిలించుకొని", ఏత్య "వచ్చి" కూడా అవ్యయాలు. గొలుసు క్త్వాంత రూపాన్ని అవ్యయంగా నిర్ణయించే చోట ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.40 क्त्वातोसुन्कसुनः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 368 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अव्ययादाप्सुपः 2.4.82 · प्रकरण 11← विशीर्णाम्; विरचिताम्
after an अव्यय, the आप् (feminine) and सुप् (case) endings undergo लुक्
After an अव्यय — an indeclinable word — the feminine suffix आप् and the case endings सुप् undergo लुक् (लुक्, a disappearance that leaves no trace, not even a mark on what stood before). A prefix like प्र is an अव्यय (an उपसर्ग, and so indeclinable), and when it joins a root it first takes a case ending which this rule then wipes out, so प्र meets मद् bare in प्रमत्तः "heedless". The same लुक् is why an indeclinable never shows an ending: the सुप् is added and at once removed. The derivation names this rule on the silent step where the prefix's ending drops.
అవ్యయం — విభక్తి మారని పదం — తరువాత ఆప్ (స్త్రీలింగ ప్రత్యయం) మరియు సుప్ (విభక్తి ప్రత్యయాలు) లుక్ పొందుతాయి (లుక్ — ఏ గుర్తూ మిగల్చకుండా పూర్తిగా లోపించడం). ప్ర వంటి ఉపసర్గ అవ్యయం; అది ధాతువుతో కలిసేటప్పుడు మొదట ఒక విభక్తి ప్రత్యయాన్ని తీసుకుంటుంది, ఈ సూత్రం దాన్ని తుడిచివేస్తుంది, కాబట్టి ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లో ప్ర మద్‌ను ప్రత్యయం లేకుండా చేరుతుంది. అవ్యయం ఎప్పుడూ విభక్తి చూపకపోవటానికి కారణం ఇదే: సుప్ చేరి వెంటనే తొలగిపోతుంది. ఉపసర్గపు విభక్తి లోపించే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 2.4.82 अव्ययादाप्सुपः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 370 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्ङिति च 1.1.5 · प्रकरण 12← तीर्णः; विशीर्णाम्; विरचिताम्
no गुण or वृद्धि before an affix marked क् or ङ्
The strengthening of a vowel — गुण (इ→ए, उ→ओ, ऋ→अर्) and वृद्धि (its longer grade) — does not take place when the affix that would cause it is marked with an indicatory क् (कित्) or ङ् (ङित्). Many endings carry these marks precisely to keep the root weak. So कृ "to do" reaches चक्रे "he did", where the perfect endings are ङित् and the root ऋ is not raised to अर्; श्रु "to hear" reaches श्रुत्वा "having heard", where क्त्वा is कित् and the उ stays. It is the standard brake on strengthening, and it works by leaving a form unchanged where a plainer affix would have raised it.
అచ్చు బలపడుట — గుణం (ఇ→ఏ, ఉ→ఓ, ఋ→అర్) మరియు వృద్ధి (దాని దీర్ఘతర రూపం) — దాన్ని కలిగించే ప్రత్యయం సూచక క్ (కిత్) గాని ఙ్ (ఙిత్) గాని గుర్తుగలదైనపుడు జరుగదు. ధాతువును బలహీనంగా ఉంచుటకే చాలా ప్రత్యయాలు ఈ గుర్తులను మోస్తాయి. అలా కృ "చేయుట" చక్రే "చేశాడు" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ లిట్ ప్రత్యయాలు ఙిత్, ధాతువు ఋ అర్ గా లేపబడదు; శ్రు "వినుట" శ్రుత్వా "విని" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ క్త్వా కిత్, ఉ నిలుస్తుంది. ఇది బలపడుటపై సాధారణ కళ్ళెం, సాధారణ ప్రత్యయం లేపిన చోట రూపాన్ని మార్పు లేకుండా వదలి పని చేస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.5 क्ङिति च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 431 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् 1.3.78 · प्रकरण 12← द्रक्ष्यसि
in the remaining case, a root in the active takes परस्मैपद
In the case left over (शेष — a root not sent to the middle by the preceding rules), when the ending stands for the agent (कर्तरि, the active sense) the root takes परस्मैपद, the set of personal endings that turn the action away from the agent. This is the default that catches every root the आत्मनेपद rules did not claim: भू "be, become" is such a root, so भवति "he becomes" and प्रभवति "he arises" take the active endings. The derivation names this rule where it chooses the active set.
మిగిలిన సందర్భంలో (శేషం — ముందటి సూత్రాలు ఆత్మనేపదానికి పంపని ధాతువు), ప్రత్యయం కర్తను సూచించినప్పుడు (కర్తరి, కర్తృ అర్థం) ధాతువు పరస్మైపదాన్ని — క్రియను కర్త నుండి దూరంగా మళ్ళించే పురుష ప్రత్యయాల గణాన్ని — తీసుకుంటుంది. ఇది ఆత్మనేపద సూత్రాలు తీసుకోని ప్రతి ధాతువునూ పట్టుకొనే మూలనియమం: భూ "అగు, ఉండు" అటువంటి ధాతువు, కాబట్టి భవతి "అగును", ప్రభవతి "ఉద్భవించును" పరస్మైపద ప్రత్యయాలను తీసుకుంటాయి. ఆ గణాన్ని ఎంచుకొనే చోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.78 शेषात् कर्तरि परस्मैपदम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 378 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ते प्राग्धातोः 1.4.80 · प्रकरण 12← विशीर्णाम्; विरचिताम्
the prefixes (gati and upasarga) stand before the root
The words just named — the upasargas and the other gati particles — are placed before the root (धातु) they qualify. This is the rule that fixes a prefix's position at the head of the verb. So प्र stands before मद् in प्रमत्तः "heedless", आ before लिङ्ग् in आलिङ्ग्य "having embraced", आ before इ in एत्य "having come". The seam between prefix and root is then handled by sandhi, but their order is settled here.
ఇప్పుడే పేర్కొన్న పదాలు — ఉపసర్గలు, ఇతర గతి పదాలు — తాము విశేషించే ధాతువుకు ముందు ఉంచబడతాయి. ఉపసర్గ స్థానాన్ని క్రియ మొదట స్థిరపరచే సూత్రం ఇది. అలా ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తగలవాడు" లో ప్ర మద్ ముందు, ఆలిఙ్గ్య "కౌగిలించి" లో ఆ లిఙ్గ్ ముందు, ఏత్య "వచ్చి" లో ఆ ఇ ముందు నిలుస్తుంది. ఉపసర్గ, ధాతువుల మధ్య సంధి తరవాత జరుగుతుంది, కానీ వాటి క్రమం ఇక్కడ స్థిరమవుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.80 ते प्राग्धातोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 417 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सनाद्यन्ता धातवः 3.1.32 · प्रकरण 12← विरचिताम्
words ending in सन् and the other सनादि affixes are called धातु (roots)
A word that ends in सन् or any of the सनादि affixes — the set running from सन् through णिच् (the causative sign) and the rest — is itself called धातु, a verb root. This lets a stem already carrying such a suffix be conjugated afresh, taking the tense endings as any root does. The causative roots of the poem stand on this rule: कथ् "tell", रच् "arrange" and सूच् "point out" carry णिच् and are धातु by it, so कथयतः "of the one telling", विरचिताम् "arranged" and सूचयिष्यन्ति "they will point out" build on a stem this rule names a root. The derivation names it on the silent step where the सनादि-ending stem is fixed as a धातु.
సన్‌తో గాని సనాది ప్రత్యయాలలో (సన్ నుండి ణిచ్ — ప్రేరణ చిహ్నం — మొదలైన గణం) దేనితో గాని అంతమయ్యే పదానికి ధాతు సంజ్ఞ, అదే ఒక క్రియా ధాతువు. దీనివల్ల అటువంటి ప్రత్యయాన్ని ఇప్పటికే కలిగిన అంగం మళ్ళీ, ఏ ధాతువు వలెనే కాలప్రత్యయాలను తీసుకొని, వర్తించగలదు. కావ్యపు ప్రేరణార్థ ధాతువులు ఈ సూత్రంపై నిలుస్తాయి: కథ్ "చెప్పు", రచ్ "అమర్చు", సూచ్ "చూపు" ణిచ్‌ను కలిగి దీనిచేత ధాతువులు అవుతాయి, కాబట్టి కథయతః "చెప్పేవాని", విరచితామ్ "అమర్చబడిన", సూచయిష్యంతి "చూపుతారు" ఈ సూత్రం ధాతువు అని పిలిచే అంగంపై నిర్మితమవుతాయి. సనాదిఅంత అంగాన్ని ధాతువుగా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.1.32 सनाद्यन्ता धातवः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 466 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्यतासी लृलुटोः 3.1.33 · प्रकरण 12← द्रक्ष्यसि
स्य marks the future लृट् and तास् the periphrastic future लुट्
The affix स्य is added to a root for the simple future (लृट्), and the affix तास् for the periphrastic or "first" future (लुट्, an action expected on some later day). So दृश् "to see" + स्य builds द्रक्ष्यसि "you will see"; पद् gives सम्पत्स्यन्ते "they will come about"; while गम् "to go" + तास् builds गन्तासि "you are going to go". The two futures differ in nearness of time, and this rule hands each its affix.
సామాన్య భవిష్యత్తు (లృట్) కోసం ధాతువుకు స్య ప్రత్యయం, పర్యాయ లేదా అనద్యతన భవిష్యత్తు (లుట్ — తరవాతి ఏదో రోజున జరగబోయే క్రియ) కోసం తాస్ ప్రత్యయం చేర్చబడతాయి. అలా దృశ్ "చూచుట" + స్య ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" ను నిర్మిస్తుంది; పద్ సమ్పత్స్యన్తే "సంభవిస్తాయి" ను; గమ్ "వెళ్ళుట" + తాస్ గన్తాసి "వెళ్ళబోతున్నావు" ను నిర్మిస్తుంది. ఈ రెండు భవిష్యత్తులు కాలదూరంలో తేడా చూపుతాయి, ఈ సూత్రం ఒక్కొక్కదానికి దాని ప్రత్యయాన్ని ఇస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.1.33 स्यतासी लृलुटोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 401 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लृट् शेषे च 3.3.13 · प्रकरण 12← द्रक्ष्यसि
लृट् (the future) in the general sense as well
The affix लृट् forms the simple future and applies in the plain future sense, beyond the particular senses the neighbouring rules assign. The स्य of the future comes by 3.1.33, and the personal endings then follow: गमिष्यति "will go", करिष्यति "will do". It is the ordinary "shall/will" of Sanskrit.
మిగిలిన (సామాన్య) భవిష్యదర్థంలో ధాతువుకు లృట్ ప్రత్యయం వస్తుంది — భవిష్యత్తు. 3.1.33 చేత స్య, ఆపై తిఙ్ ఆదేశాలు చేరి రూపమవుతుంది: గమిష్యతి "వెళ్తాడు", కరిష్యతి "చేస్తాడు". ఇది సంస్కృతపు సాధారణ భవిష్యత్కాలం.
- Aṣṭādhyāyī — 3.3.13 लृट् शेषे च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 406 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् 3.4.78 · प्रकरण 12← द्रक्ष्यसि
the eighteen personal endings (तिङ्) that replace a verb's tense-marker (लकार)
This one sūtra names, in a single run, all eighteen verbal personal endings — the तिङ् set — that stand in for the abstract tense-marker (लकार) a verb first receives. Nine are parasmaipada (active): तिप् तस् झि, सिप् थस् थ, मिप् वस् मस्; nine are ātmanepada (middle): त आताम् झ, थास् आथाम् ध्वम्, इट् वहि महिङ् — three persons against singular, dual and plural in each voice. Every finite verb in the poem takes one: चक्रे "he did" reaches the ātmanepada त, रुणद्धि "he obstructs" the parasmaipada तिप्, द्रक्ष्यसि "you will see" the सिप्. It is the verb's counterpart to 4.1.2, which lists the noun's सुप् endings.
ఈ ఒక్క సూత్రం, ఒక క్రియ మొదట పొందే భావ కాలచిహ్నం (లకారం) స్థానంలో వచ్చే పద్దెనిమిది క్రియా పురుష ప్రత్యయాలను — తిఙ్ గణాన్ని — ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది. తొమ్మిది పరస్మైపదం: తిప్ తస్ ఝి, సిప్ థస్ థ, మిప్ వస్ మస్; తొమ్మిది ఆత్మనేపదం: త ఆతామ్ ఝ, థాస్ ఆథామ్ ధ్వమ్, ఇట్ వహి మహిఙ్ — ప్రతి పదంలో మూడు పురుషలు ఏకవచన, ద్వివచన, బహువచనాలకు ఎదురుగా. కావ్యంలోని ప్రతి తిఙంత క్రియా వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది: చక్రే "చేశాడు" ఆత్మనేపద త ను, రుణద్ధి "అడ్డగిస్తాడు" పరస్మైపద తిప్ ను, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" సిప్ ను చేరుకుంటాయి. నామపదపు సుప్ ప్రత్యయాలను పేర్కొనే 4.1.2 కు ఇది క్రియాపరమైన జోడి.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.78 तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 373 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिङ्शित्सार्वधातुकम् 3.4.113 · प्रकरण 12← द्रक्ष्यसि
a तिङ् ending and a शित् affix are called सार्वधातुक
A तिङ् ending (तिङ्, the block of finite personal endings) and any शित् affix (शित्, one that carries श् as its इत् mark, such as the class-signs शप् and श्यन्) are called सार्वधातुक — "reaching the whole root", the class of affixes that stand in the present system and act on the root as a whole. भवति "he becomes" ends in the तिङ् ending तिप् and carries the class-sign शप्, both सार्वधातुक. The name matters because other rules turn on it — some strengthenings apply only before a सार्वधातुक affix. The derivation names this rule where it fixes the affix as सार्वधातुक.
తిఙ్ ప్రత్యయం (తిఙ్ — క్రియాపదపు పురుష ప్రత్యయాల గణం) మరియు ఏదైనా శిత్ ప్రత్యయం (శిత్ — శ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినది, శప్, శ్యన్ వంటి గణచిహ్నాలు) సార్వధాతుక సంజ్ఞ పొందుతాయి — "ధాతువు పూర్తికి చేరునది", వర్తమాన వ్యవస్థలో నిలిచి ధాతువును మొత్తంగా వర్తించే ప్రత్యయాల గణం. భవతి "అగును" తిఙ్ ప్రత్యయం తిప్‌తో అంతమై గణచిహ్నం శప్‌ను కలిగి ఉంది, రెండూ సార్వధాతుకాలు. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం — కొన్ని బలపరిచే మార్పులు సార్వధాతుక ప్రత్యయం ముందు మాత్రమే జరుగుతాయి. ప్రత్యయాన్ని సార్వధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.113 तिङ्शित्सार्वधातुकम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 384 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आर्धधातुकं शेषः 3.4.114 · प्रकरण 12← स्थित्वा; तीर्णः; द्रक्ष्यसि; विशीर्णाम्; विरचिताम्
the affix left over (not तिङ् or शित्) is called आर्धधातुक
Any affix enjoined after a root that is not a तिङ् ending and not a शित् affix — everything left over (शेष) once the सार्वधातुक affixes are set aside — is called आर्धधातुक, the class that reaches "half the root" and builds the stems outside the present system. The कृत् suffixes fall here: क्त in प्रमत्तः "heedless", क्त्वा in श्रुत्वा "having heard", and the future sign स्य in द्रक्ष्यसि "you will see" are all आर्धधातुक. The name governs whether the augment इट् may come and how the root's vowel strengthens. The derivation names this rule where it fixes the कृत् or derived affix as आर्धधातुक.
ధాతువు తరువాత విధించిన ప్రత్యయాలలో తిఙ్ ప్రత్యయమూ కాక శిత్ ప్రత్యయమూ కాక — సార్వధాతుక ప్రత్యయాలను పక్కన పెట్టాక మిగిలినది (శేషం) — దానికి ఆర్ధధాతుక సంజ్ఞ, "ధాతువులో సగానికే" చేరి వర్తమాన వ్యవస్థ వెలుపలి రూపాలను నిర్మించే గణం. కృత్ ప్రత్యయాలు ఇక్కడకు వస్తాయి: ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లోని క్త, శ్రుత్వా "విని" లోని క్త్వా, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" లోని భవిష్యత్ చిహ్నం స్య — అన్నీ ఆర్ధధాతుకాలు. ఇట్ ఆగమం వచ్చునా, ధాతువు అచ్చు ఎలా బలపడునా అనేది ఈ సంజ్ఞపై ఆధారపడుతుంది. కృత్ లేదా సాధిత ప్రత్యయాన్ని ఆర్ధధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.114 आर्धधातुकं शेषः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 402 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो लोपः 6.4.48 · प्रकरण 12← विरचिताम्
a stem's final short अ drops before a vowel-affix of the ārdhadhātuka set
When an ārdhadhātuka affix follows — one of the affixes used away from the present tenses: the tense-stems, the primary derivatives, the causative इ (णिच्) — the final short अ of the stem before it is dropped. The tenth-class and causative stems feel this most. कथ् "to tell" is taught with an inherent अ as कथ; when it takes the causative इ, that अ falls — कथ + इ becomes कथ् + इ — and the poem reaches कथयतः "of the one telling". The same fall carries रच् in विरचिताम् "composed", वास् in वासितम् "perfumed", and सूच् in सूचयिष्यन्ति "they will point out".
ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం — వర్తమాన కాలం వెలుపల వాడే ప్రత్యయాలలో ఒకటి: కాల-అంగాలు, కృత్ ప్రత్యయాలు, ప్రయోజక ఇ (ణిచ్) — వచ్చినపుడు, దాని ముందున్న అంగపు చివరి చిన్న అ లోపిస్తుంది. చురాది, ప్రయోజక అంగాలు దీన్ని ఎక్కువగా అనుభవిస్తాయి. కథ్ "చెప్పుట" లోపల ఉన్న అ తో కథ గా నేర్పబడుతుంది; ప్రయోజక ఇ చేరినపుడు ఆ అ పడిపోతుంది — కథ + ఇ కథ్ + ఇ అవుతుంది — కావ్యం కథయతః "చెప్పుతున్నవాని" కు చేరుతుంది. అదే లోపం విరచితామ్ "రచించిన" లో రచ్ ను, వాసితమ్ "సువాసన చేసిన" లో వాస్ ను, సూచయిష్యన్తి "సూచిస్తారు" లో సూచ్ ను నడిపిస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.4.48 अतो लोपः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 468 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
णेरनिटि 6.4.51 · प्रकरण 12← विरचिताम्
the causative marker णि drops before an अनिट् ārdhadhātuka
The causative and tenth-class marker णि (णिच्, which shows as an इ on the stem) is dropped before an ārdhadhātuka suffix that takes no इट् augment — an अनिट् suffix, one that joins without an inserted इ. पट् "to split" is a tenth-class root, so it carries णि — पाटि; before the gerund ल्यप् (which appears as य and takes no इट्) the णि falls: उद् + पाटि + य → उत्पाट्य "having uprooted". Where the following suffix does take इट्, as a present ending does, the णि stays, and कथ् keeps it in कथयति "he tells".
ణిచ్ ప్రేరణార్థ, చురాది గణపు గుర్తు ణి (కాండంపై ఇ గా కనిపించేది) — ఇట్ ఆగమాన్ని గ్రహించని ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం ముందు లోపిస్తుంది — అనిట్ ప్రత్యయం, అంటే చేర్చిన ఇ లేకుండా కలిసేది. పట్ "చీల్చుట" చురాది ధాతువు, కనుక ణి ని మోస్తుంది — పాటి; య గా కనిపించి ఇట్ గ్రహించని ల్యప్ (గత్వార్థ) ముందు ణి లోపిస్తుంది: ఉద్ + పాటి + య → ఉత్పాట్య "పెకలించి". తరవాతి ప్రత్యయం ఇట్ ను గ్రహిస్తే — వర్తమాన ప్రత్యయం వలె — ణి నిలుస్తుంది, కథ్ దాన్ని కథయతి "చెప్పును" లో నిలుపుకొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.4.51 णेरनिटि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 527 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् 7.2.10 · प्रकरण 12← स्थित्वा; द्रक्ष्यसि
after a single-vowel root unaccented in its teaching form, आर्धधातुक takes no इट्
After a root that is एकाच् — of a single vowel, one syllable — and anudātta (unaccented) in the way it is taught, an आर्धधातुक affix does not take the augment इट् (the इ- that otherwise props such an affix onto the root). These are the अनिट् roots, the ones that join their suffix bare. दृश् "see", कृ "do" and पद् "go" are among them, so द्रक्ष्यसि "you will see", कर्तुम् "to do" and सम्पत्स्यन्ते "they will come about" set the future or the infinitive straight on the root with no इ between. The derivation names this rule on the silent step where the इट् is withheld.
ఏకాచ్ — ఒకే అచ్చు, ఒక అక్షరం — అయి, ఉపదేశింపబడిన తీరులో అనుదాత్తమైన (అనుదాత్త) ధాతువు తరువాత ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం ఇట్ ఆగమాన్ని (లేకపోతే ఆ ప్రత్యయాన్ని ధాతువుకు ఆనించే ఇ-) తీసుకోదు. ఇవి అనిట్ ధాతువులు, తమ ప్రత్యయాన్ని ప్రత్యయాంతరం లేకుండా చేరేవి. దృశ్ "చూడు", కృ "చేయు", పద్ "పోవు" వీటిలోనివి, కాబట్టి ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు", కర్తుమ్ "చేయుటకు", సంపత్స్యంతే "సంభవించును" భవిష్యత్తును లేదా భావార్థకాన్ని మధ్య ఇ లేకుండా నేరుగా ధాతువుపై ఉంచుతాయి. ఇట్ ఆగిపోయే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.10 एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 473 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आर्धधातुकस्येड् वलादेः 7.2.35 · प्रकरण 12← विरचिताम्
an ārdhadhātuka suffix beginning with a वल् consonant takes the augment इट् (इ)
An ārdhadhātuka suffix (आर्धधातुक — the class that holds the past participle क्त, the futures, the perfect and more) that begins with a वल् consonant — any consonant except य् — receives the augment इट्, a prefixed इ. This इ is what lets a consonant-initial suffix attach without an unpronounceable cluster. So रच् "to arrange" + त gives रचित, in विरचिताम् "arranged"; वञ्च् gives वञ्चितः "deceived"; the future सूचयिष्यन्ति carries the same इ before its स्य. Roots that block the augment are called अनिट्; those that take it, सेट्.
వల్ హల్లుతో — య్ తప్ప ఏ హల్లుతోనైనా — మొదలయ్యే ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం (ఆర్ధధాతుకము — క్త కృదంతం, భవిష్యత్తులు, పరోక్షం మొదలైనవి కల గణం) తనకు ముందు ఇట్ ఆగమాన్ని — చేర్చిన ఇ ను — పొందుతుంది. ఈ ఇ, హల్లుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయం ఉచ్చరించలేని సంయుక్తాక్షరం లేకుండా చేరేలా చేస్తుంది. అలా రచ్ "అమర్చుట" + త రచిత అవుతుంది, విరచితామ్ "అమర్చబడిన" లో; వఞ్చ్ వఞ్చితః "మోసగింపబడిన" ను; భవిష్యత్తు సూచయిష్యన్తి తన స్య ముందు అదే ఇ ను మోస్తుంది. ఆగమాన్ని నిరోధించే ధాతువులను అనిట్ అంటారు; తీసుకునేవి సేట్.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.35 आर्धधातुकस्येड् वलादेः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 399 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
षढोः कः सि 8.2.41 · प्रकरण 12← द्रक्ष्यसि
a ष् or ढ् becomes क् before a स
A ष् or a ढ् is replaced by क् when a स follows. Roots whose final consonant has already become one of these meet the स of a future or aorist ending and harden to क्. वह् "to carry", whose ह् becomes ढ before the ending, gives वढ् + स्य + ति → वक्ष्यति "he will carry" (the क् and the स together read as क्ष). दृश् "to see", whose श् becomes ष, gives द्रष् + स्य + सि → द्रक्ष्यसि "you will see".
స తరవాత వచ్చినపుడు ష్ లేదా ఢ్ క్ చేత మార్చబడుతుంది. చివరి హల్లు ఇప్పటికే వీటిలో ఒకటి అయిన ధాతువులు — భవిష్యత్ లేదా లుఙ్ ప్రత్యయపు స ను కలిసి క్ గా గట్టిపడతాయి. వహ్ "మోయుట", దీని హ్ ప్రత్యయం ముందు ఢ అవుతుంది, వఢ్ + స్య + తి → వక్ష్యతి "మోయును" ను ఇస్తుంది (క్ నూ స నూ కలిసి క్ష గా చదవబడతాయి). దృశ్ "చూచుట", దీని శ్ ష అవుతుంది, ద్రష్ + స్య + సి → ద్రక్ష్యసి "చూచెదవు" ను ఇస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.41 षढोः कः सि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 546 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
हलि च 8.2.77 · प्रकरण 14← तीर्णः; विशीर्णाम्
the penultimate इक् of a root ending in र् or व् lengthens before a consonant
In a root that ends in र् or व्, the short इक् vowel (इ, उ, ऋ, ऌ) standing just before that final is lengthened before a suffix beginning with a consonant (हल्). तॄ "to cross" has by an earlier step become तिर्; before the क्त participle's न the इ of तिर् lengthens: तीर् + न → तीर्ण, and with the ending तीर्णः "crossed".
र् లేదా వ్ తో అంతమయ్యే ధాతువులో, ఆ చివరి అక్షరానికి ముందు నిలిచే హ్రస్వ ఇక్ (ఇ, ఉ, ఋ, ఌ) హల్‌తో మొదలయ్యే ప్రత్యయం ముందు దీర్ఘమవుతుంది. తౄ "దాటుట" ముందటి అడుగులో తిర్ అయింది; క్త కృదంతపు న ముందు తిర్ లోని ఇ దీర్ఘమవుతుంది: తీర్ + న → తీర్ణ, ప్రత్యయంతో తీర్ణః "దాటిన".
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.77 हलि च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 611 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सृजिदृशोर्झल्यमकिति 6.1.58 · प्रकरण 15← द्रक्ष्यसि
सृज् and दृश् take the अम् augment before a झल्-initial suffix not marked क्
The roots सृज् "to release, create" and दृश् "to see" receive the अम् augment — an अ set into the body of the root — before a suffix that begins with a झल् consonant and is not marked क्. दृश् before the future स्य takes this अ, which then feeds the vṛddhi and retroflexion that give द्रक्ष्यसि "you will see".
సృజ్ "విడుచుట, సృజించుట", దృశ్ "చూచుట" ధాతువులు, ఝల్ హల్‌తో మొదలై క్ చే గుర్తుకాని ప్రత్యయం ముందు అమ్ ఆగమం — ధాతువు లోపల చేర్చబడే ఒక అ — ను గ్రహిస్తాయి. దృశ్, భవిష్యత్తు స్య ముందు ఈ అ ను గ్రహిస్తుంది, అది తరవాత వృద్ధి, షత్వాదులను పోషించి ద్రక్ష్యసి "నీవు చూతువు" ను ఇస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.58 सृजिदृशोर्झल्यमकिति
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 643 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
श्र्युकः किति 7.2.11 · प्रकरण 16← तीर्णः; विशीर्णाम्
श्रि and the single-vowel उक् roots take no इट् before a कित् affix
After श्रि "resort to" and after an एकाच् root — one of a single vowel — that ends in उक् (in उ, ऋ or ऌ), a कित् affix (one marked क् as its इत्) does not take the augment इट् (the इ- that otherwise props such an affix onto the root). These roots join their कित् suffix bare. श्रुत्वा "having heard" from श्रु, कृत्वा "having done" from कृ, हृतम् "carried" from हृ and तीर्णः "crossed" from तॄ all set the कित् क्त्वा or क्त straight on the root with no इ between. The derivation names this rule on the silent step where the इट् is withheld.
శ్రి "ఆశ్రయించు" తరువాత, మరియు ఉక్‌తో (ఉ, ఋ లేదా ఌ తో) అంతమయ్యే ఏకాచ్ ధాతువు — ఒకే అచ్చు గల ధాతువు — తరువాత, కిత్ ప్రత్యయం (క్‌ను ఇత్‌గా గుర్తు గలది) ఇట్ ఆగమాన్ని (లేకపోతే ఆ ప్రత్యయాన్ని ధాతువుకు ఆనించే ఇ-) తీసుకోదు. ఈ ధాతువులు తమ కిత్ ప్రత్యయాన్ని ప్రత్యయాంతరం లేకుండా చేరతాయి. శ్రు నుండి శ్రుత్వా "విని", కృ నుండి కృత్వా "చేసి", హృ నుండి హృతమ్ "తీసుకోబడిన", తౄ నుండి తీర్ణః "దాటిన" అన్నీ కిత్ క్త్వా లేదా క్త ను మధ్య ఇ లేకుండా నేరుగా ధాతువుపై ఉంచుతాయి. ఇట్ ఆగిపోయే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.11 श्र्युकः किति
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 649 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ॠत इद्धातोः 7.1.100 · प्रकरण 17← तीर्णः; विशीर्णाम्
a root ending in ॠ replaces that ॠ with इ
The stem of a root ending in ॠ (the long vocalic ऋ) has इ substituted for that ॠ. तॄ "to cross" becomes तिर् — the इ, with the र that the vocalic sound carries; before the क्त participle's न the इ lengthens (हलि च, [[8.2.77]]): तिर् → तीर् → तीर्ण, giving तीर्णः "crossed".
ॠ (దీర్ఘ ఋకారం) తో అంతమయ్యే ధాతువు అంగం, ఆ ॠ స్థానంలో ఇ ను గ్రహిస్తుంది. తౄ "దాటుట" తిర్ అవుతుంది — ఇ, దానితో ఋకారం మోసే ర; క్త కృదంతపు న ముందు ఇ దీర్ఘమవుతుంది (హలి చ, [[8.2.77]]): తిర్ → తీర్ → తీర్ణ, తీర్ణః "దాటిన" ను ఇస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.100 ॠत इद्धातोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 659 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सत्यापपाशरूपवीणातूलश्लोकसेनालोमत्वचवर्मवर्णचूर्णचुरादिभ्यो णिच् 3.1.25 · प्रकरण 21← विरचिताम्
णिच् after सत्य and the like and after the tenth class (चुरादि)
The affix णिच् (an इ that marks its stem a verb) is added after सत्य "true", पाश, रूप and the rest of that list, and after चुर् "to steal" and the roots that head its list — the चुरादि or tenth class. Here णिच् is not causative but the class's own marker (स्वार्थे, "in the root's own sense"). चुर् + णिच् → चोरि → चोरयति "steals"; the poem's कथ् "tell", रच् "compose", वास् "perfume" and सूच् "point to" are of this class, as कथयतः "the two tell".
ణిచ్ ప్రత్యయం (తన స్థానాన్ని ధాతువుగా గుర్తించే ఇ) సత్య "నిజము", పాశ, రూప మొదలైన వాటి తరవాత, అలాగే చుర్ "దొంగిలించుట" మొదలైన ధాతువుల తరవాత — చురాది గణం, పదవ గణం — చేరుతుంది. ఇక్కడ ణిచ్ ప్రేరణార్థం కాదు, గణపు స్వంత గుర్తు (స్వార్థే, "ధాతువు తన అర్థంలోనే"). చుర్ + ణిచ్ → చోరి → చోరయతి "దొంగిలించును"; పద్యంలోని కథ్ "చెప్పుట", రచ్ "రచించుట", వాస్ "సువాసన చేయుట", సూచ్ "సూచించుట" ఈ గణంవే, కథయతః "ఇద్దరు చెప్పుదురు" అన్నట్టు.
- Aṣṭādhyāyī — 3.1.25 सत्यापपाशरूपवीणातूलश्लोकसेनालोमत्वचवर्मवर्णचूर्णचुरादिभ्यो णिच्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 691 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
हेतुमति च 3.1.26 · प्रकरण 22← विरचिताम्
the causative affix णिच्, added when the action has a prompter
When an action has a हेतु — a causer who sets a doer to it — the affix णिच् (an इ that leaves guṇa or vṛddhi on the root) is placed after the root, and the prompter becomes the sentence's agent. रम् “take delight” → रमयति “gives delight” (1.33), दृश् “see” → दर्शयति “shows, causes to see” (1.39), वह् “carry” → वाहयति “has it carried” (1.40). The causative stem then takes the ordinary tense endings over the इ.
హేతువు — ప్రేరకుడు — ఉన్నప్పుడు ధాతువు తరువాత ణిచ్ ప్రత్యయం (గుణ/వృద్ధిని మిగిల్చే ఇ) వస్తుంది, ప్రేరకుడే కర్త అవుతాడు. రమ్ → రమయతి (1.33), దృశ్ → దర్శయతి (1.39), వహ్ → వాహయతి (1.40). ఆ ఇ మీద సాధారణ కాల ప్రత్యయాలు చేరుతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 3.1.26 हेतुमति च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 696 in the abridgement; the णिच् prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्तक्तवतू निष्ठा 1.1.26 · प्रकरण 34← तीर्णः; विशीर्णाम्; विरचिताम्
the क्त and क्तवतु affixes are named निष्ठा
The two affixes क्त and क्तवतु are given the name निष्ठा. क्त makes the past passive participle (कृतम् "done") and क्तवतु the past active participle (कृतवत् "having done"); gathering both under one name lets the later rules that shape them — the ones that add or withhold the augment इट्, or change the root before them — reach both by one word. प्रमत्तः "heedless", from मद् with क्त, तीर्णः "crossed", from तॄ, and विरचिताम् "arranged", from रच् with the causative, all end in a निष्ठा affix. The derivation names it on the silent step where the affix is fixed as निष्ठा.
క్త, క్తవతు అనే రెండు ప్రత్యయాలకు నిష్ఠా అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. క్త భూతకాల కర్మణి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతమ్ "చేయబడిన"), క్తవతు భూతకాల కర్తరి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతవత్ "చేసినవాడు"); రెంటినీ ఒక సంజ్ఞ కింద కూర్చడం వల్ల వాటిని తీర్చిదిద్దే తరువాతి సూత్రాలు — ఇట్ ఆగమాన్ని చేర్చే లేదా ఆపే, లేదా వాటి ముందు ధాతువును మార్చే సూత్రాలు — రెంటినీ ఒక్క మాటతో అందుకోగలవు. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త గలవాడు", మద్ నుండి క్త తో, తీర్ణః "దాటిన", తౄ నుండి, విరచితామ్ "అమర్చబడిన", రచ్ నుండి ప్రేరణతో, అన్నీ నిష్ఠా ప్రత్యయంతో అంతమవుతాయి. ప్రత్యయం నిష్ఠాగా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.26 क्तक्तवतू निष्ठा
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 810 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
निष्ठा 3.2.102 · प्रकरण 34← तीर्णः; विशीर्णाम्; विरचिताम्
the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root in a past sense
In the sense of the past, the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root. क्त gives the past participle — usually passive (कृत 'done', गत 'gone'), active with verbs of state or motion (मत्त 'intoxicated'); क्तवतु gives the active past participle in -तवत् (कृतवत् 'having done'). The क्त word then declines as an ordinary adjective and agrees with its noun.
భూతార్థంలో ధాతువు తరువాత నిష్ఠా ప్రత్యయాలు క్త, క్తవతు వస్తాయి. క్త భూత కృదంతం — సాధారణంగా కర్మణి (కృత "చేయబడినది", గత "వెళ్లినది"), స్థితి/గతి ధాతువులకు కర్తరి (మత్త "మత్తెక్కినవాడు"); క్తవతు కర్తరి భూత కృదంతం -తవత్ (కృతవత్ "చేసినవాడు"). క్త రూపం సామాన్య విశేషణంలా నడిచి తన నామంతో అన్వయిస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.102 निष्ठा
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 811 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §5.1, प्रमत्तः
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
निष्ठायां सेटि 6.4.52 · प्रकरण 34← विरचिताम्
णि is dropped before a निष्ठा affix that takes इट्
Before a निष्ठा affix (the past participle -त) that takes the इट् augment (an इ before it), the णि marker is dropped. भावि (from भू, made a verb-stem by णि) + इत → भावित "brought into being". The poem's tenth-class रच् "compose" gives विरचिताम् "the composed one".
ఇట్ ఆగమం (ముందు ఒక ఇ) పొందే నిష్ఠా ప్రత్యయం (భూతకృదంతం -త) ముందు ణి గుర్తు లోపిస్తుంది. భావి (భూ నుండి ణి చే ధాతురూపమైనది) + ఇత → భావిత "కలిగింపబడినది". పద్యంలోని పదవ గణపు రచ్ "రచించుట" → విరచితామ్ "రచింపబడినదానిని".
- Aṣṭādhyāyī — 6.4.52 निष्ठायां सेटि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 820 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः 8.2.42 · प्रकरण 34← तीर्णः; विशीर्णाम्
after र् or द् the निष्ठा त becomes न, and a preceding root-final द् too
After र् or द्, the त of a निष्ठा affix (क्त and क्तवतु, the past participles in -त and -तवत्) becomes न; and the root-final द् that precedes it also becomes न. तॄ "to cross" → तीर्ण "crossed", शॄ "to crush" → शीर्ण; भिद् "to split" → भिन्न, where both the root's द् and the affix's त् turn to न.
ర్ లేదా ద్ తరవాత, నిష్ఠా ప్రత్యయపు (క్త, క్తవతు — -త, -తవత్ భూతకృదంతాలు) త న గా మారుతుంది; దాని ముందటి ధాతువు చివరి ద్ కూడా న గా మారుతుంది. తౄ "దాటుట" → తీర్ణ "దాటినది", శౄ "నలుపుట" → శీర్ణ; భిద్ "చీల్చుట" → భిన్న, ఇక్కడ ధాతువు ద్ మరియు ప్రత్యయపు త్ రెండూ న గా మారుతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.42 रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 812 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
समानकर्तृकयोः पूर्वकाले 3.4.21 · प्रकरण 36← स्थित्वा
the absolutive क्त्वा for the earlier of two acts by one agent
When two actions share one agent, the earlier of them takes the affix क्त्वा — the absolutive, “having …ed”. भुक्त्वा व्रजति, “having eaten, he goes”. It ties two verbs into one sentence under a single subject, the क्त्वा-form always the prior act. नीत्वा and स्थित्वा are of this kind.
ఒకే కర్తకు రెండు క్రియలు ఉన్నప్పుడు, ముందు జరిగేదానికి క్త్వా ప్రత్యయం — క్త్వార్థకం (అసమాపక క్రియ), “…చేసి” — వస్తుంది. భుక్త్వా వ్రజతి — “తిని వెళ్తాడు”. ఒకే కర్తతో రెండు క్రియలను ఒక వాక్యంగా కలుపుతుంది; క్త్వాంత రూపమే ముందటి పని. నీత్వా, స్థిత్వా ఈ రకమే.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.21 समानकर्तृकयोः पूर्वकाले
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 875 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद् वृद्धम् 1.1.73 · प्रकरण 48← स्थित्वा
a stem whose first vowel is a वृद्धि vowel is named वृद्धम्
A stem the first of whose vowels (अचाम् आदिः) is a वृद्धि vowel — आ, ऐ or औ — is given the name वृद्धम्. The name marks a word as begun in a strengthened vowel, so the rules that turn on such a beginning can reach it. आदाय "having taken", आरूढे "mounted" and आयत्तम् "dependent" all open in आ, and are वृद्धम् by this rule. The derivation names it on the silent step where the word is fixed as वृद्धम्.
ఏ అంగం మొదటి అచ్చు (అచామ్ ఆదిః) వృద్ధి అచ్చు — ఆ, ఐ లేదా ఔ — అయితే, ఆ అంగానికి వృద్ధమ్ అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ, పదం బలపడిన అచ్చుతో మొదలైనట్లు గుర్తిస్తుంది, తద్వారా అటువంటి ఆరంభంపై ఆధారపడే సూత్రాలు దాన్ని అందుకోగలవు. ఆదాయ "తీసుకొని", ఆరూఢే "ఎక్కిన", ఆయత్తమ్ "ఆధారపడిన" అన్నీ ఆ తో మొదలవుతాయి, ఈ సూత్రంచేత వృద్ధమ్ అవుతాయి. పదం వృద్ధమ్‌గా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.73 वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद् वृद्धम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1070 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सात्पदाद्योः 8.3.111 · प्रकरण 59← स्थित्वा
the स of the सात् affix and a word-initial स are not made retroflex
The स of the affix सात् (as in अग्निसात् "reduced to ashes") and a स that begins a word are not turned into the retroflex ष. So अस् "to be", built to सन् "being", keeps its dental स because it stands at the head of the word.
సాత్ ప్రత్యయపు స (అగ్నిసాత్ "బూడిదైపోయినది" లో వలె) మరియు పదం మొదట నిలిచే స మూర్ధన్య ష గా మారవు. కనుక అస్ "ఉండుట", సన్ "ఉన్న" గా ఏర్పడినప్పుడు, పదం మొదట నిలవడం చేత తన దంత్య స ను నిలుపుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.111 सात्पदाद्योः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1238 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अजाद्यतष्टाप् 4.1.4 · प्रकरण 60← विशीर्णाम्; विरचिताम्
टाप् (the feminine आ) after an अज-class word or an अ-stem
A nominal stem of the अजादि class, and any stem ending in short अ, forms its feminine by adding टाप्, which yields आ: अज → अजा "she-goat", बाल → बाला "girl", कान्त → कान्ता "beloved". This is how the ā-stem feminines — the रमा class — are built from masculine or neuter a-stems.
అజాది గణపు శబ్దాలకు, హ్రస్వ అకారాంత ప్రాతిపదికాలకు స్త్రీలింగంలో టాప్ ప్రత్యయం చేరుతుంది; అది ఆ ఇస్తుంది: అజ → అజా "మేక", బాల → బాలా "బాలిక", కాన్త → కాన్తా "ప్రియురాలు". అకారాంత పుం/నపుంసక శబ్దాల నుండి ఆకారాంత స్త్రీలింగం (రమా తరగతి) ఇలా ఏర్పడుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 4.1.4 अजाद्यतष्टाप्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1242 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
द्यतिस्यतिमास्थामित्ति किति 7.4.40 · not in the abridgement← स्थित्वा
दो, सो, मा, स्था replace their final by इ before a त-initial कित् affix
The roots दो "cut", सो "end", मा "measure" and स्था "stand" replace their final vowel by इ before a त-initial affix marked कित्. स्था + क्त → स्थित "stood", and so स्थितः "standing", स्थित्वा "having stood". This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.
దో "కోయుట", సో "అంతమొందుట", మా "కొలుచుట", స్థా "నిలుచుట" ధాతువులు కిత్ చే గుర్తైన తకారాది ప్రత్యయం ముందు తమ చివరి అచ్చును ఇ చే మారుస్తాయి. స్థా + క్త → స్థిత "నిలిచిన", కనుక స్థితః "నిలుచుచున్న", స్థిత్వా "నిలిచి". ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.4.40 द्यतिस्यतिमास्थामित्ति किति
- Siddhāntakaumudī — outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras
uncheckeddrafted from the rule text
अ अ 8.4.68 · not in the abridgement← तीर्णः; द्रक्ष्यसि; विरचिताम्
the short अ, held open through the derivation, returns to its close sound at the end
The last sūtra of the Aṣṭādhyāyī. Throughout a derivation the short अ is treated as though it were open (विवृत), like the long आ, so that the rules can reach it; this rule restores its natural close (संवृत) sound once the derivation is done. It is the final step of nearly every chain — of चक्रे, of प्रमत्तः, and the rest. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.
అష్టాధ్యాయి చివరి సూత్రం. వ్యుత్పత్తి అంతటా హ్రస్వ అ ను విచ్చుకున్నట్టుగా (వివృత), దీర్ఘ ఆ వలె, గ్రహిస్తారు — తద్వారా నియమాలు దానిని అందుకోగలుగుతాయి; వ్యుత్పత్తి ముగిసిన పిదప ఈ సూత్రం దాని సహజ సంవృత ధ్వనిని తిరిగి ఇస్తుంది. ఇది దాదాపు ప్రతి గొలుసుకూ చివరి మెట్టు — చక్రే కు, ప్రమత్తః కు, మిగిలిన వాటికి. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.68 अ अ
- Siddhāntakaumudī — outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras
uncheckeddrafted from the rule text

१समासविग्रहthe compounds, unpacked

वनचरवधूभुक्तकुञ्जे

वन · चर · वधू · भुक्त · कुञ्ज

वने चरन्ति इति वनचराः
तत्पुरुष (locative) — the ones who move about in the woods — Mallinātha names the rule that keeps the locative's ending out of the compound
वनचराणां वध्वः
तत्पुरुष (genitive) — and their wives
वधूभिः भुक्ताः कुञ्जाः
तत्पुरुष (instrumental) — the bowers those women have had the use of
वनचरवधूभुक्ताः कुञ्जाः यस्मिन् तस्मिन्
बहुव्रीहि — the mountain that has them

बहुव्रीहि — it refers to तस्मिन्. the mountain whose leaf-bowers the forest women use — Amara gives कुञ्ज as a house of creepers with a hollow inside, and Mallinātha says what the line is for: तत्र ते नयनविनोदो ऽस्ति, there is something there for your eyes

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“vane caranti te vanacarāḥ … teṣāṃ vadhūbhiḥ … kuñjā latāgṛhā yatra tasmin … tatra te nayanavinodo’stītyarthaḥ”

तोयोत्सर्गद्रुततरगतिः

तोय · उत्सर्ग · द्रुततर · गति

तोयस्य उत्सर्गः
तत्पुरुष (genitive) — the letting go of the water
तोयोत्सर्गेण द्रुततरा
तत्पुरुष (instrumental) — quicker for having let it go
द्रुततरा गतिः यस्य सः
बहुव्रीहि — the one whose going is that much quicker

बहुव्रीहि — it refers to मेघः. moving faster now that you are empty — Mallinātha ties it back to the rain of 1.17 and gives the reason the compound leaves out: लाघवात्, from lightness

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“toyotsargeṇa … uktavarṣeṇena drutataragatirlāghavāddhetoratikṣipragamanaḥ san”

तत्परम्

तद् · पर

तस्मात् परम्
तत्पुरुष (ablative) — beyond that one

तत्पुरुष — it agrees with वर्त्म. the next stretch of road — Mallinātha supplies what "that" is: तस्माद् आम्रकूटात् परम् अनन्तरम्, the part after Āmrakūṭa

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“tasmādāmrakūṭātparamanantaraṃ tatparaṃ vartma mārgam”

उपलविषमे

उपल · विषम

उपलैः विषमे
तत्पुरुष (instrumental) — made uneven by stones

तत्पुरुष — it agrees with विन्ध्यपादे. broken up with boulders — Mallinātha glosses उपल as पाषाण, and it is what splits the river into strands

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“upalaiḥ pāṣāṇairviṣame”

विन्ध्यपादे

विन्ध्य · पाद

विन्ध्यस्य पादः
तत्पुरुष (genitive) — the foot of the Vindhya

तत्पुरुष. the outlying hills of the Vindhya — Amara gives पाद in the plural as प्रत्यन्तपर्वत, the lesser range at a mountain's base, which Mallinātha takes here

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“vindhyasyādreḥ pāde pratyantaparvate || “pādāḥ pratyantaparvatāḥ” ityamaraḥ”

भक्तिच्छेदैः

भक्ति · छेद

भक्तीनां छेदाः
तत्पुरुष (genitive) — the separate strokes of the pattern

तत्पुरुष. the broken lines of a painted design — Śabdārṇava gives भक्ति as रचना, a pattern, and Mallinātha glosses छेद as भङ्गि, the turn of a stroke. The river in its strands is what the word is for

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“bhaktayo racanāḥ … tāsāṃ chedairbhaṅgibhiḥ || “bhaktirniṣevaṇe bhāge racanāyām” iti śabdārṇave”

२प्रतिपदार्थeach word, its form and sense

√स्था + क्त्वा
स्थित्वा
स्थित्वा, from √स्था
having stopped — क्त्वा, the absolutive with no prefix on it. Mallinātha glosses विश्रम्य, having rested
absolutive, क्त्वा
'Having X-ed' — the earlier of two actions with the same agent: नीत्वा 'having passed [the months]'. It never declines.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
√स्था · class 1 · क्त्वा
1. ष्ठा
2. 1.3.1भूवादयो धातवः
  ष्ठा॒
3. vārttika 6.1.64.2
  स्था
4. 3.4.21समानकर्तृकयोः पूर्वकाले
  स्था + क्त्वा
  and, without changing the form,1.3.8
5. 1.3.9तस्य लोपः
  स्था + त्वा
  and, without changing the form,1.2.463.4.1141.1.731.1.407.2.101.4.13
6. 7.4.40द्यतिस्यतिमास्थामित्ति किति
  स्थि + त्वा
7. 8.3.111सात्पदाद्योः
  स्थित्वा
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
pronoun, सप्तमी एकवचन locative singular
तस्मिन्
तद्
on that one — Mallinātha supplies which: तस्मिन् आम्रकूटे, the mountain of the last two verses
pronoun
A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
pronoun, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern तद् declines on
1. तद्
2. 7.2.102त्यदादीनामः
  त+अ+इ
3. 6.1.97अतो गुणे
  त+इ
4. 7.1.15ङसिङ्योः स्मात्स्मिनौ
  तस्मिन्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular

वनचरवधूभुक्तकुञ्जे

कुञ्ज

bower — but the compound is a bahuvrīhi and means the mountain that has them. कुञ्ज is masculine as a noun and masculine here too, with the mountain the compound describes

a-stem masculine

The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः.

అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్షః, యక్షౌ, యక్షాః.

Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; राम prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
docs/lessons/1.1.md — §4.2, the a-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

a-stem masculine

The largest noun class, and the one every other declension is measured against: यक्ष, राम. The nominative singular यक्षः ends in a visarga that is a buried स् (8.2.66, then 8.3.15); the instrumental शापेन comes from टा becoming इन after an a-stem (7.1.12) and then अ + इ → ए (6.1.87); the locative plural is यक्षेषु. Adjectives in अ — प्रमत्त, भोग्य — decline the same way in the masculine, so प्रमत्तः and भोग्येण sit in this same table.

అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్ష, రామ. శబ్దమంజరిలో మొదటి శబ్దం 'రామః రామౌ రామాః'. ప్రథమా ఏకవచనం యక్షః (దాగిన స్), తృతీయా శాపేన (టా → ఇన 7.1.12; అ + ఇ → ఏ 6.1.87), సప్తమీ బహువచనం యక్షేషు. అకారాంత విశేషణాలు — ప్రమత్త, భోగ్య — పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి; ప్రమత్తః, భోగ్యేణ ఇదే పట్టికలో ఉంటాయి.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — रामः prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
docs/lessons/1.1.md — §4, the a-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	कुञ्जः	कुञ्जौ	कुञ्जाः
द्वितीया	कुञ्जम्	कुञ्जौ	कुञ्जान्
तृतीया	कुञ्जेन	कुञ्जाभ्याम्	कुञ्जैः
चतुर्थी	कुञ्जाय	कुञ्जाभ्याम्	कुञ्जेभ्यः
पञ्चमी	कुञ्जात्	कुञ्जाभ्याम्	कुञ्जेभ्यः
षष्ठी	कुञ्जस्य	कुञ्जयोः	कुञ्जानाम्
सप्तमी	कुञ्जे	कुञ्जयोः	कुञ्जेषु
सम्बोधन	कुञ्ज	कुञ्जौ	कुञ्जाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern राम declines on

राम
1.3.8लशक्वतद्धिते1.3.9तस्य लोपः
राम + इ
6.1.87आद्गुणः
रामे

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular

मुहूर्तम्

printed मुहूर्तं

मुहूर्त

for a little while — Mallinātha glosses अल्पकालम् and adds why it is short: न तु चिरं स्वकार्यविरोधात्, not long, because it would work against the errand. The accusative stands as an adverb of time

a-stem neuter

Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

a-stem neuter

Neuter nouns in short अ: फल “fruit”, वचन “word”, कुसुम, and adjectives in अ agreeing with a neuter noun. The nominative and accusative singular end in अम् (7.1.24) — फलम् — and are alike; the plural फलानि takes नुम् and lengthens; the instrumental plural is फलैः (7.1.9). It is the a-stem masculine’s table with the neuter’s own nominative, accusative and the -आनि plural.

హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దాలు: ఫల “పండు”, వచన “మాట”, కుసుమ, నపుంసక నామానికి అన్వయించే అకారాంత విశేషణాలు. ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు అమ్ తో ముగుస్తాయి (7.1.24) — ఫలమ్ — రెండూ ఒకటే; బహువచనం ఫలాని నుమాగమంతో దీర్ఘమవుతుంది; తృతీయా బహువచనం ఫలైః (7.1.9). అకారాంత పుంలింగ పట్టికే, నపుంసకపు సొంత ప్రథమ, ద్వితీయ, -ఆని బహువచనంతో.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — फल / a-stem neuter prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — अकारान्त नपुंसकलिङ्ग — फलम् फले फलानि

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	मुहूर्तम्	मुहूर्ते	मुहूर्तानि
द्वितीया	मुहूर्तम्	मुहूर्ते	मुहूर्तानि
तृतीया	मुहूर्तेन	मुहूर्ताभ्याम्	मुहूर्तैः
चतुर्थी	मुहूर्ताय	मुहूर्ताभ्याम्	मुहूर्तेभ्यः
पञ्चमी	मुहूर्तात्	मुहूर्ताभ्याम्	मुहूर्तेभ्यः
षष्ठी	मुहूर्तस्य	मुहूर्तयोः	मुहूर्तानाम्
सप्तमी	मुहूर्ते	मुहूर्तयोः	मुहूर्तेषु
सम्बोधन	मुहूर्त	मुहूर्ते	मुहूर्तानि

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern फल declines on

फल
7.1.24अतोऽम्
फल+अम्
6.1.107अमि पूर्वः
फलम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

मुहूर्तम्, “for a little while”, is an accusative that is not an object. It measures how long the stopping lasts — the accusative of extent in time, कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे द्वितीया, the case Sanskrit puts on a span of time or road that the action fills completely. It is the same use that will put द्रुतम्, “fast”, in the accusative at 1.22 as an adverb of manner: an accusative reaching past the object to say how, or how long. Mallinātha holds it to a short while on purpose — न तु चिरम्, not long, or the errand suffers.

ముహూర్తం, “కొద్దిసేపు”, కర్మ కాని ద్వితీయ. అది ఆగుట ఎంతసేపు జఱుగుతుందో ఆ కాలప్రమాణాన్ని చెప్పుతుంది — కాలవిస్తార ద్వితీయ, కాలాధ్వనోరత్యంతసంయోగే ద్వితీయా, క్రియ నిండుగా వ్యాపించే కాలానికో దారికో సంస్కృతం వేసే విభక్తి. 1.22 లో ద్రుతమ్, “వేగంగా”, ను రీతిక్రియావిశేషణంగా ద్వితీయలో నిలిపే వాడుకే ఇది: కర్మను దాటి “ఎలా”, “ఎంతసేపు” అని చెప్పే ద్వితీయ. మల్లినాథుడు ఉద్దేశపూర్వకంగా దాన్ని అల్పకాలంగానే ఉంచుతాడు — న తు చిరమ్, ఎక్కువసేపు కాదు, లేకుంటే పని చెడుతుంది.

Mallinātha, Sañjīvinī — 1.19: muhūrtamalpakālam; na tu ciraṃ svakāryavirodhāt

i-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

तोयोत्सर्गद्रुततरगतिः

printed तोयोत्सर्गद्रुततरगतिस्तत्परं

गति

going — but the compound is a bahuvrīhi and means the one going, as लघुगतिः did at 1.16. The word is feminine as a noun and masculine here, taking the gender of the cloud it describes

i-stem masculine

A short-i stem: अद्रिः, अद्री, अद्रयः. The i lengthens or takes guṇa before most endings.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

i-stem masculine

Nouns whose stem ends in short इ, in the masculine: हरि, अद्रि, कवि. The nominative singular is हरिः; the instrumental हरिणा takes ना for टा after a short इ-stem (7.3.120); the dative हरये and the genitive/ablative हरेः show guṇa (7.3.111, 6.1.110); the locative singular हरौ ends in औ (7.3.119). Śabdamañjarī drills it as हरिः हरी हरयः.

హ్రస్వ ఇకారాంత పుంలింగ శబ్దాలు: హరి, అద్రి, కవి. ప్రథమైకవచనం హరిః; తృతీయైకవచనం హరిణా — హ్రస్వ ఇకారాంతం తరువాత టా → నా (7.3.120); చతుర్థి హరయే, షష్ఠి/పంచమి హరేః గుణంతో (7.3.111, 6.1.110); సప్తమైకవచనం హరౌ, ఔ కారాంతం (7.3.119). శబ్దమంజరి “హరిః హరీ హరయః”.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — हरि / i-stem masculine prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — इकारान्त पुंल्लिङ्ग — हरिः हरी हरयः

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

इकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	गतिः	गती	गतयः
द्वितीया	गतिम्	गती	गतीन्
तृतीया	गतिना	गतिभ्याम्	गतिभिः
चतुर्थी	गतये	गतिभ्याम्	गतिभ्यः
पञ्चमी	गतेः	गतिभ्याम्	गतिभ्यः
षष्ठी	गतेः	गत्योः	गतीनाम्
सप्तमी	गतौ	गत्योः	गतिषु
सम्बोधन	गते	गती	गतयः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

i-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern हरि declines on

हरि
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
हरि + स्
8.2.66ससजुषो रुः
हरि+ रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
हरि + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
हरिः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular

तत्परम्

printed तोयोत्सर्गद्रुततरगतिस्तत्परं

पर

the further one — Mallinātha glosses अनन्तरम्, the next in order

a-stem neuter — Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि. · a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	परम्	परे	पराणि
द्वितीया	परम्	परे	पराणि
तृतीया	परेण	पराभ्याम्	परैः
चतुर्थी	पराय	पराभ्याम्	परेभ्यः
पञ्चमी	परात्	पराभ्याम्	परेभ्यः
षष्ठी	परस्य	परयोः	पराणाम्
सप्तमी	परे	परयोः	परेषु
सम्बोधन	पर	परे	पराणि

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern फल declines on

फल
7.1.24अतोऽम्
फल+अम्
6.1.107अमि पूर्वः
फलम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

an-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular

वर्त्म

वर्त्मन्

road — Mallinātha glosses मार्गम्. An an-stem neuter drops its n in this cell, so वर्त्मन् shows as वर्त्म

an-stem neuter

A consonant stem in -an, neuter, whose nominative and accusative singular drop the n: वर्त्मन् → वर्त्म.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

an-stem neuter

Neuter consonant stems ending in the suffix -अन्: नामन् "name", कर्मन् "deed", वेश्मन् "dwelling", वर्त्मन् "track", शर्मन् "shelter". The strong cases take the नुम् augment and lengthen — नाम → नामानि (nom./acc. pl.), नाम्नी (dual) — while the nominative and accusative singular is the bare stem with its final न् dropped: नाम, कर्म, वेश्म. The weak forms run नाम्ना, नाम्ने, नाम्नः, नाम्नि, and the genitive plural is नाम्नाम्. It declines like the an-stem masculine राजन् apart from the neuter nominative, accusative and vocative.

నకారాంత (అన్-ప్రత్యయాంత) హలంత నపుంసకలింగ శబ్దాలు: నామన్ "పేరు", కర్మన్ "పని", వేశ్మన్ "ఇల్లు", వర్త్మన్ "దారి", శర్మన్ "రక్ష". బలమైన రూపాలు నుమ్ ఆగమం, దీర్ఘం తీసుకుంటాయి — నామ → నామాని (ప్ర./ద్వి. బహువచనం), నామ్నీ (ద్వివచనం) — ప్రథమా/ద్వితీయా ఏకవచనం మాత్రం చివరి న్ పోయి కేవలం ప్రాతిపదికం: నామ, కర్మ, వేశ్మ. దుర్బల రూపాలు నామ్నా, నామ్నే, నామ్నః, నామ్ని; షష్ఠీ బహువచనం నామ్నామ్. నపుంసక ప్రథమా/ద్వితీయా/సంబోధనలు తప్ప, నకారాంత పుంలింగం రాజన్ లాగే నడుస్తుంది.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — नकारान्त नपुंसकलिङ्ग prakriyā; नामन् / hal-anta napuṃsaka; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — नकारान्त नपुंसकलिङ्ग — an-neut

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

अन्-कारान्त नपुंसकलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	वर्त्म	वर्त्म्नी	वर्त्मानि
द्वितीया	वर्त्म	वर्त्म्नी	वर्त्मानि
तृतीया	वर्त्म्ना	वर्त्मभ्याम्	वर्त्मभिः
चतुर्थी	वर्त्म्ने	वर्त्मभ्याम्	वर्त्मभ्यः
पञ्चमी	वर्त्म्नः	वर्त्मभ्याम्	वर्त्मभ्यः
षष्ठी	वर्त्म्नः	वर्त्म्नोः	वर्त्म्नाम्
सप्तमी	वर्त्म्नि	वर्त्म्नोः	वर्त्मसु
सम्बोधन	वर्त्म	वर्त्म्नी	वर्त्मानि

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

an-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern अहन् declines on

अहन्
7.1.23स्वमोर्नपुंसकात्
अहन्
8.2.69रोऽसुपि
अहर्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
अहः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

वर्त्म, “the road”, is the stem वर्त्मन् in the accusative, and the न् has vanished. वर्त्मन् is an an-stem neuter — a noun ending in the consonant न् — and in the weak cases, of which the neuter accusative singular is one, the न् before the ending drops, leaving वर्त्म. It is the same class and the same loss that gives कर्म from कर्मन् and नाम from नामन्. The word is the one the yakṣa used at 1.13 when he promised to tell the road; here it is the road itself, met at the Vindhya's foot.

వర్త్మ, “దారి”, వర్త్మన్ శబ్దపు ద్వితీయ, న్ అంతరించింది. వర్త్మన్ నకారాంత నపుంసకం — న్ హల్లుతో ముగిసే శబ్దం — దుర్బల విభక్తులలో, నపుంసక ద్వితీయైకవచనం అందులో ఒకటి, ప్రత్యయం ముందటి న్ లోపిస్తుంది, వర్త్మ మిగులుతుంది. కర్మన్ నుండి కర్మ, నామన్ నుండి నామ ఇచ్చే గణమూ లోపమూ ఇదే. యక్షుడు 1.13 లో దారి చెప్పుతానన్నప్పుడు వాడిన పదమే ఇది; ఇక్కడ అది వింధ్యపాదంవద్ద కలిసే దారియే.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — अन्नन्त / नकारान्त नपुंसक प्रकरणम्; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

√तॄ + क्त, प्रथमा एकवचन nominative singular
तीर्णः
तीर्ण, from √तॄ
having crossed — Mallinātha glosses अतिक्रान्तः. A past participle used actively, as खिन्नः was at 1.13
past participle, क्त
The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective.
క్త ప్రత్యయం భూత కృదంతాన్ని చేస్తుంది — సాధారణంగా కర్మణి, "చేయబడినది"; గతి/స్థితి ధాతువులకు కర్తరి: గతః "వెళ్లినవాడు". తరువాత సామాన్య విశేషణంలా నడుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.102 निष्ठा
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 811 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §5.1, प्रमत्तः
uncheckeddrafted from the rule and the Bālānandinī; sūtra from skt-mcp
√तॄ · class 1 · क्त
1. तॄ
2. 1.3.1भूवादयो धातवः
  तॄ
3. 3.2.102निष्ठा
  तॄ + क्त
  and, without changing the form,1.3.8
4. 1.3.9तस्य लोपः
  तॄ + त
  and, without changing the form,1.1.261.2.463.4.114
5. 4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
  तॄ + त + सुँ
  and, without changing the form,1.3.2
6. 1.3.9तस्य लोपः
  तॄ + त + स्
  and, without changing the form,1.1.437.2.111.4.131.1.5
7. 7.1.100ॠत इद्धातोः
  तिर् + त + स्
  and, without changing the form,1.4.14
8. 8.2.42रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः
  तिर् + न + स्
9. 8.2.66ससजुषो रुः
  तिर् + न + रुँ
10. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्
  तिर् + न + र्
11. 8.2.77हलि च
  तीर् + न + र्
12. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
  तीर् + न + ः
13. 8.4.1रषाभ्यां नो णः समानपदे
  तीर् + ण + ः
14. 8.4.68अ अ
  तीर्णः
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on
1. राम
2. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
  राम + स्
3. 8.2.66ससजुषो रुः
  राम + रुँ
4. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
  राम + र्
5. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
  रामः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular

रेवाम्

printed रेवां

रेवा

the Revā — Mallinātha glosses नर्मदाम्, and quotes Amara's line of her names: born of Soma, daughter of the Mekhala hills

ā-stem feminine

The commonest feminine class, formed from an a-stem by lengthening: कान्ता, कान्ते, कान्ताः.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

ā-stem feminine

Feminine stems ending in आ, built from an अ-stem by टाप् (4.1.4): रमा, बाला, कान्ता, and the poem's याच्ञा, अलका, मोघा. The nominative is रमा, the accusative रमाम्, the instrumental रमया (7.3.105); the dative, ablative, genitive and locative singular take the याट् augment — रमायै, रमायाः, रमायाम् (7.3.113). The genitive plural is रमाणाम् (नुट् by 7.1.54), and the vocative singular is रमे.

అకారాంత శబ్దం నుండి టాప్ (4.1.4) చేత ఏర్పడే ఆకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: రమా, బాలా, కాన్తా, పద్యంలోని యాచ్ఞా, అలకా, మోఘా. ప్రథమ రమా, ద్వితీయ రమామ్, తృతీయ రమయా (7.3.105); చతుర్థీ/పంచమీ/షష్ఠీ/సప్తమీ ఏకవచనాలు యాట్ ఆగమంతో — రమాయై, రమాయాః, రమాయామ్ (7.3.113). షష్ఠీబహువచనం రమాణామ్ (7.1.54 నుట్), సంబోధనైకవచనం రమే.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — आकारान्त स्त्रीलिङ्ग prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — आकारान्त स्त्रीलिङ्ग — aa-fem

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	रेवा	रेवे	रेवाः
द्वितीया	रेवाम्	रेवे	रेवाः
तृतीया	रेवया	रेवाभ्याम्	रेवाभिः
चतुर्थी	रेवायै	रेवाभ्याम्	रेवाभ्यः
पञ्चमी	रेवायाः	रेवाभ्याम्	रेवाभ्यः
षष्ठी	रेवायाः	रेवयोः	रेवाणाम्
सप्तमी	रेवायाम्	रेवयोः	रेवासु
सम्बोधन	रेवे	रेवे	रेवाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern रमा declines on

रमा
6.1.107अमि पूर्वः
रमाम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

√दृश्, class 1, लृट्, parasmaipada, second person singular

द्रक्ष्यसि

printed द्रक्ष्यस्युपलविषमे

√दृश्

you will see — the second person, so the whole route is being told to somebody who has not travelled it

future, लृट्

The ordinary future, built with -sya-: द्रक्ष्यसि 'you will see'.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)

परस्मैपद · लृट्
प्रथम	द्रक्ष्यति	द्रक्ष्यतः	द्रक्ष्यन्ति
मध्यम	द्रक्ष्यसि	द्रक्ष्यथः	द्रक्ष्यथ
उत्तम	द्रक्ष्यामि	द्रक्ष्यावः	द्रक्ष्यामः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

√दृश् · class 1 · लृट्

दृशिँर्
1.3.1भूवादयो धातवः
दृ॒शिँर्
and, without changing the form,vārttika 1.3.3.1
1.3.9तस्य लोपः
दृश्
3.3.13लृट् शेषे च
दृश् + लृँट्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
दृश् + ल्
and, without changing the form,1.3.78
3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
दृश् + सिप्
and, without changing the form,1.3.3
1.3.9तस्य लोपः
दृश् + सि
and, without changing the form,3.4.113
3.1.33स्यतासी लृलुटोः
दृश् + स्य + सि
and, without changing the form,3.4.1147.2.10
6.1.58सृजिदृशोर्झल्यमकिति
दश् + स्य + सि
and, without changing the form,1.4.131.4.14
6.1.77इको यणचि
द्रश् + स्य + सि
8.2.36व्रश्चभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां षः
द्रष् + स्य + सि
8.2.41षढोः कः सि
द्रक् + स्य + सि
8.3.59आदेशप्रत्यययोः
द्रक् + ष्य + सि
8.4.68अ अ
द्रक्ष्यसि

uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular

उपलविषमे

printed द्रक्ष्यस्युपलविषमे

विषम

uneven — and the compound says with what: with stones

a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	विषमः	विषमौ	विषमाः
द्वितीया	विषमम्	विषमौ	विषमान्
तृतीया	विषमेण	विषमाभ्याम्	विषमैः
चतुर्थी	विषमाय	विषमाभ्याम्	विषमेभ्यः
पञ्चमी	विषमात्	विषमाभ्याम्	विषमेभ्यः
षष्ठी	विषमस्य	विषमयोः	विषमाणाम्
सप्तमी	विषमे	विषमयोः	विषमेषु
सम्बोधन	विषम	विषमौ	विषमाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern राम declines on

राम
1.3.8लशक्वतद्धिते1.3.9तस्य लोपः
राम + इ
6.1.87आद्गुणः
रामे

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular

विन्ध्यपादे

पाद

at the foot — and Amara lets the word mean the lesser range at a mountain's base, which is what Mallinātha reads here

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	पादः	पादौ	पादाः
द्वितीया	पादम्	पादौ	पादान्
तृतीया	पादेन	पादाभ्याम्	पादैः
चतुर्थी	पादाय	पादाभ्याम्	पादेभ्यः
पञ्चमी	पादात्	पादाभ्याम्	पादेभ्यः
षष्ठी	पादस्य	पादयोः	पादानाम्
सप्तमी	पादे	पादयोः	पादेषु
सम्बोधन	पाद	पादौ	पादाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern राम declines on

राम
1.3.8लशक्वतद्धिते1.3.9तस्य लोपः
राम + इ
6.1.87आद्गुणः
रामे

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

√शॄ + क्त, द्वितीया एकवचन accusative singular
विशीर्णाम्
printed विशीर्णां
विशीर्ण, from वि + √शॄ
broken apart — Mallinātha glosses समन्ततो विसृमराम्, spread out in every direction. The river is not damaged; it is scattered into strands
past participle, क्त — The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective. · √शॄ + क्त, द्वितीया एकवचन accusative singular
√शॄ · class 9 · क्त
1. शॄञ्
2. 1.3.1भूवादयो धातवः
  शॄञ्
  and, without changing the form,1.3.3
3. 1.3.9तस्य लोपः
  शॄ
4. 1.4.58प्रादयः
  वि + शॄ
  and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80
5. 3.2.102निष्ठा
  वि + शॄ + क्त
  and, without changing the form,1.3.8
6. 1.3.9तस्य लोपः
  वि + शॄ + त
  and, without changing the form,1.1.261.2.451.2.463.4.1141.1.431.1.37
7. 4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
  वि + शॄ + त + अम्
  and, without changing the form,1.3.41.1.431.1.372.4.827.2.11
8. 4.1.4अजाद्यतष्टाप्
  वि + शॄ + त + टाप् + अम्
  and, without changing the form,1.3.31.3.7
9. 1.3.9तस्य लोपः
  वि + शॄ + त + आ + अम्
  and, without changing the form,1.4.131.1.5
10. 7.1.100ॠत इद्धातोः
  वि + शिर् + त + आ + अम्
  and, without changing the form,1.4.141.4.18
11. 6.1.107अमि पूर्वः
  वि + शिर् + त + आ + म्
12. 6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
  वि + शिर् + ता + म्
13. 8.2.42रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः
  वि + शिर् + ना + म्
14. 8.2.77हलि च
  वि + शीर् + ना + म्
15. 8.4.1रषाभ्यां नो णः समानपदे
  विशीर्णाम्
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern रमा declines on
1. रमा
2. 6.1.107अमि पूर्वः
  रमाम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural

भक्तिच्छेदैः

printed भक्तिच्छेदैरिव

छेद

by the strokes — Mallinātha glosses भङ्गिभिः, the turns a brush makes

a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	छेदः	छेदौ	छेदाः
द्वितीया	छेदम्	छेदौ	छेदान्
तृतीया	छेदेन	छेदाभ्याम्	छेदैः
चतुर्थी	छेदाय	छेदाभ्याम्	छेदेभ्यः
पञ्चमी	छेदात्	छेदाभ्याम्	छेदेभ्यः
षष्ठी	छेदस्य	छेदयोः	छेदानाम्
सप्तमी	छेदे	छेदयोः	छेदेषु
सम्बोधन	छेद	छेदौ	छेदाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural · the pattern राम declines on

राम
7.1.9अतो भिस ऐस्
राम + ऐस्
6.1.88वृद्धिरेचि
रामैस्
8.2.66ससजुषो रुः
रामैरुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
रामैर्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामैः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

अव्यय
इव
printed भक्तिच्छेदैरिव
इव
like — and what follows it is a picture, not a thing: the river is being seen as paint on an elephant
indeclinable
An indeclinable — no case, no number, one form everywhere.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
√रच् + णिच् + क्त, द्वितीया एकवचन accusative singular
विरचिताम्
printed विरचितां
विरचित, from वि + √रच् with णिच्
laid on, made — a past participle from the causative, so it means something somebody put there rather than something that happened
past participle, क्त — The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective. · √रच् + णिच् + क्त, द्वितीया एकवचन accusative singular
√रच् · class 10 · णिच् + क्त
1. रच
2. 1.3.1भूवादयो धातवः
  रच
3. 1.4.58प्रादयः
  वि + रच
  and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80
4. 3.1.25सत्यापपाशरूपवीणातूलश्लोकसेनालोमत्वचवर्मवर्णचूर्णचुरादिभ्यो णिच्
  वि + रच + णिच्
  and, without changing the form,3.1.321.3.31.3.7
5. 1.3.9तस्य लोपः
  वि + रच + इ
  and, without changing the form,1.2.453.4.1141.1.431.1.371.4.13
6. 6.4.48अतो लोपः
  वि + रच् + इ
  and, without changing the form,1.4.14
7. 3.1.26हेतुमति च
  वि + रच् + इ + णिच्
  and, without changing the form,3.1.321.3.31.3.7
8. 1.3.9तस्य लोपः
  वि + रच् + इ + इ
  and, without changing the form,3.4.1141.1.431.1.371.4.13
9. 7.2.115अचो ञ्णिति
  वि + रच् + ऐ + इ
10. 6.4.51णेरनिटि
  वि + रच् + इ
  and, without changing the form,1.4.14
11. 3.2.102निष्ठा
  वि + रच् + इ + क्त
  and, without changing the form,1.3.8
12. 1.3.9तस्य लोपः
  वि + रच् + इ + त
  and, without changing the form,1.1.261.2.463.4.1141.1.431.1.37
13. 4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
  वि + रच् + इ + त + अम्
  and, without changing the form,1.3.41.1.431.1.372.4.82
14. 7.2.35आर्धधातुकस्येड् वलादेः
  वि + रच् + इ + इट् + त + अम्
  and, without changing the form,1.3.3
15. 1.3.9तस्य लोपः
  वि + रच् + इ + इ + त + अम्
16. 4.1.4अजाद्यतष्टाप्
  वि + रच् + इ + इ + त + टाप् + अम्
  and, without changing the form,1.3.31.3.7
17. 1.3.9तस्य लोपः
  वि + रच् + इ + इ + त + आ + अम्
  and, without changing the form,1.4.131.1.56.4.51
18. 6.4.52निष्ठायां सेटि
  वि + रच् + इ + त + आ + अम्
  and, without changing the form,1.4.141.4.18
19. 6.1.107अमि पूर्वः
  वि + रच् + इ + त + आ + म्
20. 6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
  वि + रच् + इ + ता + म्
21. 8.4.68अ अ
  विरचिताम्
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern रमा declines on
1. रमा
2. 6.1.107अमि पूर्वः
  रमाम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

i-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular

भूतिम्

printed भूतिमङ्गे

भूति

the ornament painted on an elephant — Viśva gives the word four senses and Mallinātha offers two of them here, शृङ्गार, the decoration, or भसित, ash. Either way it is white on a dark hide

i-stem feminine

A short-i stem in the feminine: वसतिः, वसती, वसतयः — the same endings as the masculine but for a few cases.

హ్రస్వ ఇకారాంత స్త్రీలింగం: వసతిః, వసతీ, వసతయః — కొన్ని విభక్తులు తప్ప పుంలింగపు ప్రత్యయాలే.

Śabdamañjarī — इकारान्त स्त्रीलिङ्ग — मतिः मती मतयः
Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; मति prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
docs/lessons/1.1.md — §4.4, the i-stem feminine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

i-stem feminine

Feminine stems ending in short इ: मति, वसति, कीर्ति. The accusative singular is मतिम् (before अम्, the stem vowel wins, 6.1.107). The instrumental singular is मत्या; the dative, ablative, genitive and locative singular optionally take the nadī endings (मत्यै beside मतये). It declines much like the i-stem masculine हरि, with the feminine options in the singular oblique cases.

ఇకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: మతి, వసతి, కీర్తి. ద్వితీయైకవచనం మతిమ్ (అమ్ ముందు పూర్వరూపం, 6.1.107). తృతీయైకవచనం మత్యా; చతుర్థీ/పంచమీ/షష్ఠీ/సప్తమీ ఏకవచనాల్లో ఐచ్ఛికంగా నదీ ప్రత్యయాలు (మత్యై / మతయే). ఇకారాంత పుంలింగం (హరి) లాగే, ఏకవచన పరవిభక్తుల్లో స్త్రీలింగ ఐచ్ఛికాలతో.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; मति / i-stem feminine prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — इकारान्त स्त्रीलिङ्ग — मतिः मती मतयः
docs/lessons/1.1.md — §4.4, the i-stem feminine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

इकारान्त स्त्रीलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	भूतिः	भूती	भूतयः
द्वितीया	भूतिम्	भूती	भूतीः
तृतीया	भूत्या	भूतिभ्याम्	भूतिभिः
चतुर्थी	भूत्यै	भूतिभ्याम्	भूतिभ्यः
पञ्चमी	भूत्याः	भूतिभ्याम्	भूतिभ्यः
षष्ठी	भूत्याः	भूत्योः	भूतीनाम्
सप्तमी	भूत्याम्	भूत्योः	भूतिषु
सम्बोधन	भूते	भूती	भूतयः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

i-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern मति declines on

मति
6.1.107अमि पूर्वः
मतिम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

The verse ends in a comparison, and भूतिम् इव is its hinge. भूति is a word Viśva gives four senses, and Mallinātha offers two that both work: शृङ्गार, the white ornamental design painted on an elephant, or भसित, ash smeared on it. Either way it is white on a dark hide, laid on in strokes — भक्तिच्छेदैः विरचिताम्, made with the turns of a brush. The Revā scattered into pale strands over the dark boulders of the Vindhya is that design: not the river damaged, but the river drawn.

పద్యం ఒక ఉపమతో ముగుస్తుంది, భూతిమ్ ఇవ దానికి మలుపు. భూతి కి విశ్వం నాలుగు అర్థాలిస్తే, మల్లినాథుడు రెంటిని చెప్పుతాడు, రెండూ కలుస్తాయి: శృంగార, ఏనుగుపై పూసే తెల్లని చిత్రిక, లేదా భసిత, దానిపై పూసిన బూడిద. ఏదైనా నల్లని దేహంపై తెల్లనిదే, దళసుల్లో పూయబడినది — భక్తిచ్ఛేదైః విరచితామ్, కుంచె మలుపులతో చేసినది. వింధ్య నల్లరాళ్లపై తెల్లని పాయలుగా చెదిరిన రేవా ఆ చిత్రికే: దెబ్బతిన్న నది కాదు, గీయబడిన నది.

Mallinātha, Sañjīvinī — 1.19: bhūtiṃ śṛṅgāramiva bhasitamiva vā || “bhūtirmātaṅgaśṛṅgāre jātau bhasmani sampadi” iti viśvaḥ

a-stem neuter, सप्तमी एकवचन locative singular

अङ्गे

printed भूतिमङ्गे

अङ्ग

on the body — Mallinātha glosses शरीरे

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	अङ्गम्	अङ्गे	अङ्गानि
द्वितीया	अङ्गम्	अङ्गे	अङ्गानि
तृतीया	अङ्गेन	अङ्गाभ्याम्	अङ्गैः
चतुर्थी	अङ्गाय	अङ्गाभ्याम्	अङ्गेभ्यः
पञ्चमी	अङ्गात्	अङ्गाभ्याम्	अङ्गेभ्यः
षष्ठी	अङ्गस्य	अङ्गयोः	अङ्गानाम्
सप्तमी	अङ्गे	अङ्गयोः	अङ्गेषु
सम्बोधन	अङ्ग	अङ्गे	अङ्गानि

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem neuter, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern फल declines on

फल
6.1.87आद्गुणः
फले

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular

गजस्य

गज

of an elephant — the third elephant of the journey, after the ones holding up the quarters at 1.14

a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	गजः	गजौ	गजाः
द्वितीया	गजम्	गजौ	गजान्
तृतीया	गजेन	गजाभ्याम्	गजैः
चतुर्थी	गजाय	गजाभ्याम्	गजेभ्यः
पञ्चमी	गजात्	गजाभ्याम्	गजेभ्यः
षष्ठी	गजस्य	गजयोः	गजानाम्
सप्तमी	गजे	गजयोः	गजेषु
सम्बोधन	गज	गजौ	गजाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern राम declines on

राम
7.1.12टाङसिङसामिनात्स्याः
रामस्य

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

३अन्वयthe words in prose order

तस्मिन् · वनचरवधूभुक्तकुञ्जे · मुहूर्तम् · स्थित्वा · तोयोत्सर्गद्रुततरगतिः · तत्परम् · वर्त्म · तीर्णः · उपलविषमे · विन्ध्यपादे · विशीर्णाम् · गजस्य · अङ्गे · भक्तिच्छेदैः · विरचिताम् · भूतिम् · इव · रेवाम् · द्रक्ष्यसि

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, whose commentary is written as anvaya“ihānvayamukhenaiva sarvaṃ vyākhyāyate mayā”

the dependency structure

द्रक्ष्यसि · क्रिया — you will see; the future (लृट्) of √दृश्, and it is in the second person, so the whole road is being told to someone who has not travelled it

रेवाम् · कर्म — the Revā, the Narmadā, what you will see

विशीर्णाम् · broken apart — a past participle agreeing with the river, spread into strands rather than damaged

विन्ध्यपादे · अधिकरण — at the foot of the Vindhya, the lesser range at its base

उपलविषमे · made uneven by stones — agreeing with the foot, and it is the stones that split the river

इव · like — what follows is a picture, not a thing: the river seen as paint on an elephant

भूतिम् · उपमान — like the white design, the ornament or the ash smeared on a dark hide

विरचिताम् · laid on — a past participle of the causative agreeing with the design, so something put there, not something that happened

भक्तिच्छेदैः · करण — by the broken strokes of the pattern, the turns a brush makes

अङ्गे · अधिकरण — on the body

गजस्य · of an elephant — the third elephant of the journey

तीर्णः · having crossed — a past participle used actively, describing the cloud that has gone over the road

वर्त्म · कर्म — the road it has crossed

तत्परम् · the further one — agreeing with the road, the stretch beyond Āmrakūṭa

तोयोत्सर्गद्रुततरगतिः · कर्ता — you, whose going is quicker for having let the water go, a bahuvrīhi for the cloud

स्थित्वा · having stopped — the absolutive, क्त्वा with no prefix on it

मुहूर्तम् · for a little while — the accusative standing as an adverb of how long

तस्मिन् · अधिकरण — on that one, the mountain of the last two verses

वनचरवधूभुक्तकुञ्जे · whose leaf-bowers the forest women use — a bahuvrīhi describing the mountain

uncheckedMallinātha’s Sañjīvinī for the anvaya and the reading; the Telugu drawn from Vedam Venkataraya Sastri’s Āndhra Meghasandeśam and the Bālānandinī

४भावार्थthe sense of the whole

Stop a little while on that mountain, where the forest women have their bowers of creeper, and then — lighter and quicker now that you have let the water go — cross the next stretch of road. At the boulder-strewn foot of the Vindhya you will see the Revā broken into strands, like the pattern somebody has painted in broken strokes on the body of an elephant.

uncheckedthe reader's reading, following Mallinātha's gloss

అడవి స్త్రీలు తీగపొదల గుండ్లుగల ఆ కొండపై కొద్దిసేపు ఆగి, నీళ్లు విడిచి తేలికై వేగంగానైన నీవు, ముందటి దారిని దాటు. వింధ్యపు రాళ్లతో ఎగుడుదిగుడైన అడుగున, ఏనుగు దేహంపై ఎవరో దళసుల్లో గీసిన చిత్రికవలె పాయలుగా చెదిరిన రేవానదిని చూస్తావు.

Mallinātha, Sañjīvinī — 1.19, whole-verse gloss

५अलंकारthe figure

No figure is named for this verse by the commentary this reading follows, so none is shown.