मेघदूतम् · कालिदास · 1.20
मेघदूतम् · कालिदास · 1.20
रेवा · the water taken up
तस्यास्तिक्तैर्वनगजमदैर्वासितं वान्तवृष्टिः
जम्बूकुञ्जप्रतिहतरयं तोयमादाय गच्छेः
अन्तःसारं घन तुलयितुं नानिलः शक्ष्यति त्वां
रिक्तः सर्वो भवति हि लघुः पूर्णता गौरवाय
वृत्तविचारthe metre, syllable by syllable
pāda a
pāda b
pāda c
pāda d
सन्धिrecovering the words from the sound
तस्याः + तिक्तैः → तस्यास्तिक्तैर्वनगजमदैर्वासितं
ः + त्
8.3.34
तिक्तैः + वनगजमदैः → तस्यास्तिक्तैर्वनगजमदैर्वासितं
ः + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
वनगजमदैः + वासितम् → तस्यास्तिक्तैर्वनगजमदैर्वासितं
ः + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
जम्बूकुञ्जप्रतिहतरयम् + तोयम् → जम्बूकुञ्जप्रतिहतरयं
म् + त्
8.3.23 · 8.4.59
तोयम् + आदाय → तोयमादाय
म् + आ
no rule named — the builder's table does not hold this change
अन्तःसारम् + घन → अन्तःसारं
म् + घ्
8.3.23 · 8.4.59
तुलयितुम् + न → तुलयितुं
म् + न्
8.3.23 · 8.4.59
न + अनिलः → नानिलः
अ + अ → आ
6.1.101
त्वाम् + रिक्तः → त्वां
म् + र्
8.3.23
सर्वः + भवति → सर्वो
ः + भ्
no rule named — the builder's table does not hold this change
वन + गज → वनगजमदैः
अ + ग्
no rule named — the builder's table does not hold this change
गज + मद → वनगजमदैः
अ + म्
no rule named — the builder's table does not hold this change
वान्त + वृष्टि → वान्तवृष्टिः
अ + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
जम्बू + कुञ्ज → जम्बूकुञ्जप्रतिहतरयम्
ऊ + क्
no rule named — the builder's table does not hold this change
कुञ्ज + प्रतिहत → जम्बूकुञ्जप्रतिहतरयम्
अ + प्
no rule named — the builder's table does not hold this change
प्रतिहत + रय → जम्बूकुञ्जप्रतिहतरयम्
अ + र्
no rule named — the builder's table does not hold this change
अन्तर् + सार → अन्तःसारम्
र् + स्
no rule named — the builder's table does not hold this change
नानिलः is न + अनिलः, two अ's meeting and merging into a single long आ (अकः सवर्णे दीर्घः). सर्वो भवति is सर्वः + भवति, the विसर्ग after अ becoming ओ before the voiced भ्. तस्यास्तिक्तैः is तस्याः + तिक्तैः, the विसर्ग turning to a sibilant स् before the त् (खरि); तिक्तैर्वनगज and वनगजमदैर्वासितं show the same विसर्ग going instead to र् before the voiced व्. अन्तःसारं, तुलयितुं and जम्बूकुञ्जप्रतिहतरयं all carry a word-final म् gone to अनुस्वार before a consonant.
నానిలః అనేది న + అనిలః, రెండు అ లు కలిసి ఒకే దీర్ఘ ఆ అవుతాయి (అకః సవర్ణే దీర్ఘః). సర్వో భవతి అనేది సర్వః + భవతి, అ పై విసర్గ ఘోష భ్ ముందు ఓ అవుతుంది. తస్యాస్తిక్తైః అనేది తస్యాః + తిక్తైః, త్ ముందు విసర్గ ఊష్మ స్ అవుతుంది (ఖరి); తిక్తైర్వనగజ, వనగజమదైర్వాసితం లో అదే విసర్గ ఘోష వ్ ముందు ర్ అవుతుంది. అంతఃసారం, తులయితుం, జమ్బూకుఞ్జప్రతిహతరయం — అన్నీ హల్లు ముందు పదాంత మ్ అనుస్వారంగా మారడాన్ని చూపుతాయి.
कारकwhat each case is doing
तस्याः षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
तिक्तैः तृतीया · instrumental — करण, the instrument or cause
वनगजमदैः तृतीया · instrumental — करण, the instrument or cause
तोयम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
with वासितम्, जम्बूकुञ्जप्रतिहतरयम्
घन सम्बोधन · vocative — the one addressed
अनिलः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
त्वाम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
with अन्तःसारम्
रिक्तः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
सर्वः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
लघुः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
पूर्णता प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
गौरवाय चतुर्थी · dative — तादर्थ्य — the dative of what a thing leads to, not of a person it is given to
गौरवाय is dative, and the default of the dative is संप्रदान, the one a thing is given to — “give the cow to the brahmin”. Here nothing is given to anyone. पूर्णता गौरवाय भवति says fullness “makes for”, “leads to”, weight: the dative of the end a thing serves, तादर्थ्य. Mallinātha glosses अप्रकम्प्यत्वाय, “towards not being shakeable”, keeping the dative in his gloss, so that fullness is what leaves a thing unmoved. The word गौरव carries both the physical weight and the being-taken-seriously, and the dative holds both.
प्रकरणानुक्रमthe rules the verse uses, by section of the abridgement
हलन्त्यम् 1.3.3 · प्रकरण 1← वासितम्; आदाय; गच्छेः; शक्ष्यति; भवति
a final consonant of the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a final consonant (हल्) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it, and drops by 1.3.9. So the personal ending तिप् contributes only ति, the प् marking it, and क्तवतु leaves क्तवत् with the उ nasalized and the last letter both gone. Final त्, स् and म् of a case or personal ending are exempt (1.3.4).
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అంత్యంగా ఉన్న హల్లు (హల్) ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది వస్తువును గుర్తించే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు, 1.3.9 చేత లోపిస్తుంది. కాబట్టి తిప్ నుండి తి మాత్రమే మిగులుతుంది, ప్ ఇత్తు. విభక్తి/తిఙ్ ప్రత్యయాల అంత్య త్, స్, మ్ మాత్రం ఇత్తు కావు (1.3.4). అనునాసిక అచ్చు ఇత్తు (1.3.2) కి జోడీ.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तस्य लोपः 1.3.9 · प्रकरण 1← तिक्तैः; वनगजमदैः; वासितम्; वान्तवृष्टिः; आदाय; गच्छेः; घन; अनिलः; शक्ष्यति; रिक्तः; सर्वः; भवति
an it-marker drops
What has been named an it-marker (इत्) is then elided (लोप). The tag has done its work — naming the suffix, and conditioning or blocking some operation — and leaves no sound behind. So the उ marked in सुँ, the ट् of टा, the ङ् of ङे ङसि ङस् ङि, and the प् of सुप् are all gone before the ending is attached.
ఇత్సంజ్ఞగా గుర్తించబడినది (इत्) తరువాత లోపిస్తుంది. ఆ గుర్తు తన పని ముగించుకుంది — ప్రత్యయానికి పేరుపెట్టడం, ఏదో కార్యాన్ని కలిగించడమో ఆపడమో — ఏ ధ్వనీ మిగలదు. सुँ లోని ఉ, टा లోని ట్, ङे ङसि ङस् ङि లోని ङ్, सुप् లోని ప్ అన్నీ ప్రత్యయం చేరేముందు పోతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुप्तिङन्तं पदम् 1.4.14 · प्रकरण 1← वासितम्; आदाय; गच्छेः; शक्ष्यति; रिक्तः; भवति
a form ending in a case ending (सुप्) or a verb ending (तिङ्) is a पद, a finished word
A form that ends in a nominal case ending — one of the twenty-one सुप् endings 4.1.2 lists — or in a verbal personal ending — one of the eighteen तिङ् endings — is named पद, a complete word. The name is what a great many rules wait on: the visarga rules, the final-consonant rules and the anusvāra rule all apply only "in a पद" or "at the end of a पद". So राम is not yet a पद, but राम + स् is; and चक्रे is a पद once the ending ए is on. Every word the poem carries reaches this name before its word-final changes can fire.
నామవాచక విభక్తి ప్రత్యయంతో — 4.1.2 చెప్పే ఇరవై ఒక్క సుప్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — లేదా క్రియా పురుష ప్రత్యయంతో — పద్దెనిమిది తిఙ్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — అంతమయ్యే రూపానికి పద సంజ్ఞ. ఈ సంజ్ఞ మీదే ఎన్నో సూత్రాలు ఆధారపడతాయి: విసర్గ సూత్రాలు, పదాంత హల్లు సూత్రాలు, అనుస్వార సూత్రం అన్నీ "పదంలో" లేదా "పదాంతంలో" మాత్రమే పనిచేస్తాయి. రామ ఇంకా పదం కాదు; రామ + స్ పదం; చక్రే ప్రత్యయం ఏ చేరాక పదం. కావ్యంలోని ప్రతి పదం తన పదాంత మార్పులకు ముందు ఈ సంజ్ఞను చేరుకుంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
भूवादयो धातवः 1.3.1 · प्रकरण 2← वासितम्; आदाय; गच्छेः; शक्ष्यति; रिक्तः; भवति
the words beginning with भू, listed in the Dhātupāṭha, are called धातु (roots)
The action-denoting words listed in the Dhātupāṭha — the root-list that opens with भू "to be" — are named धातु, roots. A धातु is the action-base from which every finite verb and every कृत् (primary derivative) form is built. It is the rule that stands at the head of every verb chain in the poem: चक्रे begins as the root डुकृञ्, जगाम as गम्, प्रमत्तः as मद्. Nothing is conjugated or turned into a participle until it first bears this name.
ధాతుపాఠంలో — భూ "ఉండటం" తో మొదలయ్యే ధాతువుల జాబితాలో — ఉన్న క్రియావాచక శబ్దాలకు ధాతు సంజ్ఞ. ధాతువు అంటే క్రియాధారం; దానినుండే ప్రతి తిఙంత క్రియా, ప్రతి కృదంత (ప్రాథమిక వ్యుత్పన్న) రూపం పుడతాయి. కావ్యంలోని ప్రతి క్రియా గొలుసుకు ఇది శిరస్సు: చక్రే డుకృఞ్ ధాతువుగా, జగామ గమ్ గా, ప్రమత్తః మద్ గా మొదలవుతాయి. ఈ సంజ్ఞ చేరకముందు ఏదీ రూపం దాల్చదు, కృదంతం కాదు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपदेशेऽजनुनासिक इत् 1.3.2 · प्रकरण 2← तिक्तैः; वनगजमदैः; वान्तवृष्टिः; गच्छेः; घन; अनिलः; शक्ष्यति; रिक्तः; सर्वः; भवति
a nasalized vowel in the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a vowel pronounced with nasal resonance (anunāsika) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it. The उ of सुँ and of रुँ is such a vowel, so it is a marker and drops (by 1.3.9). This is why the nominative-singular ending सुँ contributes only स्, and रुँ leaves only र्.
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అనునాసికంగా ఉచ్చరించే అచ్చు ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది ఆ వస్తువుకు పేరుపెట్టే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు. सुँ, रुँ లోని ఉ అలాంటి అచ్చే; కాబట్టి అది ఇత్తు, లోపిస్తుంది (1.3.9). అందుకే ప్రథమైకవచన ప్రత్యయం సుँ నుండి స్ మాత్రమే, రుँ నుండి ర్ మాత్రమే మిగులుతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
एचोऽयवायावः 6.1.78 · प्रकरण 2← भवति
एच् becomes अय्, अव्, आय् or आव् before a vowel
A diphthong of the एच् set — ए ओ ऐ औ — becomes अय् अव् आय् आव् respectively when a vowel follows: ने + अनम् → नयनम्, भो + अति → भवति, नै + अकः → नायकः, पौ + अकः → पावकः. So a word that looks to end in a diphthong shows a semivowel before the next vowel.
ఏచ్ (ఏ ఓ ఐ ఔ) అచ్చు, అచ్చు పరమైనప్పుడు వరుసగా అయ్, అవ్, ఆయ్, ఆవ్ అవుతుంది: నే + అనమ్ → నయనమ్, భో + అతి → భవతి, నై + అకః → నాయకః, పౌ + అకః → పావకః. కాబట్టి సంధ్యక్షరాంతంగా కనిపించే పదం, పర అచ్చు ముందు అంతస్థను చూపుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आद्गुणः 6.1.87 · प्रकरण 2← गच्छेः
a followed by i/u/ṛ becomes the guṇa vowel e/o/ar
When a final अ or आ is followed by a simple vowel इ उ or ऋ, the two together become the corresponding guṇa vowel — ए, ओ, or अर् — as one sound, a single substitution for both. So राम + इन (from टा) gives the ए of रामेण, and पुण्य + उदक gives the ओ of पुण्योदक. It is the guṇa-sandhi a student meets first.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఇ ఉ ఋ (సామాన్య అచ్చు) వస్తే, రెండూ కలిసి గుణమవుతాయి — ఏ, ఓ, అర్ — ఒకే ధ్వనిగా (ఏకాదేశం). రామ + ఇన (టా నుండి) → రామేణ లోని ఏ; పుణ్య + ఉదక → పుణ్యోదక లోని ఓ. విద్యార్థి మొదట కలిసే గుణసంధి ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वृद्धिरेचि 6.1.88 · प्रकरण 2← तिक्तैः; वनगजमदैः
a/ā followed by e/ai/o/au becomes the vṛddhi vowel ai/au
When a final अ or आ is followed by a vowel of the एच् set — ए, ऐ, ओ, औ — the two together become a single vṛddhi vowel, ऐ or औ. It overrides the guṇa rule: कृष्ण + एकत्वम् → कृष्णैकत्वम्, गङ्गा + ओघः → गङ्गौघः. This is the vṛddhi-sandhi.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఏచ్ వర్గపు అచ్చు — ఏ, ఐ, ఓ, ఔ — వస్తే, రెండూ కలిసి ఒకే వృద్ధ్యచ్చు (ఐ లేదా ఔ) అవుతాయి. ఇది గుణసూత్రాన్ని అపవదిస్తుంది: కృష్ణ + ఏకత్వమ్ → కృష్ణైకత్వమ్; గంగా + ఓఘః → గంగౌఘః. దీన్నే వృద్ధిసంధి అంటారు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अकः सवर्णे दीर्घः 6.1.101 · प्रकरण 2← तस्याः; त्वाम्; न + अनिलः
a simple vowel before a like vowel becomes the long one
When a simple vowel (अक्: अ इ उ ऋ ऌ) is followed by a vowel of the same class (savarṇa), the two become the single long vowel of that class — अ/आ + अ/आ → आ, इ/ई + इ/ई → ई, and so on. So स्व + अधिकार → स्वाधिकार. This is dīrgha-sandhi.
అక్ (అ ఇ ఉ ఋ ఌ) తరువాత దానికి సవర్ణమైన అచ్చు వస్తే, రెండూ కలిసి ఆ వర్గపు దీర్ఘమవుతాయి — అ/ఆ + అ/ఆ → ఆ, ఇ/ఈ + ఇ/ఈ → ఈ, ఇలా. స్వ + అధికార → స్వాధికార. ఇది దీర్ఘసంధి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
छे च 6.1.73 · प्रकरण 3← गच्छेः
a short vowel takes the augment तुक् (त्) before छ्
Before a छ्, a preceding short vowel gets the augment तुक् — an inserted त् — which then becomes च् (by श्चुत्व) and yields the doubled छ् heard at the seam: शिव + छाया → शिवच्छाया "Śiva's shade", आ + छादयति → आच्छादयति "covers over". It is the vowel-side counterpart of शश्छोऽटि (8.4.63), which doubles छ् after a stop; between them, almost every छ् inside a word or at a word-seam comes out doubled.
ఛ్ ముందు, ముందున్న హ్రస్వ అచ్చుకు తుక్ ఆగమం — చేరే త్ — వస్తుంది; ఆ త్ శ్చుత్వం చేత చ్ అయి, సంధిస్థానంలో వినిపించే ద్విత్వ ఛ్ ను ఇస్తుంది: శివ + ఛాయా → శివచ్ఛాయా "శివుని నీడ"; ఆ + ఛాదయతి → ఆచ్ఛాదయతి "కప్పుతుంది". స్పర్శం తరువాత ఛ్ ను ద్విత్వం చేసే శశ్ఛోఽటి (8.4.63) కు ఇది అచ్చు-వైపు ప్రతిరూపం; ఈ రెండింటి వల్ల పదంలో గానీ పద సంధిలో గానీ దాదాపు ప్రతి ఛ్ ద్విత్వమవుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8.3.15 · प्रकरण 3← तस्याः; तिक्तैः; वनगजमदैः; वान्तवृष्टिः; गच्छेः; अनिलः; रिक्तः; सर्वः; लघुः
र् becomes visarga before a खर् consonant or at a pause
A रेफ (र्) at the end of a word becomes visarga (ः) before a खर् consonant — the voiceless stops and the sibilants — or at a pause (avasāna). It is the last step of every nominative singular: यक्ष + र् becomes यक्षः. The visarga of भर्तुः is the same thing, the र् that came with the ṛ-stem's ending surfacing before the pause.
పదాంతంలోని రేఫ (ర్) ఖర్ హల్లు ముందు — అఘోష స్పర్శలు, ఊష్మలు — గాని, విరామం (అవసానం) దగ్గర గాని విసర్గ (ః) అవుతుంది. ప్రతి ప్రథమా ఏకవచనపు చివరి మెట్టు ఇదే: యక్ష + ర్ → యక్షః. భర్తుః లోని విసర్గ కూడా ఋకారాంత శబ్దపు ర్ ఇలాగే విరామం ముందు పైకి రావడమే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
मोऽनुस्वारः 8.3.23 · प्रकरण 3← जम्बूकुञ्जप्रतिहतरयम् + तोयम्; अन्तःसारम् + घन; तुलयितुम् + न; त्वाम् + रिक्तः
a word-final म् becomes anusvāra before a consonant
A म् at the end of a word becomes anusvāra — the nasal dot ं — when a consonant follows: हरिम् + वन्दे → हरिं वन्दे "I praise Hari". The accusative singular in -म् and every word-final म् before a consonant is written this way; before a vowel or at a pause the म् itself stays. This is why the chain-check reads a final ं and a final म् as the same sound: they are one म्, shown one way or the other by what follows.
పదాంతంలోని మ్, హల్లు ముందు అనుస్వారం — ం అనే నాసిక బిందువు — గా మారుతుంది: హరిమ్ + వన్దే → హరిం వన్దే "హరిని నమస్కరిస్తాను". మ్-అంత ద్వితీయా ఏకవచనం, హల్లు ముందు వచ్చే ప్రతి పదాంత మ్ ఇలాగే రాయబడతాయి; అచ్చు ముందు గానీ విరామంలో గానీ మ్ అలాగే నిలుస్తుంది. అందుకే గొలుసు-పరీక్ష పదాంత ం ను, పదాంత మ్ ను ఒకే ధ్వనిగా చదువుతుంది: అవి ఒకే మ్, తరువాత వచ్చేదాన్ని బట్టి ఒక్కో రూపంలో చూపబడతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
विसर्जनीयस्य सः 8.3.34 · प्रकरण 3← तस्याः + तिक्तैः
स्तोः श्चुना श्चुः 8.4.40 · प्रकरण 3← गच्छेः
a dental (स्तु) becomes palatal (श्चु) in contact with a palatal
A स् or a dental स्तु sound (the त-वर्ग), when it meets a श् or a palatal श्चु sound (the च-वर्ग), becomes the corresponding palatal श्चु: सत् + चित् → सच्चित्, रामस् + शेते → रामश् शेते, तद् + ज्ञानम् → तज्ज्ञानम्. Dental and palatal in contact are levelled to palatal.
స్ గానీ, దంత్య స్తు వర్ణం గానీ (త-వర్గం), శ్ గానీ, తాలవ్య శ్చు వర్ణం గానీ (చ-వర్గం) తో కలిసినప్పుడు దానికి సవర్ణమైన శ్చు అవుతుంది: సత్ + చిత్ → సచ్చిత్, రామస్ + శేతే → రామశ్శేతే, తద్ + జ్ఞానమ్ → తజ్జ్ఞానమ్. దంత్యం, తాలవ్యం కలిసినప్పుడు తాలవ్యంగా సమమవుతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वा पदान्तस्य 8.4.59 · प्रकरण 3← जम्बूकुञ्जप्रतिहतरयम् + तोयम्; अन्तःसारम् + घन; तुलयितुम् + न
at the end of a word the homorganic-nasal substitution is optional
The previous rule (8.4.58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः) turns an अनुस्वार (the nasal hum ं) into the nasal of the following consonant's own class before a यय् consonant (any stop or semivowel but ह). This rule makes that substitution optional (वा, "or") when the अनुस्वार stands at the end of a पद, a finished word. So the prefix सम् before भृत "borne", once its म् has become अनुस्वार, may keep the class-nasal म् or the अनुस्वार: सम्भृतम् or संभृतम्. Both are correct; the chain shows the class-nasal.
ముందటి సూత్రం (8.4.58 అనుస్వారస్య యయి పరసవర్ణః) అనుస్వారాన్ని (ం అనే నాసిక ధ్వని) — యయ్ హల్లు (హ తప్ప అన్ని స్పర్శ, అంతస్థ హల్లులు) ముందు — ఆ హల్లు వర్గపు నాసికంగా మారుస్తుంది. ఈ సూత్రం, అనుస్వారం పదాంతంలో (పూర్తయిన పదపు చివర) నిలిచినప్పుడు, ఆ మార్పును వికల్పం (వా "లేదా") చేస్తుంది. కాబట్టి భృత "మోయబడిన" ముందు సమ్ ఉపసర్గపు మ్ అనుస్వారమైన తర్వాత వర్గనాసిక మ్ గా ఉండవచ్చు, లేదా అనుస్వారంగా ఉండవచ్చు: సమ్భృతమ్ లేదా సంభృతమ్. రెండూ సరైనవే; గొలుసు వర్గనాసికాన్ని చూపుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ससजुषो रुः 8.2.66 · प्रकरण 4← तस्याः; तिक्तैः; वनगजमदैः; वान्तवृष्टिः; गच्छेः; अनिलः; रिक्तः; सर्वः; लघुः
a word-final स् becomes रु
The स् at the end of a word — and the word सजुष् — is replaced by रु. The उ of रु is only a marker and drops, so what is left is र्. This is why यक्ष + स् becomes यक्ष + र्, which then turns to visarga at a pause by 8.3.15: the visarga of every nominative singular is a buried स्. It also explains यक्षः + चक्रे → यक्षश्चक्रे — the स् resurfaces before च and becomes श्.
పదాంతంలోని స్ (మరియు సజుష్ శబ్దపు స్) రుగా మారుతుంది. 'రు'లోని ఉ కేవలం ఇత్సంజ్ఞ, అది లోపించి ర్ మాత్రమే మిగులుతుంది. కాబట్టి యక్ష + స్ → యక్ష + ర్; ఆ ర్ విరామం ముందు విసర్గ అవుతుంది (8.3.15). అందుకే ప్రతి ప్రథమా ఏకవచన విసర్గ దాగిన స్; యక్షః + చక్రే లో ఆ స్ మళ్లీ పైకి వచ్చి చకారం ముందు శ్ అవుతుంది — యక్షశ్చక్రే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुडनपुंसकस्य 1.1.43 · प्रकरण 5← आदाय; रिक्तः
the सुट् endings of a non-neuter stem are called सर्वनामस्थान
For a stem that is not neuter (अनपुंसक), the endings of the सुट् set — सु, औ, जस् (nominative singular, dual, plural) and अम्, औट् (accusative singular, dual) — are termed सर्वनामस्थान. This name marks the "strong" cases, where a stem shows its fullest form: it is before a सर्वनामस्थान that नुम् is inserted, a vowel lengthens, and the like. प्रमत्तः "heedless" is प्रमत्त + सु, a nominative singular, so its सु is a सर्वनामस्थान.
నపుంసకం కాని (అనపుంసక) స్టెముకు, సుట్ గణపు ప్రత్యయాలు — సు, ఔ, జస్ (ప్రథమా ఏక, ద్వి, బహువచనం) మరియు అమ్, ఔట్ (ద్వితీయా ఏక, ద్వివచనం) — సర్వనామస్థాన సంజ్ఞ పొందుతాయి. ఈ సంజ్ఞ "బలమైన" విభక్తులను గుర్తిస్తుంది, అక్కడ స్టెము తన పూర్ణ రూపాన్ని చూపుతుంది: సర్వనామస్థానం ముందే నుమ్ చేరిక, స్వరదీర్ఘీకరణం మొదలైనవి జరుగుతాయి. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త" = ప్రమత్త + సు, ప్రథమా ఏకవచనం, కాబట్టి దాని సు సర్వనామస్థానం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् 1.2.45 · प्रकरण 5← आदाय
a meaningful form that is neither a root nor an affix is a प्रातिपदिक (nominal base)
A form that carries meaning (अर्थवत्) and is neither a धातु (a verb root) nor a प्रत्यय (an affix) is termed प्रातिपदिक — a nominal base, the stem to which case endings are then added. This is the general definition; forms ending in a कृत् or a तद्धित affix and compounds are brought under the same name by the next rule (1.2.46). So a plain stem like मेघ "cloud" is a प्रातिपदिक on its own, while a कृत् form such as प्रमत्त reaches the name through that extension. The प्रातिपदिक is what takes the सुप् case endings.
అర్థవంతమైన (అర్థవత్), ధాతువు కాని, ప్రత్యయం కాని రూపానికి ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ — నామపదపు మూలం (స్టెమ్), దీనికే విభక్తి ప్రత్యయాలు చేరతాయి. ఇది సాధారణ నిర్వచనం; కృత్, తద్ధిత ప్రత్యయాంత రూపాలను, సమాసాలను తర్వాతి సూత్రం (1.2.46) అదే సంజ్ఞకు తెస్తుంది. కాబట్టి మేఘ "మేఘం" వంటి సాదా మూలం తనంతట తానే ప్రాతిపదికం, ప్రమత్త వంటి కృదంతం ఆ విస్తరణ వల్ల ఈ సంజ్ఞను పొందుతుంది. ప్రాతిపదికమే సుప్ విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कृत्तद्धितसमासाश्च 1.2.46 · प्रकरण 5← वासितम्; आदाय; रिक्तः
forms ending in a कृत् or तद्धित affix, and compounds, are प्रातिपदिक too
Forms ending in a कृत् affix (a primary affix that makes a word straight from a root, like क्त in मत्त), in a तद्धित affix (a secondary affix on a noun), and समास (compounds) are also termed प्रातिपदिक — a nominal base. This extends the previous rule's definition. It is why a कृत् form such as प्रमत्त "heedless" (प्र + मद् + क्त) is itself a stem and takes case endings like any noun, and why the indeclinables श्रुत्वा "having heard" and आलिङ्ग्य "having embraced" count as nominal bases before their further treatment.
కృత్ ప్రత్యయాంత (ధాతువు నుండి నేరుగా పదం చేసే ప్రాథమిక ప్రత్యయం, మత్త లోని క్త వంటిది), తద్ధిత ప్రత్యయాంత (నామంపై గౌణ ప్రత్యయం), సమాస — వీటికి కూడా ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ, నామపదపు మూలం. ఇది ముందటి సూత్రపు నిర్వచనాన్ని విస్తరిస్తుంది. అందుకే ప్రమత్త "అజాగ్రత్త" (ప్ర + మద్ + క్త) వంటి కృదంతం తానే స్టెమ్ అయి, ఏ నామంవలెనే విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది; శ్రుత్వా "విని", ఆలింగ్య "కౌగిలించి" వంటి అవ్యయాలు కూడా తదుపరి వ్యవహారం ముందు నామపద మూలాలుగా లెక్క.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
न विभक्तौ तुस्माः 1.3.4 · प्रकरण 5← वासितम्
in a case or personal ending a final त-class, स् or म् is not an इत्
The previous rule 1.3.3 हलन्त्यम् makes the final consonant of an affix an इत् — a silent marker that is then dropped. This rule stops that within a विभक्ति (a case ending or a तिङ् personal ending): a final तु (the त-class: त थ द ध न), स्, or म् there is not an इत् and stays as a real letter. So the स् of the instrumental-plural ऐस् (which becomes भिस्) and the त् of a personal ending like तस् are kept, not marked away. In वन्द्यैः "with the venerable ones" the ऐस् holds its स्.
ముందటి సూత్రం 1.3.3 హలంత్యమ్ ప్రత్యయపు చివరి హల్లును ఇత్ — తొలగే మూక గుర్తు — చేస్తుంది. ఈ సూత్రం దాన్ని విభక్తి (విభక్తి ప్రత్యయం లేదా తిఙ్ పురుష ప్రత్యయం) లో ఆపుతుంది: అక్కడ చివరి తు (త-వర్గం: త థ ద ధ న), స్, మ్ ఇత్ కావు, నిజ అక్షరాలుగా నిలుస్తాయి. కాబట్టి తృతీయా బహువచనపు ఐస్ (భిస్ అయ్యేది) లోని స్, తస్ వంటి తిఙ్ ప్రత్యయపు త్ నిలుస్తాయి, గుర్తుగా తొలగవు. వంద్యైః "వందనీయులతో" లో ఐస్ తన స్ ను నిలుపుకుంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
चुटू 1.3.7 · प्रकरण 5← वासितम्
an affix’s initial palatal or cerebral is a marker
An initial palatal (चु — च छ ज झ ञ) or cerebral (टु — ट ठ ड ढ ण) of an affix is an इत्, a marker: not part of the affix but a tag on it, and it drops. So the ट of the instrumental टा and the ठ, ढ that open other affixes are only labels, gone before the affix is added. It is one of the rules that tell a bare affix from its markers.
ప్రత్యయం మొదట ఉన్న చు (చ ఛ జ ఝ ఞ) గాని టు (ట ఠ డ ఢ ణ) గాని ఇత్తు — అంటే ప్రత్యయంలో భాగం కాక దానిపై గుర్తు మాత్రమే; అది లోపిస్తుంది. అందుకే తృతీయ ప్రత్యయమైన టా లోని ట కేవలం గుర్తు, ప్రత్యయం చేరకముందే పోతుంది. బరి ప్రత్యయాన్ని దాని గుర్తులనుండి వేరుచేసే సూత్రాల్లో ఇది ఒకటి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लशक्वतद्धिते 1.3.8 · प्रकरण 5← वासितम्; आदाय; गच्छेः; रिक्तः; भवति
an affix’s initial ल्, श् or velar is a marker
In an affix that is not a taddhita (a secondary nominal affix), an initial ल्, श्, or velar (क ख ग घ ङ) is an इत्, a marker, and drops. This is why the present-participle affix शतृ adds only अत् — its श् is a tag — and why the tense-name लट् contributes no ल्.
తద్ధితం కాని ప్రత్యయం మొదట ఉన్న ల్, శ్, కవర్గం (క ఖ గ ఘ ఙ) ఇత్తులు, లోపిస్తాయి. అందుకే వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయమైన శతృ కేవలం అత్ ను చేరుస్తుంది — దాని శ్ ఒక గుర్తే — మరియు లట్ లకారంలోని ల్ ఏమీ మిగల్చదు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् 1.4.13 · प्रकरण 5← वासितम्; आदाय; गच्छेः; शक्ष्यति; रिक्तः; भवति
the base an affix is added to is called अङ्ग (stem) while the affix stands
Whatever an affix is prescribed after — taken with everything from that point on — is named अङ्ग, the stem, for as long as that affix is present. The name matters because a great many rules operate "on the अङ्ग": the guṇa and vṛddhi changes, the lengthenings, the augments all target the अङ्ग before its ending. So राम is the अङ्ग before a case ending, and चकृ the अङ्ग before a perfect ending — and it is on that अङ्ग that the vowel is strengthened to चकार.
ఒక ప్రత్యయం దేని తరువాత విధించబడుతుందో అది — అక్కడి నుండి ముందంతటితో సహా — ఆ ప్రత్యయం ఉన్నంత వరకు అఙ్గ, అంటే ప్రకృతి (కాండం), అని పిలవబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం, ఎందుకంటే ఎన్నో సూత్రాలు "అఙ్గం మీద" పనిచేస్తాయి: గుణ-వృద్ధి మార్పులు, దీర్ఘీకరణలు, ఆగమాలు అన్నీ ప్రత్యయం ముందు అఙ్గాన్నే లక్ష్యంగా చేసుకుంటాయి. కాబట్టి విభక్తి ముందు రామ అఙ్గం; పరోక్ష ప్రత్యయం ముందు చకృ అఙ్గం — ఆ అఙ్గం మీదే అచ్చు బలపడి చకార అవుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यचि भम् 1.4.18 · प्रकरण 5← वासितम्
before an ending beginning with य् or a vowel, the stem is called भ
Within the domain the previous rule opened, before an ending that begins with a य् or with any vowel (यच् = य् together with the अच् vowels), the stem is termed भ. The भ name triggers the internal-sandhi rules that reshape a stem before such a weak ending. वन्द्य before ऐस् — the instrumental plural, which begins with the vowel ऐ — is a भ, on the way to वन्द्यैः "with the venerable ones".
ముందటి సూత్రం తెరిచిన క్షేత్రంలో, య్ తో గానీ ఏదైనా అచ్ (స్వరం) తో గానీ మొదలయ్యే ప్రత్యయం ముందు (యచ్ = య్ మరియు అచ్ స్వరాలు కలిపి) స్టెముకు భ సంజ్ఞ. భ సంజ్ఞ, అట్టి బలహీన ప్రత్యయం ముందు స్టెమును మార్చే అంతస్సంధి నియమాలను నడిపిస్తుంది. వంద్య, ఐస్ ముందు — తృతీయా బహువచనం, ఐ అనే స్వరంతో మొదలయ్యేది — భ, వంద్యైః "వందనీయులతో" వైపు దారిలో.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप् 4.1.2 · प्रकरण 5← वासितम्; रिक्तः
the twenty-one nominal case endings (सुप्), three to a case
This one long sūtra names, in a single run, all twenty-one nominal endings — three for each of the seven cases: सु औ जस् (nominative), अम् औट् शस् (accusative), टा भ्याम् भिस् (instrumental), ङे भ्याम् भ्यस् (dative), ङसि भ्याम् भ्यस् (ablative), ङस् ओस् आम् (genitive), ङि ओस् सुप् (locative). Every declined noun in the poem takes one of these; they are the endings 1.4.14 counts as सुप्. The set's name सुप् is the pratyāhāra formed from its first sound स and its last सुप्.
ఈ ఒక్క పొడవాటి సూత్రం ఇరవై ఒక్క నామవాచక ప్రత్యయాలను ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది — ఏడు విభక్తులకు మూడేసి: సు ఔ జస్ (ప్రథమా), అమ్ ఔట్ శస్ (ద్వితీయా), టా భ్యామ్ భిస్ (తృతీయా), ఙే భ్యామ్ భ్యస్ (చతుర్థీ), ఙసి భ్యామ్ భ్యస్ (పఞ్చమీ), ఙస్ ఓస్ ఆమ్ (షష్ఠీ), ఙి ఓస్ సుప్ (సప్తమీ). కావ్యంలోని ప్రతి విభక్తి పదం వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది; 1.4.14 వీటినే సుప్ గా లెక్కిస్తుంది. ఈ గణపు పేరు 'సుప్' — మొదటి ధ్వని స, చివరి సుప్ లతో ఏర్పడిన ప్రత్యాహారం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् 6.1.68 · प्रकरण 5← पूर्णता
after a consonant or a long ई/आ feminine, a bare-consonant सु/ति/सि drops
The nominative-singular सु — and the verb endings ति सि — when it would be left as a single consonant (apṛkta), is elided after a stem ending in a consonant (हल्), or after the long feminine stems in ई (ङी) or आ (आप्). So a consonant-stem masculine like राजन् loses the स् of सु. It is why महिमन्, आत्मन्, राजन् show no visible ending in the nominative singular.
ఒకే హల్లుగా మిగిలే సు (ప్రథమైకవచనం; ధాతువుల్లో తి సి), హల్లంతం తరువాత, లేదా దీర్ఘ స్త్రీలింగ ఈ (ఙీ)/ఆ (ఆప్) తరువాత లోపిస్తుంది. రాజన్ వంటి హలంత పుంలింగం సు లోని స్ ను కోల్పోతుంది. మహిమన్, ఆత్మన్, రాజన్ లకు ప్రథమైకవచనంలో ప్రత్యయం కనిపించకపోవడానికి కారణం ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
एङ्ह्रस्वात् सम्बुद्धेः 6.1.69 · प्रकरण 5← घन
the vocative-singular ending drops after एङ् or a short vowel
The vocative-singular ending (सुँ in its सम्बुद्धि use) elides after a stem ending in ए or ओ (एङ्), or in a short vowel: हे राम, हे हरे, हे विष्णो, हे मते. So the address form of these stems is the bare stem, without the स् the nominative would show.
ఏఙ్ (ఏ/ఓ) కి లేదా హ్రస్వ అచ్చుకి పరమైన సంబుద్ధి (సంబోధన ఏకవచన సుँ) లోపిస్తుంది: హే రామ, హే హరే, హే విష్ణో, హే మతే. కాబట్టి ఈ శబ్దాల సంబోధన రూపం ప్రథమావిభక్తిలో కనిపించే స్ లేకుండా, కేవలం ప్రాతిపదికమే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अमि पूर्वः 6.1.107 · प्रकरण 5← वासितम्; जम्बूकुञ्जप्रतिहतरयम्; तोयम्; अन्तःसारम्; त्वाम्
before the accusative-singular अम्, the stem vowel alone remains
When the accusative-singular ending अम् follows a word ending in अक् (a short a i u …), the single substitute for stem-vowel + अ is the pūrva, the earlier, vowel — the stem vowel wins. So हरि + अम् → हरिम्, गुरु + अम् → गुरुम्, राम + अम् → रामम्. One rule for the accusative singular of every vowel stem.
అక్కు (హ్రస్వ అ ఇ ఉ…) తరువాత అమ్ (ద్వితీయైకవచనం) పరమైతే, ప్రాతిపదిక అచ్చుకూ అ కూ ఏకాదేశం పూర్వరూపం — ప్రాతిపదిక అచ్చు నిలుస్తుంది. హరి + అమ్ → హరిమ్, గురు + అమ్ → గురుమ్, రామ + అమ్ → రామమ్. అచ్చంత శబ్దాల ద్వితీయైకవచనానికి ఒకే సూత్రం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो भिस ऐस् 7.1.9 · प्रकरण 5← तिक्तैः; वनगजमदैः
after an a-stem, the instrumental plural भिस् becomes ऐस्
After an अ-stem, the instrumental-plural ending भिस् becomes ऐस्. रामैः, वृक्षैः — the -ऐः that marks “by the many”. Only a-stems do this; other stems keep भिः (हरिभिः).
అకారాంతం తరువాత తృతీయా బహువచన ప్రత్యయం భిస్ ఐస్ అవుతుంది. రామైః, వృక్షైః — “పలువురిచేత” అని తెలిపే -ఐః. ఇది అకారాంతాలకే; మిగతా శబ్దాలు భిః నిలుపుకుంటాయి (హరిభిః).
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ङेर्यः 7.1.13 · प्रकरण 5← गौरवाय
after an a-stem, the dative singular ending becomes य — the -आय dative
After an अ-stem, the dative-singular ending ङे becomes य. With the stem’s अ then lengthened before it (7.3.102), राम gives रामाय, “to Rāma”. It is the source of the familiar -आय dative.
అకారాంతం తరువాత చతుర్థ్యేకవచన ప్రత్యయం ఙే య అవుతుంది. తరువాత శబ్దపు అ దీర్ఘమై (7.3.102), రామ → రామాయ — “రామునికి”. తెలిసిన -ఆయ చతుర్థికి మూలమిదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
त्यदादीनामः 7.2.102 · प्रकरण 5← तस्याः
a त्यदादि pronoun’s final becomes अ before an ending
The final sound of a त्यदादि pronoun — तद्, यद्, एतद्, इदम् and their group — becomes अ before a case-ending. तद् → त, which then goes on to सः, तम्, ते. It is the step that turns the stem into the shape the endings attach to.
త్యదాది సర్వనామం — తద్, యద్, ఏతద్, ఇదమ్ మొదలైన గణం — దాని అంత్యవర్ణం విభక్తి ముందు అ అవుతుంది. తద్ → త, అటుపైన సః, తమ్, తే అవుతుంది. ప్రత్యయాలు చేరే రూపంలోకి శబ్దాన్ని మార్చే మెట్టు ఇది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अचो ञ्णिति 7.2.115 · प्रकरण 5← वासितम्
a vowel-final stem takes vṛddhi before an affix marked ञ् or ण्
A stem ending in a vowel (अच्) takes vṛddhi — its final vowel goes to the strongest grade, आ, ऐ or औ — before an affix that carries the marker ञ् or ण् (a ñit or ṇit affix). So the perfect ending णल्, which is ṇit, raises कृ to चकार "he did", and the kṛt and taddhita affixes tagged the same way lift a stem in the same way (सखि → सखायौ). It is the principal rule that strengthens a vowel-final stem to vṛddhi.
అచ్-అంత (అచ్చుతో అంతమయ్యే) అఙ్గం, ఞ్ లేదా ణ్ ఇత్ గల ప్రత్యయం (ఞిత్/ణిత్) ముందు వృద్ధి పొందుతుంది — దాని అంత్య అచ్చు బలమైన మెట్టుకు, ఆ ఐ ఔ కు, ఎక్కుతుంది. పరోక్ష ప్రత్యయం ణల్ ణిత్ కావటాన కృ ను చకార "చేశాడు" గా ఎత్తుతుంది; అదే గుర్తు గల కృత్, తద్ధిత ప్రత్యయాలూ అఙ్గాన్ని అలాగే ఎత్తుతాయి (సఖి → సఖాయౌ). అచ్-అంత అఙ్గాన్ని వృద్ధికి తీసుకెళ్ళే ప్రధాన సూత్రం ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुपि च 7.3.102 · प्रकरण 5← गौरवाय
an a-stem lengthens before a यञ्-initial case-ending
An अ-stem’s final अ lengthens before a case-ending that begins with a यञ् consonant (य् व् र् ल् and the nasals). रामाभ्याम्, and with the dative य it makes रामाय. It is the lengthening behind the many -आ- forms of an a-stem’s oblique cases.
అకారాంతపు అ, యఞ్ హల్లుతో (య్ వ్ ర్ ల్, అనునాసికాలు) మొదలయ్యే విభక్తి ప్రత్యయం ముందు దీర్ఘమవుతుంది. రామాభ్యామ్; చతుర్థి య తో కలిసి రామాయ. అకారాంతపు పరోక్ష విభక్తుల్లోని -ఆ- రూపాలకు ఈ దీర్ఘమే మూలం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आदेशप्रत्यययोः 8.3.59 · प्रकरण 5← शक्ष्यति
स् becomes ष् in a substitute or a suffix after इण्/क् (ṣatva)
A स् that stands in a suffix or in a substitute (ādeśa) becomes the retroflex ष् when preceded by a vowel other than अ आ, or by क् or र् — the इण्-कु condition. This is ṣatva. So the locative-plural सु becomes षु after the ए of an a-stem (रामेषु) or the उ of a u-stem (गुरुषु, तरुषु). Every vowel-stem locative plural is this rule.
ప్రత్యయంలో గానీ ఆదేశంలో గానీ ఉన్న స్, అ ఆ తప్ప అచ్చు తరువాత, లేదా క్ ర్ తరువాత (ఇణ్-కు నియమం) మూర్ధన్య ష్ అవుతుంది — ఇదే షత్వం. సప్తమీ బహువచనపు సు, అకారాంతపు ఏ తరువాత (రామేషు), ఉకారాంతపు ఉ తరువాత (గురుషు, తరుషు) షు అవుతుంది. అచ్చంత శబ్దాల సప్తమీ బహువచనమంతా ఈ సూత్రమే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सर्वनाम्नः स्याड्ढ्रस्वश्च 7.3.114 · प्रकरण 6← तस्याः
an आ-stem pronominal takes स्याट् and shortens before ङित् endings
An आप्-ending (ā-stem feminine) सर्वनाम, before a ङित् affix — the dative, ablative, genitive and locative singular — takes the स्याट् augment (an inserted स्य) and its आ shortens to अ: सर्वा → सर्व + स्यै → सर्वस्यै, सर्वस्याः, सर्वस्याम्; the genitive plural is सर्वासाम्. So the feminine pronouns सर्वा, या, सा inflect सर्वस्यै, यस्याः, तस्याः rather than the noun's रमायै, रमायाः.
ఆప్-అంత (ఆకారాంత స్త్రీలింగ) సర్వనామ శబ్దం ఙిత్ ప్రత్యయం — చతుర్థీ, పంచమీ, షష్ఠీ, సప్తమీ ఏకవచనం — ముందు స్యాట్ ఆగమం (చేర్చిన స్య) తీసుకుని, ఆకారం హ్రస్వ అ అవుతుంది: సర్వా → సర్వ + స్యై → సర్వస్యై, సర్వస్యాః, సర్వస్యామ్; షష్ఠీ బహువచనం సర్వాసామ్. కాబట్టి స్త్రీలింగ సర్వనామాలు సర్వా, యా, సా — రమాయై, రమాయాః కాక — సర్వస్యై, యస్యాః, తస్యాః గా నడుస్తాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतोऽम् 7.1.24 · प्रकरण 7← वासितम्; जम्बूकुञ्जप्रतिहतरयम्; तोयम्
after a short-अ neuter, the nom./acc. singular become अम्
After a short-अ neuter stem, the nominative and accusative singular endings both become अम्. ज्ञानम्, फलम्, वचनम् — the -अम् that a neuter a-stem shows for both “it” and “it (as object)”.
హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దం తరువాత ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు రెండూ అమ్ అవుతాయి. జ్ఞానమ్, ఫలమ్, వచనమ్ — నపుంసక అకారాంతం కర్తగానూ కర్మగానూ చూపే -అమ్ ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो गुणे 6.1.97 · प्रकरण 8← तस्याः; त्वाम्
a non-final अ before a guṇa vowel merges forward (para-rūpa)
When a non-final short अ is followed by a guṇa vowel (अ, ए, ओ), the single substitute is the later vowel alone — para-rūpa, the second stands — not a guṇa of the two. It keeps a stem-final अ from doubling with an affix that opens on such a vowel, so only the affix’s vowel is heard.
అంత్యం కాని హ్రస్వ అ తరువాత గుణాచ్చు (అ, ఏ, ఓ) వస్తే, రెండింటి స్థానంలో పరమైన అచ్చు ఒక్కటే మిగులుతుంది — పరరూపం, రెండవది నిలుస్తుంది — గుణం కాదు. అలా అకారాంత శబ్దం అటువంటి అచ్చుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయంతో కలిసినప్పుడు ప్రత్యయపు అచ్చు మాత్రమే వినబడుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ङे प्रथमयोरम् 7.1.28 · प्रकरण 8← त्वाम्
अम् replaces the dative singular and the nom./acc. singular after युष्मद्/अस्मद्
After युष्मद्/अस्मद्, the dative-singular ending ङे and the singular endings of the first two cases (प्रथमा and द्वितीया, nominative and accusative) are all replaced by अम्. With the further substitutions of the singular base — त्व/म by 7.2.97 — this gives त्वाम्, माम् in the accusative and, with companion rules, तुभ्यम्, मह्यम् in the dative.
యుష్మద్/అస్మద్ తరువాత చతుర్థీ ఏకవచన ప్రత్యయం ఙే, మొదటి రెండు విభక్తుల (ప్రథమా-ద్వితీయా) ఏకవచన ప్రత్యయాలు — అన్నీ అమ్ అవుతాయి. ఏకవచన ప్రాతిపదికాదేశం త్వ/మ (7.2.97) తో కలిసి ద్వితీయలో త్వామ్, మామ్; సహకారి సూత్రాలతో చతుర్థిలో తుభ్యమ్, మహ్యమ్.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
द्वितीयायां च 7.2.87 · प्रकरण 8← त्वाम्
and in the accusative, त्व/म replaces युष्मद्/अस्मद्
In the accusative too, the singular base of युष्मद्/अस्मद् becomes त्व/म: त्वाम् "you", माम् "me". The rule extends to the accusative the singular substitution that 7.2.97 makes, so the accusative singular of these pronouns is built on त्व- and म- like the other singular cases.
ద్వితీయా విభక్తిలో కూడా యుష్మద్/అస్మద్ ఏకవచన ప్రాతిపదికం త్వ/మ అవుతుంది: త్వామ్ "నిన్ను", మామ్ "నన్ను". 7.2.97 చేసే ఏకవచన ఆదేశాన్ని ఈ సూత్రం ద్వితీయకు విస్తరిస్తుంది; కాబట్టి ఈ సర్వనామాల ద్వితీయైకవచనం మిగతా ఏకవచనాల్లాగే త్వ-, మ- పైన నిలుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
त्वमावेकवचने 7.2.97 · प्रकरण 8← त्वाम्
त्व and म replace युष्मद्/अस्मद् in the singular
In the singular throughout, युष्मद् becomes त्व and अस्मद् becomes म. This is the substitution the other rules build on: त्वाम्, माम्; त्वया, मया; त्वयि, मयि. In the dual and plural the base stays युष्म-/अस्म-, so it is the singular that these pronouns reshape most.
ఏకవచనమంతటా యుష్మద్ → త్వ, అస్మద్ → మ. మిగతా సూత్రాలు నిలిచేది ఈ ఆదేశంపైనే: త్వామ్, మామ్; త్వయా, మయా; త్వయి, మయి. ద్వి/బహువచనాల్లో ప్రాతిపదికం యుష్మ-/అస్మ- గా నిలుస్తుంది; కాబట్టి ఈ సర్వనామాలు ఎక్కువగా మార్చుకునేది ఏకవచనాన్నే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
चोः कुः 8.2.30 · प्रकरण 8← रिक्तः
a palatal (चु) becomes a guttural (कु) at word-end or before an obstruent
A palatal sound — च् छ् ज् झ् — is replaced by the matching guttural — क् ग् — when it stands at the end of a word or before an obstruent (झल्, any stop or sibilant). The mouth cannot hold the palatal against a following hard consonant, so it falls back to the throat. So युज् "to join" gives युक्त "joined", its ज् becoming क् before the त् of क्त — the poem's विप्रयुक्तः "parted"; the same turns रिच् to रिक्तः "emptied", उच् to उक्तम् "spoken", and सज् to संसक्ताभिः "clinging".
చు వర్గపు ధ్వని — చ్ ఛ్ జ్ ఝ్ — పదాంతంలో గానీ, ఝల్ (ఏదైనా స్పర్శం లేదా ఊష్మం) ముందు గానీ ఉంటే, దానికి సరిపడే కు వర్గపు ధ్వని — క్ గ్ — గా మారుతుంది. తరువాతి కఠిన హల్లు ముందు నోరు తాలవ్య స్థానాన్ని నిలుపలేక కంఠస్థానానికి జారుతుంది. అలా యుజ్ "కలుపుట" యుక్త "కలిసినది" అవుతుంది — క్త లోని త్ ముందు జ్ క్ అవుతుంది; ఇది కావ్యంలోని విప్రయుక్తః "వేరుపడిన". అదే రిచ్ ను రిక్తః "ఖాళీ అయిన" గా, ఉచ్ ను ఉక్తమ్ "పలికినది" గా, సజ్ ను సంసక్తాభిః "అంటిపెట్టుకున్న" గా మారుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्त्वातोसुन्कसुनः 1.1.40 · प्रकरण 11← आदाय
a form ending in क्त्वा, तोसुन् or कसुन् is called अव्यय (indeclinable)
A word ending in the suffix क्त्वा, तोसुन् or कसुन् is called अव्यय — indeclinable, taking no case ending and never changing form. क्त्वा makes the absolutive, the "having done X" form that leans on a later verb: श्रुत्वा "having heard" is such a word, fixed in shape. When a prefix stands before the root, क्त्वा is replaced by ल्यप् (by 7.1.37), and the ल्यप् form keeps this same अव्यय name — so आलिङ्ग्य "having embraced" and एत्य "having come" are indeclinable too. The derivation names this rule where it fixes the absolutive as an अव्यय.
క్త్వా, తోసున్, లేదా కసున్ ప్రత్యయంతో అంతమయ్యే పదానికి అవ్యయ సంజ్ఞ — అవ్యయం, విభక్తి తీసుకోని, ఎప్పుడూ రూపం మారని పదం. క్త్వా ప్రత్యయం "చేసి" అనే క్త్వాంత (absolutive) రూపాన్ని చేస్తుంది, అది తరువాతి క్రియను ఆనుకొని నిలుస్తుంది: శ్రుత్వా "విని" అటువంటి రూపం. ధాతువు ముందు ఉపసర్గ నిలిస్తే క్త్వా స్థానంలో ల్యప్ వస్తుంది (7.1.37 చేత), ల్యప్ రూపమూ ఇదే అవ్యయ సంజ్ఞ నిలుపుకుంటుంది — ఆలింగ్య "కౌగిలించుకొని", ఏత్య "వచ్చి" కూడా అవ్యయాలు. గొలుసు క్త్వాంత రూపాన్ని అవ్యయంగా నిర్ణయించే చోట ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्ङिति च 1.1.5 · प्रकरण 12← वासितम्; रिक्तः
no गुण or वृद्धि before an affix marked क् or ङ्
The strengthening of a vowel — गुण (इ→ए, उ→ओ, ऋ→अर्) and वृद्धि (its longer grade) — does not take place when the affix that would cause it is marked with an indicatory क् (कित्) or ङ् (ङित्). Many endings carry these marks precisely to keep the root weak. So कृ "to do" reaches चक्रे "he did", where the perfect endings are ङित् and the root ऋ is not raised to अर्; श्रु "to hear" reaches श्रुत्वा "having heard", where क्त्वा is कित् and the उ stays. It is the standard brake on strengthening, and it works by leaving a form unchanged where a plainer affix would have raised it.
అచ్చు బలపడుట — గుణం (ఇ→ఏ, ఉ→ఓ, ఋ→అర్) మరియు వృద్ధి (దాని దీర్ఘతర రూపం) — దాన్ని కలిగించే ప్రత్యయం సూచక క్ (కిత్) గాని ఙ్ (ఙిత్) గాని గుర్తుగలదైనపుడు జరుగదు. ధాతువును బలహీనంగా ఉంచుటకే చాలా ప్రత్యయాలు ఈ గుర్తులను మోస్తాయి. అలా కృ "చేయుట" చక్రే "చేశాడు" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ లిట్ ప్రత్యయాలు ఙిత్, ధాతువు ఋ అర్ గా లేపబడదు; శ్రు "వినుట" శ్రుత్వా "విని" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ క్త్వా కిత్, ఉ నిలుస్తుంది. ఇది బలపడుటపై సాధారణ కళ్ళెం, సాధారణ ప్రత్యయం లేపిన చోట రూపాన్ని మార్పు లేకుండా వదలి పని చేస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आदिर्ञिटुडवः 1.3.5 · प्रकरण 12← आदाय
an initial ञि, टु or डु in a root's teaching form is an इत्
At the start of a root as it is taught (उपदेश, the aupadeśika form the dhātupāṭha lists), the syllables ञि, टु and डु are इत् — indicatory pieces that drop away and leave only a signal behind. The root कृ "do, make" is taught as डुकृञ्, and its opening डु is such an इत्: it never appears in a formed word but marks कृ as taking certain suffixes. So चक्रे "he made", कर्तुम् "to do" and आदाय "having taken" all begin from a root whose taught head was shed by this rule. The derivation names it on the silent step where that head drops.
ధాతువు ఉపదేశింపబడిన రూపం (ఉపదేశం — ధాతుపాఠం చూపే ఔపదేశిక రూపం) మొదట ఉన్న ఞి, టు, డు అక్షరాలు ఇత్లు — తొలగిపోయి కేవలం ఒక సంకేతాన్ని మిగిల్చే సూచక భాగాలు. కృ "చేయు" ధాతువు డుకృఞ్గా ఉపదేశింపబడుతుంది, దాని మొదటి డు అటువంటి ఇత్: అది ఏర్పడిన పదంలో కనబడదు కానీ కృ కొన్ని ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుందని గుర్తు పెడుతుంది. కాబట్టి చక్రే "చేసెను", కర్తుమ్ "చేయుటకు", ఆదాయ "తీసుకొని" అన్నీ ఉపదేశపు తల ఈ సూత్రంచేత రాలిపోయిన ధాతువు నుండి మొదలవుతాయి. ఆ తల రాలే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् 1.3.78 · प्रकरण 12← गच्छेः; शक्ष्यति; भवति
in the remaining case, a root in the active takes परस्मैपद
In the case left over (शेष — a root not sent to the middle by the preceding rules), when the ending stands for the agent (कर्तरि, the active sense) the root takes परस्मैपद, the set of personal endings that turn the action away from the agent. This is the default that catches every root the आत्मनेपद rules did not claim: भू "be, become" is such a root, so भवति "he becomes" and प्रभवति "he arises" take the active endings. The derivation names this rule where it chooses the active set.
మిగిలిన సందర్భంలో (శేషం — ముందటి సూత్రాలు ఆత్మనేపదానికి పంపని ధాతువు), ప్రత్యయం కర్తను సూచించినప్పుడు (కర్తరి, కర్తృ అర్థం) ధాతువు పరస్మైపదాన్ని — క్రియను కర్త నుండి దూరంగా మళ్ళించే పురుష ప్రత్యయాల గణాన్ని — తీసుకుంటుంది. ఇది ఆత్మనేపద సూత్రాలు తీసుకోని ప్రతి ధాతువునూ పట్టుకొనే మూలనియమం: భూ "అగు, ఉండు" అటువంటి ధాతువు, కాబట్టి భవతి "అగును", ప్రభవతి "ఉద్భవించును" పరస్మైపద ప్రత్యయాలను తీసుకుంటాయి. ఆ గణాన్ని ఎంచుకొనే చోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ते प्राग्धातोः 1.4.80 · प्रकरण 12← आदाय
the prefixes (gati and upasarga) stand before the root
The words just named — the upasargas and the other gati particles — are placed before the root (धातु) they qualify. This is the rule that fixes a prefix's position at the head of the verb. So प्र stands before मद् in प्रमत्तः "heedless", आ before लिङ्ग् in आलिङ्ग्य "having embraced", आ before इ in एत्य "having come". The seam between prefix and root is then handled by sandhi, but their order is settled here.
ఇప్పుడే పేర్కొన్న పదాలు — ఉపసర్గలు, ఇతర గతి పదాలు — తాము విశేషించే ధాతువుకు ముందు ఉంచబడతాయి. ఉపసర్గ స్థానాన్ని క్రియ మొదట స్థిరపరచే సూత్రం ఇది. అలా ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తగలవాడు" లో ప్ర మద్ ముందు, ఆలిఙ్గ్య "కౌగిలించి" లో ఆ లిఙ్గ్ ముందు, ఏత్య "వచ్చి" లో ఆ ఇ ముందు నిలుస్తుంది. ఉపసర్గ, ధాతువుల మధ్య సంధి తరవాత జరుగుతుంది, కానీ వాటి క్రమం ఇక్కడ స్థిరమవుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सनाद्यन्ता धातवः 3.1.32 · प्रकरण 12← वासितम्
words ending in सन् and the other सनादि affixes are called धातु (roots)
A word that ends in सन् or any of the सनादि affixes — the set running from सन् through णिच् (the causative sign) and the rest — is itself called धातु, a verb root. This lets a stem already carrying such a suffix be conjugated afresh, taking the tense endings as any root does. The causative roots of the poem stand on this rule: कथ् "tell", रच् "arrange" and सूच् "point out" carry णिच् and are धातु by it, so कथयतः "of the one telling", विरचिताम् "arranged" and सूचयिष्यन्ति "they will point out" build on a stem this rule names a root. The derivation names it on the silent step where the सनादि-ending stem is fixed as a धातु.
సన్తో గాని సనాది ప్రత్యయాలలో (సన్ నుండి ణిచ్ — ప్రేరణ చిహ్నం — మొదలైన గణం) దేనితో గాని అంతమయ్యే పదానికి ధాతు సంజ్ఞ, అదే ఒక క్రియా ధాతువు. దీనివల్ల అటువంటి ప్రత్యయాన్ని ఇప్పటికే కలిగిన అంగం మళ్ళీ, ఏ ధాతువు వలెనే కాలప్రత్యయాలను తీసుకొని, వర్తించగలదు. కావ్యపు ప్రేరణార్థ ధాతువులు ఈ సూత్రంపై నిలుస్తాయి: కథ్ "చెప్పు", రచ్ "అమర్చు", సూచ్ "చూపు" ణిచ్ను కలిగి దీనిచేత ధాతువులు అవుతాయి, కాబట్టి కథయతః "చెప్పేవాని", విరచితామ్ "అమర్చబడిన", సూచయిష్యంతి "చూపుతారు" ఈ సూత్రం ధాతువు అని పిలిచే అంగంపై నిర్మితమవుతాయి. సనాదిఅంత అంగాన్ని ధాతువుగా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्यतासी लृलुटोः 3.1.33 · प्रकरण 12← शक्ष्यति
स्य marks the future लृट् and तास् the periphrastic future लुट्
The affix स्य is added to a root for the simple future (लृट्), and the affix तास् for the periphrastic or "first" future (लुट्, an action expected on some later day). So दृश् "to see" + स्य builds द्रक्ष्यसि "you will see"; पद् gives सम्पत्स्यन्ते "they will come about"; while गम् "to go" + तास् builds गन्तासि "you are going to go". The two futures differ in nearness of time, and this rule hands each its affix.
సామాన్య భవిష్యత్తు (లృట్) కోసం ధాతువుకు స్య ప్రత్యయం, పర్యాయ లేదా అనద్యతన భవిష్యత్తు (లుట్ — తరవాతి ఏదో రోజున జరగబోయే క్రియ) కోసం తాస్ ప్రత్యయం చేర్చబడతాయి. అలా దృశ్ "చూచుట" + స్య ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" ను నిర్మిస్తుంది; పద్ సమ్పత్స్యన్తే "సంభవిస్తాయి" ను; గమ్ "వెళ్ళుట" + తాస్ గన్తాసి "వెళ్ళబోతున్నావు" ను నిర్మిస్తుంది. ఈ రెండు భవిష్యత్తులు కాలదూరంలో తేడా చూపుతాయి, ఈ సూత్రం ఒక్కొక్కదానికి దాని ప్రత్యయాన్ని ఇస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कर्तरि शप् 3.1.68 · प्रकरण 12← गच्छेः; भवति
the class-sign शप् is added after a root, in the active, before a present-system ending
In the active (कर्तरि, when the verb agrees with its agent), the affix शप् — which surfaces as a plain अ, its श् and प् being only markers — is placed between a root and a following सार्वधातुक ending (the present-system endings). It is the class-sign (विकरण) of the first, sixth and tenth verb classes, and it is what makes their present stems thematic. So भू "to be" takes शप् to give भू + अ + ति, which goes on to भवति "he is" — the poem's भवति and प्रभवति; हृ "to carry" likewise gives हरति "he carries". Where a class takes a different sign, or none, this rule does not apply.
కర్తరి ప్రయోగంలో (క్రియ కర్తతో సమన్వయించినప్పుడు) శప్ ప్రత్యయం — దీని శ్, ప్ కేవలం గుర్తులు కావటాన కేవలం అ గా కనబడేది — ధాతువుకూ, తరువాతి సార్వధాతుక ప్రత్యయానికీ (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలకు) మధ్య చేరుతుంది. ఇది మొదటి, ఆరవ, పదవ ధాతుగణాల వికరణం (గణచిహ్నం); వాటి వర్తమాన అఙ్గాలను థెమాటిక్ గా చేసేది ఇదే. అలా భూ "ఉండుట" శప్ తీసుకొని భూ + అ + తి అవుతుంది, అది భవతి "ఉన్నాడు" గా కొనసాగుతుంది — కావ్యంలోని భవతి, ప్రభవతి; హృ "మోయుట" కూడా హరతి "మోస్తాడు" గా అవుతుంది. వేరే వికరణం తీసుకునే గణానికి, లేదా ఏదీ తీసుకోని గణానికి ఈ సూత్రం వర్తించదు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वर्तमाने लट् 3.2.123 · प्रकरण 12← भवति
the present tense लट् for an action going on now
For an action going on now, the affix लट् — the present tense — is placed after the root. भू “to be” gives भवति, “is”. लट् is the first of the ten लकारs, the slots the tense-and-mood endings fill.
ఇప్పుడు జరుగుతున్న క్రియకు ధాతువు తరువాత లట్ — వర్తమాన లకారం — వస్తుంది. భూ (ఉండుట) → భవతి. పది లకారాల్లో లట్ మొదటిది; కాలార్థ ప్రత్యయాలు నిండే స్థానాలే ఈ లకారాలు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लृट् शेषे च 3.3.13 · प्रकरण 12← शक्ष्यति
लृट् (the future) in the general sense as well
The affix लृट् forms the simple future and applies in the plain future sense, beyond the particular senses the neighbouring rules assign. The स्य of the future comes by 3.1.33, and the personal endings then follow: गमिष्यति "will go", करिष्यति "will do". It is the ordinary "shall/will" of Sanskrit.
మిగిలిన (సామాన్య) భవిష్యదర్థంలో ధాతువుకు లృట్ ప్రత్యయం వస్తుంది — భవిష్యత్తు. 3.1.33 చేత స్య, ఆపై తిఙ్ ఆదేశాలు చేరి రూపమవుతుంది: గమిష్యతి "వెళ్తాడు", కరిష్యతి "చేస్తాడు". ఇది సంస్కృతపు సాధారణ భవిష్యత్కాలం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ् 3.3.161 · प्रकरण 12← गच्छेः
लिङ् (the optative) in command, invitation, address, entreaty, deliberation and prayer
In the senses of injunction (विधि), invitation, respectful address, solicited request, deliberative question and prayer, a root takes लिङ् — the optative or "potential". It renders "should, may, would": गच्छेत् "he should go", कुर्यात् "he should do". The one mood carries the whole range from a rule laid down to a wish expressed.
విధి, నిమంత్రణ, ఆమంత్రణ, అధీష్ట (గౌరవంతో కోరడం), సంప్రశ్న (ఆలోచనతో ప్రశ్నించడం), ప్రార్థన — ఈ అర్థాల్లో ధాతువుకు లిఙ్ (విధిలిఙ్) వస్తుంది. "చేయవలెను, చేయవచ్చు" అనే భావం: గచ్ఛేత్ "వెళ్ళవలెను", కుర్యాత్ "చేయవలెను". విధి నుండి కోరిక దాకా ఈ ఒక్క లకారమే మోస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् 3.4.78 · प्रकरण 12← गच्छेः; शक्ष्यति; भवति
the eighteen personal endings (तिङ्) that replace a verb's tense-marker (लकार)
This one sūtra names, in a single run, all eighteen verbal personal endings — the तिङ् set — that stand in for the abstract tense-marker (लकार) a verb first receives. Nine are parasmaipada (active): तिप् तस् झि, सिप् थस् थ, मिप् वस् मस्; nine are ātmanepada (middle): त आताम् झ, थास् आथाम् ध्वम्, इट् वहि महिङ् — three persons against singular, dual and plural in each voice. Every finite verb in the poem takes one: चक्रे "he did" reaches the ātmanepada त, रुणद्धि "he obstructs" the parasmaipada तिप्, द्रक्ष्यसि "you will see" the सिप्. It is the verb's counterpart to 4.1.2, which lists the noun's सुप् endings.
ఈ ఒక్క సూత్రం, ఒక క్రియ మొదట పొందే భావ కాలచిహ్నం (లకారం) స్థానంలో వచ్చే పద్దెనిమిది క్రియా పురుష ప్రత్యయాలను — తిఙ్ గణాన్ని — ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది. తొమ్మిది పరస్మైపదం: తిప్ తస్ ఝి, సిప్ థస్ థ, మిప్ వస్ మస్; తొమ్మిది ఆత్మనేపదం: త ఆతామ్ ఝ, థాస్ ఆథామ్ ధ్వమ్, ఇట్ వహి మహిఙ్ — ప్రతి పదంలో మూడు పురుషలు ఏకవచన, ద్వివచన, బహువచనాలకు ఎదురుగా. కావ్యంలోని ప్రతి తిఙంత క్రియా వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది: చక్రే "చేశాడు" ఆత్మనేపద త ను, రుణద్ధి "అడ్డగిస్తాడు" పరస్మైపద తిప్ ను, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" సిప్ ను చేరుకుంటాయి. నామపదపు సుప్ ప్రత్యయాలను పేర్కొనే 4.1.2 కు ఇది క్రియాపరమైన జోడి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
इतश्च 3.4.100 · प्रकरण 12← गच्छेः
and the final इ of a ङित् personal ending is dropped
And the final इ of a personal ending that is marked ङित् is dropped. Such endings stand in the imperfect (लङ्), the optative (विधिलिङ्) and the other secondary tenses. So the third-person ति, having lost its इ, ends in a bare त्: भू gives अभूत् "it became", वस् gives व्यवस्येत् and अधिवसेः; the second-person सि gives a final -ः: गच्छेः "you would go", यायाः "you would go", भूः. It is what makes these forms end short where the present ends in -ति and -सि.
మరియు ఙిత్ గుర్తుగల పురుష ప్రత్యయపు అంత్య ఇ లోపిస్తుంది. ఇలాంటి ప్రత్యయాలు అనద్యతన భూత (లఙ్), విధ్యర్థ (విధిలిఙ్) మొదలైన కాలాల్లో నిలుస్తాయి. అలా ప్రథమ పురుష తి తన ఇ ని కోల్పోయి కేవలం త్ తో చివరవుతుంది: భూ అభూత్ "అయ్యింది" ను, వస్ వ్యవస్యేత్, అధివసేః ను ఇస్తుంది; మధ్యమ పురుష సి అంత్య -ః ను ఇస్తుంది: గచ్ఛేః "వెళ్తావు", యాయాః "వెళ్తావు", భూః. వర్తమానం -తి, -సి తో చివరయ్యే చోట ఈ రూపాలు పొట్టిగా చివరయ్యేలా చేసేది ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च 3.4.103 · प्रकरण 12← गच्छेः
the optative adds the augment यासुट् before its parasmaipada endings, and it is ङित्
In the optative (विधिलिङ्, "you should / would"), before the parasmaipada personal endings the augment यासुट् — the piece यास् — is inserted between the stem and the ending. It is pronounced उदात्त (high-pitched) and is marked ङित्. The ङित् mark matters: it forbids the strengthening (गुण) of the root vowel that a plain ending would cause, so the root stays weak. So कृ "to do" reaches कुर्यात् "he should do"; गम् "to go" reaches गच्छेः "you would go"; अस् "to be" reaches स्यात् "it would be". The यास् is worn down to या and then further by the rules that follow.
విధ్యర్థంలో (విధిలిఙ్, "చేయవలెను / చేయును"), పరస్మైపద పురుష ప్రత్యయాల ముందు యాసుట్ ఆగమం — యాస్ అనే భాగం — అంగానికీ ప్రత్యయానికీ మధ్య చేర్చబడుతుంది. ఇది ఉదాత్త స్వరంతో పలుకబడుతుంది, ఙిత్ గుర్తుగలది. ఈ ఙిత్ గుర్తు ముఖ్యం: సాధారణ ప్రత్యయం కలిగించే ధాతు స్వరపు గుణాన్ని అది నిషేధిస్తుంది, కనుక ధాతువు బలహీనంగా నిలుస్తుంది. అలా కృ "చేయుట" కుర్యాత్ "చేయవలెను" కు; గమ్ "వెళ్ళుట" గచ్ఛేః "వెళ్తావు" కు; అస్ "ఉండుట" స్యాత్ "ఉండును" కు చేరుతుంది. యాస్ యా గా, ఆ తరవాత మరింత, తరవాతి సూత్రాల చేత అరిగిపోతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिङ्शित्सार्वधातुकम् 3.4.113 · प्रकरण 12← गच्छेः; शक्ष्यति; भवति
a तिङ् ending and a शित् affix are called सार्वधातुक
A तिङ् ending (तिङ्, the block of finite personal endings) and any शित् affix (शित्, one that carries श् as its इत् mark, such as the class-signs शप् and श्यन्) are called सार्वधातुक — "reaching the whole root", the class of affixes that stand in the present system and act on the root as a whole. भवति "he becomes" ends in the तिङ् ending तिप् and carries the class-sign शप्, both सार्वधातुक. The name matters because other rules turn on it — some strengthenings apply only before a सार्वधातुक affix. The derivation names this rule where it fixes the affix as सार्वधातुक.
తిఙ్ ప్రత్యయం (తిఙ్ — క్రియాపదపు పురుష ప్రత్యయాల గణం) మరియు ఏదైనా శిత్ ప్రత్యయం (శిత్ — శ్ను ఇత్గా కలిగినది, శప్, శ్యన్ వంటి గణచిహ్నాలు) సార్వధాతుక సంజ్ఞ పొందుతాయి — "ధాతువు పూర్తికి చేరునది", వర్తమాన వ్యవస్థలో నిలిచి ధాతువును మొత్తంగా వర్తించే ప్రత్యయాల గణం. భవతి "అగును" తిఙ్ ప్రత్యయం తిప్తో అంతమై గణచిహ్నం శప్ను కలిగి ఉంది, రెండూ సార్వధాతుకాలు. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం — కొన్ని బలపరిచే మార్పులు సార్వధాతుక ప్రత్యయం ముందు మాత్రమే జరుగుతాయి. ప్రత్యయాన్ని సార్వధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आर्धधातुकं शेषः 3.4.114 · प्रकरण 12← वासितम्; आदाय; शक्ष्यति; रिक्तः
the affix left over (not तिङ् or शित्) is called आर्धधातुक
Any affix enjoined after a root that is not a तिङ् ending and not a शित् affix — everything left over (शेष) once the सार्वधातुक affixes are set aside — is called आर्धधातुक, the class that reaches "half the root" and builds the stems outside the present system. The कृत् suffixes fall here: क्त in प्रमत्तः "heedless", क्त्वा in श्रुत्वा "having heard", and the future sign स्य in द्रक्ष्यसि "you will see" are all आर्धधातुक. The name governs whether the augment इट् may come and how the root's vowel strengthens. The derivation names this rule where it fixes the कृत् or derived affix as आर्धधातुक.
ధాతువు తరువాత విధించిన ప్రత్యయాలలో తిఙ్ ప్రత్యయమూ కాక శిత్ ప్రత్యయమూ కాక — సార్వధాతుక ప్రత్యయాలను పక్కన పెట్టాక మిగిలినది (శేషం) — దానికి ఆర్ధధాతుక సంజ్ఞ, "ధాతువులో సగానికే" చేరి వర్తమాన వ్యవస్థ వెలుపలి రూపాలను నిర్మించే గణం. కృత్ ప్రత్యయాలు ఇక్కడకు వస్తాయి: ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లోని క్త, శ్రుత్వా "విని" లోని క్త్వా, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" లోని భవిష్యత్ చిహ్నం స్య — అన్నీ ఆర్ధధాతుకాలు. ఇట్ ఆగమం వచ్చునా, ధాతువు అచ్చు ఎలా బలపడునా అనేది ఈ సంజ్ఞపై ఆధారపడుతుంది. కృత్ లేదా సాధిత ప్రత్యయాన్ని ఆర్ధధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लोपो व्योर्वलि 6.1.66 · प्रकरण 12← गच्छेः
व् and य् are dropped before a consonant of the वल् set
A व् or a य् is dropped when a वल् consonant follows — वल् being the consonants other than य्, that is, the ordinary stops, sibilants and the rest. So in the optative इय् loses its य् before the ending's स्: गम् reaches गच्छेः through गच्छ् + अ + इय् + स् → गच्छ् + अ + इ + स्. And भू "to be" reaches अभूत् "it became" when the व् of the aorist stem भूव् drops before त्: अ + भू + व् + त् → अ + भू + त्; likewise भूः. Strip these glides and the vowel before them stands bare against the ending.
వల్ హల్లు తరవాత వచ్చినపుడు వ్ గాని య్ గాని లోపిస్తుంది — వల్ అనగా య్ తప్ప మిగిలిన హల్లులు, అనగా సాధారణ స్పర్శలు, ఊష్మలు మొదలైనవి. అలా విధ్యర్థంలో ఇయ్ తన య్ ను ప్రత్యయపు స్ ముందు కోల్పోతుంది: గమ్ గచ్ఛ్ + అ + ఇయ్ + స్ → గచ్ఛ్ + అ + ఇ + స్ ద్వారా గచ్ఛేః కు చేరుతుంది. మరియు భూ "ఉండుట" — లుఙ్ అంగం భూవ్ యొక్క వ్ త్ ముందు లోపించినపుడు — అభూత్ "అయ్యింది" కు చేరుతుంది: అ + భూ + వ్ + త్ → అ + భూ + త్; భూః కూడా అలాగే. ఈ అర్ధస్వరాలను తొలగిస్తే వాటి ముందరి అచ్చు ప్రత్యయాన్ని ఎదుర్కొని ఒంటరిగా నిలుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो लोपः 6.4.48 · प्रकरण 12← वासितम्
a stem's final short अ drops before a vowel-affix of the ārdhadhātuka set
When an ārdhadhātuka affix follows — one of the affixes used away from the present tenses: the tense-stems, the primary derivatives, the causative इ (णिच्) — the final short अ of the stem before it is dropped. The tenth-class and causative stems feel this most. कथ् "to tell" is taught with an inherent अ as कथ; when it takes the causative इ, that अ falls — कथ + इ becomes कथ् + इ — and the poem reaches कथयतः "of the one telling". The same fall carries रच् in विरचिताम् "composed", वास् in वासितम् "perfumed", and सूच् in सूचयिष्यन्ति "they will point out".
ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం — వర్తమాన కాలం వెలుపల వాడే ప్రత్యయాలలో ఒకటి: కాల-అంగాలు, కృత్ ప్రత్యయాలు, ప్రయోజక ఇ (ణిచ్) — వచ్చినపుడు, దాని ముందున్న అంగపు చివరి చిన్న అ లోపిస్తుంది. చురాది, ప్రయోజక అంగాలు దీన్ని ఎక్కువగా అనుభవిస్తాయి. కథ్ "చెప్పుట" లోపల ఉన్న అ తో కథ గా నేర్పబడుతుంది; ప్రయోజక ఇ చేరినపుడు ఆ అ పడిపోతుంది — కథ + ఇ కథ్ + ఇ అవుతుంది — కావ్యం కథయతః "చెప్పుతున్నవాని" కు చేరుతుంది. అదే లోపం విరచితామ్ "రచించిన" లో రచ్ ను, వాసితమ్ "సువాసన చేసిన" లో వాస్ ను, సూచయిష్యన్తి "సూచిస్తారు" లో సూచ్ ను నడిపిస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
णेरनिटि 6.4.51 · प्रकरण 12← वासितम्
the causative marker णि drops before an अनिट् ārdhadhātuka
The causative and tenth-class marker णि (णिच्, which shows as an इ on the stem) is dropped before an ārdhadhātuka suffix that takes no इट् augment — an अनिट् suffix, one that joins without an inserted इ. पट् "to split" is a tenth-class root, so it carries णि — पाटि; before the gerund ल्यप् (which appears as य and takes no इट्) the णि falls: उद् + पाटि + य → उत्पाट्य "having uprooted". Where the following suffix does take इट्, as a present ending does, the णि stays, and कथ् keeps it in कथयति "he tells".
ణిచ్ ప్రేరణార్థ, చురాది గణపు గుర్తు ణి (కాండంపై ఇ గా కనిపించేది) — ఇట్ ఆగమాన్ని గ్రహించని ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం ముందు లోపిస్తుంది — అనిట్ ప్రత్యయం, అంటే చేర్చిన ఇ లేకుండా కలిసేది. పట్ "చీల్చుట" చురాది ధాతువు, కనుక ణి ని మోస్తుంది — పాటి; య గా కనిపించి ఇట్ గ్రహించని ల్యప్ (గత్వార్థ) ముందు ణి లోపిస్తుంది: ఉద్ + పాటి + య → ఉత్పాట్య "పెకలించి". తరవాతి ప్రత్యయం ఇట్ ను గ్రహిస్తే — వర్తమాన ప్రత్యయం వలె — ణి నిలుస్తుంది, కథ్ దాన్ని కథయతి "చెప్పును" లో నిలుపుకొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् 7.2.10 · प्रकरण 12← शक्ष्यति; रिक्तः
after a single-vowel root unaccented in its teaching form, आर्धधातुक takes no इट्
After a root that is एकाच् — of a single vowel, one syllable — and anudātta (unaccented) in the way it is taught, an आर्धधातुक affix does not take the augment इट् (the इ- that otherwise props such an affix onto the root). These are the अनिट् roots, the ones that join their suffix bare. दृश् "see", कृ "do" and पद् "go" are among them, so द्रक्ष्यसि "you will see", कर्तुम् "to do" and सम्पत्स्यन्ते "they will come about" set the future or the infinitive straight on the root with no इ between. The derivation names this rule on the silent step where the इट् is withheld.
ఏకాచ్ — ఒకే అచ్చు, ఒక అక్షరం — అయి, ఉపదేశింపబడిన తీరులో అనుదాత్తమైన (అనుదాత్త) ధాతువు తరువాత ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం ఇట్ ఆగమాన్ని (లేకపోతే ఆ ప్రత్యయాన్ని ధాతువుకు ఆనించే ఇ-) తీసుకోదు. ఇవి అనిట్ ధాతువులు, తమ ప్రత్యయాన్ని ప్రత్యయాంతరం లేకుండా చేరేవి. దృశ్ "చూడు", కృ "చేయు", పద్ "పోవు" వీటిలోనివి, కాబట్టి ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు", కర్తుమ్ "చేయుటకు", సంపత్స్యంతే "సంభవించును" భవిష్యత్తును లేదా భావార్థకాన్ని మధ్య ఇ లేకుండా నేరుగా ధాతువుపై ఉంచుతాయి. ఇట్ ఆగిపోయే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आर्धधातुकस्येड् वलादेः 7.2.35 · प्रकरण 12← वासितम्
an ārdhadhātuka suffix beginning with a वल् consonant takes the augment इट् (इ)
An ārdhadhātuka suffix (आर्धधातुक — the class that holds the past participle क्त, the futures, the perfect and more) that begins with a वल् consonant — any consonant except य् — receives the augment इट्, a prefixed इ. This इ is what lets a consonant-initial suffix attach without an unpronounceable cluster. So रच् "to arrange" + त gives रचित, in विरचिताम् "arranged"; वञ्च् gives वञ्चितः "deceived"; the future सूचयिष्यन्ति carries the same इ before its स्य. Roots that block the augment are called अनिट्; those that take it, सेट्.
వల్ హల్లుతో — య్ తప్ప ఏ హల్లుతోనైనా — మొదలయ్యే ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం (ఆర్ధధాతుకము — క్త కృదంతం, భవిష్యత్తులు, పరోక్షం మొదలైనవి కల గణం) తనకు ముందు ఇట్ ఆగమాన్ని — చేర్చిన ఇ ను — పొందుతుంది. ఈ ఇ, హల్లుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయం ఉచ్చరించలేని సంయుక్తాక్షరం లేకుండా చేరేలా చేస్తుంది. అలా రచ్ "అమర్చుట" + త రచిత అవుతుంది, విరచితామ్ "అమర్చబడిన" లో; వఞ్చ్ వఞ్చితః "మోసగింపబడిన" ను; భవిష్యత్తు సూచయిష్యన్తి తన స్య ముందు అదే ఇ ను మోస్తుంది. ఆగమాన్ని నిరోధించే ధాతువులను అనిట్ అంటారు; తీసుకునేవి సేట్.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य 7.2.79 · प्रकरण 12← गच्छेः
in the optative, the स् of the ending and its augment is dropped, unless it is the last sound
In the optative (लिङ्), a स् belonging to the sārvadhātuka ending or to its यासुट् augment is dropped — but only a स् that is not the final sound of the form. So the यास् augment, whose स् is not final, loses it and becomes या: गम् reaches गच्छेः through गच्छ् + अ + यास् + स् → गच्छ् + अ + या + स्, where the first स् (of यास्) goes and the last स् (the ending) stays. वस् "to dwell" gives अधिवसेः, and या "to go" gives यायाः. Where the स् would be the last sound of the word it is kept, which is why the ending's own स् survives.
విధ్యర్థంలో (లిఙ్), సార్వధాతుక ప్రత్యయానికి గాని దాని యాసుట్ ఆగమానికి గాని చెందిన స్ లోపిస్తుంది — కాని రూపపు చివరి ధ్వని కాని స్ మాత్రమే. అలా యాస్ ఆగమం, దాని స్ చివరిది కాదు కనుక, దాన్ని కోల్పోయి యా అవుతుంది: గమ్ గచ్ఛ్ + అ + యాస్ + స్ → గచ్ఛ్ + అ + యా + స్ ద్వారా గచ్ఛేః కు చేరుతుంది, ఇక్కడ మొదటి స్ (యాస్ ది) పోతుంది, చివరి స్ (ప్రత్యయానిది) నిలుస్తుంది. వస్ "నివసించుట" అధివసేః ను, యా "వెళ్ళుట" యాయాః ను ఇస్తుంది. స్ పదపు చివరి ధ్వని అయ్యే చోట అది నిలుపబడుతుంది, అందుకే ప్రత్యయపు సొంత స్ మిగులుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो येयः 7.2.80 · प्रकरण 12← गच्छेः
after a stem ending in अ, the या of the optative augment becomes इय्
After a stem that ends in short अ, the या left from the optative augment यासुट् is replaced by इय्. This is the step that turns the first-class present stem into its optative shape. So गम् "to go", whose present stem गच्छ + अ ends in अ, reaches गच्छ् + अ + या + स् → गच्छ् + अ + इय् + स्, on the way to गच्छेः "you would go"; वह् in the causative gives वाहयेत् the same way. Where the stem does not end in अ the या stays, as in यायाः from या.
హ్రస్వ అ తో చివరయ్యే అంగం తరవాత, విధ్యర్థ ఆగమం యాసుట్ నుండి మిగిలిన యా ఇయ్ చే మార్చబడుతుంది. మొదటి గణపు వర్తమాన అంగాన్ని దాని విధ్యర్థ రూపంగా మార్చే మెట్టు ఇదే. అలా గమ్ "వెళ్ళుట", దాని వర్తమాన అంగం గచ్ఛ + అ అ తో చివరవుతుంది కనుక, గచ్ఛ్ + అ + యా + స్ → గచ్ఛ్ + అ + ఇయ్ + స్ కు చేరి, గచ్ఛేః "వెళ్తావు" వైపు సాగుతుంది; వహ్ ప్రేరణార్థంలో వాహయేత్ ను అలాగే ఇస్తుంది. అంగం అ తో చివరవని చోట యా నిలుస్తుంది, యా నుండి యాయాః లో వలె.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
इषुगमियमां छः 7.3.77 · प्रकरण 12← गच्छेः
इष्, गम्, यम् take छ् before a शित् affix
Three roots — इष् "to wish", गम् "to go", यम् "to restrain" — replace their final consonant with छ् (which then doubles to च्छ) before a शित् affix, an affix marked with श् such as the present marker श. So गम् becomes गच्छ, giving गच्छति "he goes", गच्छेः "you would go", and गच्छत्सु "among those going"; and इष् becomes इच्छ in इच्छामि "I wish".
మూడు ధాతువులు — ఇష్ "కోరుట", గమ్ "వెళ్ళుట", యమ్ "నిగ్రహించుట" — శిత్ ప్రత్యయం ముందు, అంటే శ్ గుర్తుగల ప్రత్యయం (వర్తమాన గుర్తు శ వంటిది) ముందు, తమ చివరి హల్లును ఛ్ చేత మారుస్తాయి (అది తరవాత చ్ఛ గా రెట్టింపు అవుతుంది). అలా గమ్ గచ్ఛ అవుతుంది, గచ్ఛతి "వెళ్తాడు", గచ్ఛేః "వెళ్తావు", గచ్ఛత్సు "వెళ్తున్నవారిలో" ఇస్తుంది; ఇష్ ఇచ్ఛ అవుతుంది ఇచ్ఛామి "కోరుతాను" లో.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सार्वधातुकार्धधातुकयोः 7.3.84 · प्रकरण 12← भवति
a root's final इक् vowel takes guṇa before a सार्वधातुक or आर्धधातुक affix
A root ending in one of the इक् vowels — इ उ ऋ ऌ — takes guṇa, the middle grade (इ/उ → ए/ओ, ऋ → अर्), before an affix of either great class: a सार्वधातुक (the present-system endings) or an आर्धधातुक (the endings and suffixes outside it — futures, infinitives, most kṛt affixes). So भू "to be" raises to भो before the present ending, giving भवति "he is"; कृ "to do" raises to कर् before the infinitive तुम्, giving कर्तुम् "to do"; श्रु "to hear" to श्रो in श्रोष्यसि "you will hear". It is the principal rule that strengthens a root's final vowel one grade.
ఇక్ అచ్చుల్లో — ఇ ఉ ఋ ఌ — ఒకదానితో అంతమయ్యే ధాతువు, రెండు మహాగణాల్లో ఏ ప్రత్యయం ముందైనా — సార్వధాతుకం (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలు) లేదా ఆర్ధధాతుకం (దానికి వెలుపలి ప్రత్యయాలు — భవిష్యత్తు, తుమున్, చాలా కృత్ ప్రత్యయాలు) ముందు — గుణం, మధ్య మెట్టు (ఇ/ఉ → ఏ/ఓ, ఋ → అర్), పొందుతుంది. అలా భూ "ఉండుట" వర్తమాన ప్రత్యయం ముందు భో గా ఎక్కి భవతి "ఉన్నాడు" అవుతుంది; కృ "చేయుట" తుమ్ ముందు కర్ గా ఎక్కి కర్తుమ్ "చేయుటకు" అవుతుంది; శ్రు "వినుట" శ్రోష్యసి "వింటావు" లో శ్రో గా. ధాతువు అంత్య అచ్చును ఒక మెట్టు బలపరచే ప్రధాన సూత్రం ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
दाधा घ्वदाप् 1.1.20 · प्रकरण 14← आदाय
the दा and धा roots, except दाप्, are named घु
The roots शaped like दा "give" and धा "put" are given the name घु, except दाप् "cut" (and दैप् "purify"). The घु name gathers just those दा/धा roots that behave alike, so that later rules — the ones that drop or shorten their long आ before certain endings — can reach them by one word. आदाय "having taken", from दा with आ, दधानः "holding", from धा, and श्रद्दधानाः "believing" all stand on roots this rule names घु. The derivation names it on the silent step where the root is fixed as घु.
దా "ఇచ్చు", ధా "ఉంచు" వంటి ధాతువులకు ఘు అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది, దాప్ "కోయు" (మరియు దైప్ "శుద్ధిచేయు") తప్ప. ఘు సంజ్ఞ ఒకేలా ప్రవర్తించే ఆ దా/ధా ధాతువులను మాత్రమే ఒక్క పదంలో కూర్చుతుంది, తద్వారా తరువాతి సూత్రాలు — కొన్ని ప్రత్యయాల ముందు వాటి దీర్ఘ ఆ ను తొలగించే లేదా హ్రస్వం చేసేవి — వాటిని ఒక్క మాటతో అందుకోగలవు. ఆదాయ "తీసుకొని", ఆ తో దా నుండి, దధానః "ధరిస్తూ", ధా నుండి, శ్రద్దధానాః "నమ్మేవారు" అన్నీ ఈ సూత్రం ఘు అని పిలిచే ధాతువులపై నిలుస్తాయి. ధాతువును ఘు గా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सत्यापपाशरूपवीणातूलश्लोकसेनालोमत्वचवर्मवर्णचूर्णचुरादिभ्यो णिच् 3.1.25 · प्रकरण 21← वासितम्
णिच् after सत्य and the like and after the tenth class (चुरादि)
The affix णिच् (an इ that marks its stem a verb) is added after सत्य "true", पाश, रूप and the rest of that list, and after चुर् "to steal" and the roots that head its list — the चुरादि or tenth class. Here णिच् is not causative but the class's own marker (स्वार्थे, "in the root's own sense"). चुर् + णिच् → चोरि → चोरयति "steals"; the poem's कथ् "tell", रच् "compose", वास् "perfume" and सूच् "point to" are of this class, as कथयतः "the two tell".
ణిచ్ ప్రత్యయం (తన స్థానాన్ని ధాతువుగా గుర్తించే ఇ) సత్య "నిజము", పాశ, రూప మొదలైన వాటి తరవాత, అలాగే చుర్ "దొంగిలించుట" మొదలైన ధాతువుల తరవాత — చురాది గణం, పదవ గణం — చేరుతుంది. ఇక్కడ ణిచ్ ప్రేరణార్థం కాదు, గణపు స్వంత గుర్తు (స్వార్థే, "ధాతువు తన అర్థంలోనే"). చుర్ + ణిచ్ → చోరి → చోరయతి "దొంగిలించును"; పద్యంలోని కథ్ "చెప్పుట", రచ్ "రచించుట", వాస్ "సువాసన చేయుట", సూచ్ "సూచించుట" ఈ గణంవే, కథయతః "ఇద్దరు చెప్పుదురు" అన్నట్టు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
हेतुमति च 3.1.26 · प्रकरण 22← वासितम्
the causative affix णिच्, added when the action has a prompter
When an action has a हेतु — a causer who sets a doer to it — the affix णिच् (an इ that leaves guṇa or vṛddhi on the root) is placed after the root, and the prompter becomes the sentence's agent. रम् “take delight” → रमयति “gives delight” (1.33), दृश् “see” → दर्शयति “shows, causes to see” (1.39), वह् “carry” → वाहयति “has it carried” (1.40). The causative stem then takes the ordinary tense endings over the इ.
హేతువు — ప్రేరకుడు — ఉన్నప్పుడు ధాతువు తరువాత ణిచ్ ప్రత్యయం (గుణ/వృద్ధిని మిగిల్చే ఇ) వస్తుంది, ప్రేరకుడే కర్త అవుతాడు. రమ్ → రమయతి (1.33), దృశ్ → దర్శయతి (1.39), వహ్ → వాహయతి (1.40). ఆ ఇ మీద సాధారణ కాల ప్రత్యయాలు చేరుతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्तक्तवतू निष्ठा 1.1.26 · प्रकरण 34← वासितम्; रिक्तः
the क्त and क्तवतु affixes are named निष्ठा
The two affixes क्त and क्तवतु are given the name निष्ठा. क्त makes the past passive participle (कृतम् "done") and क्तवतु the past active participle (कृतवत् "having done"); gathering both under one name lets the later rules that shape them — the ones that add or withhold the augment इट्, or change the root before them — reach both by one word. प्रमत्तः "heedless", from मद् with क्त, तीर्णः "crossed", from तॄ, and विरचिताम् "arranged", from रच् with the causative, all end in a निष्ठा affix. The derivation names it on the silent step where the affix is fixed as निष्ठा.
క్త, క్తవతు అనే రెండు ప్రత్యయాలకు నిష్ఠా అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. క్త భూతకాల కర్మణి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతమ్ "చేయబడిన"), క్తవతు భూతకాల కర్తరి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతవత్ "చేసినవాడు"); రెంటినీ ఒక సంజ్ఞ కింద కూర్చడం వల్ల వాటిని తీర్చిదిద్దే తరువాతి సూత్రాలు — ఇట్ ఆగమాన్ని చేర్చే లేదా ఆపే, లేదా వాటి ముందు ధాతువును మార్చే సూత్రాలు — రెంటినీ ఒక్క మాటతో అందుకోగలవు. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త గలవాడు", మద్ నుండి క్త తో, తీర్ణః "దాటిన", తౄ నుండి, విరచితామ్ "అమర్చబడిన", రచ్ నుండి ప్రేరణతో, అన్నీ నిష్ఠా ప్రత్యయంతో అంతమవుతాయి. ప్రత్యయం నిష్ఠాగా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
निष्ठा 3.2.102 · प्रकरण 34← वासितम्; रिक्तः
the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root in a past sense
In the sense of the past, the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root. क्त gives the past participle — usually passive (कृत 'done', गत 'gone'), active with verbs of state or motion (मत्त 'intoxicated'); क्तवतु gives the active past participle in -तवत् (कृतवत् 'having done'). The क्त word then declines as an ordinary adjective and agrees with its noun.
భూతార్థంలో ధాతువు తరువాత నిష్ఠా ప్రత్యయాలు క్త, క్తవతు వస్తాయి. క్త భూత కృదంతం — సాధారణంగా కర్మణి (కృత "చేయబడినది", గత "వెళ్లినది"), స్థితి/గతి ధాతువులకు కర్తరి (మత్త "మత్తెక్కినవాడు"); క్తవతు కర్తరి భూత కృదంతం -తవత్ (కృతవత్ "చేసినవాడు"). క్త రూపం సామాన్య విశేషణంలా నడిచి తన నామంతో అన్వయిస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
निष्ठायां सेटि 6.4.52 · प्रकरण 34← वासितम्
णि is dropped before a निष्ठा affix that takes इट्
Before a निष्ठा affix (the past participle -त) that takes the इट् augment (an इ before it), the णि marker is dropped. भावि (from भू, made a verb-stem by णि) + इत → भावित "brought into being". The poem's tenth-class रच् "compose" gives विरचिताम् "the composed one".
ఇట్ ఆగమం (ముందు ఒక ఇ) పొందే నిష్ఠా ప్రత్యయం (భూతకృదంతం -త) ముందు ణి గుర్తు లోపిస్తుంది. భావి (భూ నుండి ణి చే ధాతురూపమైనది) + ఇత → భావిత "కలిగింపబడినది". పద్యంలోని పదవ గణపు రచ్ "రచించుట" → విరచితామ్ "రచింపబడినదానిని".
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
समानकर्तृकयोः पूर्वकाले 3.4.21 · प्रकरण 36← आदाय
the absolutive क्त्वा for the earlier of two acts by one agent
When two actions share one agent, the earlier of them takes the affix क्त्वा — the absolutive, “having …ed”. भुक्त्वा व्रजति, “having eaten, he goes”. It ties two verbs into one sentence under a single subject, the क्त्वा-form always the prior act. नीत्वा and स्थित्वा are of this kind.
ఒకే కర్తకు రెండు క్రియలు ఉన్నప్పుడు, ముందు జరిగేదానికి క్త్వా ప్రత్యయం — క్త్వార్థకం (అసమాపక క్రియ), “…చేసి” — వస్తుంది. భుక్త్వా వ్రజతి — “తిని వెళ్తాడు”. ఒకే కర్తతో రెండు క్రియలను ఒక వాక్యంగా కలుపుతుంది; క్త్వాంత రూపమే ముందటి పని. నీత్వా, స్థిత్వా ఈ రకమే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप् 7.1.37 · प्रकरण 36← आदाय
in a compound not preceded by नञ्, क्त्वा becomes ल्यप्
The absolutive affix क्त्वा (which alone gives -त्वा) becomes ल्यप् when the root stands in a compound whose prior member is not the negative नञ्. ल्यप् yields -य, or -त्य after a short-vowel root by the तुक् augment: प्र + आप् → प्राप्य "having reached", वि + लोक् → विलोक्य "having looked", आ + दा → आदाय "having taken". The bare uncompounded absolutive keeps क्त्वा (गत्वा).
సమాసంలో పూర్వపదం నఞ్ (నిషేధం) కానప్పుడు, ధాతువుకు క్త్వా బదులు ల్యప్ వస్తుంది. ల్యప్ –య ఇస్తుంది; హ్రస్వాంత ధాతువుకు తుక్ ఆగమంతో –త్య: ప్ర + ఆప్ → ప్రాప్య "పొంది", వి + లోక్ → విలోక్య "చూసి", ఆ + దా → ఆదాయ "తీసుకుని". సమాసం లేని కేవల ల్యబంతం క్త్వానే నిలుపుకుంటుంది (గత్వా).
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद् वृद्धम् 1.1.73 · प्रकरण 48← आदाय
a stem whose first vowel is a वृद्धि vowel is named वृद्धम्
A stem the first of whose vowels (अचाम् आदिः) is a वृद्धि vowel — आ, ऐ or औ — is given the name वृद्धम्. The name marks a word as begun in a strengthened vowel, so the rules that turn on such a beginning can reach it. आदाय "having taken", आरूढे "mounted" and आयत्तम् "dependent" all open in आ, and are वृद्धम् by this rule. The derivation names it on the silent step where the word is fixed as वृद्धम्.
ఏ అంగం మొదటి అచ్చు (అచామ్ ఆదిః) వృద్ధి అచ్చు — ఆ, ఐ లేదా ఔ — అయితే, ఆ అంగానికి వృద్ధమ్ అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ, పదం బలపడిన అచ్చుతో మొదలైనట్లు గుర్తిస్తుంది, తద్వారా అటువంటి ఆరంభంపై ఆధారపడే సూత్రాలు దాన్ని అందుకోగలవు. ఆదాయ "తీసుకొని", ఆరూఢే "ఎక్కిన", ఆయత్తమ్ "ఆధారపడిన" అన్నీ ఆ తో మొదలవుతాయి, ఈ సూత్రంచేత వృద్ధమ్ అవుతాయి. పదం వృద్ధమ్గా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अजाद्यतष्टाप् 4.1.4 · प्रकरण 60← तस्याः
टाप् (the feminine आ) after an अज-class word or an अ-stem
A nominal stem of the अजादि class, and any stem ending in short अ, forms its feminine by adding टाप्, which yields आ: अज → अजा "she-goat", बाल → बाला "girl", कान्त → कान्ता "beloved". This is how the ā-stem feminines — the रमा class — are built from masculine or neuter a-stems.
అజాది గణపు శబ్దాలకు, హ్రస్వ అకారాంత ప్రాతిపదికాలకు స్త్రీలింగంలో టాప్ ప్రత్యయం చేరుతుంది; అది ఆ ఇస్తుంది: అజ → అజా "మేక", బాల → బాలా "బాలిక", కాన్త → కాన్తా "ప్రియురాలు". అకారాంత పుం/నపుంసక శబ్దాల నుండి ఆకారాంత స్త్రీలింగం (రమా తరగతి) ఇలా ఏర్పడుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
शकधृषज्ञाग्लाघटरभलभक्रमसहार्हास्त्यर्थेषु तुमुन् 3.4.65 · not in the abridgement← तुलयितुम्
तुमुन् (the infinitive) after a root governed by शक् "be able", अर्ह "deserve" and the like
When a root is governed by a word meaning "be able" (शक्), "dare" (धृष्), "know how" (ज्ञा), "be weary" (glai), "endeavour" (ghaṭ, rabh, labh, kram), "bear" (sah), "deserve" (arh), or "there is / ought", it takes the affix तुमुन्, giving the infinitive in -तुम्: गन्तुं शक्नोति "is able to go", द्रष्टुम् इच्छति "wishes to see". The infinitive is indeclinable. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras.
శక్ (సామర్థ్యం), ధృష్ (సాహసం), జ్ఞా (నేర్పు), గ్లా, ఘట్/రభ్/లభ్/క్రమ్ (ప్రయత్నం), సహ్ (ఓర్పు), అర్హ (యోగ్యత), అస్తి ("ఉంది/తగును") — ఈ అర్థాలున్న పదం పాలించే ధాతువుకు తుమున్ ప్రత్యయం చేరి –తుమ్ అంతమైన తుమున్నర్థకం (infinitive) వస్తుంది: గన్తుం శక్నోతి "వెళ్ళగలడు", ద్రష్టుమ్ ఇచ్ఛతి "చూడగోరుతాడు". ఇది అవ్యయం. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపపు 1,269 సూత్రాల వెలుపల నిలుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text
न ल्यपि 6.4.69 · not in the abridgement← आदाय
the final आ is not turned to ई before ल्यप्
The final आ of the घु roots (दा, धा) and of मा, स्था, गा, पा, जहाति and सा becomes ई before a consonant-initial ārdhadhātuka affix by the rule before this one; न ल्यपि withholds that ई before ल्यप्, the prefixed absolutive -य. So आ + दा + य keeps its आ and gives आदाय "having taken", not the ī-form. The derivation names the rule on the silent step where the ई substitution is withheld. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.
ఘు ధాతువుల (దా, ధా) మరియు మా, స్థా, గా, పా, జహాతి, సా ల చివరి ఆ, హల్తో మొదలయ్యే ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం ముందు, ముందటి సూత్రం చేత ఈ గా మారుతుంది; న ల్యపి ఆ ఈ ని ల్యప్ (ఉపసర్గంతోని -య) ముందు నిలిపివేస్తుంది. కాబట్టి ఆ + దా + య తన ఆ ని నిలుపుకొని ఆదాయ "తీసుకొని" అవుతుంది, ఈ-రూపం కాదు. ఈ ఆదేశం నిలిపివేయబడే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text
अ अ 8.4.68 · not in the abridgement← वासितम्; आदाय; गच्छेः; शक्ष्यति; रिक्तः; भवति
the short अ, held open through the derivation, returns to its close sound at the end
The last sūtra of the Aṣṭādhyāyī. Throughout a derivation the short अ is treated as though it were open (विवृत), like the long आ, so that the rules can reach it; this rule restores its natural close (संवृत) sound once the derivation is done. It is the final step of nearly every chain — of चक्रे, of प्रमत्तः, and the rest. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.
అష్టాధ్యాయి చివరి సూత్రం. వ్యుత్పత్తి అంతటా హ్రస్వ అ ను విచ్చుకున్నట్టుగా (వివృత), దీర్ఘ ఆ వలె, గ్రహిస్తారు — తద్వారా నియమాలు దానిని అందుకోగలుగుతాయి; వ్యుత్పత్తి ముగిసిన పిదప ఈ సూత్రం దాని సహజ సంవృత ధ్వనిని తిరిగి ఇస్తుంది. ఇది దాదాపు ప్రతి గొలుసుకూ చివరి మెట్టు — చక్రే కు, ప్రమత్తః కు, మిగిలిన వాటికి. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text
१समासविग्रहthe compounds, unpacked
वनगजमदैः
वन · गज · मद
वनस्य गजाः
तत्पुरुष (genitive) — the elephants of the forest
वनगजानां मदाः
तत्पुरुष (genitive) — and the rut-fluid that runs from them
तत्पुरुष. the ichor of wild elephants — Mallinātha explains why elephants belong in this river: the Vindhya is one of the three ranges elephants come from
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“himavadvindhyamalayā gajānāṃ prabhavā iti vindhyasya gajaprabhavatvāditi bhāvaḥ”
वान्तवृष्टिः
वान्त · वृष्टि
वान्ता वृष्टिः यस्य सः
बहुव्रीहि — the one whose rain has been spat out
बहुव्रीहि — it refers to मेघः. you, having thrown up your rain — Mallinātha glosses उद्गीर्णवर्षः and then says what else is being said: कृतवमनश् च व्यज्यते, a man who has taken a purge. The whole verse is a physician's prescription underneath
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“vāntavṛṣṭirudgīrṇavarṣaḥ san | kṛtavamanaśca vyajyate”
जम्बूकुञ्जप्रतिहतरयम्
जम्बू · कुञ्ज · प्रतिहत · रय
जम्ब्वाः कुञ्जाः
तत्पुरुष (genitive) — thickets of rose-apple
जम्बूकुञ्जैः प्रतिहतः
तत्पुरुष (instrumental) — checked by them
प्रतिहतः रयः यस्य तत्
बहुव्रीहि — the water whose rush they have checked
बहुव्रीहि — it refers to तोयम्. water the rose-apple thickets have slowed — Mallinātha glosses प्रतिबद्धवेगम् and gives the point: सुखपेयम्, easy to drink. The compound is also saying it is light and astringent
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“jambūkuñjaiḥ pratihatarayaṃ pratibaddhavegam | sukhapeyamityarthaḥ | anena laghutvaṃ kaṣāyabhāvanā ca vyajyate”
अन्तःसारम्
अन्तर् · सार
अन्तः सारः यस्य तम्
बहुव्रीहि — the one whose strength is inside him
बहुव्रीहि — it refers to त्वाम्. you, with your strength inside you — Mallinātha glosses सार as बल, and the whole verse turns on it: what is full cannot be shifted
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“antaḥ sāro balaṃ yasya taṃ tvām”
२प्रतिपदार्थeach word, its form and sense
pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular
तस्याः
printed तस्यास्तिक्तैर्वनगजमदैर्वासितं
तद्
of her — Mallinātha supplies the name from the verse before: तस्या रेवायाः
pronoun
A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern तद् declines on
7.2.102त्यदादीनामः
त+अ+ अस्
6.1.97अतो गुणे
त+ अस्
4.1.4अजाद्यतष्टाप्
त+टाप्+ अस्
6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
ता+ अस्
7.3.114सर्वनाम्नः स्याड्ढ्रस्वश्च
त+स्या+अस्
6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
तस्यास्
8.2.66ससजुषो रुः
तस्यारुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
तस्याः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural
तिक्तैः
printed तस्यास्तिक्तैर्वनगजमदैर्वासितं
तिक्त
pungent — Viśva gives the word both a taste and a smell, and Mallinātha takes both: सुगन्धिभिः तिक्तरसवद्भिश् च
a-stem masculine
The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः.
అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్షః, యక్షౌ, యక్షాః.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
a-stem masculine
The largest noun class, and the one every other declension is measured against: यक्ष, राम. The nominative singular यक्षः ends in a visarga that is a buried स् (8.2.66, then 8.3.15); the instrumental शापेन comes from टा becoming इन after an a-stem (7.1.12) and then अ + इ → ए (6.1.87); the locative plural is यक्षेषु. Adjectives in अ — प्रमत्त, भोग्य — decline the same way in the masculine, so प्रमत्तः and भोग्येण sit in this same table.
అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్ష, రామ. శబ్దమంజరిలో మొదటి శబ్దం 'రామః రామౌ రామాః'. ప్రథమా ఏకవచనం యక్షః (దాగిన స్), తృతీయా శాపేన (టా → ఇన 7.1.12; అ + ఇ → ఏ 6.1.87), సప్తమీ బహువచనం యక్షేషు. అకారాంత విశేషణాలు — ప్రమత్త, భోగ్య — పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి; ప్రమత్తః, భోగ్యేణ ఇదే పట్టికలో ఉంటాయి.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | तिक्तः | तिक्तौ | तिक्ताः |
| द्वितीया | तिक्तम् | तिक्तौ | तिक्तान् |
| तृतीया | तिक्तेन | तिक्ताभ्याम् | तिक्तैः |
| चतुर्थी | तिक्ताय | तिक्ताभ्याम् | तिक्तेभ्यः |
| पञ्चमी | तिक्तात् | तिक्ताभ्याम् | तिक्तेभ्यः |
| षष्ठी | तिक्तस्य | तिक्तयोः | तिक्तानाम् |
| सप्तमी | तिक्ते | तिक्तयोः | तिक्तेषु |
| सम्बोधन | तिक्त | तिक्तौ | तिक्ताः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural · the pattern राम declines on
7.1.9अतो भिस ऐस्
राम + ऐस्
6.1.88वृद्धिरेचि
रामैस्
8.2.66ससजुषो रुः
रामैरुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
रामैर्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामैः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural
वनगजमदैः
printed तस्यास्तिक्तैर्वनगजमदैर्वासितं
मद
by the ichor — the instrumental of what does the scenting, since वासित is a past participle used passively
a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | मदः | मदौ | मदाः |
| द्वितीया | मदम् | मदौ | मदान् |
| तृतीया | मदेन | मदाभ्याम् | मदैः |
| चतुर्थी | मदाय | मदाभ्याम् | मदेभ्यः |
| पञ्चमी | मदात् | मदाभ्याम् | मदेभ्यः |
| षष्ठी | मदस्य | मदयोः | मदानाम् |
| सप्तमी | मदे | मदयोः | मदेषु |
| सम्बोधन | मद | मदौ | मदाः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural · the pattern राम declines on
7.1.9अतो भिस ऐस्
राम + ऐस्
6.1.88वृद्धिरेचि
रामैस्
8.2.66ससजुषो रुः
रामैरुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
रामैर्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामैः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√वास् + णिच् + क्त, द्वितीया एकवचन accusative singular
वासितम्
printed तस्यास्तिक्तैर्वनगजमदैर्वासितं
वासित, from √वास् with णिच्
made fragrant — Mallinātha glosses सुरभितम् and then भावितम्, steeped: the smell is in the water rather than on it
past participle, क्त
The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective.
క్త ప్రత్యయం భూత కృదంతాన్ని చేస్తుంది — సాధారణంగా కర్మణి, "చేయబడినది"; గతి/స్థితి ధాతువులకు కర్తరి: గతః "వెళ్లినవాడు". తరువాత సామాన్య విశేషణంలా నడుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule and the Bālānandinī; sūtra from skt-mcp
√वास् · class 10 · णिच् + क्त
वास
1.3.1भूवादयो धातवः
वास
3.1.25सत्यापपाशरूपवीणातूलश्लोकसेनालोमत्वचवर्मवर्णचूर्णचुरादिभ्यो णिच्
वास + णिच्
and, without changing the form,3.1.321.3.31.3.7
1.3.9तस्य लोपः
वास + इ
and, without changing the form,3.4.1141.4.13
6.4.48अतो लोपः
वास् + इ
3.1.26हेतुमति च
वास् + इ + णिच्
and, without changing the form,3.1.321.3.31.3.7
1.3.9तस्य लोपः
वास् + इ + इ
and, without changing the form,3.4.1141.4.13
7.2.115अचो ञ्णिति
वास् + ऐ + इ
6.4.51णेरनिटि
वास् + इ
3.2.102निष्ठा
वास् + इ + क्त
and, without changing the form,1.3.8
1.3.9तस्य लोपः
वास् + इ + त
and, without changing the form,1.1.261.2.463.4.114
4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
वास् + इ + त + अम्
and, without changing the form,1.3.4
7.2.35आर्धधातुकस्येड् वलादेः
वास् + इ + इट् + त + अम्
and, without changing the form,1.3.3
1.3.9तस्य लोपः
वास् + इ + इ + त + अम्
and, without changing the form,7.1.241.3.41.4.131.1.56.4.51
6.4.52निष्ठायां सेटि
वास् + इ + त + अम्
and, without changing the form,1.4.181.4.14
6.1.107अमि पूर्वः
वास् + इ + त + म्
8.4.68अ अ
वासितम्
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern फल declines on
7.1.24अतोऽम्
फल+अम्
6.1.107अमि पूर्वः
फलम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
i-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular
वान्तवृष्टिः
वृष्टि
rain — but the compound is a bahuvrīhi and means you, who have let it go. The word is feminine as a noun and masculine here, taking the gender of the cloud it describes
i-stem masculine
A short-i stem: अद्रिः, अद्री, अद्रयः. The i lengthens or takes guṇa before most endings.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
i-stem masculine
Nouns whose stem ends in short इ, in the masculine: हरि, अद्रि, कवि. The nominative singular is हरिः; the instrumental हरिणा takes ना for टा after a short इ-stem (7.3.120); the dative हरये and the genitive/ablative हरेः show guṇa (7.3.111, 6.1.110); the locative singular हरौ ends in औ (7.3.119). Śabdamañjarī drills it as हरिः हरी हरयः.
హ్రస్వ ఇకారాంత పుంలింగ శబ్దాలు: హరి, అద్రి, కవి. ప్రథమైకవచనం హరిః; తృతీయైకవచనం హరిణా — హ్రస్వ ఇకారాంతం తరువాత టా → నా (7.3.120); చతుర్థి హరయే, షష్ఠి/పంచమి హరేః గుణంతో (7.3.111, 6.1.110); సప్తమైకవచనం హరౌ, ఔ కారాంతం (7.3.119). శబ్దమంజరి “హరిః హరీ హరయః”.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | वृष्टिः | वृष्टी | वृष्टयः |
| द्वितीया | वृष्टिम् | वृष्टी | वृष्टीन् |
| तृतीया | वृष्टिना | वृष्टिभ्याम् | वृष्टिभिः |
| चतुर्थी | वृष्टये | वृष्टिभ्याम् | वृष्टिभ्यः |
| पञ्चमी | वृष्टेः | वृष्टिभ्याम् | वृष्टिभ्यः |
| षष्ठी | वृष्टेः | वृष्ट्योः | वृष्टीनाम् |
| सप्तमी | वृष्टौ | वृष्ट्योः | वृष्टिषु |
| सम्बोधन | वृष्टे | वृष्टी | वृष्टयः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
i-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern हरि declines on
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
हरि + स्
8.2.66ससजुषो रुः
हरि+ रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
हरि + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
हरिः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
वान्तवृष्टिः, “you whose rain has been spat out”, has a second reading running under it. Mallinātha glosses उद्गीर्णवर्षः, having let the rain go, and then adds कृतवमनश्च व्यज्यते — a man who has taken a purge is also being suggested. The whole verse is a physician's counsel underneath: empty yourself, then take up the light astringent water the rose-apple thickets have slowed (सुखपेयम्, easy to drink), and you will be able to travel. व्यज्यते is the word for what a verse conveys without saying — the दhvani, the suggestion the surface carries a second meaning below.
వాన్తవృష్టిః, “వర్షాన్ని వెడలగక్కిన నీవు”, కింద మఱో అర్థం సాగుతుంది. మల్లినాథుడు ఉద్గీర్ణవర్షః అని గ్లోసిస్తూ కృతవమనశ్చ వ్యజ్యతే అని కలుపుతాడు — వాంతి చేసుకున్నవాడు కూడ ధ్వనిస్తున్నాడు. పద్యమంతా కింద ఒక వైద్యుని సలహా: ముందు వెడలగక్కు, పిదప నేరేటిపొదలు మందగించిన తేలిక కషాయ నీటిని (సుఖపేయమ్, తాగుటకు సులువు) తీసుకో, అప్పుడు ప్రయాణించగలవు. వ్యజ్యతే అనేది పద్యం చెప్పకనే తెలిపేదానికి పదం — ధ్వని, ఉపరితలం కింద రెండవ అర్థాన్ని మోయుట.
a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular
जम्बूकुञ्जप्रतिहतरयम्
printed जम्बूकुञ्जप्रतिहतरयं
रय
rush, current — but the compound is a bahuvrīhi and means the water, not the rush. रय is masculine as a noun and neuter here, taking the gender of the तोयम् it describes
a-stem neuter
Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
a-stem neuter
Neuter nouns in short अ: फल “fruit”, वचन “word”, कुसुम, and adjectives in अ agreeing with a neuter noun. The nominative and accusative singular end in अम् (7.1.24) — फलम् — and are alike; the plural फलानि takes नुम् and lengthens; the instrumental plural is फलैः (7.1.9). It is the a-stem masculine’s table with the neuter’s own nominative, accusative and the -आनि plural.
హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దాలు: ఫల “పండు”, వచన “మాట”, కుసుమ, నపుంసక నామానికి అన్వయించే అకారాంత విశేషణాలు. ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు అమ్ తో ముగుస్తాయి (7.1.24) — ఫలమ్ — రెండూ ఒకటే; బహువచనం ఫలాని నుమాగమంతో దీర్ఘమవుతుంది; తృతీయా బహువచనం ఫలైః (7.1.9). అకారాంత పుంలింగ పట్టికే, నపుంసకపు సొంత ప్రథమ, ద్వితీయ, -ఆని బహువచనంతో.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | रयम् | रये | रयाणि |
| द्वितीया | रयम् | रये | रयाणि |
| तृतीया | रयेण | रयाभ्याम् | रयैः |
| चतुर्थी | रयाय | रयाभ्याम् | रयेभ्यः |
| पञ्चमी | रयात् | रयाभ्याम् | रयेभ्यः |
| षष्ठी | रयस्य | रययोः | रयाणाम् |
| सप्तमी | रये | रययोः | रयेषु |
| सम्बोधन | रय | रये | रयाणि |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern फल declines on
7.1.24अतोऽम्
फल+अम्
6.1.107अमि पूर्वः
फलम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular
तोयम्
printed तोयमादाय
तोय
water — what the cloud is being told to take on board
a-stem neuter — Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि. · a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | तोयम् | तोये | तोयानि |
| द्वितीया | तोयम् | तोये | तोयानि |
| तृतीया | तोयेन | तोयाभ्याम् | तोयैः |
| चतुर्थी | तोयाय | तोयाभ्याम् | तोयेभ्यः |
| पञ्चमी | तोयात् | तोयाभ्याम् | तोयेभ्यः |
| षष्ठी | तोयस्य | तोययोः | तोयानाम् |
| सप्तमी | तोये | तोययोः | तोयेषु |
| सम्बोधन | तोय | तोये | तोयानि |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern फल declines on
7.1.24अतोऽम्
फल+अम्
6.1.107अमि पूर्वः
फलम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√दा + ल्यप्
आदाय
printed तोयमादाय
आदाय, from आ + √दा
having taken up — ल्यप्, the absolutive a prefix forces
absolutive, ल्यप्
The same 'having X-ed', but in -ya, which is what क्त्वा becomes when the root carries a prefix: आलिङ्ग्य 'having embraced'.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
√दा · class 3 · ल्यप्
डुदाञ्
1.3.1भूवादयो धातवः
डुदा॒ञ्
and, without changing the form,1.3.31.3.5
1.3.9तस्य लोपः
दा
and, without changing the form,1.1.20
1.4.80ते प्राग्धातोः
आ + दा
3.4.21समानकर्तृकयोः पूर्वकाले
आ + दा + क्त्वा
and, without changing the form,1.3.8
1.3.9तस्य लोपः
आ + दा + त्वा
and, without changing the form,1.2.451.2.463.4.1141.1.731.1.431.1.40
7.1.37समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप्
आ + दा + ल्यप्
and, without changing the form,1.3.31.3.8
1.3.9तस्य लोपः
आ + दा + य
and, without changing the form,1.4.136.4.691.4.14
8.4.68अ अ
आदाय
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
√गम्, class 1, विधिलिङ्, parasmaipada, second person singular
गच्छेः
√गम्
you should go — the optative rather than the imperative, which is advice instead of an order. Mallinātha glosses it व्रज all the same
optative, विधिलिङ्
What would, should, or might be: स्यात् 'there might be', उपेक्षेत 'would he overlook'.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
| प्रथम | गच्छेत् | गच्छेताम् | गच्छेयुः |
|---|---|---|---|
| मध्यम | गच्छेः | गच्छेतम् | गच्छेत |
| उत्तम | गच्छेयम् | गच्छेव | गच्छेम |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
√गम् · class 1 · विधिलिङ्
गमॢँ
1.3.1भूवादयो धातवः
ग॒मॢँ
and, without changing the form,1.3.2
1.3.9तस्य लोपः
गम्
and, without changing the form,dhātupāṭha 01.0934
3.3.161विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ्
गम् + लिँङ्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
गम् + ल्
and, without changing the form,1.3.78
3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
गम् + सिप्
and, without changing the form,1.3.3
1.3.9तस्य लोपः
गम् + सि
and, without changing the form,3.4.113
3.1.68कर्तरि शप्
गम् + शप् + सि
and, without changing the form,1.3.31.3.8
1.3.9तस्य लोपः
गम् + अ + सि
and, without changing the form,3.4.113
3.4.100इतश्च
गम् + अ + स्
3.4.103यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च
गम् + अ + यासुँट् + स्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
गम् + अ + यास् + स्
and, without changing the form,1.4.13
7.3.77इषुगमियमां छः
गछ् + अ + यास् + स्
7.2.79लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य
गछ् + अ + या + स्
7.2.80अतो येयः
गछ् + अ + इय् + स्
6.1.73छे च
गत्छ् + अ + इय् + स्
6.1.66लोपो व्योर्वलि
गत्छ् + अ + इ + स्
and, without changing the form,1.4.14
6.1.87आद्गुणः
गत्छ् + ए + स्
8.2.66ससजुषो रुः
गत्छ् + ए + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्
गत्छ् + ए + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
गत्छ् + ए + ः
8.4.40स्तोः श्चुना श्चुः
गच्छ् + ए + ः
8.4.68अ अ
गच्छेः
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
गच्छेः, “you should go”, is the optative (विधिलिङ्) and not the imperative. The yakṣa has been giving the cloud orders — व्रज, गच्छ — and here he softens to the mood that advises rather than commands: “you might go”, “you had best go”. Mallinātha glosses it with the plain imperative व्रज all the same, because the sense is the same errand; what the optative changes is the tone, from an instruction to a counsel. It is the mood व्यवस्येत् will take at 1.22, प्रार्थने लिङ्, the optative of asking.
గచ్ఛేః, “నీవు పోవలెను”, విధిలిఙ్ (ఆశీర్విధి), ఆజ్ఞ కాదు. యక్షుడు మేఘానికి ఆజ్ఞలిస్తూ వచ్చాడు — వ్రజ, గచ్ఛ — ఇక్కడ ఆజ్ఞాపించే కాక సలహా ఇచ్చే మూడ్కు మెత్తబడతాడు: “పోదువుగాక”, “పోవుట మేలు”. మల్లినాథుడు దాన్ని సాదా ఆజ్ఞార్థ వ్రజ తోనే గ్లోసిస్తాడు, ఏలయన పని ఒకటే; విధిలిఙ్ మార్చేది ధ్వని, ఆజ్ఞనుండి సలహాకు. 1.22 లో వ్యవస్యేత్ తీసుకునే మూడ్ ఇదే, ప్రార్థనే లిఙ్, ప్రార్థనా విధిలిఙ్.
a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular
अन्तःसारम्
printed अन्तःसारं
सार
strength, substance — Mallinātha glosses बलम्, and the compound puts it inside
a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | सारः | सारौ | साराः |
| द्वितीया | सारम् | सारौ | सारान् |
| तृतीया | सारेण | साराभ्याम् | सारैः |
| चतुर्थी | साराय | साराभ्याम् | सारेभ्यः |
| पञ्चमी | सारात् | साराभ्याम् | सारेभ्यः |
| षष्ठी | सारस्य | सारयोः | साराणाम् |
| सप्तमी | सारे | सारयोः | सारेषु |
| सम्बोधन | सार | सारौ | साराः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern राम declines on
6.1.107अमि पूर्वः
रामम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem masculine, सम्बोधन एकवचन vocative singular
घन
घन
O cloud — घन is "thick, dense", so the cloud is being addressed by its weight in a verse about weight
a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, सम्बोधन एकवचन vocative singular
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | घनः | घनौ | घनाः |
| द्वितीया | घनम् | घनौ | घनान् |
| तृतीया | घनेन | घनाभ्याम् | घनैः |
| चतुर्थी | घनाय | घनाभ्याम् | घनेभ्यः |
| पञ्चमी | घनात् | घनाभ्याम् | घनेभ्यः |
| षष्ठी | घनस्य | घनयोः | घनानाम् |
| सप्तमी | घने | घनयोः | घनेषु |
| सम्बोधन | घन | घनौ | घनाः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, सम्बोधन एकवचन vocative singular · the pattern राम declines on
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + स्
6.1.69एङ्ह्रस्वात् सम्बुद्धेः
हे राम
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√तुल् + तुमुन्
तुलयितुम्
printed तुलयितुं
√तुल् of the tenth class
to lift, to weigh — the infinitive, and it governs त्वाम्: what the wind cannot do is pick you up
infinitive, तुमुन्
'To X' — the form that goes with verbs of being able, knowing, beginning, and daring: कर्तुं प्रभवति 'is able to make'.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
अव्यय
न
printed नानिलः
न
not
indeclinable
An indeclinable — no case, no number, one form everywhere.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular
अनिलः
printed नानिलः
अनिल
the wind — Mallinātha glosses आकाशवायुः, the wind in the sky, and adds that the wind inside a body is meant too
a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | अनिलः | अनिलौ | अनिलाः |
| द्वितीया | अनिलम् | अनिलौ | अनिलान् |
| तृतीया | अनिलेन | अनिलाभ्याम् | अनिलैः |
| चतुर्थी | अनिलाय | अनिलाभ्याम् | अनिलेभ्यः |
| पञ्चमी | अनिलात् | अनिलाभ्याम् | अनिलेभ्यः |
| षष्ठी | अनिलस्य | अनिलयोः | अनिलानाम् |
| सप्तमी | अनिले | अनिलयोः | अनिलेषु |
| सम्बोधन | अनिल | अनिलौ | अनिलाः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + स्
8.2.66ससजुषो रुः
राम + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√शक्, class 5, लृट्, parasmaipada, third person singular
शक्ष्यति
√शक्
will be able — Mallinātha glosses शक्तो न भविष्यति, will not be equal to it
future, लृट्
The ordinary future, built with -sya-: द्रक्ष्यसि 'you will see'.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
| प्रथम | शक्ष्यति | शक्ष्यतः | शक्ष्यन्ति |
|---|---|---|---|
| मध्यम | शक्ष्यसि | शक्ष्यथः | शक्ष्यथ |
| उत्तम | शक्ष्यामि | शक्ष्यावः | शक्ष्यामः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
√शक् · class 5 · लृट्
शकॢँ
1.3.1भूवादयो धातवः
श॒कॢँ
and, without changing the form,1.3.2
1.3.9तस्य लोपः
शक्
3.3.13लृट् शेषे च
शक् + लृँट्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
शक् + ल्
and, without changing the form,1.3.78
3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
शक् + तिप्
and, without changing the form,1.3.3
1.3.9तस्य लोपः
शक् + ति
and, without changing the form,3.4.113
3.1.33स्यतासी लृलुटोः
शक् + स्य + ति
and, without changing the form,3.4.1147.2.101.4.131.4.14
8.3.59आदेशप्रत्यययोः
शक् + ष्य + ति
8.4.68अ अ
शक्ष्यति
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
pronoun, द्वितीया एकवचन accusative singular
त्वाम्
printed त्वां
युष्मद्
you — the object of the lifting the wind cannot manage
pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, द्वितीया एकवचन accusative singular
pronoun, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern युष्मद् declines on
7.1.28ङे प्रथमयोरम्
युष्मद्+अम्
7.2.97त्वमावेकवचने
त्व+अद्+अम्
6.1.97अतो गुणे
त्व+द्+अम्
7.2.87द्वितीयायां च
त्व+आ+अम्
6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
त्वा+अम्
6.1.107अमि पूर्वः
त्वाम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√रिच् + क्त, प्रथमा एकवचन nominative singular
रिक्तः
रिक्त, from √रिच्
emptied — Mallinātha glosses सारशून्यः, with nothing inside
past participle, क्त — The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective. · √रिच् + क्त, प्रथमा एकवचन nominative singular
√रिच् · class 7 · क्त
रिचिँर्
1.3.1भूवादयो धातवः
रि॒चिँ॑र्
and, without changing the form,vārttika 1.3.3.1
1.3.9तस्य लोपः
रिच्
3.2.102निष्ठा
रिच् + क्त
and, without changing the form,1.3.8
1.3.9तस्य लोपः
रिच् + त
and, without changing the form,1.1.261.2.463.4.114
4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
रिच् + त + सुँ
and, without changing the form,1.3.2
1.3.9तस्य लोपः
रिच् + त + स्
and, without changing the form,1.1.437.2.101.4.131.1.51.4.14
8.2.30चोः कुः
रिक् + त + स्
8.2.66ससजुषो रुः
रिक् + त + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्
रिक् + त + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रिक् + त + ः
8.4.68अ अ
रिक्तः
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + स्
8.2.66ससजुषो रुः
राम + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
sarvanāman masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular
सर्वः
printed सर्वो
सर्व
everyone, anything — the word that turns the line from a remark about the cloud into a rule about the world. सर्व is one of the सर्वादि words of Pāṇini 1.1.27 सर्वादीनि सर्वनामानि, so it declines as a pronoun
सर्वनाम word
One of the सर्वादि words — सर्व, अन्य, एक, स्व. They are a-stems and decline as a-stems in most cells, but the dative, ablative and locative singular take the pronominal endings and the neuter nominative singular ends in त्: एकस्मिन्, not the एके a noun would give.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
sarvanāman masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern सर्व declines on
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
सर्व + स्
8.2.66ससजुषो रुः
सर्व + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
सर्व् + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
सर्वः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√भू, class 1, लट्, parasmaipada, third person singular
भवति
√भू
is — the present of a standing truth, as at 1.17
present, लट्
The present tense.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
| प्रथम | भवति | भवतः | भवन्ति |
|---|---|---|---|
| मध्यम | भवसि | भवथः | भवथ |
| उत्तम | भवामि | भवावः | भवामः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
√भू · class 1 · लट्
भू
1.3.1भूवादयो धातवः
भू
3.2.123वर्तमाने लट्
भू + लँट्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
भू + ल्
and, without changing the form,1.3.78
3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
भू + तिप्
and, without changing the form,1.3.3
1.3.9तस्य लोपः
भू + ति
and, without changing the form,3.4.113
3.1.68कर्तरि शप्
भू + शप् + ति
and, without changing the form,1.3.31.3.8
1.3.9तस्य लोपः
भू + अ + ति
and, without changing the form,3.4.1131.4.13
7.3.84सार्वधातुकार्धधातुकयोः
भो + अ + ति
and, without changing the form,1.4.14
6.1.78एचोऽयवायावः
भव् + अ + ति
8.4.68अ अ
भवति
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
अव्यय
हि
हि
for — it marks what follows as the reason for what came before
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय
u-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular
लघुः
लघु
light — Mallinātha spells out what light means here: प्रकम्प्यः, able to be shaken
u-stem masculine
A short-u stem: तरुः, तरू, तरवः. Adjectives like गुरु decline this way in the masculine.
హ్రస్వ ఉకారాంతం: తరుః, తరూ, తరవః. గురు వంటి విశేషణాలు పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
u-stem masculine
Nouns whose stem ends in short उ, in the masculine: गुरु, तरु, शम्भु. The nominative singular is गुरुः; the instrumental singular गुरुणा has ना for the ending टा after a short इ/उ stem (7.3.120), not the इन of the a-stem. The locative plural गुरुषु has षु after उ (ṣatva). The strong cases show guṇa: गुरवः, गुरोः. Śabdamañjarī drills it as गुरुः गुरू गुरवः.
ఉకారాంత పుంలింగ శబ్దాలు: గురు, తరు, శంభు. ప్రథమైకవచనం గురుః; తృతీయైకవచనం గురుణా — హ్రస్వ ఇ/ఉ కారాంతం తరువాత టా → నా (7.3.120), అకారాంతంలోని ఇన కాదు. సప్తమీ బహువచనం గురుషు (ఉ తరువాత షత్వం). బలమైన విభక్తుల్లో గుణం: గురవః, గురోః. శబ్దమంజరి "గురుః గురూ గురవః".
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | लघुः | लघू | लघवः |
| द्वितीया | लघुम् | लघू | लघून् |
| तृतीया | लघुना | लघुभ्याम् | लघुभिः |
| चतुर्थी | लघवे | लघुभ्याम् | लघुभ्यः |
| पञ्चमी | लघोः | लघुभ्याम् | लघुभ्यः |
| षष्ठी | लघोः | लघ्वोः | लघूनाम् |
| सप्तमी | लघौ | लघ्वोः | लघुषु |
| सम्बोधन | लघो | लघू | लघवः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
u-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern शम्भु declines on
8.2.66ससजुषो रुः
शम्भुरुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
शम्भुः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
ā-stem feminine, प्रथमा एकवचन nominative singular
पूर्णता
पूर्णता, from पूर्ण with the suffix तल्
fullness — Mallinātha glosses सारवत्ता, having something inside. It is an abstract noun in -tā
ā-stem feminine
The commonest feminine class, formed from an a-stem by lengthening: कान्ता, कान्ते, कान्ताः.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
ā-stem feminine
Feminine stems ending in आ, built from an अ-stem by टाप् (4.1.4): रमा, बाला, कान्ता, and the poem's याच्ञा, अलका, मोघा. The nominative is रमा, the accusative रमाम्, the instrumental रमया (7.3.105); the dative, ablative, genitive and locative singular take the याट् augment — रमायै, रमायाः, रमायाम् (7.3.113). The genitive plural is रमाणाम् (नुट् by 7.1.54), and the vocative singular is रमे.
అకారాంత శబ్దం నుండి టాప్ (4.1.4) చేత ఏర్పడే ఆకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: రమా, బాలా, కాన్తా, పద్యంలోని యాచ్ఞా, అలకా, మోఘా. ప్రథమ రమా, ద్వితీయ రమామ్, తృతీయ రమయా (7.3.105); చతుర్థీ/పంచమీ/షష్ఠీ/సప్తమీ ఏకవచనాలు యాట్ ఆగమంతో — రమాయై, రమాయాః, రమాయామ్ (7.3.113). షష్ఠీబహువచనం రమాణామ్ (7.1.54 నుట్), సంబోధనైకవచనం రమే.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | पूर्णता | पूर्णते | पूर्णताः |
| द्वितीया | पूर्णताम् | पूर्णते | पूर्णताः |
| तृतीया | पूर्णतया | पूर्णताभ्याम् | पूर्णताभिः |
| चतुर्थी | पूर्णतायै | पूर्णताभ्याम् | पूर्णताभ्यः |
| पञ्चमी | पूर्णतायाः | पूर्णताभ्याम् | पूर्णताभ्यः |
| षष्ठी | पूर्णतायाः | पूर्णतयोः | पूर्णतानाम् |
| सप्तमी | पूर्णतायाम् | पूर्णतयोः | पूर्णतासु |
| सम्बोधन | पूर्णते | पूर्णते | पूर्णताः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
ā-stem feminine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern रमा declines on
6.1.68हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्
रमा
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem neuter, चतुर्थी एकवचन dative singular
गौरवाय
गौरव
makes for weight — and the word means both heaviness and being taken seriously, which is why the line is a maxim about people. Mallinātha glosses अप्रकम्प्यत्वाय, not able to be shaken
a-stem neuter — Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि. · a-stem neuter, चतुर्थी एकवचन dative singular
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | गौरवम् | गौरवे | गौरवाणि |
| द्वितीया | गौरवम् | गौरवे | गौरवाणि |
| तृतीया | गौरवेण | गौरवाभ्याम् | गौरवैः |
| चतुर्थी | गौरवाय | गौरवाभ्याम् | गौरवेभ्यः |
| पञ्चमी | गौरवात् | गौरवाभ्याम् | गौरवेभ्यः |
| षष्ठी | गौरवस्य | गौरवयोः | गौरवाणाम् |
| सप्तमी | गौरवे | गौरवयोः | गौरवेषु |
| सम्बोधन | गौरव | गौरवे | गौरवाणि |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem neuter, चतुर्थी एकवचन dative singular · the pattern फल declines on
7.1.13ङेर्यः
फल+य
7.3.102सुपि च
फलाय
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
The verse ends on a maxim, and it is built on two abstract nouns. रिक्तः सर्वः लघुः भवति — anything emptied out is light; पूर्णता गौरवाय — but fullness makes for weight. पूर्णता is पूर्ण, “full”, with the suffix तल् (-tā), the ending that turns an adjective into the name of its quality, “fullness”, the way English adds -ness. गौरव does the same to गुरु, “heavy”, and carries both meanings at once: the physical weight the wind cannot lift, and the weight of being taken seriously. The remark about the cloud is a truth about people, which is the figure अर्थान्तरन्यास, a particular case propped on a general law.
పద్యం ఒక సూక్తితో ముగుస్తుంది, అది రెండు భావనామాలపై నిలుస్తుంది. రిక్తః సర్వః లఘుః భవతి — వెలితైనది ఏదైనా తేలిక; పూర్ణతా గౌరవాయ — కాని నిండుదనం బరువుకు కారణం. పూర్ణతా అనేది పూర్ణ, “నిండిన”, కు తల్ (-tā) ప్రత్యయం, గుణాన్ని దాని పేరుగా మార్చే ప్రత్యయం, “నిండుదనం”, తెలుగు “-తనం” వలె. గౌరవ కూడ గురు, “బరువైన”, కు అలాగే చేస్తూ రెండర్థాలను మోస్తుంది: గాలి ఎత్తలేని భౌతిక బరువు, గౌరవింపబడే బరువు కూడా. మేఘాన్ని గూర్చిన మాట మనుషులను గూర్చిన సత్యమవుతుంది — అదే అర్థాన్తరన్యాసం, సామాన్య నియమంపై ఒక విశేషాన్ని నిలుపుట.
३अन्वयthe words in prose order
वान्तवृष्टिः · तस्याः · तिक्तैः · वनगजमदैः · वासितम् · जम्बूकुञ्जप्रतिहतरयम् · तोयम् · आदाय · गच्छेः · घन · अन्तःसारम् · त्वाम् · अनिलः · तुलयितुम् · न · शक्ष्यति · हि · रिक्तः · सर्वः · लघुः · भवति · पूर्णता · गौरवाय
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, whose commentary is written as anvaya“ihānvayamukhenaiva sarvaṃ vyākhyāyate mayā”
the dependency structure
गच्छेः · क्रिया — you should go; the optative (विधिलिङ्), which is advice rather than an order. Mallinātha glosses it व्रज all the same
घन · संबोधन — O cloud; addressed by its weight, घन meaning thick and dense, in a verse about weight
वान्तवृष्टिः · कर्ता — you, whose rain has been spat out, a bahuvrīhi for the cloud
आदाय · having taken up — the absolutive, ल्यप् because a prefix stands on it
तोयम् · कर्म — the water, what you are to take on board
तस्याः · षष्ठी — of her, the Revā of the verse before
वासितम् · made fragrant — a past participle agreeing with the water, the smell steeped in it
वनगजमदैः · करण — by the ichor of wild elephants, what does the scenting
तिक्तैः · pungent — agreeing with the ichor, both a taste and a smell
जम्बूकुञ्जप्रतिहतरयम् · its rush checked by the rose-apple thickets — a bahuvrīhi describing the water
शक्ष्यति · the second clause hung beneath: will [not] be able — Mallinātha's शक्तो न भविष्यति
अनिलः · कर्ता — the wind, in the sky and inside a body both
न · not — it negates the whole being-able
तुलयितुम् · to lift, to weigh — the infinitive, and it governs त्वाम्
त्वाम् · कर्म — you, the one the wind cannot pick up
अन्तःसारम् · with your strength inside you — a bahuvrīhi, and the whole verse turns on it
भवति · the maxim hung beneath: is, becomes — the present of a standing truth
हि · for — it marks the maxim as the reason for what came before
रिक्तः · कर्ता — anything emptied out, Mallinātha's सारशून्यः
सर्वः · all, anything — a सर्वादि word, so it declines as a pronoun
लघुः · light — the predicate, Mallinātha's प्रकम्प्यः, able to be shaken
पूर्णता · fullness — the second half of the maxim, an abstract noun in -tā
गौरवाय · संप्रदान — makes for weight, the dative of what fullness leads to
uncheckedMallinātha’s Sañjīvinī for the anvaya and the reading; the Telugu drawn from Vedam Venkataraya Sastri’s Āndhra Meghasandeśam and the Bālānandinī
४भावार्थthe sense of the whole
Having thrown up your rain, take up her water — scented with the pungent ichor of wild elephants, its rush broken by the rose-apple thickets — and go on. With your strength inside you, cloud, the wind will not be able to lift you: for anything emptied out is light, and it is being full that gives a thing its weight.
uncheckedthe reader's reading, following Mallinātha's gloss
Having thrown up your rain, take up her water — scented with the pungent ichor of wild elephants, its rush broken by the rose-apple thickets — and go on. With your strength inside you, cloud, the wind will not be able to lift you: for anything emptied out is light, and it is being full that gives a thing its weight.
వర్షాన్ని వెడలగక్కి, అడవి ఏనుగుల ఘాటైన మదజలంతో పరిమళించి, నేరేటిపొదలు వేగం మందగించిన ఆమె నీటిని తీసుకొని సాగిపో. బలం లోపల ఉంచుకున్న నిన్ను, మేఘమా, గాలి ఎత్తలేదు: ఏలయన వెలితైనది ఏదైనా తేలిక, నిండుదనమే ఒక వస్తువుకు బరువును ఇచ్చేది.
५अलंकारthe figure
No figure is named for this verse by the commentary this reading follows, so none is shown.