मेघदूतम् · कालिदास · 1.21
मेघदूतम् · कालिदास · 1.21
पथि · the deer that point the road
नीपं दृष्ट्वा हरितकपिशं केसरैरर्धरूढैः
आविर्भूतप्रथममुकुलाः कन्दलीश्चानुकच्छम्
जग्ध्वाऽरण्येष्वधिकसुरभिं गन्धमाघ्राय चोर्व्याः
सारङ्गास्ते जललवमुचः सूचयिष्यन्ति मार्गम्
वृत्तविचारthe metre, syllable by syllable
pāda a
pāda b
pāda c
pāda d
सन्धिrecovering the words from the sound
नीपम् + दृष्ट्वा → नीपं
म् + द्
8.3.23 · 8.4.59
दृष्ट्वा + हरितकपिशम् → नीपं दृष्ट्वा
आ + ह्
no rule named — the builder's table does not hold this change
हरितकपिशम् + केसरैः → हरितकपिशं
म् + क्
8.3.23 · 8.4.59
केसरैः + अर्धरूढैः → केसरैरर्धरूढैः
ः + अ
no rule named — the builder's table does not hold this change
कन्दलीः + च → कन्दलीश्चानुकच्छम्
ः + च्
8.3.34 · 8.4.40
च + अनुकच्छम् → कन्दलीश्चानुकच्छम्
अ + अ → आ
6.1.101
जग्ध्वा + अरण्येषु → जग्ध्वाऽरण्येष्वधिकसुरभिं
आ + अ → आ
6.1.101
अरण्येषु + अधिकसुरभिम् → जग्ध्वाऽरण्येष्वधिकसुरभिं
उ + अ
6.1.77
गन्धम् + आघ्राय → गन्धमाघ्राय
म् + आ
no rule named — the builder's table does not hold this change
च + उर्व्याः → चोर्व्याः
अ + उ → ओ
6.1.87
सारङ्गाः + ते → सारङ्गास्ते
ः + त्
8.3.34
हरित + कपिश → हरितकपिशम्
अ + क्
no rule named — the builder's table does not hold this change
अर्ध + रूढ → अर्धरूढैः
अ + र्
no rule named — the builder's table does not hold this change
आविर्भूत + प्रथम → आविर्भूतप्रथममुकुलाः
अ + प्
no rule named — the builder's table does not hold this change
प्रथम + मुकुल → आविर्भूतप्रथममुकुलाः
अ + म्
no rule named — the builder's table does not hold this change
अनु + कच्छ → अनुकच्छम्
उ + क्
no rule named — the builder's table does not hold this change
अधिक + सुरभि → अधिकसुरभिम्
अ + स्
no rule named — the builder's table does not hold this change
जल + लव → जललवमुचः
अ + ल्
no rule named — the builder's table does not hold this change
लव + मुच् → जललवमुचः
अ + म्
no rule named — the builder's table does not hold this change
चोर्व्याः is च + उर्व्याः, the अ of च and the उ of उर्व्याः merging into ओ (गुण, आद्गुणः) — a guṇa join, where two vowels give a third they share the quality of. कन्दलीश्चानुकच्छम् runs कन्दलीः + च + अनुकच्छम्: the विसर्ग turning to श् before the च् (खरि, then श्चुत्व), and च + अनु merging अ + अ into आ. नीपं दृष्ट्वा shows a word-final म् going to अनुस्वार before द्; सारङ्गास्ते shows the विसर्ग going to स् before त्.
చోర్వ్యాః అనేది చ + ఉర్వ్యాః, చ లోని అ, ఉర్వ్యాః లోని ఉ కలిసి ఓ అవుతాయి (గుణం, ఆద్గుణః) — గుణ సంధి, రెండచ్చులు తాము పంచుకునే మూడవదాన్ని ఇచ్చుట. కన్దలీశ్చానుకచ్ఛమ్ అనేది కన్దలీః + చ + అనుకచ్ఛమ్: చ్ ముందు విసర్గ శ్ అవుతుంది (ఖరి, పిదప శ్చుత్వ), చ + అను లో అ + అ కలిసి ఆ. నీపం దృష్ట్వా లో ద్ ముందు పదాంత మ్ అనుస్వారం; సారఙ్గాస్తే లో త్ ముందు విసర్గ స్.
कारकwhat each case is doing
नीपम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
with हरितकपिशम्
केसरैः तृतीया · instrumental — करण, the instrument or cause
with अर्धरूढैः
कन्दलीः द्वितीया · accusative — कर्म, the object
with आविर्भूतप्रथममुकुलाः
अरण्येषु सप्तमी · locative — अधिकरण, the location
गन्धम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
with अधिकसुरभिम्
उर्व्याः षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
सारङ्गाः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
ते षष्ठी · genitive — षष्ठी — the genitive “your”, agreeing with जललवमुचः, not the nominative plural of तद्
with जललवमुचः
The surface ते can be many things: the nominative plural of तद्, “they”, or the genitive singular of “you”, तव. The morphology alone leaves it open, and a first reading might take it with सारङ्गाः as “those deer”. Mallinātha closes it: ते तव, the genitive, agreeing with जललवमुचः, “of you the drop-shedder”. The road the deer point out is the cloud's, not their own — जललवमुचो मेघस्य ते तव मार्गम्. The case is settled by the construal, not by the ending.
मार्गम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
प्रकरणानुक्रमthe rules the verse uses, by section of the abridgement
हलन्त्यम् 1.3.3 · प्रकरण 1← आघ्राय; सूचयिष्यन्ति
a final consonant of the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a final consonant (हल्) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it, and drops by 1.3.9. So the personal ending तिप् contributes only ति, the प् marking it, and क्तवतु leaves क्तवत् with the उ nasalized and the last letter both gone. Final त्, स् and म् of a case or personal ending are exempt (1.3.4).
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అంత్యంగా ఉన్న హల్లు (హల్) ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది వస్తువును గుర్తించే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు, 1.3.9 చేత లోపిస్తుంది. కాబట్టి తిప్ నుండి తి మాత్రమే మిగులుతుంది, ప్ ఇత్తు. విభక్తి/తిఙ్ ప్రత్యయాల అంత్య త్, స్, మ్ మాత్రం ఇత్తు కావు (1.3.4). అనునాసిక అచ్చు ఇత్తు (1.3.2) కి జోడీ.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तस्य लोपः 1.3.9 · प्रकरण 1← दृष्ट्वा; अर्धरूढैः; जग्ध्वा; आघ्राय; सारङ्गाः; सूचयिष्यन्ति
an it-marker drops
What has been named an it-marker (इत्) is then elided (लोप). The tag has done its work — naming the suffix, and conditioning or blocking some operation — and leaves no sound behind. So the उ marked in सुँ, the ट् of टा, the ङ् of ङे ङसि ङस् ङि, and the प् of सुप् are all gone before the ending is attached.
ఇత్సంజ్ఞగా గుర్తించబడినది (इत्) తరువాత లోపిస్తుంది. ఆ గుర్తు తన పని ముగించుకుంది — ప్రత్యయానికి పేరుపెట్టడం, ఏదో కార్యాన్ని కలిగించడమో ఆపడమో — ఏ ధ్వనీ మిగలదు. सुँ లోని ఉ, टा లోని ట్, ङे ङसि ङस् ङि లోని ङ్, सुप् లోని ప్ అన్నీ ప్రత్యయం చేరేముందు పోతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुप्तिङन्तं पदम् 1.4.14 · प्रकरण 1← अर्धरूढैः; आघ्राय; सूचयिष्यन्ति
a form ending in a case ending (सुप्) or a verb ending (तिङ्) is a पद, a finished word
A form that ends in a nominal case ending — one of the twenty-one सुप् endings 4.1.2 lists — or in a verbal personal ending — one of the eighteen तिङ् endings — is named पद, a complete word. The name is what a great many rules wait on: the visarga rules, the final-consonant rules and the anusvāra rule all apply only "in a पद" or "at the end of a पद". So राम is not yet a पद, but राम + स् is; and चक्रे is a पद once the ending ए is on. Every word the poem carries reaches this name before its word-final changes can fire.
నామవాచక విభక్తి ప్రత్యయంతో — 4.1.2 చెప్పే ఇరవై ఒక్క సుప్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — లేదా క్రియా పురుష ప్రత్యయంతో — పద్దెనిమిది తిఙ్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — అంతమయ్యే రూపానికి పద సంజ్ఞ. ఈ సంజ్ఞ మీదే ఎన్నో సూత్రాలు ఆధారపడతాయి: విసర్గ సూత్రాలు, పదాంత హల్లు సూత్రాలు, అనుస్వార సూత్రం అన్నీ "పదంలో" లేదా "పదాంతంలో" మాత్రమే పనిచేస్తాయి. రామ ఇంకా పదం కాదు; రామ + స్ పదం; చక్రే ప్రత్యయం ఏ చేరాక పదం. కావ్యంలోని ప్రతి పదం తన పదాంత మార్పులకు ముందు ఈ సంజ్ఞను చేరుకుంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
भूवादयो धातवः 1.3.1 · प्रकरण 2← दृष्ट्वा; अर्धरूढैः; जग्ध्वा; आघ्राय; सूचयिष्यन्ति
the words beginning with भू, listed in the Dhātupāṭha, are called धातु (roots)
The action-denoting words listed in the Dhātupāṭha — the root-list that opens with भू "to be" — are named धातु, roots. A धातु is the action-base from which every finite verb and every कृत् (primary derivative) form is built. It is the rule that stands at the head of every verb chain in the poem: चक्रे begins as the root डुकृञ्, जगाम as गम्, प्रमत्तः as मद्. Nothing is conjugated or turned into a participle until it first bears this name.
ధాతుపాఠంలో — భూ "ఉండటం" తో మొదలయ్యే ధాతువుల జాబితాలో — ఉన్న క్రియావాచక శబ్దాలకు ధాతు సంజ్ఞ. ధాతువు అంటే క్రియాధారం; దానినుండే ప్రతి తిఙంత క్రియా, ప్రతి కృదంత (ప్రాథమిక వ్యుత్పన్న) రూపం పుడతాయి. కావ్యంలోని ప్రతి క్రియా గొలుసుకు ఇది శిరస్సు: చక్రే డుకృఞ్ ధాతువుగా, జగామ గమ్ గా, ప్రమత్తః మద్ గా మొదలవుతాయి. ఈ సంజ్ఞ చేరకముందు ఏదీ రూపం దాల్చదు, కృదంతం కాదు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपदेशेऽजनुनासिक इत् 1.3.2 · प्रकरण 2← अर्धरूढैः; जग्ध्वा; सारङ्गाः; सूचयिष्यन्ति
a nasalized vowel in the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a vowel pronounced with nasal resonance (anunāsika) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it. The उ of सुँ and of रुँ is such a vowel, so it is a marker and drops (by 1.3.9). This is why the nominative-singular ending सुँ contributes only स्, and रुँ leaves only र्.
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అనునాసికంగా ఉచ్చరించే అచ్చు ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది ఆ వస్తువుకు పేరుపెట్టే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు. सुँ, रुँ లోని ఉ అలాంటి అచ్చే; కాబట్టి అది ఇత్తు, లోపిస్తుంది (1.3.9). అందుకే ప్రథమైకవచన ప్రత్యయం సుँ నుండి స్ మాత్రమే, రుँ నుండి ర్ మాత్రమే మిగులుతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
इको यणचि 6.1.77 · प्रकरण 2← उर्व्याः; अरण्येषु + अधिकसुरभिम्
इक् becomes यण् before a dissimilar vowel
A simple vowel of the इक् set — इ उ ऋ ऌ — becomes the matching semivowel यण् — य् व् र् ल् — when a dissimilar vowel follows: इति + अत्र → इत्यत्र, मधु + अरि → मध्वरि, धातृ + अंशः → धात्रंशः. This is the commonest vowel sandhi, the point where two words or a stem and its ending run together.
ఇక్ (ఇ ఉ ఋ ఌ) అచ్చు, భిన్నమైన అచ్చు పరమైనప్పుడు దానికి సవర్ణమైన యణ్ (య్ వ్ ర్ ల్) అవుతుంది: ఇతి + అత్ర → ఇత్యత్ర, మధు + అరి → మధ్వరి, ధాతృ + అంశః → ధాత్రంశః. రెండు పదాలు గానీ, ప్రాతిపదిక-ప్రత్యయాలు గానీ కలిసే అత్యంత సామాన్య అచ్సంధి ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
एचोऽयवायावः 6.1.78 · प्रकरण 2← सूचयिष्यन्ति
एच् becomes अय्, अव्, आय् or आव् before a vowel
A diphthong of the एच् set — ए ओ ऐ औ — becomes अय् अव् आय् आव् respectively when a vowel follows: ने + अनम् → नयनम्, भो + अति → भवति, नै + अकः → नायकः, पौ + अकः → पावकः. So a word that looks to end in a diphthong shows a semivowel before the next vowel.
ఏచ్ (ఏ ఓ ఐ ఔ) అచ్చు, అచ్చు పరమైనప్పుడు వరుసగా అయ్, అవ్, ఆయ్, ఆవ్ అవుతుంది: నే + అనమ్ → నయనమ్, భో + అతి → భవతి, నై + అకః → నాయకః, పౌ + అకః → పావకః. కాబట్టి సంధ్యక్షరాంతంగా కనిపించే పదం, పర అచ్చు ముందు అంతస్థను చూపుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आद्गुणः 6.1.87 · प्रकरण 2← च + उर्व्याः
a followed by i/u/ṛ becomes the guṇa vowel e/o/ar
When a final अ or आ is followed by a simple vowel इ उ or ऋ, the two together become the corresponding guṇa vowel — ए, ओ, or अर् — as one sound, a single substitution for both. So राम + इन (from टा) gives the ए of रामेण, and पुण्य + उदक gives the ओ of पुण्योदक. It is the guṇa-sandhi a student meets first.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఇ ఉ ఋ (సామాన్య అచ్చు) వస్తే, రెండూ కలిసి గుణమవుతాయి — ఏ, ఓ, అర్ — ఒకే ధ్వనిగా (ఏకాదేశం). రామ + ఇన (టా నుండి) → రామేణ లోని ఏ; పుణ్య + ఉదక → పుణ్యోదక లోని ఓ. విద్యార్థి మొదట కలిసే గుణసంధి ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वृद्धिरेचि 6.1.88 · प्रकरण 2← केसरैः; अर्धरूढैः
a/ā followed by e/ai/o/au becomes the vṛddhi vowel ai/au
When a final अ or आ is followed by a vowel of the एच् set — ए, ऐ, ओ, औ — the two together become a single vṛddhi vowel, ऐ or औ. It overrides the guṇa rule: कृष्ण + एकत्वम् → कृष्णैकत्वम्, गङ्गा + ओघः → गङ्गौघः. This is the vṛddhi-sandhi.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఏచ్ వర్గపు అచ్చు — ఏ, ఐ, ఓ, ఔ — వస్తే, రెండూ కలిసి ఒకే వృద్ధ్యచ్చు (ఐ లేదా ఔ) అవుతాయి. ఇది గుణసూత్రాన్ని అపవదిస్తుంది: కృష్ణ + ఏకత్వమ్ → కృష్ణైకత్వమ్; గంగా + ఓఘః → గంగౌఘః. దీన్నే వృద్ధిసంధి అంటారు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अकः सवर्णे दीर्घः 6.1.101 · प्रकरण 2← च + अनुकच्छम्; जग्ध्वा + अरण्येषु
a simple vowel before a like vowel becomes the long one
When a simple vowel (अक्: अ इ उ ऋ ऌ) is followed by a vowel of the same class (savarṇa), the two become the single long vowel of that class — अ/आ + अ/आ → आ, इ/ई + इ/ई → ई, and so on. So स्व + अधिकार → स्वाधिकार. This is dīrgha-sandhi.
అక్ (అ ఇ ఉ ఋ ఌ) తరువాత దానికి సవర్ణమైన అచ్చు వస్తే, రెండూ కలిసి ఆ వర్గపు దీర్ఘమవుతాయి — అ/ఆ + అ/ఆ → ఆ, ఇ/ఈ + ఇ/ఈ → ఈ, ఇలా. స్వ + అధికార → స్వాధికార. ఇది దీర్ఘసంధి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
झलां जश् झशि 8.4.53 · प्रकरण 2← जग्ध्वा
a झल् becomes a जश् (voiced unaspirate) before a झश् (voiced stop)
An obstruent (झल् — any stop or sibilant) is replaced by the matching जश् — a voiced unaspirated stop (ग् ज् ड् द् ब्) — when a voiced stop (झश्) follows. It is the voicing assimilation inside a word: लभ् + त, once the त् has become ध् (8.2.40), gives लभ्ध, and here the भ् is voiced-and-unaspirated to ब् before that ध् — लब्ध "obtained". It is the counterpart, at a voiced seam, of the खरि च (8.4.55) that unvoices a stop before a voiceless one.
ఝల్ (ఏదైనా స్పర్శం లేదా ఊష్మం) తరువాత ఝశ్ (ఘోష స్పర్శం) వస్తే, ఆ ఝల్ దానికి సరిపడే జశ్ — ఘోష అల్పప్రాణ స్పర్శం (గ్ జ్ డ్ ద్ బ్) — గా మారుతుంది. ఇది పదం లోపల జరిగే ఘోషీకరణం: లభ్ + త లో త్ ముందు ధ్ అయ్యాక (8.2.40) లభ్ధ; ఇక్కడ భ్ ఆ ధ్ ముందు ఘోష-అల్పప్రాణ బ్ అవుతుంది — లబ్ధ "పొందబడినది". అఘోషం ముందు స్పర్శాన్ని అఘోషం చేసే ఖరి చ (8.4.55) కు ఘోష సంధిస్థానంలో ఇది ప్రతిరూపం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8.3.15 · प्रकरण 3← केसरैः; अर्धरूढैः; आविर्भूतप्रथममुकुलाः; कन्दलीः; उर्व्याः; सारङ्गाः; जललवमुचः
र् becomes visarga before a खर् consonant or at a pause
A रेफ (र्) at the end of a word becomes visarga (ः) before a खर् consonant — the voiceless stops and the sibilants — or at a pause (avasāna). It is the last step of every nominative singular: यक्ष + र् becomes यक्षः. The visarga of भर्तुः is the same thing, the र् that came with the ṛ-stem's ending surfacing before the pause.
పదాంతంలోని రేఫ (ర్) ఖర్ హల్లు ముందు — అఘోష స్పర్శలు, ఊష్మలు — గాని, విరామం (అవసానం) దగ్గర గాని విసర్గ (ః) అవుతుంది. ప్రతి ప్రథమా ఏకవచనపు చివరి మెట్టు ఇదే: యక్ష + ర్ → యక్షః. భర్తుః లోని విసర్గ కూడా ఋకారాంత శబ్దపు ర్ ఇలాగే విరామం ముందు పైకి రావడమే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
मोऽनुस्वारः 8.3.23 · प्रकरण 3← नीपम् + दृष्ट्वा; हरितकपिशम् + केसरैः
a word-final म् becomes anusvāra before a consonant
A म् at the end of a word becomes anusvāra — the nasal dot ं — when a consonant follows: हरिम् + वन्दे → हरिं वन्दे "I praise Hari". The accusative singular in -म् and every word-final म् before a consonant is written this way; before a vowel or at a pause the म् itself stays. This is why the chain-check reads a final ं and a final म् as the same sound: they are one म्, shown one way or the other by what follows.
పదాంతంలోని మ్, హల్లు ముందు అనుస్వారం — ం అనే నాసిక బిందువు — గా మారుతుంది: హరిమ్ + వన్దే → హరిం వన్దే "హరిని నమస్కరిస్తాను". మ్-అంత ద్వితీయా ఏకవచనం, హల్లు ముందు వచ్చే ప్రతి పదాంత మ్ ఇలాగే రాయబడతాయి; అచ్చు ముందు గానీ విరామంలో గానీ మ్ అలాగే నిలుస్తుంది. అందుకే గొలుసు-పరీక్ష పదాంత ం ను, పదాంత మ్ ను ఒకే ధ్వనిగా చదువుతుంది: అవి ఒకే మ్, తరువాత వచ్చేదాన్ని బట్టి ఒక్కో రూపంలో చూపబడతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
नश्चापदान्तस्य झलि 8.3.24 · प्रकरण 3← सूचयिष्यन्ति
a non-final न् (or म्) becomes anusvāra before a झल् consonant
A न् or म् that does not stand at the end of a word becomes anusvāra before a झल् sound — a stop or a sibilant: the नुम् augment gives धनूंषि "bows", पयांसि "waters", where the न् before ष्/स् is written as the anusvāra dot. The change is inside the word; a word-final न् is left for the sandhi rules.
పదాంతంలో లేని న్ (లేదా మ్), ఝల్ హల్లు — స్పర్శం లేదా ఊష్మం — పరమైనప్పుడు అనుస్వారమవుతుంది: నుమ్ ఆగమంతో ధనూంషి "ధనుస్సులు", పయాంసి "నీళ్ళు" — ష్/స్ ముందున్న న్ అనుస్వార బిందువుగా వ్రాయబడుతుంది. ఈ మార్పు పదం లోపలిది; పదాంత న్ ను సంధి సూత్రాలకు వదులుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
विसर्जनीयस्य सः 8.3.34 · प्रकरण 3← कन्दलीः + च; सारङ्गाः + ते
स्तोः श्चुना श्चुः 8.4.40 · प्रकरण 3← कन्दलीः + च
a dental (स्तु) becomes palatal (श्चु) in contact with a palatal
A स् or a dental स्तु sound (the त-वर्ग), when it meets a श् or a palatal श्चु sound (the च-वर्ग), becomes the corresponding palatal श्चु: सत् + चित् → सच्चित्, रामस् + शेते → रामश् शेते, तद् + ज्ञानम् → तज्ज्ञानम्. Dental and palatal in contact are levelled to palatal.
స్ గానీ, దంత్య స్తు వర్ణం గానీ (త-వర్గం), శ్ గానీ, తాలవ్య శ్చు వర్ణం గానీ (చ-వర్గం) తో కలిసినప్పుడు దానికి సవర్ణమైన శ్చు అవుతుంది: సత్ + చిత్ → సచ్చిత్, రామస్ + శేతే → రామశ్శేతే, తద్ + జ్ఞానమ్ → తజ్జ్ఞానమ్. దంత్యం, తాలవ్యం కలిసినప్పుడు తాలవ్యంగా సమమవుతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ष्टुना ष्टुः 8.4.41 · प्रकरण 3← दृष्ट्वा; अर्धरूढैः
an स् or dental becomes the matching retroflex (ष्टु) beside a ष् or retroflex
When an स् or a dental (the स्तु set: स् त थ द ध न) meets a ष् or a retroflex (the ष्टु set: ष् ट ठ ड ढ ण), the dental member is pulled back to its matching retroflex. So त् + ट → ट्ट (तट् + टीका → तट्टीका), स् beside ष becomes ष्, न् beside ण becomes ण्. It is the retroflex assimilation (ṣṭutva), the counterpart of the palatal श्चुत्व (8.4.40), and it shapes verb forms such as पेष्टा "he will grind" from पिष्.
స్ లేదా దంత్యం (స్తు గణం: స్ త థ ద ధ న) — ష్ లేదా మూర్ధన్యం (ష్టు గణం: ష్ ట ఠ డ ఢ ణ) తో కలిసినప్పుడు, దంత్య సభ్యుడు తనకు సరిపడే మూర్ధన్యంగా మారతాడు. త్ + ట → ట్ట (తట్ + టీకా → తట్టీకా); ష్ పక్కన స్ → ష్; ణ్ పక్కన న్ → ణ్. ఇది మూర్ధన్య సమీకరణం (ష్టుత్వం), తాలవ్య శ్చుత్వానికి (8.4.40) ప్రతిరూపం; పిష్ నుండి పేష్టా "పిండుతాడు" వంటి క్రియారూపాలను ఇది తీర్చిదిద్దుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः 8.4.58 · प्रकरण 3← सूचयिष्यन्ति
an anusvāra becomes the class nasal of a following यय् consonant
An anusvāra, before a यय् sound — a class stop or a semivowel, that is anything but श् ष् स् ह् — becomes the nasal homorganic with it: सम् + कारः → सङ्कारः, अलम् + कारः → अलङ्कारः, सम् + चयः → सञ्चयः. Before श् ष् स् ह् the anusvāra stays, since those have no class nasal to match.
అనుస్వారం, యయ్ వర్ణం — వర్గ్య స్పర్శం లేదా అంతస్థ, అంటే శ్ ష్ స్ హ్ తప్ప అన్నీ — పరమైనప్పుడు దానికి సవర్ణమైన వర్గానునాసికమవుతుంది: సమ్ + కారః → సఙ్కారః, అలమ్ + కారః → అలఙ్కారః, సమ్ + చయః → సఞ్చయః. శ్ ష్ స్ హ్ ముందు సవర్ణ అనునాసికం లేదు కాబట్టి అనుస్వారమే నిలుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वा पदान्तस्य 8.4.59 · प्रकरण 3← नीपम् + दृष्ट्वा; हरितकपिशम् + केसरैः
at the end of a word the homorganic-nasal substitution is optional
The previous rule (8.4.58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः) turns an अनुस्वार (the nasal hum ं) into the nasal of the following consonant's own class before a यय् consonant (any stop or semivowel but ह). This rule makes that substitution optional (वा, "or") when the अनुस्वार stands at the end of a पद, a finished word. So the prefix सम् before भृत "borne", once its म् has become अनुस्वार, may keep the class-nasal म् or the अनुस्वार: सम्भृतम् or संभृतम्. Both are correct; the chain shows the class-nasal.
ముందటి సూత్రం (8.4.58 అనుస్వారస్య యయి పరసవర్ణః) అనుస్వారాన్ని (ం అనే నాసిక ధ్వని) — యయ్ హల్లు (హ తప్ప అన్ని స్పర్శ, అంతస్థ హల్లులు) ముందు — ఆ హల్లు వర్గపు నాసికంగా మారుస్తుంది. ఈ సూత్రం, అనుస్వారం పదాంతంలో (పూర్తయిన పదపు చివర) నిలిచినప్పుడు, ఆ మార్పును వికల్పం (వా "లేదా") చేస్తుంది. కాబట్టి భృత "మోయబడిన" ముందు సమ్ ఉపసర్గపు మ్ అనుస్వారమైన తర్వాత వర్గనాసిక మ్ గా ఉండవచ్చు, లేదా అనుస్వారంగా ఉండవచ్చు: సమ్భృతమ్ లేదా సంభృతమ్. రెండూ సరైనవే; గొలుసు వర్గనాసికాన్ని చూపుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
झरो झरि सवर्णे 8.4.65 · प्रकरण 3← जग्ध्वा
a झर् after a consonant is optionally dropped before a homorganic झर्
A झर् — a stop or sibilant — that stands after a consonant is optionally elided before a homorganic (savarṇa) झर्. It is what simplifies a doubled seam: उद् + स्थानम् becomes उत्त्थानम् after 8.4.61 and cartva put three stops in a row (त्त्थ), and this rule drops the middle त् before its homorganic neighbour, leaving उत्थानम्. Being optional, it accounts for the two spellings a text may show at such a seam.
హల్లు తరువాత వచ్చే ఝర్ — స్పర్శం లేదా ఊష్మం — దానికి సవర్ణమైన (సజాతీయ) ఝర్ ముందు ఐచ్ఛికంగా లోపిస్తుంది. ద్విత్వ సంధిస్థానాన్ని సరళం చేసేది ఇదే: ఉద్ + స్థానమ్ లో 8.4.61, చర్త్వం మూడు స్పర్శాలను వరుసగా (త్త్థ) ఉంచాక, ఈ సూత్రం మధ్య త్ ను దాని సవర్ణం ముందు తొలగించి ఉత్థానమ్ ను మిగుల్చుతుంది. ఐచ్ఛికం కావటాన అటువంటి సంధిస్థానంలో పాఠం చూపే రెండు రూపాలకూ ఇది కారణం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ढ्रलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः 6.3.111 · प्रकरण 4← अर्धरूढैः
when a ढ् or र् is dropped, a preceding अण् vowel lengthens
When a ढ् or a र् is elided, a preceding short अण् vowel (अ इ उ) is lengthened to make up for the loss. So पुनर् + रमते, once the first र् drops before the second, gives पुना रमते; हरिर् + रम्यः → हरी रम्यः; शम्भुर् + राजते → शम्भू राजते. It is a compensatory lengthening — the vowel grows long to hold the weight the dropped consonant leaves behind.
ఢ్ లేదా ర్ లోపించినప్పుడు, ఆ లోపానికి భర్తీగా ముందున్న హ్రస్వ అణ్ అచ్చు (అ ఇ ఉ) దీర్ఘమవుతుంది. పునర్ + రమతే లో మొదటి ర్ రెండో ర్ ముందు లోపించాక పునా రమతే; హరిర్ + రమ్యః → హరీ రమ్యః; శమ్భుర్ + రాజతే → శమ్భూ రాజతే. ఇది భర్తీ దీర్ఘీకరణం — లోపించిన హల్లు వదిలిన భారాన్ని మోయటానికి అచ్చు దీర్ఘమవుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ससजुषो रुः 8.2.66 · प्रकरण 4← केसरैः; अर्धरूढैः; आविर्भूतप्रथममुकुलाः; कन्दलीः; उर्व्याः; सारङ्गाः; जललवमुचः
a word-final स् becomes रु
The स् at the end of a word — and the word सजुष् — is replaced by रु. The उ of रु is only a marker and drops, so what is left is र्. This is why यक्ष + स् becomes यक्ष + र्, which then turns to visarga at a pause by 8.3.15: the visarga of every nominative singular is a buried स्. It also explains यक्षः + चक्रे → यक्षश्चक्रे — the स् resurfaces before च and becomes श्.
పదాంతంలోని స్ (మరియు సజుష్ శబ్దపు స్) రుగా మారుతుంది. 'రు'లోని ఉ కేవలం ఇత్సంజ్ఞ, అది లోపించి ర్ మాత్రమే మిగులుతుంది. కాబట్టి యక్ష + స్ → యక్ష + ర్; ఆ ర్ విరామం ముందు విసర్గ అవుతుంది (8.3.15). అందుకే ప్రతి ప్రథమా ఏకవచన విసర్గ దాగిన స్; యక్షః + చక్రే లో ఆ స్ మళ్లీ పైకి వచ్చి చకారం ముందు శ్ అవుతుంది — యక్షశ్చక్రే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुडनपुंसकस्य 1.1.43 · प्रकरण 5← आघ्राय
the सुट् endings of a non-neuter stem are called सर्वनामस्थान
For a stem that is not neuter (अनपुंसक), the endings of the सुट् set — सु, औ, जस् (nominative singular, dual, plural) and अम्, औट् (accusative singular, dual) — are termed सर्वनामस्थान. This name marks the "strong" cases, where a stem shows its fullest form: it is before a सर्वनामस्थान that नुम् is inserted, a vowel lengthens, and the like. प्रमत्तः "heedless" is प्रमत्त + सु, a nominative singular, so its सु is a सर्वनामस्थान.
నపుంసకం కాని (అనపుంసక) స్టెముకు, సుట్ గణపు ప్రత్యయాలు — సు, ఔ, జస్ (ప్రథమా ఏక, ద్వి, బహువచనం) మరియు అమ్, ఔట్ (ద్వితీయా ఏక, ద్వివచనం) — సర్వనామస్థాన సంజ్ఞ పొందుతాయి. ఈ సంజ్ఞ "బలమైన" విభక్తులను గుర్తిస్తుంది, అక్కడ స్టెము తన పూర్ణ రూపాన్ని చూపుతుంది: సర్వనామస్థానం ముందే నుమ్ చేరిక, స్వరదీర్ఘీకరణం మొదలైనవి జరుగుతాయి. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త" = ప్రమత్త + సు, ప్రథమా ఏకవచనం, కాబట్టి దాని సు సర్వనామస్థానం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् 1.2.45 · प्रकरण 5← आघ्राय
a meaningful form that is neither a root nor an affix is a प्रातिपदिक (nominal base)
A form that carries meaning (अर्थवत्) and is neither a धातु (a verb root) nor a प्रत्यय (an affix) is termed प्रातिपदिक — a nominal base, the stem to which case endings are then added. This is the general definition; forms ending in a कृत् or a तद्धित affix and compounds are brought under the same name by the next rule (1.2.46). So a plain stem like मेघ "cloud" is a प्रातिपदिक on its own, while a कृत् form such as प्रमत्त reaches the name through that extension. The प्रातिपदिक is what takes the सुप् case endings.
అర్థవంతమైన (అర్థవత్), ధాతువు కాని, ప్రత్యయం కాని రూపానికి ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ — నామపదపు మూలం (స్టెమ్), దీనికే విభక్తి ప్రత్యయాలు చేరతాయి. ఇది సాధారణ నిర్వచనం; కృత్, తద్ధిత ప్రత్యయాంత రూపాలను, సమాసాలను తర్వాతి సూత్రం (1.2.46) అదే సంజ్ఞకు తెస్తుంది. కాబట్టి మేఘ "మేఘం" వంటి సాదా మూలం తనంతట తానే ప్రాతిపదికం, ప్రమత్త వంటి కృదంతం ఆ విస్తరణ వల్ల ఈ సంజ్ఞను పొందుతుంది. ప్రాతిపదికమే సుప్ విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कृत्तद्धितसमासाश्च 1.2.46 · प्रकरण 5← दृष्ट्वा; अर्धरूढैः; जग्ध्वा; आघ्राय
forms ending in a कृत् or तद्धित affix, and compounds, are प्रातिपदिक too
Forms ending in a कृत् affix (a primary affix that makes a word straight from a root, like क्त in मत्त), in a तद्धित affix (a secondary affix on a noun), and समास (compounds) are also termed प्रातिपदिक — a nominal base. This extends the previous rule's definition. It is why a कृत् form such as प्रमत्त "heedless" (प्र + मद् + क्त) is itself a stem and takes case endings like any noun, and why the indeclinables श्रुत्वा "having heard" and आलिङ्ग्य "having embraced" count as nominal bases before their further treatment.
కృత్ ప్రత్యయాంత (ధాతువు నుండి నేరుగా పదం చేసే ప్రాథమిక ప్రత్యయం, మత్త లోని క్త వంటిది), తద్ధిత ప్రత్యయాంత (నామంపై గౌణ ప్రత్యయం), సమాస — వీటికి కూడా ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ, నామపదపు మూలం. ఇది ముందటి సూత్రపు నిర్వచనాన్ని విస్తరిస్తుంది. అందుకే ప్రమత్త "అజాగ్రత్త" (ప్ర + మద్ + క్త) వంటి కృదంతం తానే స్టెమ్ అయి, ఏ నామంవలెనే విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది; శ్రుత్వా "విని", ఆలింగ్య "కౌగిలించి" వంటి అవ్యయాలు కూడా తదుపరి వ్యవహారం ముందు నామపద మూలాలుగా లెక్క.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
न विभक्तौ तुस्माः 1.3.4 · प्रकरण 5← अर्धरूढैः
in a case or personal ending a final त-class, स् or म् is not an इत्
The previous rule 1.3.3 हलन्त्यम् makes the final consonant of an affix an इत् — a silent marker that is then dropped. This rule stops that within a विभक्ति (a case ending or a तिङ् personal ending): a final तु (the त-class: त थ द ध न), स्, or म् there is not an इत् and stays as a real letter. So the स् of the instrumental-plural ऐस् (which becomes भिस्) and the त् of a personal ending like तस् are kept, not marked away. In वन्द्यैः "with the venerable ones" the ऐस् holds its स्.
ముందటి సూత్రం 1.3.3 హలంత్యమ్ ప్రత్యయపు చివరి హల్లును ఇత్ — తొలగే మూక గుర్తు — చేస్తుంది. ఈ సూత్రం దాన్ని విభక్తి (విభక్తి ప్రత్యయం లేదా తిఙ్ పురుష ప్రత్యయం) లో ఆపుతుంది: అక్కడ చివరి తు (త-వర్గం: త థ ద ధ న), స్, మ్ ఇత్ కావు, నిజ అక్షరాలుగా నిలుస్తాయి. కాబట్టి తృతీయా బహువచనపు ఐస్ (భిస్ అయ్యేది) లోని స్, తస్ వంటి తిఙ్ ప్రత్యయపు త్ నిలుస్తాయి, గుర్తుగా తొలగవు. వంద్యైః "వందనీయులతో" లో ఐస్ తన స్ ను నిలుపుకుంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
चुटू 1.3.7 · प्रकरण 5← सारङ्गाः; सूचयिष्यन्ति
an affix’s initial palatal or cerebral is a marker
An initial palatal (चु — च छ ज झ ञ) or cerebral (टु — ट ठ ड ढ ण) of an affix is an इत्, a marker: not part of the affix but a tag on it, and it drops. So the ट of the instrumental टा and the ठ, ढ that open other affixes are only labels, gone before the affix is added. It is one of the rules that tell a bare affix from its markers.
ప్రత్యయం మొదట ఉన్న చు (చ ఛ జ ఝ ఞ) గాని టు (ట ఠ డ ఢ ణ) గాని ఇత్తు — అంటే ప్రత్యయంలో భాగం కాక దానిపై గుర్తు మాత్రమే; అది లోపిస్తుంది. అందుకే తృతీయ ప్రత్యయమైన టా లోని ట కేవలం గుర్తు, ప్రత్యయం చేరకముందే పోతుంది. బరి ప్రత్యయాన్ని దాని గుర్తులనుండి వేరుచేసే సూత్రాల్లో ఇది ఒకటి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लशक्वतद्धिते 1.3.8 · प्रकरण 5← दृष्ट्वा; अर्धरूढैः; जग्ध्वा; आघ्राय
an affix’s initial ल्, श् or velar is a marker
In an affix that is not a taddhita (a secondary nominal affix), an initial ल्, श्, or velar (क ख ग घ ङ) is an इत्, a marker, and drops. This is why the present-participle affix शतृ adds only अत् — its श् is a tag — and why the tense-name लट् contributes no ल्.
తద్ధితం కాని ప్రత్యయం మొదట ఉన్న ల్, శ్, కవర్గం (క ఖ గ ఘ ఙ) ఇత్తులు, లోపిస్తాయి. అందుకే వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయమైన శతృ కేవలం అత్ ను చేరుస్తుంది — దాని శ్ ఒక గుర్తే — మరియు లట్ లకారంలోని ల్ ఏమీ మిగల్చదు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् 1.4.13 · प्रकरण 5← दृष्ट्वा; अर्धरूढैः; जग्ध्वा; आघ्राय; सूचयिष्यन्ति
the base an affix is added to is called अङ्ग (stem) while the affix stands
Whatever an affix is prescribed after — taken with everything from that point on — is named अङ्ग, the stem, for as long as that affix is present. The name matters because a great many rules operate "on the अङ्ग": the guṇa and vṛddhi changes, the lengthenings, the augments all target the अङ्ग before its ending. So राम is the अङ्ग before a case ending, and चकृ the अङ्ग before a perfect ending — and it is on that अङ्ग that the vowel is strengthened to चकार.
ఒక ప్రత్యయం దేని తరువాత విధించబడుతుందో అది — అక్కడి నుండి ముందంతటితో సహా — ఆ ప్రత్యయం ఉన్నంత వరకు అఙ్గ, అంటే ప్రకృతి (కాండం), అని పిలవబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం, ఎందుకంటే ఎన్నో సూత్రాలు "అఙ్గం మీద" పనిచేస్తాయి: గుణ-వృద్ధి మార్పులు, దీర్ఘీకరణలు, ఆగమాలు అన్నీ ప్రత్యయం ముందు అఙ్గాన్నే లక్ష్యంగా చేసుకుంటాయి. కాబట్టి విభక్తి ముందు రామ అఙ్గం; పరోక్ష ప్రత్యయం ముందు చకృ అఙ్గం — ఆ అఙ్గం మీదే అచ్చు బలపడి చకార అవుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यचि भम् 1.4.18 · प्रकरण 5← अर्धरूढैः
before an ending beginning with य् or a vowel, the stem is called भ
Within the domain the previous rule opened, before an ending that begins with a य् or with any vowel (यच् = य् together with the अच् vowels), the stem is termed भ. The भ name triggers the internal-sandhi rules that reshape a stem before such a weak ending. वन्द्य before ऐस् — the instrumental plural, which begins with the vowel ऐ — is a भ, on the way to वन्द्यैः "with the venerable ones".
ముందటి సూత్రం తెరిచిన క్షేత్రంలో, య్ తో గానీ ఏదైనా అచ్ (స్వరం) తో గానీ మొదలయ్యే ప్రత్యయం ముందు (యచ్ = య్ మరియు అచ్ స్వరాలు కలిపి) స్టెముకు భ సంజ్ఞ. భ సంజ్ఞ, అట్టి బలహీన ప్రత్యయం ముందు స్టెమును మార్చే అంతస్సంధి నియమాలను నడిపిస్తుంది. వంద్య, ఐస్ ముందు — తృతీయా బహువచనం, ఐ అనే స్వరంతో మొదలయ్యేది — భ, వంద్యైః "వందనీయులతో" వైపు దారిలో.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप् 4.1.2 · प्रकरण 5← अर्धरूढैः
the twenty-one nominal case endings (सुप्), three to a case
This one long sūtra names, in a single run, all twenty-one nominal endings — three for each of the seven cases: सु औ जस् (nominative), अम् औट् शस् (accusative), टा भ्याम् भिस् (instrumental), ङे भ्याम् भ्यस् (dative), ङसि भ्याम् भ्यस् (ablative), ङस् ओस् आम् (genitive), ङि ओस् सुप् (locative). Every declined noun in the poem takes one of these; they are the endings 1.4.14 counts as सुप्. The set's name सुप् is the pratyāhāra formed from its first sound स and its last सुप्.
ఈ ఒక్క పొడవాటి సూత్రం ఇరవై ఒక్క నామవాచక ప్రత్యయాలను ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది — ఏడు విభక్తులకు మూడేసి: సు ఔ జస్ (ప్రథమా), అమ్ ఔట్ శస్ (ద్వితీయా), టా భ్యామ్ భిస్ (తృతీయా), ఙే భ్యామ్ భ్యస్ (చతుర్థీ), ఙసి భ్యామ్ భ్యస్ (పఞ్చమీ), ఙస్ ఓస్ ఆమ్ (షష్ఠీ), ఙి ఓస్ సుప్ (సప్తమీ). కావ్యంలోని ప్రతి విభక్తి పదం వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది; 1.4.14 వీటినే సుప్ గా లెక్కిస్తుంది. ఈ గణపు పేరు 'సుప్' — మొదటి ధ్వని స, చివరి సుప్ లతో ఏర్పడిన ప్రత్యాహారం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आटश्च 6.1.90 · प्रकरण 5← उर्व्याः
vṛddhi where the आट् augment meets the next vowel
Where the augment आट् stands before a vowel, the augment and that vowel coalesce into a single vṛddhi vowel. This is the आट् prefixed to a vowel-initial root in the past tenses — इष् → ऐच्छत् "wanted", the आ of आट् and the इ giving ऐ — and the आट् the nadī and ā-stems take before their ङित् case endings, मति + आट् + ए → मत्यै. One rule serves both augments.
ఆట్ ఆగమం, తరువాత అచ్చు ముందు ఉన్నప్పుడు ఆ ఆగమం, ఆ అచ్చు కలిసి ఒక్క వృద్ధి అచ్చు అవుతాయి. ఇది భూతకాలాల్లో అచ్-ఆది ధాతువుకు చేరే ఆట్ (ఇష్ → ఐచ్ఛత్; ఆట్ ఆ + ఇ → ఐ) కీ, నదీ/ఆకారాంత శబ్దాలు ఙిత్ విభక్తుల ముందు తీసుకునే ఆట్ కీ (మతి + ఆట్ + ఏ → మత్యై) — రెండింటికీ ఒకే సూత్రం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
प्रथमयोः पूर्वसवर्णः 6.1.102 · प्रकरण 5← आविर्भूतप्रथममुकुलाः; कन्दलीः; सारङ्गाः
a short vowel before the nom/acc ending becomes one long homogeneous vowel
A short simple vowel (अक् — a, i, u, ṛ) before the vowel of the first two case-endings — nominative and accusative — becomes one long homogeneous vowel with it (pūrva-savarṇa dīrgha). So राम + अस् (nominative plural जस्) gives रामाः, and the accusative plural likewise ends in a long vowel.
ప్రథమా, ద్వితీయ విభక్తుల అచ్చు ముందు హ్రస్వ సామాన్యాచ్చు (అక్ — అ ఇ ఉ ఋ) దానితో కలిసి ఒకే దీర్ఘ సవర్ణాచ్చు అవుతుంది. రామ + అస్ (ప్రథమా బహువచనం జస్) → రామాః; ద్వితీయా బహువచనం కూడా దీర్ఘాచ్చుతో ముగుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अमि पूर्वः 6.1.107 · प्रकरण 5← नीपम्; हरितकपिशम्; अधिकसुरभिम्; गन्धम्; मार्गम्
before the accusative-singular अम्, the stem vowel alone remains
When the accusative-singular ending अम् follows a word ending in अक् (a short a i u …), the single substitute for stem-vowel + अ is the pūrva, the earlier, vowel — the stem vowel wins. So हरि + अम् → हरिम्, गुरु + अम् → गुरुम्, राम + अम् → रामम्. One rule for the accusative singular of every vowel stem.
అక్కు (హ్రస్వ అ ఇ ఉ…) తరువాత అమ్ (ద్వితీయైకవచనం) పరమైతే, ప్రాతిపదిక అచ్చుకూ అ కూ ఏకాదేశం పూర్వరూపం — ప్రాతిపదిక అచ్చు నిలుస్తుంది. హరి + అమ్ → హరిమ్, గురు + అమ్ → గురుమ్, రామ + అమ్ → రామమ్. అచ్చంత శబ్దాల ద్వితీయైకవచనానికి ఒకే సూత్రం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो भिस ऐस् 7.1.9 · प्रकरण 5← केसरैः; अर्धरूढैः
after an a-stem, the instrumental plural भिस् becomes ऐस्
After an अ-stem, the instrumental-plural ending भिस् becomes ऐस्. रामैः, वृक्षैः — the -ऐः that marks “by the many”. Only a-stems do this; other stems keep भिः (हरिभिः).
అకారాంతం తరువాత తృతీయా బహువచన ప్రత్యయం భిస్ ఐస్ అవుతుంది. రామైః, వృక్షైః — “పలువురిచేత” అని తెలిపే -ఐః. ఇది అకారాంతాలకే; మిగతా శబ్దాలు భిః నిలుపుకుంటాయి (హరిభిః).
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
बहुवचने झल्येत् 7.3.103 · प्रकरण 5← अरण्येषु
an a-stem's final अ becomes ए before a plural ending beginning in झल्
The final अ of an a-stem becomes ए before a plural ending that begins with a झल् consonant — the stops and sibilants. So राम + भ्यस् → रामेभ्यः, and राम + सु → रामे + सु → रामेषु. It is the ए across the a-stem plural: the dative and ablative in एभ्यः, the locative in एषु.
అకారాంత శబ్దపు అంత్య అ, ఝల్ (స్పర్శ, ఊష్మ) హల్లుతో మొదలయ్యే బహువచన ప్రత్యయం ముందు ఏ అవుతుంది. రామ + భ్యస్ → రామేభ్యః, రామ + సు → రామే + సు → రామేషు. అకారాంత బహువచనంలో కనిపించే ఏ (ఏభ్యః, ఏషు) ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आण्नद्याः 7.3.112 · प्रकरण 5← उर्व्याः
a नदी stem takes the आट् augment before the ङित् case endings
A नदी-type feminine — a long ई- or ū-stem, and a short i- or u-stem in its optional nadī declension (1.4.6) — takes the augment आट् before the dative, ablative, genitive and locative singular (the ङित् endings). The आट् and the ending then coalesce to vṛddhi by 6.1.90: मति + आट् + ए → मत्यै "for the thought", मत्याः "of the thought".
నదీ-తరగతి స్త్రీలింగం — దీర్ఘ ఈ/ఊ-అంతం, అలాగే ఐచ్ఛిక నదీ రూపంలో హ్రస్వ ఇ/ఉ-అంతం (1.4.6) — చతుర్థీ, పంచమీ, షష్ఠీ, సప్తమీ ఏకవచనాల (ఙిత్ ప్రత్యయాల) ముందు ఆట్ ఆగమం తీసుకుంటుంది. తరువాత ఆట్, ప్రత్యయం 6.1.90 చేత వృద్ధిగా కలుస్తాయి: మతి + ఆట్ + ఏ → మత్యై "ఆలోచనకు", మత్యాః "ఆలోచన యొక్క".
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आदेशप्रत्यययोः 8.3.59 · प्रकरण 5← अरण्येषु; सूचयिष्यन्ति
स् becomes ष् in a substitute or a suffix after इण्/क् (ṣatva)
A स् that stands in a suffix or in a substitute (ādeśa) becomes the retroflex ष् when preceded by a vowel other than अ आ, or by क् or र् — the इण्-कु condition. This is ṣatva. So the locative-plural सु becomes षु after the ए of an a-stem (रामेषु) or the उ of a u-stem (गुरुषु, तरुषु). Every vowel-stem locative plural is this rule.
ప్రత్యయంలో గానీ ఆదేశంలో గానీ ఉన్న స్, అ ఆ తప్ప అచ్చు తరువాత, లేదా క్ ర్ తరువాత (ఇణ్-కు నియమం) మూర్ధన్య ష్ అవుతుంది — ఇదే షత్వం. సప్తమీ బహువచనపు సు, అకారాంతపు ఏ తరువాత (రామేషు), ఉకారాంతపు ఉ తరువాత (గురుషు, తరుషు) షు అవుతుంది. అచ్చంత శబ్దాల సప్తమీ బహువచనమంతా ఈ సూత్రమే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो गुणे 6.1.97 · प्रकरण 8← ते; सूचयिष्यन्ति
a non-final अ before a guṇa vowel merges forward (para-rūpa)
When a non-final short अ is followed by a guṇa vowel (अ, ए, ओ), the single substitute is the later vowel alone — para-rūpa, the second stands — not a guṇa of the two. It keeps a stem-final अ from doubling with an affix that opens on such a vowel, so only the affix’s vowel is heard.
అంత్యం కాని హ్రస్వ అ తరువాత గుణాచ్చు (అ, ఏ, ఓ) వస్తే, రెండింటి స్థానంలో పరమైన అచ్చు ఒక్కటే మిగులుతుంది — పరరూపం, రెండవది నిలుస్తుంది — గుణం కాదు. అలా అకారాంత శబ్దం అటువంటి అచ్చుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయంతో కలిసినప్పుడు ప్రత్యయపు అచ్చు మాత్రమే వినబడుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश् 7.1.27 · प्रकरण 8← ते
अश् replaces the genitive-singular ending after युष्मद्/अस्मद्
After the pronouns युष्मद् "you" and अस्मद् "I", the genitive-singular ending ङस् is replaced by अश्. The base then becomes तव / मम by 7.2.96, so the genitive singular is तव "your", मम "my". The pronoun of the second and first persons builds its possessive on this substitution.
యుష్మద్ "నీవు", అస్మద్ "నేను" అనే సర్వనామాల తరువాత షష్ఠీ ఏకవచన ప్రత్యయం ఙస్ కి అశ్ ఆదేశం వస్తుంది. తరువాత 7.2.96 చేత ప్రాతిపదికం తవ/మమ అవుతుంది; కాబట్టి షష్ఠీ ఏకవచనం తవ "నీ", మమ "నా". ప్రథమ, మధ్యమ పురుష సర్వనామాల షష్ఠి ఈ ఆదేశంపైనే నిలుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
शेषे लोपः 7.2.90 · प्रकरण 8← ते
in the remaining cases, the final of युष्मद्/अस्मद् elides
In the cases not otherwise provided for, the final अद् of युष्मद्/अस्मद् elides, leaving the bare त्व- / म- (and युष्म-/अस्म- in the plural): ते, मे in the shorter datives and genitives, तव, मम, and the locatives त्वयि "in you", मयि "in me". Elision is the default; the other rules name where a substitute stands instead.
ప్రత్యేకంగా విధించని మిగతా విభక్తుల్లో యుష్మద్/అస్మద్ అంత్యం (అద్) లోపిస్తుంది; కేవలం త్వ-/మ- (బహువచనంలో యుష్మ-/అస్మ-) మిగులుతుంది: హ్రస్వ చతుర్థీ/షష్ఠుల్లో తే, మే; తవ, మమ; సప్తమిలో త్వయి "నీయందు", మయి "నాయందు". లోపమే సామాన్యం; ఆదేశమెక్కడ ఉంటుందో మిగతా సూత్రాలు చెబుతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तवममौ ङसि 7.2.96 · प्रकरण 8← ते
तव and मम replace the base before the genitive singular
Before the genitive-singular (ङस्, replaced by अश् at 7.1.27), युष्मद् becomes तव and अस्मद् becomes मम, giving तव "your", मम "my". These are the full possessive singulars, beside the enclitic ते, मे that 7.2.90 leaves.
షష్ఠీ ఏకవచనం (ఙస్; 7.1.27 చేత అశ్) పరమైనప్పుడు యుష్మద్ → తవ, అస్మద్ → మమ: తవ "నీ", మమ "నా". 7.2.90 వదిలే సంక్షిప్త తే, మే లకు పక్కన ఇవి పూర్ణ షష్ఠీ ఏకవచన రూపాలు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
हो ढः 8.2.31 · प्रकरण 8← अर्धरूढैः
a ह् becomes ढ् before a झल् and at the end of a word
A ह् is replaced by ढ् before a झल् (an obstruent) and at the end of a word (padānta). So लिह् "licking" at a word-end passes through लिढ् and comes out as लिट् or लिड् (by the pause and voicing rules that follow); दुह् + त begins the road to दुग्ध the same way. It is the first step that turns a root-final ह् into a stop, before ष्टुत्व and the voicing rules finish the cluster.
ఝల్ (స్పర్శం లేదా ఊష్మం) ముందు, పదాంతంలో ఉన్నప్పుడు, హ్ కు ఢ్ ఆదేశం. లిహ్ "నాకటం" పదాంతంలో లిఢ్ గా, ఆపై విరామ-ఘోష సూత్రాల చేత లిట్ లేదా లిడ్ గా వస్తుంది; దుహ్ + త కూడా అదే విధంగా దుగ్ధ వైపు మొదలవుతుంది. ధాతువు చివరి హ్ ను స్పర్శంగా మార్చే మొదటి మెట్టు ఇది — ఆ తరువాత ష్టుత్వం, ఘోష సూత్రాలు ఆ సమూహాన్ని ముగిస్తాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
व्रश्चभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां षः 8.2.36 · प्रकरण 8← दृष्ट्वा
certain roots and श/छ finals become ष् before a झल् or at word-end
The roots व्रश्च्, भ्रस्ज्, सृज्, मृज्, यज्, राज्, भ्राज् and any stem ending in छ or श have their final sound replaced by ष् before a झल् (an obstruent) or at पदान्त, the end of a word: राज् → राट्/राड् — the ष् then hardens by jaśtva and cartva — विश्वसृज् → विश्वसृट्. It is the rule that turns these palatals and the श/छ into a retroflex before a stop or a pause.
వ్రశ్చ్, భ్రస్జ్, సృజ్, మృజ్, యజ్, రాజ్, భ్రాజ్ ధాతువులు, ఛ లేదా శ అంతమయ్యే ప్రాతిపదికాలు — వీటి చివరి ధ్వని ఝల్ (స్పర్శం) ముందు లేదా పదాంతంలో ష్ అవుతుంది: రాజ్ → రాట్/రాడ్ — ఆ ష్ జశ్త్వ, చర్త్వలతో గట్టిపడుతుంది — విశ్వసృజ్ → విశ్వసృట్. ఈ తాలవ్యాలను, శ/ఛ ను స్పర్శం లేదా విరామం ముందు మూర్ధన్యంగా మార్చే సూత్రం ఇది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्त्वातोसुन्कसुनः 1.1.40 · प्रकरण 11← दृष्ट्वा; जग्ध्वा; आघ्राय
a form ending in क्त्वा, तोसुन् or कसुन् is called अव्यय (indeclinable)
A word ending in the suffix क्त्वा, तोसुन् or कसुन् is called अव्यय — indeclinable, taking no case ending and never changing form. क्त्वा makes the absolutive, the "having done X" form that leans on a later verb: श्रुत्वा "having heard" is such a word, fixed in shape. When a prefix stands before the root, क्त्वा is replaced by ल्यप् (by 7.1.37), and the ल्यप् form keeps this same अव्यय name — so आलिङ्ग्य "having embraced" and एत्य "having come" are indeclinable too. The derivation names this rule where it fixes the absolutive as an अव्यय.
క్త్వా, తోసున్, లేదా కసున్ ప్రత్యయంతో అంతమయ్యే పదానికి అవ్యయ సంజ్ఞ — అవ్యయం, విభక్తి తీసుకోని, ఎప్పుడూ రూపం మారని పదం. క్త్వా ప్రత్యయం "చేసి" అనే క్త్వాంత (absolutive) రూపాన్ని చేస్తుంది, అది తరువాతి క్రియను ఆనుకొని నిలుస్తుంది: శ్రుత్వా "విని" అటువంటి రూపం. ధాతువు ముందు ఉపసర్గ నిలిస్తే క్త్వా స్థానంలో ల్యప్ వస్తుంది (7.1.37 చేత), ల్యప్ రూపమూ ఇదే అవ్యయ సంజ్ఞ నిలుపుకుంటుంది — ఆలింగ్య "కౌగిలించుకొని", ఏత్య "వచ్చి" కూడా అవ్యయాలు. గొలుసు క్త్వాంత రూపాన్ని అవ్యయంగా నిర్ణయించే చోట ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्ङिति च 1.1.5 · प्रकरण 12← दृष्ट्वा; अर्धरूढैः
no गुण or वृद्धि before an affix marked क् or ङ्
The strengthening of a vowel — गुण (इ→ए, उ→ओ, ऋ→अर्) and वृद्धि (its longer grade) — does not take place when the affix that would cause it is marked with an indicatory क् (कित्) or ङ् (ङित्). Many endings carry these marks precisely to keep the root weak. So कृ "to do" reaches चक्रे "he did", where the perfect endings are ङित् and the root ऋ is not raised to अर्; श्रु "to hear" reaches श्रुत्वा "having heard", where क्त्वा is कित् and the उ stays. It is the standard brake on strengthening, and it works by leaving a form unchanged where a plainer affix would have raised it.
అచ్చు బలపడుట — గుణం (ఇ→ఏ, ఉ→ఓ, ఋ→అర్) మరియు వృద్ధి (దాని దీర్ఘతర రూపం) — దాన్ని కలిగించే ప్రత్యయం సూచక క్ (కిత్) గాని ఙ్ (ఙిత్) గాని గుర్తుగలదైనపుడు జరుగదు. ధాతువును బలహీనంగా ఉంచుటకే చాలా ప్రత్యయాలు ఈ గుర్తులను మోస్తాయి. అలా కృ "చేయుట" చక్రే "చేశాడు" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ లిట్ ప్రత్యయాలు ఙిత్, ధాతువు ఋ అర్ గా లేపబడదు; శ్రు "వినుట" శ్రుత్వా "విని" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ క్త్వా కిత్, ఉ నిలుస్తుంది. ఇది బలపడుటపై సాధారణ కళ్ళెం, సాధారణ ప్రత్యయం లేపిన చోట రూపాన్ని మార్పు లేకుండా వదలి పని చేస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सार्वधातुकमपित् 1.2.4 · प्रकरण 12← सूचयिष्यन्ति
a सार्वधातुक affix that is not पित् is treated as ङित्
A सार्वधातुक affix — a present-system ending or the class sign that goes with it — that is not पित् (not marked प् as its इत्) is treated as ङित्, as though it carried ङ् as an इत्. The ङित् mark blocks the guṇa or vṛddhi strengthening the affix would otherwise pull, so the stem keeps its weak shape under such an ending. The third-person and the आत्मनेपद endings, and the imperatives that are not पित्, all fall under it: शृणु "listen", कथयतः "of the two telling" and रमसे "you take delight" keep their unstrengthened stems by this rule. The derivation names it on the silent step where the ending is fixed as ङित्.
సార్వధాతుక ప్రత్యయం — వర్తమానగణ ప్రత్యయం, లేదా దానితో వచ్చే గణచిహ్నం — పిత్ కానిది (ప్ను ఇత్గా గుర్తు లేనిది) ఙిత్గా, ఙ్ను ఇత్గా కలిగినట్లుగా వర్తిస్తుంది. ఙిత్ గుర్తు, ప్రత్యయం లేకపోతే కలిగించే గుణ లేదా వృద్ధి బలపడటాన్ని అడ్డుకుంటుంది, కాబట్టి ధాతువు అటువంటి ప్రత్యయం కింద తన బలహీన రూపాన్ని నిలుపుకుంటుంది. ప్రథమ పురుష ప్రత్యయాలు, ఆత్మనేపద ప్రత్యయాలు, పిత్ కాని ఆజ్ఞార్థాలు అన్నీ దీని కిందకు వస్తాయి: శృణు "వినుము", కథయతః "చెప్పే ఇద్దరి", రమసే "ఆనందిస్తావు" ఈ సూత్రంచేత బలపడని ధాతురూపాన్ని నిలుపుకుంటాయి. ప్రత్యయాన్ని ఙిత్గా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् 1.3.78 · प्रकरण 12← सूचयिष्यन्ति
in the remaining case, a root in the active takes परस्मैपद
In the case left over (शेष — a root not sent to the middle by the preceding rules), when the ending stands for the agent (कर्तरि, the active sense) the root takes परस्मैपद, the set of personal endings that turn the action away from the agent. This is the default that catches every root the आत्मनेपद rules did not claim: भू "be, become" is such a root, so भवति "he becomes" and प्रभवति "he arises" take the active endings. The derivation names this rule where it chooses the active set.
మిగిలిన సందర్భంలో (శేషం — ముందటి సూత్రాలు ఆత్మనేపదానికి పంపని ధాతువు), ప్రత్యయం కర్తను సూచించినప్పుడు (కర్తరి, కర్తృ అర్థం) ధాతువు పరస్మైపదాన్ని — క్రియను కర్త నుండి దూరంగా మళ్ళించే పురుష ప్రత్యయాల గణాన్ని — తీసుకుంటుంది. ఇది ఆత్మనేపద సూత్రాలు తీసుకోని ప్రతి ధాతువునూ పట్టుకొనే మూలనియమం: భూ "అగు, ఉండు" అటువంటి ధాతువు, కాబట్టి భవతి "అగును", ప్రభవతి "ఉద్భవించును" పరస్మైపద ప్రత్యయాలను తీసుకుంటాయి. ఆ గణాన్ని ఎంచుకొనే చోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ते प्राग्धातोः 1.4.80 · प्रकरण 12← आघ्राय
the prefixes (gati and upasarga) stand before the root
The words just named — the upasargas and the other gati particles — are placed before the root (धातु) they qualify. This is the rule that fixes a prefix's position at the head of the verb. So प्र stands before मद् in प्रमत्तः "heedless", आ before लिङ्ग् in आलिङ्ग्य "having embraced", आ before इ in एत्य "having come". The seam between prefix and root is then handled by sandhi, but their order is settled here.
ఇప్పుడే పేర్కొన్న పదాలు — ఉపసర్గలు, ఇతర గతి పదాలు — తాము విశేషించే ధాతువుకు ముందు ఉంచబడతాయి. ఉపసర్గ స్థానాన్ని క్రియ మొదట స్థిరపరచే సూత్రం ఇది. అలా ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తగలవాడు" లో ప్ర మద్ ముందు, ఆలిఙ్గ్య "కౌగిలించి" లో ఆ లిఙ్గ్ ముందు, ఏత్య "వచ్చి" లో ఆ ఇ ముందు నిలుస్తుంది. ఉపసర్గ, ధాతువుల మధ్య సంధి తరవాత జరుగుతుంది, కానీ వాటి క్రమం ఇక్కడ స్థిరమవుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सनाद्यन्ता धातवः 3.1.32 · प्रकरण 12← सूचयिष्यन्ति
words ending in सन् and the other सनादि affixes are called धातु (roots)
A word that ends in सन् or any of the सनादि affixes — the set running from सन् through णिच् (the causative sign) and the rest — is itself called धातु, a verb root. This lets a stem already carrying such a suffix be conjugated afresh, taking the tense endings as any root does. The causative roots of the poem stand on this rule: कथ् "tell", रच् "arrange" and सूच् "point out" carry णिच् and are धातु by it, so कथयतः "of the one telling", विरचिताम् "arranged" and सूचयिष्यन्ति "they will point out" build on a stem this rule names a root. The derivation names it on the silent step where the सनादि-ending stem is fixed as a धातु.
సన్తో గాని సనాది ప్రత్యయాలలో (సన్ నుండి ణిచ్ — ప్రేరణ చిహ్నం — మొదలైన గణం) దేనితో గాని అంతమయ్యే పదానికి ధాతు సంజ్ఞ, అదే ఒక క్రియా ధాతువు. దీనివల్ల అటువంటి ప్రత్యయాన్ని ఇప్పటికే కలిగిన అంగం మళ్ళీ, ఏ ధాతువు వలెనే కాలప్రత్యయాలను తీసుకొని, వర్తించగలదు. కావ్యపు ప్రేరణార్థ ధాతువులు ఈ సూత్రంపై నిలుస్తాయి: కథ్ "చెప్పు", రచ్ "అమర్చు", సూచ్ "చూపు" ణిచ్ను కలిగి దీనిచేత ధాతువులు అవుతాయి, కాబట్టి కథయతః "చెప్పేవాని", విరచితామ్ "అమర్చబడిన", సూచయిష్యంతి "చూపుతారు" ఈ సూత్రం ధాతువు అని పిలిచే అంగంపై నిర్మితమవుతాయి. సనాదిఅంత అంగాన్ని ధాతువుగా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्यतासी लृलुटोः 3.1.33 · प्रकरण 12← सूचयिष्यन्ति
स्य marks the future लृट् and तास् the periphrastic future लुट्
The affix स्य is added to a root for the simple future (लृट्), and the affix तास् for the periphrastic or "first" future (लुट्, an action expected on some later day). So दृश् "to see" + स्य builds द्रक्ष्यसि "you will see"; पद् gives सम्पत्स्यन्ते "they will come about"; while गम् "to go" + तास् builds गन्तासि "you are going to go". The two futures differ in nearness of time, and this rule hands each its affix.
సామాన్య భవిష్యత్తు (లృట్) కోసం ధాతువుకు స్య ప్రత్యయం, పర్యాయ లేదా అనద్యతన భవిష్యత్తు (లుట్ — తరవాతి ఏదో రోజున జరగబోయే క్రియ) కోసం తాస్ ప్రత్యయం చేర్చబడతాయి. అలా దృశ్ "చూచుట" + స్య ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" ను నిర్మిస్తుంది; పద్ సమ్పత్స్యన్తే "సంభవిస్తాయి" ను; గమ్ "వెళ్ళుట" + తాస్ గన్తాసి "వెళ్ళబోతున్నావు" ను నిర్మిస్తుంది. ఈ రెండు భవిష్యత్తులు కాలదూరంలో తేడా చూపుతాయి, ఈ సూత్రం ఒక్కొక్కదానికి దాని ప్రత్యయాన్ని ఇస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लृट् शेषे च 3.3.13 · प्रकरण 12← सूचयिष्यन्ति
लृट् (the future) in the general sense as well
The affix लृट् forms the simple future and applies in the plain future sense, beyond the particular senses the neighbouring rules assign. The स्य of the future comes by 3.1.33, and the personal endings then follow: गमिष्यति "will go", करिष्यति "will do". It is the ordinary "shall/will" of Sanskrit.
మిగిలిన (సామాన్య) భవిష్యదర్థంలో ధాతువుకు లృట్ ప్రత్యయం వస్తుంది — భవిష్యత్తు. 3.1.33 చేత స్య, ఆపై తిఙ్ ఆదేశాలు చేరి రూపమవుతుంది: గమిష్యతి "వెళ్తాడు", కరిష్యతి "చేస్తాడు". ఇది సంస్కృతపు సాధారణ భవిష్యత్కాలం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् 3.4.78 · प्रकरण 12← सूचयिष्यन्ति
the eighteen personal endings (तिङ्) that replace a verb's tense-marker (लकार)
This one sūtra names, in a single run, all eighteen verbal personal endings — the तिङ् set — that stand in for the abstract tense-marker (लकार) a verb first receives. Nine are parasmaipada (active): तिप् तस् झि, सिप् थस् थ, मिप् वस् मस्; nine are ātmanepada (middle): त आताम् झ, थास् आथाम् ध्वम्, इट् वहि महिङ् — three persons against singular, dual and plural in each voice. Every finite verb in the poem takes one: चक्रे "he did" reaches the ātmanepada त, रुणद्धि "he obstructs" the parasmaipada तिप्, द्रक्ष्यसि "you will see" the सिप्. It is the verb's counterpart to 4.1.2, which lists the noun's सुप् endings.
ఈ ఒక్క సూత్రం, ఒక క్రియ మొదట పొందే భావ కాలచిహ్నం (లకారం) స్థానంలో వచ్చే పద్దెనిమిది క్రియా పురుష ప్రత్యయాలను — తిఙ్ గణాన్ని — ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది. తొమ్మిది పరస్మైపదం: తిప్ తస్ ఝి, సిప్ థస్ థ, మిప్ వస్ మస్; తొమ్మిది ఆత్మనేపదం: త ఆతామ్ ఝ, థాస్ ఆథామ్ ధ్వమ్, ఇట్ వహి మహిఙ్ — ప్రతి పదంలో మూడు పురుషలు ఏకవచన, ద్వివచన, బహువచనాలకు ఎదురుగా. కావ్యంలోని ప్రతి తిఙంత క్రియా వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది: చక్రే "చేశాడు" ఆత్మనేపద త ను, రుణద్ధి "అడ్డగిస్తాడు" పరస్మైపద తిప్ ను, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" సిప్ ను చేరుకుంటాయి. నామపదపు సుప్ ప్రత్యయాలను పేర్కొనే 4.1.2 కు ఇది క్రియాపరమైన జోడి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिङ्शित्सार्वधातुकम् 3.4.113 · प्रकरण 12← सूचयिष्यन्ति
a तिङ् ending and a शित् affix are called सार्वधातुक
A तिङ् ending (तिङ्, the block of finite personal endings) and any शित् affix (शित्, one that carries श् as its इत् mark, such as the class-signs शप् and श्यन्) are called सार्वधातुक — "reaching the whole root", the class of affixes that stand in the present system and act on the root as a whole. भवति "he becomes" ends in the तिङ् ending तिप् and carries the class-sign शप्, both सार्वधातुक. The name matters because other rules turn on it — some strengthenings apply only before a सार्वधातुक affix. The derivation names this rule where it fixes the affix as सार्वधातुक.
తిఙ్ ప్రత్యయం (తిఙ్ — క్రియాపదపు పురుష ప్రత్యయాల గణం) మరియు ఏదైనా శిత్ ప్రత్యయం (శిత్ — శ్ను ఇత్గా కలిగినది, శప్, శ్యన్ వంటి గణచిహ్నాలు) సార్వధాతుక సంజ్ఞ పొందుతాయి — "ధాతువు పూర్తికి చేరునది", వర్తమాన వ్యవస్థలో నిలిచి ధాతువును మొత్తంగా వర్తించే ప్రత్యయాల గణం. భవతి "అగును" తిఙ్ ప్రత్యయం తిప్తో అంతమై గణచిహ్నం శప్ను కలిగి ఉంది, రెండూ సార్వధాతుకాలు. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం — కొన్ని బలపరిచే మార్పులు సార్వధాతుక ప్రత్యయం ముందు మాత్రమే జరుగుతాయి. ప్రత్యయాన్ని సార్వధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आर्धधातुकं शेषः 3.4.114 · प्रकरण 12← दृष्ट्वा; अर्धरूढैः; जग्ध्वा; आघ्राय; सूचयिष्यन्ति
the affix left over (not तिङ् or शित्) is called आर्धधातुक
Any affix enjoined after a root that is not a तिङ् ending and not a शित् affix — everything left over (शेष) once the सार्वधातुक affixes are set aside — is called आर्धधातुक, the class that reaches "half the root" and builds the stems outside the present system. The कृत् suffixes fall here: क्त in प्रमत्तः "heedless", क्त्वा in श्रुत्वा "having heard", and the future sign स्य in द्रक्ष्यसि "you will see" are all आर्धधातुक. The name governs whether the augment इट् may come and how the root's vowel strengthens. The derivation names this rule where it fixes the कृत् or derived affix as आर्धधातुक.
ధాతువు తరువాత విధించిన ప్రత్యయాలలో తిఙ్ ప్రత్యయమూ కాక శిత్ ప్రత్యయమూ కాక — సార్వధాతుక ప్రత్యయాలను పక్కన పెట్టాక మిగిలినది (శేషం) — దానికి ఆర్ధధాతుక సంజ్ఞ, "ధాతువులో సగానికే" చేరి వర్తమాన వ్యవస్థ వెలుపలి రూపాలను నిర్మించే గణం. కృత్ ప్రత్యయాలు ఇక్కడకు వస్తాయి: ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లోని క్త, శ్రుత్వా "విని" లోని క్త్వా, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" లోని భవిష్యత్ చిహ్నం స్య — అన్నీ ఆర్ధధాతుకాలు. ఇట్ ఆగమం వచ్చునా, ధాతువు అచ్చు ఎలా బలపడునా అనేది ఈ సంజ్ఞపై ఆధారపడుతుంది. కృత్ లేదా సాధిత ప్రత్యయాన్ని ఆర్ధధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो लोपः 6.4.48 · प्रकरण 12← सूचयिष्यन्ति
a stem's final short अ drops before a vowel-affix of the ārdhadhātuka set
When an ārdhadhātuka affix follows — one of the affixes used away from the present tenses: the tense-stems, the primary derivatives, the causative इ (णिच्) — the final short अ of the stem before it is dropped. The tenth-class and causative stems feel this most. कथ् "to tell" is taught with an inherent अ as कथ; when it takes the causative इ, that अ falls — कथ + इ becomes कथ् + इ — and the poem reaches कथयतः "of the one telling". The same fall carries रच् in विरचिताम् "composed", वास् in वासितम् "perfumed", and सूच् in सूचयिष्यन्ति "they will point out".
ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం — వర్తమాన కాలం వెలుపల వాడే ప్రత్యయాలలో ఒకటి: కాల-అంగాలు, కృత్ ప్రత్యయాలు, ప్రయోజక ఇ (ణిచ్) — వచ్చినపుడు, దాని ముందున్న అంగపు చివరి చిన్న అ లోపిస్తుంది. చురాది, ప్రయోజక అంగాలు దీన్ని ఎక్కువగా అనుభవిస్తాయి. కథ్ "చెప్పుట" లోపల ఉన్న అ తో కథ గా నేర్పబడుతుంది; ప్రయోజక ఇ చేరినపుడు ఆ అ పడిపోతుంది — కథ + ఇ కథ్ + ఇ అవుతుంది — కావ్యం కథయతః "చెప్పుతున్నవాని" కు చేరుతుంది. అదే లోపం విరచితామ్ "రచించిన" లో రచ్ ను, వాసితమ్ "సువాసన చేసిన" లో వాస్ ను, సూచయిష్యన్తి "సూచిస్తారు" లో సూచ్ ను నడిపిస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
झोऽन्तः 7.1.3 · प्रकरण 12← सूचयिष्यन्ति
the झ् of a verb ending is replaced by अन्त्
The sound झ् that opens the third-person plural endings — झि in the parasmaipada, झ in the ātmanepada — is replaced by अन्त्. So the abstract झि becomes अन्ति and झ becomes अन्त, which then carry the tense's own shape. In the poem सूचयिष्यन्ति "they will point out" reaches अन्ति from झि, and सम्पत्स्यन्ते "they will come to pass" and आमोक्ष्यन्ते "they will be loosed" reach अन्ते from झ. It is the small rule that gives every third-person plural verb its -न्ति or -न्ते.
ప్రథమ పురుష బహువచన ప్రత్యయాలను — పరస్మైపదంలో ఝి, ఆత్మనేపదంలో ఝ — తెరిచే ఝ్ ధ్వని అన్త్ గా మారుతుంది. అలా భావరూప ఝి అన్తి గా, ఝ అన్త గా అవుతాయి; తరువాత అవి ఆయా కాలపు సొంత రూపాన్ని దాలుస్తాయి. కావ్యంలో సూచయిష్యన్తి "సూచిస్తాయి" ఝి నుండి అన్తి ని చేరుకుంటుంది; సమ్పత్స్యన్తే "సంభవిస్తాయి", ఆమోక్ష్యన్తే "విడువబడతాయి" ఝ నుండి అన్తే ని చేరుకుంటాయి. ప్రతి ప్రథమ పురుష బహువచన క్రియకు దాని -న్తి లేదా -న్తే ను ఇచ్చే చిన్న సూత్రం ఇది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् 7.2.10 · प्रकरण 12← दृष्ट्वा; अर्धरूढैः; जग्ध्वा
after a single-vowel root unaccented in its teaching form, आर्धधातुक takes no इट्
After a root that is एकाच् — of a single vowel, one syllable — and anudātta (unaccented) in the way it is taught, an आर्धधातुक affix does not take the augment इट् (the इ- that otherwise props such an affix onto the root). These are the अनिट् roots, the ones that join their suffix bare. दृश् "see", कृ "do" and पद् "go" are among them, so द्रक्ष्यसि "you will see", कर्तुम् "to do" and सम्पत्स्यन्ते "they will come about" set the future or the infinitive straight on the root with no इ between. The derivation names this rule on the silent step where the इट् is withheld.
ఏకాచ్ — ఒకే అచ్చు, ఒక అక్షరం — అయి, ఉపదేశింపబడిన తీరులో అనుదాత్తమైన (అనుదాత్త) ధాతువు తరువాత ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం ఇట్ ఆగమాన్ని (లేకపోతే ఆ ప్రత్యయాన్ని ధాతువుకు ఆనించే ఇ-) తీసుకోదు. ఇవి అనిట్ ధాతువులు, తమ ప్రత్యయాన్ని ప్రత్యయాంతరం లేకుండా చేరేవి. దృశ్ "చూడు", కృ "చేయు", పద్ "పోవు" వీటిలోనివి, కాబట్టి ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు", కర్తుమ్ "చేయుటకు", సంపత్స్యంతే "సంభవించును" భవిష్యత్తును లేదా భావార్థకాన్ని మధ్య ఇ లేకుండా నేరుగా ధాతువుపై ఉంచుతాయి. ఇట్ ఆగిపోయే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आर्धधातुकस्येड् वलादेः 7.2.35 · प्रकरण 12← सूचयिष्यन्ति
an ārdhadhātuka suffix beginning with a वल् consonant takes the augment इट् (इ)
An ārdhadhātuka suffix (आर्धधातुक — the class that holds the past participle क्त, the futures, the perfect and more) that begins with a वल् consonant — any consonant except य् — receives the augment इट्, a prefixed इ. This इ is what lets a consonant-initial suffix attach without an unpronounceable cluster. So रच् "to arrange" + त gives रचित, in विरचिताम् "arranged"; वञ्च् gives वञ्चितः "deceived"; the future सूचयिष्यन्ति carries the same इ before its स्य. Roots that block the augment are called अनिट्; those that take it, सेट्.
వల్ హల్లుతో — య్ తప్ప ఏ హల్లుతోనైనా — మొదలయ్యే ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం (ఆర్ధధాతుకము — క్త కృదంతం, భవిష్యత్తులు, పరోక్షం మొదలైనవి కల గణం) తనకు ముందు ఇట్ ఆగమాన్ని — చేర్చిన ఇ ను — పొందుతుంది. ఈ ఇ, హల్లుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయం ఉచ్చరించలేని సంయుక్తాక్షరం లేకుండా చేరేలా చేస్తుంది. అలా రచ్ "అమర్చుట" + త రచిత అవుతుంది, విరచితామ్ "అమర్చబడిన" లో; వఞ్చ్ వఞ్చితః "మోసగింపబడిన" ను; భవిష్యత్తు సూచయిష్యన్తి తన స్య ముందు అదే ఇ ను మోస్తుంది. ఆగమాన్ని నిరోధించే ధాతువులను అనిట్ అంటారు; తీసుకునేవి సేట్.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सार्वधातुकार्धधातुकयोः 7.3.84 · प्रकरण 12← सूचयिष्यन्ति
a root's final इक् vowel takes guṇa before a सार्वधातुक or आर्धधातुक affix
A root ending in one of the इक् vowels — इ उ ऋ ऌ — takes guṇa, the middle grade (इ/उ → ए/ओ, ऋ → अर्), before an affix of either great class: a सार्वधातुक (the present-system endings) or an आर्धधातुक (the endings and suffixes outside it — futures, infinitives, most kṛt affixes). So भू "to be" raises to भो before the present ending, giving भवति "he is"; कृ "to do" raises to कर् before the infinitive तुम्, giving कर्तुम् "to do"; श्रु "to hear" to श्रो in श्रोष्यसि "you will hear". It is the principal rule that strengthens a root's final vowel one grade.
ఇక్ అచ్చుల్లో — ఇ ఉ ఋ ఌ — ఒకదానితో అంతమయ్యే ధాతువు, రెండు మహాగణాల్లో ఏ ప్రత్యయం ముందైనా — సార్వధాతుకం (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలు) లేదా ఆర్ధధాతుకం (దానికి వెలుపలి ప్రత్యయాలు — భవిష్యత్తు, తుమున్, చాలా కృత్ ప్రత్యయాలు) ముందు — గుణం, మధ్య మెట్టు (ఇ/ఉ → ఏ/ఓ, ఋ → అర్), పొందుతుంది. అలా భూ "ఉండుట" వర్తమాన ప్రత్యయం ముందు భో గా ఎక్కి భవతి "ఉన్నాడు" అవుతుంది; కృ "చేయుట" తుమ్ ముందు కర్ గా ఎక్కి కర్తుమ్ "చేయుటకు" అవుతుంది; శ్రు "వినుట" శ్రోష్యసి "వింటావు" లో శ్రో గా. ధాతువు అంత్య అచ్చును ఒక మెట్టు బలపరచే ప్రధాన సూత్రం ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
झषस्तथोर्धोऽधः 8.2.40 · प्रकरण 12← अर्धरूढैः; जग्ध्वा
after a voiced aspirate the त or थ of a suffix becomes ध
After a झष् — a voiced aspirated stop such as भ्, ध्, घ् — the त or थ that begins a following suffix becomes ध. The exception is दधाति (the reduplicated दा), which the rule sets aside. लभ् "to get" ends in the voiced aspirate भ्; before the agent-suffix तृ its त turns to ध: लभ् + तृ → लभ् + धृ, which after further change is लब्धा "the getter, the one who will obtain".
ఝష్ తరవాత — భ్, ధ్, ఘ్ వంటి ఘోష మహాప్రాణ స్పర్శం తరవాత — తరవాతి ప్రత్యయాన్ని మొదలిడే త లేదా థ ధ అవుతుంది. దధాతి (ద్విరుక్త దా) మాత్రం మినహాయింపు, దాన్ని ఈ సూత్రం వదిలిపెడుతుంది. లభ్ "పొందుట" ఘోష మహాప్రాణ భ్ తో అంతమవుతుంది; తృ (కర్తృవాచక) ప్రత్యయం ముందు దాని త ధ గా మారుతుంది: లభ్ + తృ → లభ్ + ధృ, తదుపరి మార్పు తరవాత అది లబ్ధా "పొందువాడు".
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ढो ढे लोपः 8.3.13 · प्रकरण 12← अर्धरूढैः
a ढ् is dropped before a ढ्
A ढ् is dropped when another ढ् follows. This clears the doubling that earlier changes produce: रुह् "to grow, to mount" has its ह् turned to ढ, and the suffix's त too becomes ढ, so the stem stands as रुढ् + ढ; the first ढ् then falls, and by ढ्रलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः the vowel before it lengthens: रु + ढ → रूढ. So रूढैः "by the risen ones" and आरूढे "mounted".
మరో ఢ్ తరవాత వచ్చినపుడు ఢ్ లోపిస్తుంది. ఇది ముందటి మార్పులు కలిగించిన ద్విత్వాన్ని తొలగిస్తుంది: రుహ్ "పెరుగుట, ఎక్కుట" దీని హ్ ఢ గా మారుతుంది, ప్రత్యయపు త కూడా ఢ అవుతుంది, కనుక కాండం రుఢ్ + ఢ గా నిలుస్తుంది; అప్పుడు మొదటి ఢ్ లోపిస్తుంది, ఢ్రలోపే పూర్వస్య దీర్ఘోఽణః చేత దాని ముందటి అచ్చు దీర్ఘమవుతుంది: రు + ఢ → రూఢ. అలా రూఢైః "ఎదిగినవాటిచేత", ఆరూఢే "ఎక్కిన".
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सत्यापपाशरूपवीणातूलश्लोकसेनालोमत्वचवर्मवर्णचूर्णचुरादिभ्यो णिच् 3.1.25 · प्रकरण 21← सूचयिष्यन्ति
णिच् after सत्य and the like and after the tenth class (चुरादि)
The affix णिच् (an इ that marks its stem a verb) is added after सत्य "true", पाश, रूप and the rest of that list, and after चुर् "to steal" and the roots that head its list — the चुरादि or tenth class. Here णिच् is not causative but the class's own marker (स्वार्थे, "in the root's own sense"). चुर् + णिच् → चोरि → चोरयति "steals"; the poem's कथ् "tell", रच् "compose", वास् "perfume" and सूच् "point to" are of this class, as कथयतः "the two tell".
ణిచ్ ప్రత్యయం (తన స్థానాన్ని ధాతువుగా గుర్తించే ఇ) సత్య "నిజము", పాశ, రూప మొదలైన వాటి తరవాత, అలాగే చుర్ "దొంగిలించుట" మొదలైన ధాతువుల తరవాత — చురాది గణం, పదవ గణం — చేరుతుంది. ఇక్కడ ణిచ్ ప్రేరణార్థం కాదు, గణపు స్వంత గుర్తు (స్వార్థే, "ధాతువు తన అర్థంలోనే"). చుర్ + ణిచ్ → చోరి → చోరయతి "దొంగిలించును"; పద్యంలోని కథ్ "చెప్పుట", రచ్ "రచించుట", వాస్ "సువాసన చేయుట", సూచ్ "సూచించుట" ఈ గణంవే, కథయతః "ఇద్దరు చెప్పుదురు" అన్నట్టు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्तक्तवतू निष्ठा 1.1.26 · प्रकरण 34← अर्धरूढैः
the क्त and क्तवतु affixes are named निष्ठा
The two affixes क्त and क्तवतु are given the name निष्ठा. क्त makes the past passive participle (कृतम् "done") and क्तवतु the past active participle (कृतवत् "having done"); gathering both under one name lets the later rules that shape them — the ones that add or withhold the augment इट्, or change the root before them — reach both by one word. प्रमत्तः "heedless", from मद् with क्त, तीर्णः "crossed", from तॄ, and विरचिताम् "arranged", from रच् with the causative, all end in a निष्ठा affix. The derivation names it on the silent step where the affix is fixed as निष्ठा.
క్త, క్తవతు అనే రెండు ప్రత్యయాలకు నిష్ఠా అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. క్త భూతకాల కర్మణి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతమ్ "చేయబడిన"), క్తవతు భూతకాల కర్తరి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతవత్ "చేసినవాడు"); రెంటినీ ఒక సంజ్ఞ కింద కూర్చడం వల్ల వాటిని తీర్చిదిద్దే తరువాతి సూత్రాలు — ఇట్ ఆగమాన్ని చేర్చే లేదా ఆపే, లేదా వాటి ముందు ధాతువును మార్చే సూత్రాలు — రెంటినీ ఒక్క మాటతో అందుకోగలవు. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త గలవాడు", మద్ నుండి క్త తో, తీర్ణః "దాటిన", తౄ నుండి, విరచితామ్ "అమర్చబడిన", రచ్ నుండి ప్రేరణతో, అన్నీ నిష్ఠా ప్రత్యయంతో అంతమవుతాయి. ప్రత్యయం నిష్ఠాగా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
निष्ठा 3.2.102 · प्रकरण 34← अर्धरूढैः
the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root in a past sense
In the sense of the past, the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root. क्त gives the past participle — usually passive (कृत 'done', गत 'gone'), active with verbs of state or motion (मत्त 'intoxicated'); क्तवतु gives the active past participle in -तवत् (कृतवत् 'having done'). The क्त word then declines as an ordinary adjective and agrees with its noun.
భూతార్థంలో ధాతువు తరువాత నిష్ఠా ప్రత్యయాలు క్త, క్తవతు వస్తాయి. క్త భూత కృదంతం — సాధారణంగా కర్మణి (కృత "చేయబడినది", గత "వెళ్లినది"), స్థితి/గతి ధాతువులకు కర్తరి (మత్త "మత్తెక్కినవాడు"); క్తవతు కర్తరి భూత కృదంతం -తవత్ (కృతవత్ "చేసినవాడు"). క్త రూపం సామాన్య విశేషణంలా నడిచి తన నామంతో అన్వయిస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
समानकर्तृकयोः पूर्वकाले 3.4.21 · प्रकरण 36← दृष्ट्वा; जग्ध्वा; आघ्राय
the absolutive क्त्वा for the earlier of two acts by one agent
When two actions share one agent, the earlier of them takes the affix क्त्वा — the absolutive, “having …ed”. भुक्त्वा व्रजति, “having eaten, he goes”. It ties two verbs into one sentence under a single subject, the क्त्वा-form always the prior act. नीत्वा and स्थित्वा are of this kind.
ఒకే కర్తకు రెండు క్రియలు ఉన్నప్పుడు, ముందు జరిగేదానికి క్త్వా ప్రత్యయం — క్త్వార్థకం (అసమాపక క్రియ), “…చేసి” — వస్తుంది. భుక్త్వా వ్రజతి — “తిని వెళ్తాడు”. ఒకే కర్తతో రెండు క్రియలను ఒక వాక్యంగా కలుపుతుంది; క్త్వాంత రూపమే ముందటి పని. నీత్వా, స్థిత్వా ఈ రకమే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप् 7.1.37 · प्रकरण 36← आघ्राय
in a compound not preceded by नञ्, क्त्वा becomes ल्यप्
The absolutive affix क्त्वा (which alone gives -त्वा) becomes ल्यप् when the root stands in a compound whose prior member is not the negative नञ्. ल्यप् yields -य, or -त्य after a short-vowel root by the तुक् augment: प्र + आप् → प्राप्य "having reached", वि + लोक् → विलोक्य "having looked", आ + दा → आदाय "having taken". The bare uncompounded absolutive keeps क्त्वा (गत्वा).
సమాసంలో పూర్వపదం నఞ్ (నిషేధం) కానప్పుడు, ధాతువుకు క్త్వా బదులు ల్యప్ వస్తుంది. ల్యప్ –య ఇస్తుంది; హ్రస్వాంత ధాతువుకు తుక్ ఆగమంతో –త్య: ప్ర + ఆప్ → ప్రాప్య "పొంది", వి + లోక్ → విలోక్య "చూసి", ఆ + దా → ఆదాయ "తీసుకుని". సమాసం లేని కేవల ల్యబంతం క్త్వానే నిలుపుకుంటుంది (గత్వా).
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद् वृद्धम् 1.1.73 · प्रकरण 48← दृष्ट्वा; जग्ध्वा; आघ्राय
a stem whose first vowel is a वृद्धि vowel is named वृद्धम्
A stem the first of whose vowels (अचाम् आदिः) is a वृद्धि vowel — आ, ऐ or औ — is given the name वृद्धम्. The name marks a word as begun in a strengthened vowel, so the rules that turn on such a beginning can reach it. आदाय "having taken", आरूढे "mounted" and आयत्तम् "dependent" all open in आ, and are वृद्धम् by this rule. The derivation names it on the silent step where the word is fixed as वृद्धम्.
ఏ అంగం మొదటి అచ్చు (అచామ్ ఆదిః) వృద్ధి అచ్చు — ఆ, ఐ లేదా ఔ — అయితే, ఆ అంగానికి వృద్ధమ్ అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ, పదం బలపడిన అచ్చుతో మొదలైనట్లు గుర్తిస్తుంది, తద్వారా అటువంటి ఆరంభంపై ఆధారపడే సూత్రాలు దాన్ని అందుకోగలవు. ఆదాయ "తీసుకొని", ఆరూఢే "ఎక్కిన", ఆయత్తమ్ "ఆధారపడిన" అన్నీ ఆ తో మొదలవుతాయి, ఈ సూత్రంచేత వృద్ధమ్ అవుతాయి. పదం వృద్ధమ్గా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सात्पदाद्योः 8.3.111 · प्रकरण 59← सूचयिष्यन्ति
the स of the सात् affix and a word-initial स are not made retroflex
The स of the affix सात् (as in अग्निसात् "reduced to ashes") and a स that begins a word are not turned into the retroflex ष. So अस् "to be", built to सन् "being", keeps its dental स because it stands at the head of the word.
సాత్ ప్రత్యయపు స (అగ్నిసాత్ "బూడిదైపోయినది" లో వలె) మరియు పదం మొదట నిలిచే స మూర్ధన్య ష గా మారవు. కనుక అస్ "ఉండుట", సన్ "ఉన్న" గా ఏర్పడినప్పుడు, పదం మొదట నిలవడం చేత తన దంత్య స ను నిలుపుకుంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अदो जग्धिर्ल्यप्ति किति 2.4.36 · not in the abridgement← जग्ध्वा
अद् is replaced by जग्धि before ल्यप् or a त-initial कित् affix
The root अद् "to eat" is replaced by जग्धि — that is, जग्ध् — before ल्यप् (the prefixed absolutive) or a त-initial affix marked कित्. अद् + क्त्वा → जग्ध् + त्वा → जग्ध्वा "having eaten". This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.
అద్ "తినుట" ధాతువు ల్యప్ (ఉపసర్గంతోని సమాపకక్రియ) ముందు, లేదా కిత్ చే గుర్తైన తకారాది ప్రత్యయం ముందు జగ్ధి — అంటే జగ్ధ్ — చే మార్చబడుతుంది. అద్ + క్త్వా → జగ్ధ్ + త్వా → జగ్ధ్వా "తిని". ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text
न ल्यपि 6.4.69 · not in the abridgement← आघ्राय
the final आ is not turned to ई before ल्यप्
The final आ of the घु roots (दा, धा) and of मा, स्था, गा, पा, जहाति and सा becomes ई before a consonant-initial ārdhadhātuka affix by the rule before this one; न ल्यपि withholds that ई before ल्यप्, the prefixed absolutive -य. So आ + दा + य keeps its आ and gives आदाय "having taken", not the ī-form. The derivation names the rule on the silent step where the ई substitution is withheld. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.
ఘు ధాతువుల (దా, ధా) మరియు మా, స్థా, గా, పా, జహాతి, సా ల చివరి ఆ, హల్తో మొదలయ్యే ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం ముందు, ముందటి సూత్రం చేత ఈ గా మారుతుంది; న ల్యపి ఆ ఈ ని ల్యప్ (ఉపసర్గంతోని -య) ముందు నిలిపివేస్తుంది. కాబట్టి ఆ + దా + య తన ఆ ని నిలుపుకొని ఆదాయ "తీసుకొని" అవుతుంది, ఈ-రూపం కాదు. ఈ ఆదేశం నిలిపివేయబడే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text
अ अ 8.4.68 · not in the abridgement← जग्ध्वा; आघ्राय; सूचयिष्यन्ति
the short अ, held open through the derivation, returns to its close sound at the end
The last sūtra of the Aṣṭādhyāyī. Throughout a derivation the short अ is treated as though it were open (विवृत), like the long आ, so that the rules can reach it; this rule restores its natural close (संवृत) sound once the derivation is done. It is the final step of nearly every chain — of चक्रे, of प्रमत्तः, and the rest. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.
అష్టాధ్యాయి చివరి సూత్రం. వ్యుత్పత్తి అంతటా హ్రస్వ అ ను విచ్చుకున్నట్టుగా (వివృత), దీర్ఘ ఆ వలె, గ్రహిస్తారు — తద్వారా నియమాలు దానిని అందుకోగలుగుతాయి; వ్యుత్పత్తి ముగిసిన పిదప ఈ సూత్రం దాని సహజ సంవృత ధ్వనిని తిరిగి ఇస్తుంది. ఇది దాదాపు ప్రతి గొలుసుకూ చివరి మెట్టు — చక్రే కు, ప్రమత్తః కు, మిగిలిన వాటికి. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text
१समासविग्रहthe compounds, unpacked
हरितकपिशम्
हरित · कपिश
हरितं च कपिशं च
कर्मधारय — green and tawny at once
कर्मधारय — it agrees with नीपम्. green going to tawny — Mallinātha names the rule that lets one colour compound with another, and then gives the result in one word: श्यामवर्णम्, dark
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“haritaṃ pālāśavarṇa kapiśaṃ kṛṣṇapītaṃ ca … śyāmavarṇamiti yāvat || “varṇo varṇena” iti samāsaḥ”
अर्धरूढैः
अर्ध · रूढ
अर्धं रूढैः
तत्पुरुष (accusative) — grown to half
तत्पुरुष — it agrees with केसरैः. half out — Mallinātha glosses एकदेशोद्गतैः, up in part only. The flower is caught at the moment the rain reaches it
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“ardharūḍhairekadeśodgataiḥ kesaraiḥ kiñjalkaiḥ”
आविर्भूतप्रथममुकुलाः
आविर्भूत · प्रथम · मुकुल
प्रथमाः मुकुलाः
कर्मधारय — their first buds
आविर्भूताः प्रथममुकुलाः यासां ताः
बहुव्रीहि — the ones on which those buds have come out
बहुव्रीहि — it refers to कन्दलीः. with their first buds just showing — Mallinātha glosses प्रथमोत्पन्नाः, brought out for the first time this year, which is to say brought out by you
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“āvirbhūtāḥ prathamāḥ prathamotpannā mukulā yāsāṃ tāḥ kandalīrbhūmikadalīḥ”
अनुकच्छम्
अनु · कच्छ
कच्छे कच्छे
अव्ययीभाव — at every marsh
अव्ययीभाव. along the wet ground — Amara gives कच्छ as अनूप, land that is mostly water, and Mallinātha names the compound: an अव्ययीभाव, an indeclinable standing for a case ending
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“kacche’nūpeṣvanukaccham || “avyayaṃ vibhakti-” ityādinā vibhaktyarthe’vyayībhāvaḥ”
अधिकसुरभिम्
अधिक · सुरभि
अधिकं सुरभिम्
कर्मधारय — fragrant, and more than usually so
कर्मधारय — it agrees with गन्धम्. sweeter than it has any right to be — Mallinātha glosses अतिघ्राणतर्पणम्, more than the nose can take in. It is the smell of earth after rain
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“adhikasurabhimatighrāṇatarpaṇaṃ”
जललवमुचः
जल · लव · मुच्
जलस्य लवाः
तत्पुरुष (genitive) — drops of water
जललवान् मुञ्चति इति जललवमुच्
तत्पुरुष (accusative) — the one who lets them go
तत्पुरुष — it agrees with ते. you, who let the drops fall — Mallinātha glosses it simply मेघस्य, and the compound is the poem naming the cloud by the one thing the deer can follow
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“jalalavamuco meghasya te tava mārgaṃ”
२प्रतिपदार्थeach word, its form and sense
a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular
नीपम्
printed नीपं
नीप
the kadamba flower — Mallinātha glosses स्थलकदम्बकुसुमम्, the kadamba that grows on dry ground, and it is the flower that opens at the first rain
a-stem masculine
The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः.
అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్షః, యక్షౌ, యక్షాః.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
a-stem masculine
The largest noun class, and the one every other declension is measured against: यक्ष, राम. The nominative singular यक्षः ends in a visarga that is a buried स् (8.2.66, then 8.3.15); the instrumental शापेन comes from टा becoming इन after an a-stem (7.1.12) and then अ + इ → ए (6.1.87); the locative plural is यक्षेषु. Adjectives in अ — प्रमत्त, भोग्य — decline the same way in the masculine, so प्रमत्तः and भोग्येण sit in this same table.
అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్ష, రామ. శబ్దమంజరిలో మొదటి శబ్దం 'రామః రామౌ రామాః'. ప్రథమా ఏకవచనం యక్షః (దాగిన స్), తృతీయా శాపేన (టా → ఇన 7.1.12; అ + ఇ → ఏ 6.1.87), సప్తమీ బహువచనం యక్షేషు. అకారాంత విశేషణాలు — ప్రమత్త, భోగ్య — పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి; ప్రమత్తః, భోగ్యేణ ఇదే పట్టికలో ఉంటాయి.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | नीपः | नीपौ | नीपाः |
| द्वितीया | नीपम् | नीपौ | नीपान् |
| तृतीया | नीपेन | नीपाभ्याम् | नीपैः |
| चतुर्थी | नीपाय | नीपाभ्याम् | नीपेभ्यः |
| पञ्चमी | नीपात् | नीपाभ्याम् | नीपेभ्यः |
| षष्ठी | नीपस्य | नीपयोः | नीपानाम् |
| सप्तमी | नीपे | नीपयोः | नीपेषु |
| सम्बोधन | नीप | नीपौ | नीपाः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern राम declines on
6.1.107अमि पूर्वः
रामम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√दृश् + क्त्वा
दृष्ट्वा
printed नीपं दृष्ट्वा
दृष्ट्वा, from √दृश्
having seen — Mallinātha glosses सम्प्रेक्ष्य and then goes further: विदित्वेति यावत्, which is to say having worked out what it means
absolutive, क्त्वा
'Having X-ed' — the earlier of two actions with the same agent: नीत्वा 'having passed [the months]'. It never declines.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
√दृश् · class 1 · क्त्वा
दृशिँर्
1.3.1भूवादयो धातवः
दृ॒शिँर्
and, without changing the form,vārttika 1.3.3.1
1.3.9तस्य लोपः
दृश्
3.4.21समानकर्तृकयोः पूर्वकाले
दृश् + क्त्वा
and, without changing the form,1.3.8
1.3.9तस्य लोपः
दृश् + त्वा
and, without changing the form,1.2.463.4.1141.1.731.1.407.2.101.4.131.1.5
8.2.36व्रश्चभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां षः
दृष् + त्वा
8.4.41ष्टुना ष्टुः
दृष्ट्वा
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular
हरितकपिशम्
printed हरितकपिशं
कपिश
tawny — Amara puts कपिश among the words for dark, between smoke-grey and red-black
a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | कपिशः | कपिशौ | कपिशाः |
| द्वितीया | कपिशम् | कपिशौ | कपिशान् |
| तृतीया | कपिशेन | कपिशाभ्याम् | कपिशैः |
| चतुर्थी | कपिशाय | कपिशाभ्याम् | कपिशेभ्यः |
| पञ्चमी | कपिशात् | कपिशाभ्याम् | कपिशेभ्यः |
| षष्ठी | कपिशस्य | कपिशयोः | कपिशानाम् |
| सप्तमी | कपिशे | कपिशयोः | कपिशेषु |
| सम्बोधन | कपिश | कपिशौ | कपिशाः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern राम declines on
6.1.107अमि पूर्वः
रामम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem neuter, तृतीया बहुवचन instrumental plural
केसरैः
printed केसरैरर्धरूढैः
केसर
with its filaments — Mallinātha glosses किञ्जल्कैः, the threads at the centre of the flower
a-stem neuter
Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
a-stem neuter
Neuter nouns in short अ: फल “fruit”, वचन “word”, कुसुम, and adjectives in अ agreeing with a neuter noun. The nominative and accusative singular end in अम् (7.1.24) — फलम् — and are alike; the plural फलानि takes नुम् and lengthens; the instrumental plural is फलैः (7.1.9). It is the a-stem masculine’s table with the neuter’s own nominative, accusative and the -आनि plural.
హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దాలు: ఫల “పండు”, వచన “మాట”, కుసుమ, నపుంసక నామానికి అన్వయించే అకారాంత విశేషణాలు. ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు అమ్ తో ముగుస్తాయి (7.1.24) — ఫలమ్ — రెండూ ఒకటే; బహువచనం ఫలాని నుమాగమంతో దీర్ఘమవుతుంది; తృతీయా బహువచనం ఫలైః (7.1.9). అకారాంత పుంలింగ పట్టికే, నపుంసకపు సొంత ప్రథమ, ద్వితీయ, -ఆని బహువచనంతో.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | केसरम् | केसरे | केसराणि |
| द्वितीया | केसरम् | केसरे | केसराणि |
| तृतीया | केसरेण | केसराभ्याम् | केसरैः |
| चतुर्थी | केसराय | केसराभ्याम् | केसरेभ्यः |
| पञ्चमी | केसरात् | केसराभ्याम् | केसरेभ्यः |
| षष्ठी | केसरस्य | केसरयोः | केसराणाम् |
| सप्तमी | केसरे | केसरयोः | केसरेषु |
| सम्बोधन | केसर | केसरे | केसराणि |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem neuter, तृतीया बहुवचन instrumental plural · the pattern फल declines on
7.1.9अतो भिस ऐस्
फल + ऐस्
6.1.88वृद्धिरेचि
फलैस्
8.2.66ससजुषो रुः
फलैरुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
फलैः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√रुह् + क्त, तृतीया बहुवचन instrumental plural
अर्धरूढैः
printed केसरैरर्धरूढैः
रूढ, from √रुह्
grown up — and the compound says how far: half
past participle, क्त
The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective.
క్త ప్రత్యయం భూత కృదంతాన్ని చేస్తుంది — సాధారణంగా కర్మణి, "చేయబడినది"; గతి/స్థితి ధాతువులకు కర్తరి: గతః "వెళ్లినవాడు". తరువాత సామాన్య విశేషణంలా నడుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule and the Bālānandinī; sūtra from skt-mcp
√रुह् · class 1 · क्त
रुहँ
1.3.1भूवादयो धातवः
रु॒हँ
and, without changing the form,1.3.2
1.3.9तस्य लोपः
रुह्
3.2.102निष्ठा
रुह् + क्त
and, without changing the form,1.3.8
1.3.9तस्य लोपः
रुह् + त
and, without changing the form,1.1.261.2.463.4.114
4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
रुह् + त + भिस्
and, without changing the form,1.3.47.2.101.4.131.1.5
7.1.9अतो भिस ऐस्
रुह् + त + ऐस्
and, without changing the form,1.4.181.4.14
6.1.88वृद्धिरेचि
रुह् + त् + ऐस्
8.2.31हो ढः
रुढ् + त् + ऐस्
8.2.40झषस्तथोर्धोऽधः
रुढ् + ध् + ऐस्
8.2.66ससजुषो रुः
रुढ् + ध् + ऐरुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्
रुढ् + ध् + ऐर्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रुढ् + ध् + ऐः
8.4.41ष्टुना ष्टुः
रुढ् + ढ् + ऐः
8.3.13ढो ढे लोपः
रु + ढ् + ऐः
6.3.111ढ्रलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः
रूढैः
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
a-stem neuter, तृतीया बहुवचन instrumental plural · the pattern फल declines on
7.1.9अतो भिस ऐस्
फल + ऐस्
6.1.88वृद्धिरेचि
फलैस्
8.2.66ससजुषो रुः
फलैरुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
फलैः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
ā-stem feminine, द्वितीया बहुवचन accusative plural
आविर्भूतप्रथममुकुलाः
मुकुल
buds — but the compound is a bahuvrīhi and means the plants that have them. मुकुल is an a-stem neuter as a noun, and takes the feminine in -ā here with the कन्दलीः it describes
ā-stem feminine
The commonest feminine class, formed from an a-stem by lengthening: कान्ता, कान्ते, कान्ताः.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
ā-stem feminine
Feminine stems ending in आ, built from an अ-stem by टाप् (4.1.4): रमा, बाला, कान्ता, and the poem's याच्ञा, अलका, मोघा. The nominative is रमा, the accusative रमाम्, the instrumental रमया (7.3.105); the dative, ablative, genitive and locative singular take the याट् augment — रमायै, रमायाः, रमायाम् (7.3.113). The genitive plural is रमाणाम् (नुट् by 7.1.54), and the vocative singular is रमे.
అకారాంత శబ్దం నుండి టాప్ (4.1.4) చేత ఏర్పడే ఆకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: రమా, బాలా, కాన్తా, పద్యంలోని యాచ్ఞా, అలకా, మోఘా. ప్రథమ రమా, ద్వితీయ రమామ్, తృతీయ రమయా (7.3.105); చతుర్థీ/పంచమీ/షష్ఠీ/సప్తమీ ఏకవచనాలు యాట్ ఆగమంతో — రమాయై, రమాయాః, రమాయామ్ (7.3.113). షష్ఠీబహువచనం రమాణామ్ (7.1.54 నుట్), సంబోధనైకవచనం రమే.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | मुकुला | मुकुले | मुकुलाः |
| द्वितीया | मुकुलाम् | मुकुले | मुकुलाः |
| तृतीया | मुकुलया | मुकुलाभ्याम् | मुकुलाभिः |
| चतुर्थी | मुकुलायै | मुकुलाभ्याम् | मुकुलाभ्यः |
| पञ्चमी | मुकुलायाः | मुकुलाभ्याम् | मुकुलाभ्यः |
| षष्ठी | मुकुलायाः | मुकुलयोः | मुकुलानाम् |
| सप्तमी | मुकुलायाम् | मुकुलयोः | मुकुलासु |
| सम्बोधन | मुकुले | मुकुले | मुकुलाः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
ā-stem feminine, द्वितीया बहुवचन accusative plural · the pattern रमा declines on
6.1.102प्रथमयोः पूर्वसवर्णः
रमास्
8.2.66ससजुषो रुः
रमारुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रमाः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
ī-stem feminine, द्वितीया बहुवचन accusative plural
कन्दलीः
printed कन्दलीश्चानुकच्छम्
कन्दली
the ground-plantains — Mallinātha glosses भूमिकदलीः, and Śabdārṇava adds that it is the one with the smooth root
ī-stem feminine
A long-ī stem, most often a feminine made from a masculine stem: एकपत्नी, नद्याः.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
ī-stem feminine
Feminine nouns whose stem ends in long ई: नदी “river”, गौरी, and the मयट् “made of” words like कुशलमयी. Most are formed by the feminine suffix ङीप्/ङीष्. The nominative singular is the bare नदी; the accusative नदीम्; the instrumental नद्या. Śabdamañjarī drills नदी नद्यौ नद्यः.
దీర్ఘ ఈకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: నదీ “నది”, గౌరీ, “మయట్” (…మయమైన) శబ్దాలైన కుశలమయీ మొదలైనవి. చాలావరకు ఙీప్/ఙీష్ స్త్రీప్రత్యయంతో ఏర్పడతాయి. ప్రథమైకవచనం బరి నదీ; ద్వితీయ నదీమ్; తృతీయ నద్యా. శబ్దమంజరి “నదీ నద్యౌ నద్యః”.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | कन्दली | कन्दल्यौ | कन्दल्यः |
| द्वितीया | कन्दलीम् | कन्दल्यौ | कन्दलीः |
| तृतीया | कन्दल्या | कन्दलीभ्याम् | कन्दलीभिः |
| चतुर्थी | कन्दल्यै | कन्दलीभ्याम् | कन्दलीभ्यः |
| पञ्चमी | कन्दल्याः | कन्दलीभ्याम् | कन्दलीभ्यः |
| षष्ठी | कन्दल्याः | कन्दल्योः | कन्दलीनाम् |
| सप्तमी | कन्दल्याम् | कन्दल्योः | कन्दलीषु |
| सम्बोधन | कन्दलि | कन्दल्यौ | कन्दल्यः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
ī-stem feminine, द्वितीया बहुवचन accusative plural · the pattern गौरी declines on
6.1.102प्रथमयोः पूर्वसवर्णः
गौरीस्
8.2.66ससजुषो रुः
गौरीरुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
गौरीः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
अव्यय
च
printed कन्दलीश्चानुकच्छम्
च
and — it joins the plantains to the kadamba as a second thing seen. Mallinātha says the seeing has to be carried across to them
indeclinable
An indeclinable — no case, no number, one form everywhere.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
अव्ययीभाव
अनुकच्छम्
printed कन्दलीश्चानुकच्छम्
अनुकच्छम्
at every marsh — a compound that has become an indeclinable, standing in for a locative. Amara gives कच्छ as अनूप, ground that is mostly water
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्ययीभाव
अनुकच्छम्, “at every marsh”, is an अव्ययीभाव — a compound that has become an indeclinable and stands in for a case ending. Its vigraha is कच्छे कच्छे, “at marsh after marsh”, the doubling that means “each”, वीप्सा; the compound folds that into one indeclinable word governed by अनु. Amara gives कच्छ as अनूप, ground that is mostly water. It is a new kind of compound beside the tatpuruṣa and bahuvrīhi of the verses before: here the whole word behaves as an adverb of place.
అనుకచ్ఛమ్, “ప్రతి బురదనేలవద్ద”, ఒక అవ్యయీభావం — అవ్యయమై విభక్తికి బదులు నిలిచే సమాసం. దాని విగ్రహం కచ్ఛే కచ్ఛే, “బురదనేల బురదనేలవద్ద”, “ప్రతి” అనే అర్థంకోసం ద్విరుక్తి, వీప్స; అనుసర్గ కింద ఆ అర్థాన్ని ఒక్క అవ్యయపదంలో మడిచేస్తుంది. అమరం కచ్ఛ ను అనూప, ఎక్కువగా నీరుండే నేల, అంటుంది. ముందటి పద్యాల తత్పురుష, బహువ్రీహిల ప్రక్కన ఇది కొత్త రకం సమాసం: ఇక్కడ పదమంతా అధికరణ క్రియావిశేషణంగా నడుస్తుంది.
√अद् + क्त्वा
जग्ध्वा
printed जग्ध्वाऽरण्येष्वधिकसुरभिं
जग्ध्वा, from √अद् with the substitute जग्ध्
having eaten — Mallinātha glosses भक्षयित्वा and names the substitution: √अद् has no क्त्वा of its own and borrows जग्ध्
absolutive, क्त्वा — 'Having X-ed' — the earlier of two actions with the same agent: नीत्वा 'having passed [the months]'. It never declines. · √अद् + क्त्वा
√अद् · class 2 · क्त्वा
अदँ
1.3.1भूवादयो धातवः
अ॒दँ
and, without changing the form,1.3.2
1.3.9तस्य लोपः
अद्
3.4.21समानकर्तृकयोः पूर्वकाले
अद् + क्त्वा
and, without changing the form,1.3.8
1.3.9तस्य लोपः
अद् + त्वा
and, without changing the form,1.2.463.4.1141.1.731.1.40
2.4.36अदो जग्धिर्ल्यप्ति किति
जग्धिँ + त्वा
and, without changing the form,1.3.2
1.3.9तस्य लोपः
जग्ध् + त्वा
and, without changing the form,1.1.731.1.407.2.101.4.13
8.2.40झषस्तथोर्धोऽधः
जग्ध् + ध्वा
8.4.53झलां जश् झशि
जग्द् + ध्वा
8.4.65झरो झरि सवर्णे
जग् + ध्वा
8.4.68अ अ
जग्ध्वा
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
Three absolutives stand in one verse, and between them they show the whole rule. दृष्ट्वा and जग्ध्वा end in क्त्वा; आघ्राय ends in ल्यप्. The difference is one thing: a prefix. समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप् — when the verb carries a prefix (आ- on आघ्राय), the absolutive suffix क्त्वा is replaced by ल्यप्, which shows as -य. दृष्ट्वा and जग्ध्वा have no prefix, so they keep क्त्वा. And जग्ध्वा shows a second thing: √अद्, “to eat”, has no क्त्वा of its own and borrows the substitute stem जग्ध्, which Mallinātha names — अदो जग्धिः, the जग्ध्-substitution. The three sit side by side so the reader can see the sound-change turn on nothing but the presence of आ-.
మూడు క్త్వాంత/ల్యబంత రూపాలు ఒకే పద్యంలో నిలిచి, మధ్య నియమాన్నంతటిని చూపుతాయి. దృష్ట్వా, జగ్ధ్వా క్త్వాతో ముగుస్తాయి; ఆఘ్రాయ ల్యప్ తో ముగుస్తుంది. తేడా ఒక్కటే: ఉపసర్గ. సమాసేఽనఞ్పూర్వే క్త్వో ల్యప్ — ధాతువుకు ఉపసర్గ ఉంటే (ఆఘ్రాయ లో ఆ-), క్త్వా ప్రత్యయం ల్యప్ చే మాఱుతుంది, అది -య గా కనిపిస్తుంది. దృష్ట్వా, జగ్ధ్వా కు ఉపసర్గ లేదు కావున క్త్వా నిలుస్తుంది. జగ్ధ్వా మఱొకటి చూపుతుంది: √అద్, “తినుట”, కు తనదైన క్త్వా లేదు, జగ్ధ్ అనే ఆదేశ ధాతువును అఱువు తెచ్చుకుంటుంది, మల్లినాథుడు దాన్ని పేర్కొంటాడు — అదో జగ్ధిః, జగ్ధ్-ఆదేశం. మూడూ పక్కపక్కన నిలిచి, ఆ- ఉండుటపైనే శబ్దమార్పు ఆధారపడుటను చదువరి చూడగలడు.
a-stem neuter, सप्तमी बहुवचन locative plural
अरण्येषु
printed जग्ध्वाऽरण्येष्वधिकसुरभिं
अरण्य
in the wild lands — Mallinātha notes an alternative reading, दग्धारण्येषु, in the burnt-over forests, which would make the smell the smell of rain on ash
a-stem neuter — Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि. · a-stem neuter, सप्तमी बहुवचन locative plural
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | अरण्यम् | अरण्ये | अरण्यानि |
| द्वितीया | अरण्यम् | अरण्ये | अरण्यानि |
| तृतीया | अरण्येन | अरण्याभ्याम् | अरण्यैः |
| चतुर्थी | अरण्याय | अरण्याभ्याम् | अरण्येभ्यः |
| पञ्चमी | अरण्यात् | अरण्याभ्याम् | अरण्येभ्यः |
| षष्ठी | अरण्यस्य | अरण्ययोः | अरण्यानाम् |
| सप्तमी | अरण्ये | अरण्ययोः | अरण्येषु |
| सम्बोधन | अरण्य | अरण्ये | अरण्यानि |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem neuter, सप्तमी बहुवचन locative plural · the pattern फल declines on
7.3.103बहुवचने झल्येत्
फलेसु
8.3.59आदेशप्रत्यययोः
फलेषु
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
i-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular
अधिकसुरभिम्
printed जग्ध्वाऽरण्येष्वधिकसुरभिं
सुरभि
sweet-smelling — the same word as at 1.16, where it was the smell of turned soil
i-stem masculine
A short-i stem: अद्रिः, अद्री, अद्रयः. The i lengthens or takes guṇa before most endings.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
i-stem masculine
Nouns whose stem ends in short इ, in the masculine: हरि, अद्रि, कवि. The nominative singular is हरिः; the instrumental हरिणा takes ना for टा after a short इ-stem (7.3.120); the dative हरये and the genitive/ablative हरेः show guṇa (7.3.111, 6.1.110); the locative singular हरौ ends in औ (7.3.119). Śabdamañjarī drills it as हरिः हरी हरयः.
హ్రస్వ ఇకారాంత పుంలింగ శబ్దాలు: హరి, అద్రి, కవి. ప్రథమైకవచనం హరిః; తృతీయైకవచనం హరిణా — హ్రస్వ ఇకారాంతం తరువాత టా → నా (7.3.120); చతుర్థి హరయే, షష్ఠి/పంచమి హరేః గుణంతో (7.3.111, 6.1.110); సప్తమైకవచనం హరౌ, ఔ కారాంతం (7.3.119). శబ్దమంజరి “హరిః హరీ హరయః”.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | सुरभिः | सुरभी | सुरभयः |
| द्वितीया | सुरभिम् | सुरभी | सुरभीन् |
| तृतीया | सुरभिणा | सुरभिभ्याम् | सुरभिभिः |
| चतुर्थी | सुरभये | सुरभिभ्याम् | सुरभिभ्यः |
| पञ्चमी | सुरभेः | सुरभिभ्याम् | सुरभिभ्यः |
| षष्ठी | सुरभेः | सुरभ्योः | सुरभीणाम् |
| सप्तमी | सुरभौ | सुरभ्योः | सुरभिषु |
| सम्बोधन | सुरभे | सुरभी | सुरभयः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
i-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern हरि declines on
6.1.107अमि पूर्वः
हरिम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular
गन्धम्
printed गन्धमाघ्राय
गन्ध
the smell — of the earth, which is the third of the three signs the deer are reading
a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | गन्धः | गन्धौ | गन्धाः |
| द्वितीया | गन्धम् | गन्धौ | गन्धान् |
| तृतीया | गन्धेन | गन्धाभ्याम् | गन्धैः |
| चतुर्थी | गन्धाय | गन्धाभ्याम् | गन्धेभ्यः |
| पञ्चमी | गन्धात् | गन्धाभ्याम् | गन्धेभ्यः |
| षष्ठी | गन्धस्य | गन्धयोः | गन्धानाम् |
| सप्तमी | गन्धे | गन्धयोः | गन्धेषु |
| सम्बोधन | गन्ध | गन्धौ | गन्धाः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern राम declines on
6.1.107अमि पूर्वः
रामम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√घ्रा + ल्यप्
आघ्राय
printed गन्धमाघ्राय
आघ्राय, from आ + √घ्रा
having smelt — ल्यप् because of the prefix, against the क्त्वा of दृष्ट्वा and जग्ध्वा in the same verse. All three sound changes are on display together
absolutive, ल्यप्
The same 'having X-ed', but in -ya, which is what क्त्वा becomes when the root carries a prefix: आलिङ्ग्य 'having embraced'.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
√घ्रा · class 1 · ल्यप्
घ्रा
1.3.1भूवादयो धातवः
घ्रा॒
1.4.80ते प्राग्धातोः
आ + घ्रा
3.4.21समानकर्तृकयोः पूर्वकाले
आ + घ्रा + क्त्वा
and, without changing the form,1.3.8
1.3.9तस्य लोपः
आ + घ्रा + त्वा
and, without changing the form,1.2.451.2.463.4.1141.1.731.1.431.1.40
7.1.37समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप्
आ + घ्रा + ल्यप्
and, without changing the form,1.3.31.3.8
1.3.9तस्य लोपः
आ + घ्रा + य
and, without changing the form,1.4.136.4.691.4.14
8.4.68अ अ
आघ्राय
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
अव्यय
च
printed चोर्व्याः
च
and — the third and last of the things the deer take in
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय
ī-stem feminine, षष्ठी एकवचन genitive singular
उर्व्याः
printed चोर्व्याः
उर्वी
of the earth — Mallinātha glosses भूमेः, the same earth whose breast the mountain was at 1.18
ī-stem feminine — A long-ī stem, most often a feminine made from a masculine stem: एकपत्नी, नद्याः. · ī-stem feminine, षष्ठी एकवचन genitive singular
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | उर्वी | उर्व्यौ | उर्व्यः |
| द्वितीया | उर्वीम् | उर्व्यौ | उर्वीः |
| तृतीया | उर्व्या | उर्वीभ्याम् | उर्वीभिः |
| चतुर्थी | उर्व्यै | उर्वीभ्याम् | उर्वीभ्यः |
| पञ्चमी | उर्व्याः | उर्वीभ्याम् | उर्वीभ्यः |
| षष्ठी | उर्व्याः | उर्व्योः | उर्वीणाम् |
| सप्तमी | उर्व्याम् | उर्व्योः | उर्वीषु |
| सम्बोधन | उर्वि | उर्व्यौ | उर्व्यः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
ī-stem feminine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern गौरी declines on
7.3.112आण्नद्याः
गौरी+आ+अस्
6.1.90आटश्च
गौरी+आस्
6.1.77इको यणचि
गौर्यास्
8.2.66ससजुषो रुः
गौर्यारुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
गौर्याः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem masculine, प्रथमा बहुवचन nominative plural
सारङ्गाः
printed सारङ्गास्ते
सारङ्ग
the deer — Viśva gives the word four animals, and Mallinātha lists them all: cātaka bird, bee, deer, elephant. The eating of plantain buds decides it for deer
a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, प्रथमा बहुवचन nominative plural
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | सारङ्गः | सारङ्गौ | सारङ्गाः |
| द्वितीया | सारङ्गम् | सारङ्गौ | सारङ्गान् |
| तृतीया | सारङ्गेण | सारङ्गाभ्याम् | सारङ्गैः |
| चतुर्थी | सारङ्गाय | सारङ्गाभ्याम् | सारङ्गेभ्यः |
| पञ्चमी | सारङ्गात् | सारङ्गाभ्याम् | सारङ्गेभ्यः |
| षष्ठी | सारङ्गस्य | सारङ्गयोः | सारङ्गाणाम् |
| सप्तमी | सारङ्गे | सारङ्गयोः | सारङ्गेषु |
| सम्बोधन | सारङ्ग | सारङ्गौ | सारङ्गाः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, प्रथमा बहुवचन nominative plural · the pattern राम declines on
1.3.7चुटू1.3.9तस्य लोपः
राम + अस्
6.1.102प्रथमयोः पूर्वसवर्णः
रामास्
8.2.66ससजुषो रुः
रामारुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
रामार्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामाः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular
ते
printed सारङ्गास्ते
युष्मद्
your — Mallinātha glosses तव. It is the cloud's road they are pointing out, not their own
pronoun
A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern युष्मद् declines on
7.1.27युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश्
युष्मद्+अ
7.2.96तवममौ ङसि
तव+अद्+अ
6.1.97अतो गुणे
तवद्+अ
7.2.90शेषे लोपः
तव
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
c-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular
जललवमुचः
मुच्
letting go — a bare root used as a noun, which is what the end of this kind of compound is. It is a root standing as a noun at the end of a compound
consonant stem
A stem ending in a consonant. The endings are added directly, so the join is where the sound changes happen.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
c-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern पयोमुच् declines on
8.2.66ससजुषो रुः
पयोमुचरुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
पयोमुचः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
जललवमुचः ends in मुच्, a bare root standing as a noun — “the one who lets [the drops] go”, from √मुच्, “to release”. A root used this way at the end of a compound takes the consonant-stem endings straight on the root, मुच् + अस् giving मुचः in the genitive. The generator offers no table for it: a root-noun has no vowel stem to build from, and its declension is the root meeting the ending directly. It is the cloud named by its one act the deer can read — the letting-fall of rain.
జల్లవముచః ముచ్ తో ముగుస్తుంది, ఒక ఖాళీ ధాతువు నామంగా నిలుస్తుంది — “[బిందువులను] విడిచేవాడు”, √ముచ్, “విడుచుట”, నుండి. సమాసాంతంలో ఇలా వాడిన ధాతువు హలంత విభక్తులను నేరుగా ధాతువుపైనే తీసుకుంటుంది, ముచ్ + అస్ షష్ఠిలో ముచః ఇస్తుంది. జనకుడు (జనరేటరు) దీనికి పట్టిక ఇవ్వడు: ధాతునామానికి కట్టుకునే అచ్చు స్తంభం లేదు, దాని వికారం ధాతువు నేరుగా ప్రత్యయాన్ని కలియుటే. దేవుడు (మేఘుడు) చదవగల ఒక్క పనితో — వర్షబిందు విడుపుతో — పేరుపొందిన మేఘమే ఇది.
√सूच्, class 10, लृट्, parasmaipada, third person plural
सूचयिष्यन्ति
√सूच् of the tenth class
will point out — Mallinātha glosses अनुमापयिष्यन्ति, will let it be inferred. The deer do not know the road; they know where the rain has been
future, लृट्
The ordinary future, built with -sya-: द्रक्ष्यसि 'you will see'.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
√सूच् · class 10 · लृट्
सूच
1.3.1भूवादयो धातवः
सूच
3.1.25सत्यापपाशरूपवीणातूलश्लोकसेनालोमत्वचवर्मवर्णचूर्णचुरादिभ्यो णिच्
सूच + णिच्
and, without changing the form,3.1.321.3.31.3.7
1.3.9तस्य लोपः
सूच + इ
and, without changing the form,3.4.1141.4.13
6.4.48अतो लोपः
सूच् + इ
3.3.13लृट् शेषे च
सूच् + इ + लृँट्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
सूच् + इ + ल्
and, without changing the form,1.3.78
3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
सूच् + इ + झि
and, without changing the form,3.4.113
3.1.33स्यतासी लृलुटोः
सूच् + इ + स्य + झि
and, without changing the form,3.4.114
7.2.35आर्धधातुकस्येड् वलादेः
सूच् + इ + इट् + स्य + झि
and, without changing the form,1.3.3
1.3.9तस्य लोपः
सूच् + इ + इ + स्य + झि
and, without changing the form,1.2.4
7.1.3झोऽन्तः
सूच् + इ + इ + स्य + अन्ति
and, without changing the form,1.4.13
7.3.84सार्वधातुकार्धधातुकयोः
सूच् + ए + इ + स्य + अन्ति
and, without changing the form,1.4.14
6.1.78एचोऽयवायावः
सूच् + अय् + इ + स्य + अन्ति
6.1.97अतो गुणे
सूच् + अय् + इ + स्य् + अन्ति
8.3.24नश्चापदान्तस्य झलि
सूच् + अय् + इ + स्य् + अंति
8.3.59आदेशप्रत्यययोः
सूच् + अय् + इ + ष्य् + अंति
and, without changing the form,8.3.111
8.4.58अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः
सूच् + अय् + इ + ष्य् + अन्ति
8.4.68अ अ
सूचयिष्यन्ति
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular
मार्गम्
मार्ग
the road — the same word the yakṣa used at 1.13 when he promised to tell it
a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | मार्गः | मार्गौ | मार्गाः |
| द्वितीया | मार्गम् | मार्गौ | मार्गान् |
| तृतीया | मार्गेण | मार्गाभ्याम् | मार्गैः |
| चतुर्थी | मार्गाय | मार्गाभ्याम् | मार्गेभ्यः |
| पञ्चमी | मार्गात् | मार्गाभ्याम् | मार्गेभ्यः |
| षष्ठी | मार्गस्य | मार्गयोः | मार्गाणाम् |
| सप्तमी | मार्गे | मार्गयोः | मार्गेषु |
| सम्बोधन | मार्ग | मार्गौ | मार्गाः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern राम declines on
6.1.107अमि पूर्वः
रामम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
३अन्वयthe words in prose order
सारङ्गाः · अर्धरूढैः · केसरैः · हरितकपिशम् · नीपम् · अनुकच्छम् · आविर्भूतप्रथममुकुलाः · कन्दलीः · च · दृष्ट्वा · जग्ध्वा · अरण्येषु · अधिकसुरभिम् · उर्व्याः · गन्धम् · च · आघ्राय · जललवमुचः · ते · मार्गम् · सूचयिष्यन्ति
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, whose commentary is written as anvaya; he says explicitly that the seeing has to be carried over to the plantains as well as the kadamba“arthavaśātkandalīśca dṛṣṭvaivetyanvayo draṣṭavyaḥ”
the dependency structure
सूचयिष्यन्ति · क्रिया — will point out; Mallinātha glosses अनुमापयिष्यन्ति, will let it be inferred. The deer do not know the road, they know where the rain has been
सारङ्गाः · कर्ता — the deer; Viśva gives the word four animals, and eating plantain buds decides it for deer
मार्गम् · कर्म — the road, the word the yakṣa used at 1.13 when he promised to tell it
जललवमुचः · षष्ठी — of you, the drop-shedder; the cloud named by the one thing the deer can follow
ते · your — the genitive, Mallinātha's तव; it is the cloud's road, not the deer's
दृष्ट्वा · having seen — the absolutive, क्त्वा with no prefix on it
नीपम् · कर्म — the kadamba flower, the one that opens at the first rain
हरितकपिशम् · green going to tawny — a colour-compound agreeing with the flower
केसरैः · करण — with its filaments, the threads at the flower's centre
अर्धरूढैः · half out — agreeing with the filaments, caught the moment the rain reaches them
जग्ध्वा · having eaten — the absolutive क्त्वा, on the substitute stem जग्ध् that √अद् borrows
कन्दलीः · कर्म — the ground-plantains, Mallinātha's भूमिकदली
आविर्भूतप्रथममुकुलाः · with their first buds just showing — a bahuvrīhi describing the plantains
च · and — it carries the seeing over to the plantains as well as the kadamba
अनुकच्छम् · at every marsh — an अव्ययीभाव, an indeclinable standing for the locative
आघ्राय · having smelt — the absolutive ल्यप्, because a prefix stands on it
गन्धम् · कर्म — the smell, the third of the three signs the deer are reading
उर्व्याः · षष्ठी — of the earth, the same earth whose breast the mountain was at 1.18
अधिकसुरभिम् · sweeter than usual — agreeing with the smell, more than the nose can take in
अरण्येषु · अधिकरण — in the wild lands
च · and — the third and last of the things the deer take in
uncheckedMallinātha’s Sañjīvinī for the anvaya and the reading; the Telugu drawn from Vedam Venkataraya Sastri’s Āndhra Meghasandeśam and the Bālānandinī
४भावार्थthe sense of the whole
Seeing the kadamba go green-and-tawny with its filaments half out, eating the ground-plantains at every marsh with their first buds just showing, and smelling the earth's smell, sweeter now than the wild lands ever have it — the deer will point out your road for you, drop-shedder that you are.
uncheckedthe reader's reading, following Mallinātha's gloss
Seeing the kadamba go green-and-tawny with its filaments half out, eating the ground-plantains at every marsh with their first buds just showing, and smelling the earth's smell, sweeter now than the wild lands ever have it — the deer will point out your road for you, drop-shedder that you are.
కేసరాలు సగం విచ్చిన కదంబం పచ్చనుండి నలుపునకు తిరుగుట చూసి, తొలిమొగ్గలు పొడసూపిన నేలఅరటులను ప్రతి బురదనేలవద్ద మేసి, అడవులెన్నడూ ఎఱుగనంత తీపైన నేలవాసనను ఆఘ్రాణించి — జింకలు, బిందువులు విడిచే నీ దారిని నీకు చూపుతాయి.
५अलंकारthe figure
No figure is named for this verse by the commentary this reading follows, so none is shown.