मेघदूतम् · कालिदास · 1.22
मेघदूतम् · कालिदास · 1.22
पथि · the peacocks on hill after hill
उत्पश्यामि द्रुतमपि सखे मत्प्रियार्थं यियासोः
कालक्षेपं ककुभसुरभौ पर्वते पर्वते ते
शुक्लापाङ्गैः सजलनयनैः स्वागतीकृत्य केकाः
प्रत्युद्यातः कथमपि भवान् गन्तुमाशु व्यवस्येत्
वृत्तविचारthe metre, syllable by syllable
pāda a
pāda b
pāda c
pāda d
सन्धिrecovering the words from the sound
द्रुतम् + अपि → द्रुतमपि
म् + अ
no rule named — the builder's table does not hold this change
मत्प्रियार्थम् + यियासोः → मत्प्रियार्थं
म् + य्
8.3.23
कालक्षेपम् + ककुभसुरभौ → कालक्षेपं
म् + क्
8.3.23 · 8.4.59
कथम् + अपि → कथमपि
म् + अ
no rule named — the builder's table does not hold this change
गन्तुम् + आशु → गन्तुमाशु
म् + आ
no rule named — the builder's table does not hold this change
मद् + प्रिय → मत्प्रियार्थम्
द् + प्
8.4.55
प्रिय + अर्थ → मत्प्रियार्थम्
अ + अ → आ · falls inside the syllable या
6.1.101
काल + क्षेप → कालक्षेपम्
अ + क्
no rule named — the builder's table does not hold this change
ककुभ + सुरभि → ककुभसुरभौ
अ + स्
no rule named — the builder's table does not hold this change
शुक्ल + अपाङ्ग → शुक्लापाङ्गैः
अ + अ → आ · falls inside the syllable क्ला
6.1.101
सजल + नयन → सजलनयनैः
अ + न्
no rule named — the builder's table does not hold this change
मत्प्रियार्थं shows two joins. Inside the compound, मद् + प्रिय gives मत्प्रिय: the voiced द् going to its voiceless त् before the voiceless प् (चर्त्व, खरि च). And at the word's edge, अर्थम् + यियासोः keeps the म् as अनुस्वार before य्. कालक्षेपं is the same म् गone to अनुस्वार before क्. द्रुतमपि, कथमपि and गन्तुमाशु show the other outcome: a word-final म् kept unchanged before a vowel.
మత్ప్రియార్థం రెండు కలయికలను చూపుతుంది. సమాసంలో మద్ + ప్రియ మత్ప్రియ ఇస్తుంది: అఘోష ప్ ముందు ఘోష ద్ తన అఘోష త్ కు మాఱుతుంది (చర్త్వ, ఖరి చ). పదాంతంలో అర్థమ్ + యియాసోః లో య్ ముందు మ్ అనుస్వారంగా నిలుస్తుంది. కాలక్షేపం కూడ క్ ముందు మ్ అనుస్వారం. ద్రుతమపి, కథమపి, గన్తుమాశు వేఱే ఫలితాన్ని చూపుతాయి: అచ్చు ముందు పదాంత మ్ మాఱక నిలుస్తుంది.
कारकwhat each case is doing
द्रुतम् द्वितीया · accusative — क्रियाविशेषण — the accusative standing as an adverb of manner, not the object
द्रुतम् is accusative, and the default of the accusative is कर्म, the object. But यियासोः, “of one wanting to go”, takes no object; द्रुतम् says how the going is meant to be done — “wanting to go fast”. It is the accusative used adverbially, the same use that put मुहूर्तम् in the accusative at 1.19 for how long. Mallinātha glosses क्षिप्रम् and cites Amara's row of words for speed, लघु क्षिप्रमरं द्रुतम्, all of which stand in the neuter accusative as adverbs.
सखे सम्बोधन · vocative — the one addressed
मत्प्रियार्थम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
यियासोः षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
कालक्षेपम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
पर्वते सप्तमी · locative — अधिकरण, the location
with ककुभसुरभौ
पर्वते सप्तमी · locative — अधिकरण, the location
with ककुभसुरभौ
ते षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
केकाः द्वितीया · accusative — कर्म, the object
भवान् प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
with प्रत्युद्यातः
प्रकरणानुक्रमthe rules the verse uses, by section of the abridgement
हलन्त्यम् 1.3.3 · प्रकरण 1← उत्पश्यामि; गन्तुम्; व्यवस्येत्
a final consonant of the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a final consonant (हल्) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it, and drops by 1.3.9. So the personal ending तिप् contributes only ति, the प् marking it, and क्तवतु leaves क्तवत् with the उ nasalized and the last letter both gone. Final त्, स् and म् of a case or personal ending are exempt (1.3.4).
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అంత్యంగా ఉన్న హల్లు (హల్) ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది వస్తువును గుర్తించే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు, 1.3.9 చేత లోపిస్తుంది. కాబట్టి తిప్ నుండి తి మాత్రమే మిగులుతుంది, ప్ ఇత్తు. విభక్తి/తిఙ్ ప్రత్యయాల అంత్య త్, స్, మ్ మాత్రం ఇత్తు కావు (1.3.4). అనునాసిక అచ్చు ఇత్తు (1.3.2) కి జోడీ.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तस्य लोपः 1.3.9 · प्रकरण 1← उत्पश्यामि; द्रुतम्; पर्वते; शुक्लापाङ्गैः; सजलनयनैः; प्रत्युद्यातः; गन्तुम्; व्यवस्येत्
an it-marker drops
What has been named an it-marker (इत्) is then elided (लोप). The tag has done its work — naming the suffix, and conditioning or blocking some operation — and leaves no sound behind. So the उ marked in सुँ, the ट् of टा, the ङ् of ङे ङसि ङस् ङि, and the प् of सुप् are all gone before the ending is attached.
ఇత్సంజ్ఞగా గుర్తించబడినది (इत्) తరువాత లోపిస్తుంది. ఆ గుర్తు తన పని ముగించుకుంది — ప్రత్యయానికి పేరుపెట్టడం, ఏదో కార్యాన్ని కలిగించడమో ఆపడమో — ఏ ధ్వనీ మిగలదు. सुँ లోని ఉ, टा లోని ట్, ङे ङसि ङस् ङि లోని ङ్, सुप् లోని ప్ అన్నీ ప్రత్యయం చేరేముందు పోతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुप्तिङन्तं पदम् 1.4.14 · प्रकरण 1← उत्पश्यामि; द्रुतम्; प्रत्युद्यातः; व्यवस्येत्
a form ending in a case ending (सुप्) or a verb ending (तिङ्) is a पद, a finished word
A form that ends in a nominal case ending — one of the twenty-one सुप् endings 4.1.2 lists — or in a verbal personal ending — one of the eighteen तिङ् endings — is named पद, a complete word. The name is what a great many rules wait on: the visarga rules, the final-consonant rules and the anusvāra rule all apply only "in a पद" or "at the end of a पद". So राम is not yet a पद, but राम + स् is; and चक्रे is a पद once the ending ए is on. Every word the poem carries reaches this name before its word-final changes can fire.
నామవాచక విభక్తి ప్రత్యయంతో — 4.1.2 చెప్పే ఇరవై ఒక్క సుప్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — లేదా క్రియా పురుష ప్రత్యయంతో — పద్దెనిమిది తిఙ్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — అంతమయ్యే రూపానికి పద సంజ్ఞ. ఈ సంజ్ఞ మీదే ఎన్నో సూత్రాలు ఆధారపడతాయి: విసర్గ సూత్రాలు, పదాంత హల్లు సూత్రాలు, అనుస్వార సూత్రం అన్నీ "పదంలో" లేదా "పదాంతంలో" మాత్రమే పనిచేస్తాయి. రామ ఇంకా పదం కాదు; రామ + స్ పదం; చక్రే ప్రత్యయం ఏ చేరాక పదం. కావ్యంలోని ప్రతి పదం తన పదాంత మార్పులకు ముందు ఈ సంజ్ఞను చేరుకుంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
भूवादयो धातवः 1.3.1 · प्रकरण 2← उत्पश्यामि; द्रुतम्; प्रत्युद्यातः; गन्तुम्; व्यवस्येत्
the words beginning with भू, listed in the Dhātupāṭha, are called धातु (roots)
The action-denoting words listed in the Dhātupāṭha — the root-list that opens with भू "to be" — are named धातु, roots. A धातु is the action-base from which every finite verb and every कृत् (primary derivative) form is built. It is the rule that stands at the head of every verb chain in the poem: चक्रे begins as the root डुकृञ्, जगाम as गम्, प्रमत्तः as मद्. Nothing is conjugated or turned into a participle until it first bears this name.
ధాతుపాఠంలో — భూ "ఉండటం" తో మొదలయ్యే ధాతువుల జాబితాలో — ఉన్న క్రియావాచక శబ్దాలకు ధాతు సంజ్ఞ. ధాతువు అంటే క్రియాధారం; దానినుండే ప్రతి తిఙంత క్రియా, ప్రతి కృదంత (ప్రాథమిక వ్యుత్పన్న) రూపం పుడతాయి. కావ్యంలోని ప్రతి క్రియా గొలుసుకు ఇది శిరస్సు: చక్రే డుకృఞ్ ధాతువుగా, జగామ గమ్ గా, ప్రమత్తః మద్ గా మొదలవుతాయి. ఈ సంజ్ఞ చేరకముందు ఏదీ రూపం దాల్చదు, కృదంతం కాదు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपदेशेऽजनुनासिक इत् 1.3.2 · प्रकरण 2← उत्पश्यामि; शुक्लापाङ्गैः; सजलनयनैः; प्रत्युद्यातः; गन्तुम्; व्यवस्येत्
a nasalized vowel in the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a vowel pronounced with nasal resonance (anunāsika) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it. The उ of सुँ and of रुँ is such a vowel, so it is a marker and drops (by 1.3.9). This is why the nominative-singular ending सुँ contributes only स्, and रुँ leaves only र्.
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అనునాసికంగా ఉచ్చరించే అచ్చు ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది ఆ వస్తువుకు పేరుపెట్టే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు. सुँ, रुँ లోని ఉ అలాంటి అచ్చే; కాబట్టి అది ఇత్తు, లోపిస్తుంది (1.3.9). అందుకే ప్రథమైకవచన ప్రత్యయం సుँ నుండి స్ మాత్రమే, రుँ నుండి ర్ మాత్రమే మిగులుతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
प्रादयः 1.4.58 · प्रकरण 2← उत्पश्यामि; प्रत्युद्यातः; व्यवस्येत्
प्र and the rest of the prefix list are called निपात (particles)
The words प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, नि, वि, उद् and the rest of the प्रादि list are named निपात — indeclinable particles. Joined to a root they are the upasargas, the verbal prefixes that turn or deepen its sense: प्र + मद् gives प्रमद् "be heedless, be carried away", the base of प्रमत्तः, and उद् + स्था gives उत्था "rise". Because the prefix is a particle held before the root, the corpus writes it into the word, and the derivation names this rule when it puts the prefix on.
ప్ర, పరా, అప, సమ్, అను, అవ, ని, వి, ఉద్ మొదలైన ప్రాది గణపు శబ్దాలకు నిపాత సంజ్ఞ — అవి అవ్యయాలు (వికారం లేని పదాలు). ధాతువుకు చేరినప్పుడు అవే ఉపసర్గలు, ధాతువు అర్థాన్ని తిప్పే లేదా లోతు చేసే క్రియా ఉపసర్గలు: ప్ర + మద్ → ప్రమద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం, పరవశం కావటం", ఇది ప్రమత్తః కు ఆధారం; ఉద్ + స్థా → ఉత్థా "లేవటం". ఉపసర్గ ధాతువు ముందు నిలిచే నిపాతం కావటాన కార్పస్ దాన్ని పదంలోనే రాస్తుంది, గొలుసు ఉపసర్గను చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपसर्गाः क्रियायोगे 1.4.59 · प्रकरण 2← उत्पश्यामि; प्रत्युद्यातः; व्यवस्येत्
प्र and the rest, joined to a verb, are called उपसर्ग (preverbs)
The प्रादि particles (प्र, सम्, उद्, नि, वि and the rest, named निपात by the previous rule) are called उपसर्ग — "preverbs" — when they stand in construction with a verb (क्रियायोग, "joined to an action"). Away from a verb the same words keep only their निपात name; before a root they are the prefix that turns its sense. प्र before मद् "be heedless" gives the प्रमद् of प्रमत्तः, and उद् before पत् "fall, fly" gives the उत्पत् of उत्पत. The derivation names this rule where it sets the prefix on the root.
ప్రాది నిపాతాలు (ప్ర, సమ్, ఉద్, ని, వి మొదలైనవి — ముందటి సూత్రం వీటికి నిపాత సంజ్ఞ ఇచ్చింది) క్రియతో కలిసి నిలిచినప్పుడు (క్రియాయోగం) వాటికి ఉపసర్గ సంజ్ఞ. క్రియ లేకుంటే అవే శబ్దాలు కేవలం నిపాతాలుగా నిలుస్తాయి; ధాతువు ముందు నిలిస్తే అర్థాన్ని తిప్పే ఉపసర్గలు. మద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం" ముందు ప్ర → ప్రమత్తః లోని ప్రమద్; పత్ "పడటం, ఎగరటం" ముందు ఉద్ → ఉత్పత లోని ఉత్పత్. గొలుసు ఉపసర్గను ధాతువుకు చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
इको यणचि 6.1.77 · प्रकरण 2← प्रत्युद्यातः; व्यवस्येत्
इक् becomes यण् before a dissimilar vowel
A simple vowel of the इक् set — इ उ ऋ ऌ — becomes the matching semivowel यण् — य् व् र् ल् — when a dissimilar vowel follows: इति + अत्र → इत्यत्र, मधु + अरि → मध्वरि, धातृ + अंशः → धात्रंशः. This is the commonest vowel sandhi, the point where two words or a stem and its ending run together.
ఇక్ (ఇ ఉ ఋ ఌ) అచ్చు, భిన్నమైన అచ్చు పరమైనప్పుడు దానికి సవర్ణమైన యణ్ (య్ వ్ ర్ ల్) అవుతుంది: ఇతి + అత్ర → ఇత్యత్ర, మధు + అరి → మధ్వరి, ధాతృ + అంశః → ధాత్రంశః. రెండు పదాలు గానీ, ప్రాతిపదిక-ప్రత్యయాలు గానీ కలిసే అత్యంత సామాన్య అచ్సంధి ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आद्गुणः 6.1.87 · प्रकरण 2← पर्वते; व्यवस्येत्
a followed by i/u/ṛ becomes the guṇa vowel e/o/ar
When a final अ or आ is followed by a simple vowel इ उ or ऋ, the two together become the corresponding guṇa vowel — ए, ओ, or अर् — as one sound, a single substitution for both. So राम + इन (from टा) gives the ए of रामेण, and पुण्य + उदक gives the ओ of पुण्योदक. It is the guṇa-sandhi a student meets first.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఇ ఉ ఋ (సామాన్య అచ్చు) వస్తే, రెండూ కలిసి గుణమవుతాయి — ఏ, ఓ, అర్ — ఒకే ధ్వనిగా (ఏకాదేశం). రామ + ఇన (టా నుండి) → రామేణ లోని ఏ; పుణ్య + ఉదక → పుణ్యోదక లోని ఓ. విద్యార్థి మొదట కలిసే గుణసంధి ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वृद्धिरेचि 6.1.88 · प्रकरण 2← ककुभसुरभौ; शुक्लापाङ्गैः; सजलनयनैः
a/ā followed by e/ai/o/au becomes the vṛddhi vowel ai/au
When a final अ or आ is followed by a vowel of the एच् set — ए, ऐ, ओ, औ — the two together become a single vṛddhi vowel, ऐ or औ. It overrides the guṇa rule: कृष्ण + एकत्वम् → कृष्णैकत्वम्, गङ्गा + ओघः → गङ्गौघः. This is the vṛddhi-sandhi.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఏచ్ వర్గపు అచ్చు — ఏ, ఐ, ఓ, ఔ — వస్తే, రెండూ కలిసి ఒకే వృద్ధ్యచ్చు (ఐ లేదా ఔ) అవుతాయి. ఇది గుణసూత్రాన్ని అపవదిస్తుంది: కృష్ణ + ఏకత్వమ్ → కృష్ణైకత్వమ్; గంగా + ఓఘః → గంగౌఘః. దీన్నే వృద్ధిసంధి అంటారు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अकः सवर्णे दीर्घः 6.1.101 · प्रकरण 2← उत्पश्यामि; प्रिय + अर्थ; शुक्ल + अपाङ्ग
a simple vowel before a like vowel becomes the long one
When a simple vowel (अक्: अ इ उ ऋ ऌ) is followed by a vowel of the same class (savarṇa), the two become the single long vowel of that class — अ/आ + अ/आ → आ, इ/ई + इ/ई → ई, and so on. So स्व + अधिकार → स्वाधिकार. This is dīrgha-sandhi.
అక్ (అ ఇ ఉ ఋ ఌ) తరువాత దానికి సవర్ణమైన అచ్చు వస్తే, రెండూ కలిసి ఆ వర్గపు దీర్ఘమవుతాయి — అ/ఆ + అ/ఆ → ఆ, ఇ/ఈ + ఇ/ఈ → ఈ, ఇలా. స్వ + అధికార → స్వాధికార. ఇది దీర్ఘసంధి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
संयोगान्तस्य लोपः 8.2.23 · प्रकरण 2← भवान्
a word-final conjunct loses its last consonant
A word-final conjunct loses its last consonant. When a strong stem like भवान्त् stands at the end of a pada, the final त् of the न्त् cluster drops, giving भवान्. It is the rule that trims a final cluster down to one consonant.
పదాంత సంయుక్తాక్షరం తన చివరి హల్లును కోల్పోతుంది. భవాన్త్ వంటి బలమైన శబ్దం పదాంతమైనప్పుడు న్త్ సంయుక్తపు చివరి త్ లోపించి భవాన్ వస్తుంది. పదాంత సంయుక్తాన్ని ఒకే హల్లుకు తగ్గించే సూత్రమిది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
झलां जशोऽन्ते 8.2.39 · प्रकरण 3← उत्पश्यामि; प्रत्युद्यातः; व्यवस्येत्
a word-final झल् becomes the corresponding जश् (voiced unaspirate)
At the end of a word, a झल् consonant — a stop or sibilant — is replaced by the corresponding जश्, a voiced unaspirated stop (ग् ज् ड् द् ब्). So a word-final त् may be written द् (वाक् beside वाग्, षष् beside षड्). At a pause it can revert to त् (8.4.56), and before a voiceless sound it stays voiceless (8.4.55 खरि च); so अधिकारात् before प्र keeps its त्.
పదాంతంలో ఝల్ (స్పర్శ లేదా ఊష్మ) హల్లుకు దాని జశ్ — ఘోష అల్పప్రాణ స్పర్శం (గ్ జ్ డ్ ద్ బ్) — ఆదేశం. పదాంత త్ ను ద్ గా రాయవచ్చు (వాక్/వాగ్, షష్/షడ్). విరామంలో మళ్లీ త్ కావచ్చు (8.4.56); అఘోషం ముందు అఘోషంగానే ఉంటుంది (8.4.55 ఖరి చ) — అధికారాత్ ప్ర ముందు త్ గానే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8.3.15 · प्रकरण 3← यियासोः; शुक्लापाङ्गैः; सजलनयनैः; केकाः; प्रत्युद्यातः
र् becomes visarga before a खर् consonant or at a pause
A रेफ (र्) at the end of a word becomes visarga (ः) before a खर् consonant — the voiceless stops and the sibilants — or at a pause (avasāna). It is the last step of every nominative singular: यक्ष + र् becomes यक्षः. The visarga of भर्तुः is the same thing, the र् that came with the ṛ-stem's ending surfacing before the pause.
పదాంతంలోని రేఫ (ర్) ఖర్ హల్లు ముందు — అఘోష స్పర్శలు, ఊష్మలు — గాని, విరామం (అవసానం) దగ్గర గాని విసర్గ (ః) అవుతుంది. ప్రతి ప్రథమా ఏకవచనపు చివరి మెట్టు ఇదే: యక్ష + ర్ → యక్షః. భర్తుః లోని విసర్గ కూడా ఋకారాంత శబ్దపు ర్ ఇలాగే విరామం ముందు పైకి రావడమే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
मोऽनुस्वारः 8.3.23 · प्रकरण 3← मत्प्रियार्थम् + यियासोः; कालक्षेपम् + ककुभसुरभौ
a word-final म् becomes anusvāra before a consonant
A म् at the end of a word becomes anusvāra — the nasal dot ं — when a consonant follows: हरिम् + वन्दे → हरिं वन्दे "I praise Hari". The accusative singular in -म् and every word-final म् before a consonant is written this way; before a vowel or at a pause the म् itself stays. This is why the chain-check reads a final ं and a final म् as the same sound: they are one म्, shown one way or the other by what follows.
పదాంతంలోని మ్, హల్లు ముందు అనుస్వారం — ం అనే నాసిక బిందువు — గా మారుతుంది: హరిమ్ + వన్దే → హరిం వన్దే "హరిని నమస్కరిస్తాను". మ్-అంత ద్వితీయా ఏకవచనం, హల్లు ముందు వచ్చే ప్రతి పదాంత మ్ ఇలాగే రాయబడతాయి; అచ్చు ముందు గానీ విరామంలో గానీ మ్ అలాగే నిలుస్తుంది. అందుకే గొలుసు-పరీక్ష పదాంత ం ను, పదాంత మ్ ను ఒకే ధ్వనిగా చదువుతుంది: అవి ఒకే మ్, తరువాత వచ్చేదాన్ని బట్టి ఒక్కో రూపంలో చూపబడతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
नश्चापदान्तस्य झलि 8.3.24 · प्रकरण 3← गन्तुम्
a non-final न् (or म्) becomes anusvāra before a झल् consonant
A न् or म् that does not stand at the end of a word becomes anusvāra before a झल् sound — a stop or a sibilant: the नुम् augment gives धनूंषि "bows", पयांसि "waters", where the न् before ष्/स् is written as the anusvāra dot. The change is inside the word; a word-final न् is left for the sandhi rules.
పదాంతంలో లేని న్ (లేదా మ్), ఝల్ హల్లు — స్పర్శం లేదా ఊష్మం — పరమైనప్పుడు అనుస్వారమవుతుంది: నుమ్ ఆగమంతో ధనూంషి "ధనుస్సులు", పయాంసి "నీళ్ళు" — ష్/స్ ముందున్న న్ అనుస్వార బిందువుగా వ్రాయబడుతుంది. ఈ మార్పు పదం లోపలిది; పదాంత న్ ను సంధి సూత్రాలకు వదులుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
खरि च 8.4.55 · प्रकरण 3← उत्पश्यामि; मद् + प्रिय
a झल् becomes a चर् before a खर्
Before a खर् (a voiceless consonant) a झल् (an obstruent) is replaced by the matching चर् — its voiceless unaspirated counterpart: उद् + स्थानम् → उत्थानम्, उद् + तम्भनम् → उत्तम्भनम्. It is the cartva that unvoices a stop before a following voiceless sound, the counterpart of the jaśtva that voices one before a voiced sound.
ఖర్ (అఘోష హల్లు) ముందు ఝల్ (స్పర్శం) దానికి సరిపడే చర్ — అఘోష అల్పప్రాణ ధ్వని — గా మారుతుంది: ఉద్ + స్థానమ్ → ఉత్థానమ్, ఉద్ + తమ్భనమ్ → ఉత్తమ్భనమ్. ఘోష ముందు స్పర్శాన్ని ఘోషం చేసే జశ్త్వానికి ప్రతిరూపమైన, అఘోష ముందు స్పర్శాన్ని అఘోషం చేసే చర్త్వం ఇది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः 8.4.58 · प्रकरण 3← गन्तुम्
an anusvāra becomes the class nasal of a following यय् consonant
An anusvāra, before a यय् sound — a class stop or a semivowel, that is anything but श् ष् स् ह् — becomes the nasal homorganic with it: सम् + कारः → सङ्कारः, अलम् + कारः → अलङ्कारः, सम् + चयः → सञ्चयः. Before श् ष् स् ह् the anusvāra stays, since those have no class nasal to match.
అనుస్వారం, యయ్ వర్ణం — వర్గ్య స్పర్శం లేదా అంతస్థ, అంటే శ్ ష్ స్ హ్ తప్ప అన్నీ — పరమైనప్పుడు దానికి సవర్ణమైన వర్గానునాసికమవుతుంది: సమ్ + కారః → సఙ్కారః, అలమ్ + కారః → అలఙ్కారః, సమ్ + చయః → సఞ్చయః. శ్ ష్ స్ హ్ ముందు సవర్ణ అనునాసికం లేదు కాబట్టి అనుస్వారమే నిలుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वा पदान्तस्य 8.4.59 · प्रकरण 3← कालक्षेपम् + ककुभसुरभौ
at the end of a word the homorganic-nasal substitution is optional
The previous rule (8.4.58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः) turns an अनुस्वार (the nasal hum ं) into the nasal of the following consonant's own class before a यय् consonant (any stop or semivowel but ह). This rule makes that substitution optional (वा, "or") when the अनुस्वार stands at the end of a पद, a finished word. So the prefix सम् before भृत "borne", once its म् has become अनुस्वार, may keep the class-nasal म् or the अनुस्वार: सम्भृतम् or संभृतम्. Both are correct; the chain shows the class-nasal.
ముందటి సూత్రం (8.4.58 అనుస్వారస్య యయి పరసవర్ణః) అనుస్వారాన్ని (ం అనే నాసిక ధ్వని) — యయ్ హల్లు (హ తప్ప అన్ని స్పర్శ, అంతస్థ హల్లులు) ముందు — ఆ హల్లు వర్గపు నాసికంగా మారుస్తుంది. ఈ సూత్రం, అనుస్వారం పదాంతంలో (పూర్తయిన పదపు చివర) నిలిచినప్పుడు, ఆ మార్పును వికల్పం (వా "లేదా") చేస్తుంది. కాబట్టి భృత "మోయబడిన" ముందు సమ్ ఉపసర్గపు మ్ అనుస్వారమైన తర్వాత వర్గనాసిక మ్ గా ఉండవచ్చు, లేదా అనుస్వారంగా ఉండవచ్చు: సమ్భృతమ్ లేదా సంభృతమ్. రెండూ సరైనవే; గొలుసు వర్గనాసికాన్ని చూపుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ससजुषो रुः 8.2.66 · प्रकरण 4← यियासोः; शुक्लापाङ्गैः; सजलनयनैः; केकाः; प्रत्युद्यातः
a word-final स् becomes रु
The स् at the end of a word — and the word सजुष् — is replaced by रु. The उ of रु is only a marker and drops, so what is left is र्. This is why यक्ष + स् becomes यक्ष + र्, which then turns to visarga at a pause by 8.3.15: the visarga of every nominative singular is a buried स्. It also explains यक्षः + चक्रे → यक्षश्चक्रे — the स् resurfaces before च and becomes श्.
పదాంతంలోని స్ (మరియు సజుష్ శబ్దపు స్) రుగా మారుతుంది. 'రు'లోని ఉ కేవలం ఇత్సంజ్ఞ, అది లోపించి ర్ మాత్రమే మిగులుతుంది. కాబట్టి యక్ష + స్ → యక్ష + ర్; ఆ ర్ విరామం ముందు విసర్గ అవుతుంది (8.3.15). అందుకే ప్రతి ప్రథమా ఏకవచన విసర్గ దాగిన స్; యక్షః + చక్రే లో ఆ స్ మళ్లీ పైకి వచ్చి చకారం ముందు శ్ అవుతుంది — యక్షశ్చక్రే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुडनपुंसकस्य 1.1.43 · प्रकरण 5← उत्पश्यामि; प्रत्युद्यातः; व्यवस्येत्
the सुट् endings of a non-neuter stem are called सर्वनामस्थान
For a stem that is not neuter (अनपुंसक), the endings of the सुट् set — सु, औ, जस् (nominative singular, dual, plural) and अम्, औट् (accusative singular, dual) — are termed सर्वनामस्थान. This name marks the "strong" cases, where a stem shows its fullest form: it is before a सर्वनामस्थान that नुम् is inserted, a vowel lengthens, and the like. प्रमत्तः "heedless" is प्रमत्त + सु, a nominative singular, so its सु is a सर्वनामस्थान.
నపుంసకం కాని (అనపుంసక) స్టెముకు, సుట్ గణపు ప్రత్యయాలు — సు, ఔ, జస్ (ప్రథమా ఏక, ద్వి, బహువచనం) మరియు అమ్, ఔట్ (ద్వితీయా ఏక, ద్వివచనం) — సర్వనామస్థాన సంజ్ఞ పొందుతాయి. ఈ సంజ్ఞ "బలమైన" విభక్తులను గుర్తిస్తుంది, అక్కడ స్టెము తన పూర్ణ రూపాన్ని చూపుతుంది: సర్వనామస్థానం ముందే నుమ్ చేరిక, స్వరదీర్ఘీకరణం మొదలైనవి జరుగుతాయి. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త" = ప్రమత్త + సు, ప్రథమా ఏకవచనం, కాబట్టి దాని సు సర్వనామస్థానం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् 1.2.45 · प्रकरण 5← उत्पश्यामि; प्रत्युद्यातः; व्यवस्येत्
a meaningful form that is neither a root nor an affix is a प्रातिपदिक (nominal base)
A form that carries meaning (अर्थवत्) and is neither a धातु (a verb root) nor a प्रत्यय (an affix) is termed प्रातिपदिक — a nominal base, the stem to which case endings are then added. This is the general definition; forms ending in a कृत् or a तद्धित affix and compounds are brought under the same name by the next rule (1.2.46). So a plain stem like मेघ "cloud" is a प्रातिपदिक on its own, while a कृत् form such as प्रमत्त reaches the name through that extension. The प्रातिपदिक is what takes the सुप् case endings.
అర్థవంతమైన (అర్థవత్), ధాతువు కాని, ప్రత్యయం కాని రూపానికి ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ — నామపదపు మూలం (స్టెమ్), దీనికే విభక్తి ప్రత్యయాలు చేరతాయి. ఇది సాధారణ నిర్వచనం; కృత్, తద్ధిత ప్రత్యయాంత రూపాలను, సమాసాలను తర్వాతి సూత్రం (1.2.46) అదే సంజ్ఞకు తెస్తుంది. కాబట్టి మేఘ "మేఘం" వంటి సాదా మూలం తనంతట తానే ప్రాతిపదికం, ప్రమత్త వంటి కృదంతం ఆ విస్తరణ వల్ల ఈ సంజ్ఞను పొందుతుంది. ప్రాతిపదికమే సుప్ విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कृत्तद्धितसमासाश्च 1.2.46 · प्रकरण 5← द्रुतम्; प्रत्युद्यातः; गन्तुम्
forms ending in a कृत् or तद्धित affix, and compounds, are प्रातिपदिक too
Forms ending in a कृत् affix (a primary affix that makes a word straight from a root, like क्त in मत्त), in a तद्धित affix (a secondary affix on a noun), and समास (compounds) are also termed प्रातिपदिक — a nominal base. This extends the previous rule's definition. It is why a कृत् form such as प्रमत्त "heedless" (प्र + मद् + क्त) is itself a stem and takes case endings like any noun, and why the indeclinables श्रुत्वा "having heard" and आलिङ्ग्य "having embraced" count as nominal bases before their further treatment.
కృత్ ప్రత్యయాంత (ధాతువు నుండి నేరుగా పదం చేసే ప్రాథమిక ప్రత్యయం, మత్త లోని క్త వంటిది), తద్ధిత ప్రత్యయాంత (నామంపై గౌణ ప్రత్యయం), సమాస — వీటికి కూడా ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ, నామపదపు మూలం. ఇది ముందటి సూత్రపు నిర్వచనాన్ని విస్తరిస్తుంది. అందుకే ప్రమత్త "అజాగ్రత్త" (ప్ర + మద్ + క్త) వంటి కృదంతం తానే స్టెమ్ అయి, ఏ నామంవలెనే విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది; శ్రుత్వా "విని", ఆలింగ్య "కౌగిలించి" వంటి అవ్యయాలు కూడా తదుపరి వ్యవహారం ముందు నామపద మూలాలుగా లెక్క.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
न विभक्तौ तुस्माः 1.3.4 · प्रकरण 5← द्रुतम्
in a case or personal ending a final त-class, स् or म् is not an इत्
The previous rule 1.3.3 हलन्त्यम् makes the final consonant of an affix an इत् — a silent marker that is then dropped. This rule stops that within a विभक्ति (a case ending or a तिङ् personal ending): a final तु (the त-class: त थ द ध न), स्, or म् there is not an इत् and stays as a real letter. So the स् of the instrumental-plural ऐस् (which becomes भिस्) and the त् of a personal ending like तस् are kept, not marked away. In वन्द्यैः "with the venerable ones" the ऐस् holds its स्.
ముందటి సూత్రం 1.3.3 హలంత్యమ్ ప్రత్యయపు చివరి హల్లును ఇత్ — తొలగే మూక గుర్తు — చేస్తుంది. ఈ సూత్రం దాన్ని విభక్తి (విభక్తి ప్రత్యయం లేదా తిఙ్ పురుష ప్రత్యయం) లో ఆపుతుంది: అక్కడ చివరి తు (త-వర్గం: త థ ద ధ న), స్, మ్ ఇత్ కావు, నిజ అక్షరాలుగా నిలుస్తాయి. కాబట్టి తృతీయా బహువచనపు ఐస్ (భిస్ అయ్యేది) లోని స్, తస్ వంటి తిఙ్ ప్రత్యయపు త్ నిలుస్తాయి, గుర్తుగా తొలగవు. వంద్యైః "వందనీయులతో" లో ఐస్ తన స్ ను నిలుపుకుంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लशक्वतद्धिते 1.3.8 · प्रकरण 5← उत्पश्यामि; द्रुतम्; पर्वते; प्रत्युद्यातः; व्यवस्येत्
an affix’s initial ल्, श् or velar is a marker
In an affix that is not a taddhita (a secondary nominal affix), an initial ल्, श्, or velar (क ख ग घ ङ) is an इत्, a marker, and drops. This is why the present-participle affix शतृ adds only अत् — its श् is a tag — and why the tense-name लट् contributes no ल्.
తద్ధితం కాని ప్రత్యయం మొదట ఉన్న ల్, శ్, కవర్గం (క ఖ గ ఘ ఙ) ఇత్తులు, లోపిస్తాయి. అందుకే వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయమైన శతృ కేవలం అత్ ను చేరుస్తుంది — దాని శ్ ఒక గుర్తే — మరియు లట్ లకారంలోని ల్ ఏమీ మిగల్చదు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् 1.4.13 · प्रकरण 5← उत्पश्यामि; द्रुतम्; प्रत्युद्यातः; गन्तुम्; व्यवस्येत्
the base an affix is added to is called अङ्ग (stem) while the affix stands
Whatever an affix is prescribed after — taken with everything from that point on — is named अङ्ग, the stem, for as long as that affix is present. The name matters because a great many rules operate "on the अङ्ग": the guṇa and vṛddhi changes, the lengthenings, the augments all target the अङ्ग before its ending. So राम is the अङ्ग before a case ending, and चकृ the अङ्ग before a perfect ending — and it is on that अङ्ग that the vowel is strengthened to चकार.
ఒక ప్రత్యయం దేని తరువాత విధించబడుతుందో అది — అక్కడి నుండి ముందంతటితో సహా — ఆ ప్రత్యయం ఉన్నంత వరకు అఙ్గ, అంటే ప్రకృతి (కాండం), అని పిలవబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం, ఎందుకంటే ఎన్నో సూత్రాలు "అఙ్గం మీద" పనిచేస్తాయి: గుణ-వృద్ధి మార్పులు, దీర్ఘీకరణలు, ఆగమాలు అన్నీ ప్రత్యయం ముందు అఙ్గాన్నే లక్ష్యంగా చేసుకుంటాయి. కాబట్టి విభక్తి ముందు రామ అఙ్గం; పరోక్ష ప్రత్యయం ముందు చకృ అఙ్గం — ఆ అఙ్గం మీదే అచ్చు బలపడి చకార అవుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वादिष्वसर्वनामस्थाने 1.4.17 · प्रकरण 5← प्रत्युद्यातः; व्यवस्येत्
before the case endings that are not सर्वनामस्थान — the domain for the भ and पद names
This rule opens the domain in which the भ and पद names are given: "before the सु and the rest of the case endings (the सुप्) that are not सर्वनामस्थान". The weak endings — the genitive, dative, locative and their kin — fall here, as against the strong सर्वनामस्थान endings. Within this domain the following rules decide whether the stem is called भ or पद. गतानाम् "of those gone" is गत + आम्, a genitive plural, an ending that is not सर्वनामस्थान and so within the domain.
ఈ సూత్రం భ, పద సంజ్ఞలు ఇచ్చే క్షేత్రాన్ని తెరుస్తుంది: "సర్వనామస్థానం కాని సు మొదలైన విభక్తి ప్రత్యయాల (సుప్) ముందు". బలమైన సర్వనామస్థాన ప్రత్యయాలకు ఎదురుగా, షష్ఠీ, చతుర్థీ, సప్తమీ మొదలైన బలహీన విభక్తులు ఇక్కడ వస్తాయి. ఈ క్షేత్రంలో తర్వాతి సూత్రాలు స్టెము భ యా పద అని నిర్ణయిస్తాయి. గతానామ్ "వెళ్ళినవారి" = గత + ఆమ్, షష్ఠీ బహువచనం, సర్వనామస్థానం కాని ప్రత్యయమై ఈ క్షేత్రంలోనిది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यचि भम् 1.4.18 · प्रकरण 5← द्रुतम्
before an ending beginning with य् or a vowel, the stem is called भ
Within the domain the previous rule opened, before an ending that begins with a य् or with any vowel (यच् = य् together with the अच् vowels), the stem is termed भ. The भ name triggers the internal-sandhi rules that reshape a stem before such a weak ending. वन्द्य before ऐस् — the instrumental plural, which begins with the vowel ऐ — is a भ, on the way to वन्द्यैः "with the venerable ones".
ముందటి సూత్రం తెరిచిన క్షేత్రంలో, య్ తో గానీ ఏదైనా అచ్ (స్వరం) తో గానీ మొదలయ్యే ప్రత్యయం ముందు (యచ్ = య్ మరియు అచ్ స్వరాలు కలిపి) స్టెముకు భ సంజ్ఞ. భ సంజ్ఞ, అట్టి బలహీన ప్రత్యయం ముందు స్టెమును మార్చే అంతస్సంధి నియమాలను నడిపిస్తుంది. వంద్య, ఐస్ ముందు — తృతీయా బహువచనం, ఐ అనే స్వరంతో మొదలయ్యేది — భ, వంద్యైః "వందనీయులతో" వైపు దారిలో.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
गतिश्च 1.4.60 · प्रकरण 5← उत्पश्यामि; प्रत्युद्यातः; व्यवस्येत्
the same prefixes, joined to a verb, are also called गति
The same प्रादि words, joined to a verb, are termed गति ("gati") as well, beside their उपसर्ग name. The गति name is what lets a prefix compound with a following क्त्वा form into a single ल्यप् word: नि + अस् + क्त्वा becomes न्यस्य "having laid down", and उप + भुज् + क्त्वा becomes उपभुज्य "having enjoyed". The derivation names this rule where the prefix earns its गति standing.
అవే ప్రాది శబ్దాలు క్రియతో కలిస్తే, ఉపసర్గ సంజ్ఞతో పాటు, గతి సంజ్ఞ కూడా పొందుతాయి. గతి సంజ్ఞే ఉపసర్గను తర్వాతి క్త్వా-రూపంతో ఒక్క ల్యప్ పదంగా సమాసం చేయనిస్తుంది: ని + అస్ + క్త్వా → న్యస్య "ఉంచి", ఉప + భుజ్ + క్త్వా → ఉపభుజ్య "అనుభవించి". ఉపసర్గ తన గతిత్వాన్ని పొందేచోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप् 4.1.2 · प्रकरण 5← द्रुतम्; प्रत्युद्यातः
the twenty-one nominal case endings (सुप्), three to a case
This one long sūtra names, in a single run, all twenty-one nominal endings — three for each of the seven cases: सु औ जस् (nominative), अम् औट् शस् (accusative), टा भ्याम् भिस् (instrumental), ङे भ्याम् भ्यस् (dative), ङसि भ्याम् भ्यस् (ablative), ङस् ओस् आम् (genitive), ङि ओस् सुप् (locative). Every declined noun in the poem takes one of these; they are the endings 1.4.14 counts as सुप्. The set's name सुप् is the pratyāhāra formed from its first sound स and its last सुप्.
ఈ ఒక్క పొడవాటి సూత్రం ఇరవై ఒక్క నామవాచక ప్రత్యయాలను ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది — ఏడు విభక్తులకు మూడేసి: సు ఔ జస్ (ప్రథమా), అమ్ ఔట్ శస్ (ద్వితీయా), టా భ్యామ్ భిస్ (తృతీయా), ఙే భ్యామ్ భ్యస్ (చతుర్థీ), ఙసి భ్యామ్ భ్యస్ (పఞ్చమీ), ఙస్ ఓస్ ఆమ్ (షష్ఠీ), ఙి ఓస్ సుప్ (సప్తమీ). కావ్యంలోని ప్రతి విభక్తి పదం వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది; 1.4.14 వీటినే సుప్ గా లెక్కిస్తుంది. ఈ గణపు పేరు 'సుప్' — మొదటి ధ్వని స, చివరి సుప్ లతో ఏర్పడిన ప్రత్యాహారం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् 6.1.68 · प्रकरण 5← भवान्
after a consonant or a long ई/आ feminine, a bare-consonant सु/ति/सि drops
The nominative-singular सु — and the verb endings ति सि — when it would be left as a single consonant (apṛkta), is elided after a stem ending in a consonant (हल्), or after the long feminine stems in ई (ङी) or आ (आप्). So a consonant-stem masculine like राजन् loses the स् of सु. It is why महिमन्, आत्मन्, राजन् show no visible ending in the nominative singular.
ఒకే హల్లుగా మిగిలే సు (ప్రథమైకవచనం; ధాతువుల్లో తి సి), హల్లంతం తరువాత, లేదా దీర్ఘ స్త్రీలింగ ఈ (ఙీ)/ఆ (ఆప్) తరువాత లోపిస్తుంది. రాజన్ వంటి హలంత పుంలింగం సు లోని స్ ను కోల్పోతుంది. మహిమన్, ఆత్మన్, రాజన్ లకు ప్రథమైకవచనంలో ప్రత్యయం కనిపించకపోవడానికి కారణం ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
एङ्ह्रस्वात् सम्बुद्धेः 6.1.69 · प्रकरण 5← सखे
the vocative-singular ending drops after एङ् or a short vowel
The vocative-singular ending (सुँ in its सम्बुद्धि use) elides after a stem ending in ए or ओ (एङ्), or in a short vowel: हे राम, हे हरे, हे विष्णो, हे मते. So the address form of these stems is the bare stem, without the स् the nominative would show.
ఏఙ్ (ఏ/ఓ) కి లేదా హ్రస్వ అచ్చుకి పరమైన సంబుద్ధి (సంబోధన ఏకవచన సుँ) లోపిస్తుంది: హే రామ, హే హరే, హే విష్ణో, హే మతే. కాబట్టి ఈ శబ్దాల సంబోధన రూపం ప్రథమావిభక్తిలో కనిపించే స్ లేకుండా, కేవలం ప్రాతిపదికమే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
प्रथमयोः पूर्वसवर्णः 6.1.102 · प्रकरण 5← केकाः
a short vowel before the nom/acc ending becomes one long homogeneous vowel
A short simple vowel (अक् — a, i, u, ṛ) before the vowel of the first two case-endings — nominative and accusative — becomes one long homogeneous vowel with it (pūrva-savarṇa dīrgha). So राम + अस् (nominative plural जस्) gives रामाः, and the accusative plural likewise ends in a long vowel.
ప్రథమా, ద్వితీయ విభక్తుల అచ్చు ముందు హ్రస్వ సామాన్యాచ్చు (అక్ — అ ఇ ఉ ఋ) దానితో కలిసి ఒకే దీర్ఘ సవర్ణాచ్చు అవుతుంది. రామ + అస్ (ప్రథమా బహువచనం జస్) → రామాః; ద్వితీయా బహువచనం కూడా దీర్ఘాచ్చుతో ముగుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अमि पूर्वः 6.1.107 · प्रकरण 5← द्रुतम्; मत्प्रियार्थम्; कालक्षेपम्
before the accusative-singular अम्, the stem vowel alone remains
When the accusative-singular ending अम् follows a word ending in अक् (a short a i u …), the single substitute for stem-vowel + अ is the pūrva, the earlier, vowel — the stem vowel wins. So हरि + अम् → हरिम्, गुरु + अम् → गुरुम्, राम + अम् → रामम्. One rule for the accusative singular of every vowel stem.
అక్కు (హ్రస్వ అ ఇ ఉ…) తరువాత అమ్ (ద్వితీయైకవచనం) పరమైతే, ప్రాతిపదిక అచ్చుకూ అ కూ ఏకాదేశం పూర్వరూపం — ప్రాతిపదిక అచ్చు నిలుస్తుంది. హరి + అమ్ → హరిమ్, గురు + అమ్ → గురుమ్, రామ + అమ్ → రామమ్. అచ్చంత శబ్దాల ద్వితీయైకవచనానికి ఒకే సూత్రం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ङसिङसोश्च 6.1.110 · प्रकरण 5← यियासोः
after e/o, the abl. and gen. singular keep the vowel (pūrva-rūpa)
After a stem in ए or ओ (एङ्), the ablative-singular ङसि and the genitive-singular ङस् merge as pūrva-rūpa — the ए/ओ alone stands. An i-stem takes guṇa first (हरि → हरे), so both the ablative and the genitive singular come out हरेः.
ఏ లేదా ఓ (ఏఙ్) కారాంతం తరువాత పంచమ్యేకవచనం ఙసి, షష్ఠ్యేకవచనం ఙస్ పూర్వరూపంగా కలుస్తాయి — ఏ/ఓ మాత్రమే నిలుస్తుంది. ఇకారాంతం ముందు గుణం వస్తుంది (హరి → హరే), కాబట్టి పంచమి, షష్ఠి రెండూ హరేః గా వస్తాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो भिस ऐस् 7.1.9 · प्रकरण 5← शुक्लापाङ्गैः; सजलनयनैः
after an a-stem, the instrumental plural भिस् becomes ऐस्
After an अ-stem, the instrumental-plural ending भिस् becomes ऐस्. रामैः, वृक्षैः — the -ऐः that marks “by the many”. Only a-stems do this; other stems keep भिः (हरिभिः).
అకారాంతం తరువాత తృతీయా బహువచన ప్రత్యయం భిస్ ఐస్ అవుతుంది. రామైః, వృక్షైః — “పలువురిచేత” అని తెలిపే -ఐః. ఇది అకారాంతాలకే; మిగతా శబ్దాలు భిః నిలుపుకుంటాయి (హరిభిః).
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ह्रस्वस्य गुणः 7.3.108 · प्रकरण 5← सखे
a short-vowel stem takes गुण in the vocative singular
In the vocative singular (सम्बुद्धि) a stem ending in a short vowel takes गुण: हरि → हे हरे, गुरु → हे गुरो, सखि → हे सखे. The guṇa of इ is ए and of उ is ओ, so the call-form of an इ- or उ-stem ends in -ए or -ओ.
సంబుద్ధి (సంబోధన ఏకవచనం)లో హ్రస్వాచ్చాంత ప్రాతిపదికం గుణం తీసుకుంటుంది: హరి → హే హరే, గురు → హే గురో, సఖి → హే సఖే. ఇకారానికి గుణం ఏ, ఉకారానికి ఓ కాబట్టి ఇ/ఉ శబ్దాల సంబోధన –ఏ/–ఓ అంతం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
घेर्ङिति 7.3.111 · प्रकरण 5← यियासोः
a short इ/उ-stem takes guṇa before a ङित् ending
A short इ- or उ-stem (a घि stem) takes guṇa — इ → ए, उ → ओ — before a ङित् case-ending. हरि + ए (dative) → हरये, and गुरु gives गुरवे. It is what raises the vowel in the oblique singular of these stems.
హ్రస్వ ఇ లేదా ఉ కారాంతం (ఘి శబ్దం), ఙిత్ విభక్తి ప్రత్యయం ముందు గుణం తీసుకుంటుంది — ఇ → ఏ, ఉ → ఓ. హరి + ఏ (చతుర్థి) → హరయే; గురు → గురవే. ఈ శబ్దాల పరోక్ష ఏకవచనంలో అచ్చును ఎత్తేది ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अच्च घेः 7.3.119 · प्रकरण 5← ककुभसुरभौ
a short इ/उ-stem’s locative singular ends in औ — हरौ, अद्रौ
After a short इ- or उ-stem, the locative-singular ending ङि becomes औ, and the stem’s vowel takes guṇa. हरि → हरौ, अद्रि → अद्रौ, “on the mountain”. The -औ ending is the mark of the locative singular for these stems.
హ్రస్వ ఇ లేదా ఉ కారాంతం తరువాత సప్తమ్యేకవచన ప్రత్యయం ఙి ఔ అవుతుంది, శబ్దపు అచ్చు గుణమవుతుంది. హరి → హరౌ, అద్రి → అద్రౌ — “కొండయందు”. ఈ శబ్దాల సప్తమ్యేకవచనానికి -ఔ గుర్తు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वाऽवसाने 8.4.56 · प्रकरण 5← व्यवस्येत्
at a pause, a झल् sound may become its voiceless चर्
At a pause — the end of an utterance — a झल् sound (a stop or sibilant) optionally becomes its voiceless unaspirate चर्. So a word-final द् may be spoken as त्: रामात् or रामाद्. It is why an ablative in -आत् and its voiced twin are both correct at a stop.
విరామం దగ్గర — పలుకు ముగిసేచోట — ఝల్ ధ్వని (స్పర్శ లేదా ఊష్మం) వికల్పంగా తన అఘోష అల్పప్రాణ చర్ అవుతుంది. అందుకే పదాంత ద్ ను త్ గా పలకవచ్చు: రామాత్ లేదా రామాద్. -ఆత్ పంచమి, దాని ఘోష రూపం రెండూ విరామంలో సరైనవి కావడానికి కారణమిదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतोऽम् 7.1.24 · प्रकरण 7← द्रुतम्
after a short-अ neuter, the nom./acc. singular become अम्
After a short-अ neuter stem, the nominative and accusative singular endings both become अम्. ज्ञानम्, फलम्, वचनम् — the -अम् that a neuter a-stem shows for both “it” and “it (as object)”.
హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దం తరువాత ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు రెండూ అమ్ అవుతాయి. జ్ఞానమ్, ఫలమ్, వచనమ్ — నపుంసక అకారాంతం కర్తగానూ కర్మగానూ చూపే -అమ్ ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
धात्वादेः षः सः 6.1.64 · प्रकरण 8← व्यवस्येत्
an initial ष् of a root is replaced by स्
A root taught in the Dhātupāṭha with an initial ष् (a retroflex s) is really pronounced with स् (a plain dental s); the ष् is only a teaching label, and this rule turns it back to स् before the root is used. So सद् "to sit" is listed as षद्, and सिच् "to sprinkle" as षिच्, and here they become सद् and सिच् again. In the poem आसन्ने "near at hand" walks out of षद्, and सिञ्चन् "sprinkling" out of षिच्, each shedding the taught ष् at its very first step.
ధాతుపాఠంలో మొదట ష్ (మూర్ధన్య స) తో బోధించబడిన ధాతువు నిజానికి స్ (దంత్య స) తోనే పలుకబడుతుంది; ఆ ష్ కేవలం బోధన కోసం పెట్టిన గుర్తు, దాన్ని ఈ సూత్రం ధాతువు వాడకంలోకి రాకముందే స్ గా మారుస్తుంది. అలా సద్ "కూర్చొనుట" షద్ గా, సిచ్ "చిలకరించుట" షిచ్ గా జాబితాలో ఉంటాయి; ఇక్కడ అవి తిరిగి సద్, సిచ్ అవుతాయి. కావ్యంలో ఆసన్నే "దగ్గరగా" షద్ నుండి, సిఞ్చన్ "చిలకరిస్తూ" షిచ్ నుండి నడుస్తాయి — ప్రతిదీ తన మొదటి మెట్టులోనే బోధిత ష్ ను వదిలేస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो गुणे 6.1.97 · प्रकरण 8← ते
a non-final अ before a guṇa vowel merges forward (para-rūpa)
When a non-final short अ is followed by a guṇa vowel (अ, ए, ओ), the single substitute is the later vowel alone — para-rūpa, the second stands — not a guṇa of the two. It keeps a stem-final अ from doubling with an affix that opens on such a vowel, so only the affix’s vowel is heard.
అంత్యం కాని హ్రస్వ అ తరువాత గుణాచ్చు (అ, ఏ, ఓ) వస్తే, రెండింటి స్థానంలో పరమైన అచ్చు ఒక్కటే మిగులుతుంది — పరరూపం, రెండవది నిలుస్తుంది — గుణం కాదు. అలా అకారాంత శబ్దం అటువంటి అచ్చుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయంతో కలిసినప్పుడు ప్రత్యయపు అచ్చు మాత్రమే వినబడుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अत्वसन्तस्य चाधातोः 6.4.14 · प्रकरण 8← भवान्
the penult of an अत्- or अस्-stem lengthens before the nom. singular सु
Before the nominative-singular सु, a non-verbal stem ending in अत् (the शतृ participles, and मत्/वत् possessives) or in अस् lengthens its penult. भवत् → भवान्, धीमत् → धीमान्. With the नुम् augment already in, the strong stem भवान्त् loses its final cluster to give भवान्.
ప్రథమా ఏకవచనం సు ముందు, అత్ కారాంత (శతృ కృదంతాలు, మత్/వత్ మత్వర్థీయాలు) గాని అస్ కారాంత గాని అధాతు శబ్దపు ఉపధ దీర్ఘమవుతుంది. భవత్ → భవాన్, ధీమత్ → ధీమాన్. నుమాగమంతో బలమైన భవాన్త్ నుండి చివరి సంయుక్తాక్షరం పోయి భవాన్ వస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश् 7.1.27 · प्रकरण 8← ते
अश् replaces the genitive-singular ending after युष्मद्/अस्मद्
After the pronouns युष्मद् "you" and अस्मद् "I", the genitive-singular ending ङस् is replaced by अश्. The base then becomes तव / मम by 7.2.96, so the genitive singular is तव "your", मम "my". The pronoun of the second and first persons builds its possessive on this substitution.
యుష్మద్ "నీవు", అస్మద్ "నేను" అనే సర్వనామాల తరువాత షష్ఠీ ఏకవచన ప్రత్యయం ఙస్ కి అశ్ ఆదేశం వస్తుంది. తరువాత 7.2.96 చేత ప్రాతిపదికం తవ/మమ అవుతుంది; కాబట్టి షష్ఠీ ఏకవచనం తవ "నీ", మమ "నా". ప్రథమ, మధ్యమ పురుష సర్వనామాల షష్ఠి ఈ ఆదేశంపైనే నిలుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः 7.1.70 · प्रकरण 8← भवान्
certain stems take the नुम् augment before a strong ending
A stem with an उ-class marker (उक् — an उ, ऋ or ऌ इत्), or one that loses its न्, or अञ्च्, takes the augment नुम् (न्) before a strong (sarvanāmasthāna) case-ending. So a शतृ participle भवत् becomes भवन्त् in the strong cases: भवन्तौ, भवन्तः. It is why these stems show -अन्त्- where the ending is strong.
ఉక్-గుర్తు (ఉ, ఋ, ఌ ఇత్) గల శబ్దం, న్ లోపించే శబ్దం, లేదా అఞ్చ్ — బలమైన (సర్వనామస్థాన) విభక్తి ముందు నుమ్ (న్) ఆగమం తీసుకుంటాయి. అందుకే శతృ కృదంతం భవత్ బలమైన విభక్తుల్లో భవన్త్ అవుతుంది: భవన్తౌ, భవన్తః. ఈ శబ్దాలు బలమైన విభక్తిలో -అన్త్- చూపడానికి కారణమిదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
शेषे लोपः 7.2.90 · प्रकरण 8← ते
in the remaining cases, the final of युष्मद्/अस्मद् elides
In the cases not otherwise provided for, the final अद् of युष्मद्/अस्मद् elides, leaving the bare त्व- / म- (and युष्म-/अस्म- in the plural): ते, मे in the shorter datives and genitives, तव, मम, and the locatives त्वयि "in you", मयि "in me". Elision is the default; the other rules name where a substitute stands instead.
ప్రత్యేకంగా విధించని మిగతా విభక్తుల్లో యుష్మద్/అస్మద్ అంత్యం (అద్) లోపిస్తుంది; కేవలం త్వ-/మ- (బహువచనంలో యుష్మ-/అస్మ-) మిగులుతుంది: హ్రస్వ చతుర్థీ/షష్ఠుల్లో తే, మే; తవ, మమ; సప్తమిలో త్వయి "నీయందు", మయి "నాయందు". లోపమే సామాన్యం; ఆదేశమెక్కడ ఉంటుందో మిగతా సూత్రాలు చెబుతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तवममौ ङसि 7.2.96 · प्रकरण 8← ते
तव and मम replace the base before the genitive singular
Before the genitive-singular (ङस्, replaced by अश् at 7.1.27), युष्मद् becomes तव and अस्मद् becomes मम, giving तव "your", मम "my". These are the full possessive singulars, beside the enclitic ते, मे that 7.2.90 leaves.
షష్ఠీ ఏకవచనం (ఙస్; 7.1.27 చేత అశ్) పరమైనప్పుడు యుష్మద్ → తవ, అస్మద్ → మమ: తవ "నీ", మమ "నా". 7.2.90 వదిలే సంక్షిప్త తే, మే లకు పక్కన ఇవి పూర్ణ షష్ఠీ ఏకవచన రూపాలు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वरादिनिपातमव्ययम् 1.1.37 · प्रकरण 11← उत्पश्यामि; प्रत्युद्यातः; व्यवस्येत्
the स्वरादि words and the निपात particles are called अव्यय (indeclinable)
The words of the स्वरादि list (स्वर्, अन्तर्, प्रातर् and the rest) and the निपात particles are termed अव्यय — indeclinable, taking no case ending and never changing form. Because the प्रादि prefixes are निपात (by 1.4.58), a preverb like प्र in प्रभवति "he arises" is an अव्यय; that is why it stands unchanged before the root.
స్వరాది గణపు శబ్దాలు (స్వర్, అంతర్, ప్రాతర్ మొదలైనవి) మరియు నిపాత శబ్దాలు అవ్యయ సంజ్ఞ పొందుతాయి — అవ్యయం, విభక్తి తీసుకోని, ఎప్పుడూ రూపం మారని పదం. ప్రాది ఉపసర్గలు నిపాతాలు కావటాన (1.4.58 చేత), ప్రభవతి "ఉద్భవించును" లోని ప్ర ఉపసర్గ అవ్యయం; అందుకే అది ధాతువు ముందు మారకుండా నిలుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कृन्मेजन्तः 1.1.39 · प्रकरण 11← गन्तुम्
a कृत् form ending in म् or in an एच् vowel is called अव्यय (indeclinable)
A word built with a कृत् suffix (कृत्, a primary suffix that makes a word straight from a root) is called अव्यय — indeclinable, taking no case ending and never changing form — when it ends in म् or in one of the एच् vowels (ए, ऐ, ओ, औ). The infinitive suffix तुमुन् ends in म्, so an infinitive is indeclinable by this rule: कर्तुम् "to do" and गन्तुम् "to go" stand fixed in that one shape. The derivation names this rule where it fixes the infinitive as an अव्यय, and the next rule then drops the case ending it would otherwise take.
కృత్ ప్రత్యయంతో (కృత్ — ధాతువు నుండి నేరుగా పదాన్ని చేసే ప్రాథమిక ప్రత్యయం) ఏర్పడిన పదం మ్తో గాని ఏచ్ అచ్చులలో (ఏ, ఐ, ఓ, ఔ) ఒకదానితో గాని అంతమైతే దానికి అవ్యయ సంజ్ఞ — అవ్యయం, విభక్తి తీసుకోని, ఎప్పుడూ రూపం మారని పదం. తుమున్ ప్రత్యయం మ్తో అంతమవుతుంది, కాబట్టి భావార్థక (infinitive) రూపం ఈ సూత్రంచేత అవ్యయం: కర్తుమ్ "చేయుటకు", గంతుమ్ "వెళ్ళుటకు" ఆ ఒక్క రూపంలోనే నిలుస్తాయి. గొలుసు భావార్థక రూపాన్ని అవ్యయంగా నిర్ణయించే చోట ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది; తరువాతి సూత్రం అది తీసుకొనే విభక్తిని లోపింపజేస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अव्ययादाप्सुपः 2.4.82 · प्रकरण 11← प्रत्युद्यातः
after an अव्यय, the आप् (feminine) and सुप् (case) endings undergo लुक्
After an अव्यय — an indeclinable word — the feminine suffix आप् and the case endings सुप् undergo लुक् (लुक्, a disappearance that leaves no trace, not even a mark on what stood before). A prefix like प्र is an अव्यय (an उपसर्ग, and so indeclinable), and when it joins a root it first takes a case ending which this rule then wipes out, so प्र meets मद् bare in प्रमत्तः "heedless". The same लुक् is why an indeclinable never shows an ending: the सुप् is added and at once removed. The derivation names this rule on the silent step where the prefix's ending drops.
అవ్యయం — విభక్తి మారని పదం — తరువాత ఆప్ (స్త్రీలింగ ప్రత్యయం) మరియు సుప్ (విభక్తి ప్రత్యయాలు) లుక్ పొందుతాయి (లుక్ — ఏ గుర్తూ మిగల్చకుండా పూర్తిగా లోపించడం). ప్ర వంటి ఉపసర్గ అవ్యయం; అది ధాతువుతో కలిసేటప్పుడు మొదట ఒక విభక్తి ప్రత్యయాన్ని తీసుకుంటుంది, ఈ సూత్రం దాన్ని తుడిచివేస్తుంది, కాబట్టి ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లో ప్ర మద్ను ప్రత్యయం లేకుండా చేరుతుంది. అవ్యయం ఎప్పుడూ విభక్తి చూపకపోవటానికి కారణం ఇదే: సుప్ చేరి వెంటనే తొలగిపోతుంది. ఉపసర్గపు విభక్తి లోపించే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्ङिति च 1.1.5 · प्रकरण 12← द्रुतम्
no गुण or वृद्धि before an affix marked क् or ङ्
The strengthening of a vowel — गुण (इ→ए, उ→ओ, ऋ→अर्) and वृद्धि (its longer grade) — does not take place when the affix that would cause it is marked with an indicatory क् (कित्) or ङ् (ङित्). Many endings carry these marks precisely to keep the root weak. So कृ "to do" reaches चक्रे "he did", where the perfect endings are ङित् and the root ऋ is not raised to अर्; श्रु "to hear" reaches श्रुत्वा "having heard", where क्त्वा is कित् and the उ stays. It is the standard brake on strengthening, and it works by leaving a form unchanged where a plainer affix would have raised it.
అచ్చు బలపడుట — గుణం (ఇ→ఏ, ఉ→ఓ, ఋ→అర్) మరియు వృద్ధి (దాని దీర్ఘతర రూపం) — దాన్ని కలిగించే ప్రత్యయం సూచక క్ (కిత్) గాని ఙ్ (ఙిత్) గాని గుర్తుగలదైనపుడు జరుగదు. ధాతువును బలహీనంగా ఉంచుటకే చాలా ప్రత్యయాలు ఈ గుర్తులను మోస్తాయి. అలా కృ "చేయుట" చక్రే "చేశాడు" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ లిట్ ప్రత్యయాలు ఙిత్, ధాతువు ఋ అర్ గా లేపబడదు; శ్రు "వినుట" శ్రుత్వా "విని" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ క్త్వా కిత్, ఉ నిలుస్తుంది. ఇది బలపడుటపై సాధారణ కళ్ళెం, సాధారణ ప్రత్యయం లేపిన చోట రూపాన్ని మార్పు లేకుండా వదలి పని చేస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सार्वधातुकमपित् 1.2.4 · प्रकरण 12← व्यवस्येत्
a सार्वधातुक affix that is not पित् is treated as ङित्
A सार्वधातुक affix — a present-system ending or the class sign that goes with it — that is not पित् (not marked प् as its इत्) is treated as ङित्, as though it carried ङ् as an इत्. The ङित् mark blocks the guṇa or vṛddhi strengthening the affix would otherwise pull, so the stem keeps its weak shape under such an ending. The third-person and the आत्मनेपद endings, and the imperatives that are not पित्, all fall under it: शृणु "listen", कथयतः "of the two telling" and रमसे "you take delight" keep their unstrengthened stems by this rule. The derivation names it on the silent step where the ending is fixed as ङित्.
సార్వధాతుక ప్రత్యయం — వర్తమానగణ ప్రత్యయం, లేదా దానితో వచ్చే గణచిహ్నం — పిత్ కానిది (ప్ను ఇత్గా గుర్తు లేనిది) ఙిత్గా, ఙ్ను ఇత్గా కలిగినట్లుగా వర్తిస్తుంది. ఙిత్ గుర్తు, ప్రత్యయం లేకపోతే కలిగించే గుణ లేదా వృద్ధి బలపడటాన్ని అడ్డుకుంటుంది, కాబట్టి ధాతువు అటువంటి ప్రత్యయం కింద తన బలహీన రూపాన్ని నిలుపుకుంటుంది. ప్రథమ పురుష ప్రత్యయాలు, ఆత్మనేపద ప్రత్యయాలు, పిత్ కాని ఆజ్ఞార్థాలు అన్నీ దీని కిందకు వస్తాయి: శృణు "వినుము", కథయతః "చెప్పే ఇద్దరి", రమసే "ఆనందిస్తావు" ఈ సూత్రంచేత బలపడని ధాతురూపాన్ని నిలుపుకుంటాయి. ప్రత్యయాన్ని ఙిత్గా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् 1.3.78 · प्रकरण 12← उत्पश्यामि; व्यवस्येत्
in the remaining case, a root in the active takes परस्मैपद
In the case left over (शेष — a root not sent to the middle by the preceding rules), when the ending stands for the agent (कर्तरि, the active sense) the root takes परस्मैपद, the set of personal endings that turn the action away from the agent. This is the default that catches every root the आत्मनेपद rules did not claim: भू "be, become" is such a root, so भवति "he becomes" and प्रभवति "he arises" take the active endings. The derivation names this rule where it chooses the active set.
మిగిలిన సందర్భంలో (శేషం — ముందటి సూత్రాలు ఆత్మనేపదానికి పంపని ధాతువు), ప్రత్యయం కర్తను సూచించినప్పుడు (కర్తరి, కర్తృ అర్థం) ధాతువు పరస్మైపదాన్ని — క్రియను కర్త నుండి దూరంగా మళ్ళించే పురుష ప్రత్యయాల గణాన్ని — తీసుకుంటుంది. ఇది ఆత్మనేపద సూత్రాలు తీసుకోని ప్రతి ధాతువునూ పట్టుకొనే మూలనియమం: భూ "అగు, ఉండు" అటువంటి ధాతువు, కాబట్టి భవతి "అగును", ప్రభవతి "ఉద్భవించును" పరస్మైపద ప్రత్యయాలను తీసుకుంటాయి. ఆ గణాన్ని ఎంచుకొనే చోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ते प्राग्धातोः 1.4.80 · प्रकरण 12← उत्पश्यामि; प्रत्युद्यातः; व्यवस्येत्
the prefixes (gati and upasarga) stand before the root
The words just named — the upasargas and the other gati particles — are placed before the root (धातु) they qualify. This is the rule that fixes a prefix's position at the head of the verb. So प्र stands before मद् in प्रमत्तः "heedless", आ before लिङ्ग् in आलिङ्ग्य "having embraced", आ before इ in एत्य "having come". The seam between prefix and root is then handled by sandhi, but their order is settled here.
ఇప్పుడే పేర్కొన్న పదాలు — ఉపసర్గలు, ఇతర గతి పదాలు — తాము విశేషించే ధాతువుకు ముందు ఉంచబడతాయి. ఉపసర్గ స్థానాన్ని క్రియ మొదట స్థిరపరచే సూత్రం ఇది. అలా ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తగలవాడు" లో ప్ర మద్ ముందు, ఆలిఙ్గ్య "కౌగిలించి" లో ఆ లిఙ్గ్ ముందు, ఏత్య "వచ్చి" లో ఆ ఇ ముందు నిలుస్తుంది. ఉపసర్గ, ధాతువుల మధ్య సంధి తరవాత జరుగుతుంది, కానీ వాటి క్రమం ఇక్కడ స్థిరమవుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कर्तरि शप् 3.1.68 · प्रकरण 12← उत्पश्यामि
the class-sign शप् is added after a root, in the active, before a present-system ending
In the active (कर्तरि, when the verb agrees with its agent), the affix शप् — which surfaces as a plain अ, its श् and प् being only markers — is placed between a root and a following सार्वधातुक ending (the present-system endings). It is the class-sign (विकरण) of the first, sixth and tenth verb classes, and it is what makes their present stems thematic. So भू "to be" takes शप् to give भू + अ + ति, which goes on to भवति "he is" — the poem's भवति and प्रभवति; हृ "to carry" likewise gives हरति "he carries". Where a class takes a different sign, or none, this rule does not apply.
కర్తరి ప్రయోగంలో (క్రియ కర్తతో సమన్వయించినప్పుడు) శప్ ప్రత్యయం — దీని శ్, ప్ కేవలం గుర్తులు కావటాన కేవలం అ గా కనబడేది — ధాతువుకూ, తరువాతి సార్వధాతుక ప్రత్యయానికీ (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలకు) మధ్య చేరుతుంది. ఇది మొదటి, ఆరవ, పదవ ధాతుగణాల వికరణం (గణచిహ్నం); వాటి వర్తమాన అఙ్గాలను థెమాటిక్ గా చేసేది ఇదే. అలా భూ "ఉండుట" శప్ తీసుకొని భూ + అ + తి అవుతుంది, అది భవతి "ఉన్నాడు" గా కొనసాగుతుంది — కావ్యంలోని భవతి, ప్రభవతి; హృ "మోయుట" కూడా హరతి "మోస్తాడు" గా అవుతుంది. వేరే వికరణం తీసుకునే గణానికి, లేదా ఏదీ తీసుకోని గణానికి ఈ సూత్రం వర్తించదు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वर्तमाने लट् 3.2.123 · प्रकरण 12← उत्पश्यामि
the present tense लट् for an action going on now
For an action going on now, the affix लट् — the present tense — is placed after the root. भू “to be” gives भवति, “is”. लट् is the first of the ten लकारs, the slots the tense-and-mood endings fill.
ఇప్పుడు జరుగుతున్న క్రియకు ధాతువు తరువాత లట్ — వర్తమాన లకారం — వస్తుంది. భూ (ఉండుట) → భవతి. పది లకారాల్లో లట్ మొదటిది; కాలార్థ ప్రత్యయాలు నిండే స్థానాలే ఈ లకారాలు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ् 3.3.161 · प्रकरण 12← व्यवस्येत्
लिङ् (the optative) in command, invitation, address, entreaty, deliberation and prayer
In the senses of injunction (विधि), invitation, respectful address, solicited request, deliberative question and prayer, a root takes लिङ् — the optative or "potential". It renders "should, may, would": गच्छेत् "he should go", कुर्यात् "he should do". The one mood carries the whole range from a rule laid down to a wish expressed.
విధి, నిమంత్రణ, ఆమంత్రణ, అధీష్ట (గౌరవంతో కోరడం), సంప్రశ్న (ఆలోచనతో ప్రశ్నించడం), ప్రార్థన — ఈ అర్థాల్లో ధాతువుకు లిఙ్ (విధిలిఙ్) వస్తుంది. "చేయవలెను, చేయవచ్చు" అనే భావం: గచ్ఛేత్ "వెళ్ళవలెను", కుర్యాత్ "చేయవలెను". విధి నుండి కోరిక దాకా ఈ ఒక్క లకారమే మోస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् 3.4.78 · प्रकरण 12← उत्पश्यामि; व्यवस्येत्
the eighteen personal endings (तिङ्) that replace a verb's tense-marker (लकार)
This one sūtra names, in a single run, all eighteen verbal personal endings — the तिङ् set — that stand in for the abstract tense-marker (लकार) a verb first receives. Nine are parasmaipada (active): तिप् तस् झि, सिप् थस् थ, मिप् वस् मस्; nine are ātmanepada (middle): त आताम् झ, थास् आथाम् ध्वम्, इट् वहि महिङ् — three persons against singular, dual and plural in each voice. Every finite verb in the poem takes one: चक्रे "he did" reaches the ātmanepada त, रुणद्धि "he obstructs" the parasmaipada तिप्, द्रक्ष्यसि "you will see" the सिप्. It is the verb's counterpart to 4.1.2, which lists the noun's सुप् endings.
ఈ ఒక్క సూత్రం, ఒక క్రియ మొదట పొందే భావ కాలచిహ్నం (లకారం) స్థానంలో వచ్చే పద్దెనిమిది క్రియా పురుష ప్రత్యయాలను — తిఙ్ గణాన్ని — ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది. తొమ్మిది పరస్మైపదం: తిప్ తస్ ఝి, సిప్ థస్ థ, మిప్ వస్ మస్; తొమ్మిది ఆత్మనేపదం: త ఆతామ్ ఝ, థాస్ ఆథామ్ ధ్వమ్, ఇట్ వహి మహిఙ్ — ప్రతి పదంలో మూడు పురుషలు ఏకవచన, ద్వివచన, బహువచనాలకు ఎదురుగా. కావ్యంలోని ప్రతి తిఙంత క్రియా వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది: చక్రే "చేశాడు" ఆత్మనేపద త ను, రుణద్ధి "అడ్డగిస్తాడు" పరస్మైపద తిప్ ను, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" సిప్ ను చేరుకుంటాయి. నామపదపు సుప్ ప్రత్యయాలను పేర్కొనే 4.1.2 కు ఇది క్రియాపరమైన జోడి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
इतश्च 3.4.100 · प्रकरण 12← व्यवस्येत्
and the final इ of a ङित् personal ending is dropped
And the final इ of a personal ending that is marked ङित् is dropped. Such endings stand in the imperfect (लङ्), the optative (विधिलिङ्) and the other secondary tenses. So the third-person ति, having lost its इ, ends in a bare त्: भू gives अभूत् "it became", वस् gives व्यवस्येत् and अधिवसेः; the second-person सि gives a final -ः: गच्छेः "you would go", यायाः "you would go", भूः. It is what makes these forms end short where the present ends in -ति and -सि.
మరియు ఙిత్ గుర్తుగల పురుష ప్రత్యయపు అంత్య ఇ లోపిస్తుంది. ఇలాంటి ప్రత్యయాలు అనద్యతన భూత (లఙ్), విధ్యర్థ (విధిలిఙ్) మొదలైన కాలాల్లో నిలుస్తాయి. అలా ప్రథమ పురుష తి తన ఇ ని కోల్పోయి కేవలం త్ తో చివరవుతుంది: భూ అభూత్ "అయ్యింది" ను, వస్ వ్యవస్యేత్, అధివసేః ను ఇస్తుంది; మధ్యమ పురుష సి అంత్య -ః ను ఇస్తుంది: గచ్ఛేః "వెళ్తావు", యాయాః "వెళ్తావు", భూః. వర్తమానం -తి, -సి తో చివరయ్యే చోట ఈ రూపాలు పొట్టిగా చివరయ్యేలా చేసేది ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च 3.4.103 · प्रकरण 12← व्यवस्येत्
the optative adds the augment यासुट् before its parasmaipada endings, and it is ङित्
In the optative (विधिलिङ्, "you should / would"), before the parasmaipada personal endings the augment यासुट् — the piece यास् — is inserted between the stem and the ending. It is pronounced उदात्त (high-pitched) and is marked ङित्. The ङित् mark matters: it forbids the strengthening (गुण) of the root vowel that a plain ending would cause, so the root stays weak. So कृ "to do" reaches कुर्यात् "he should do"; गम् "to go" reaches गच्छेः "you would go"; अस् "to be" reaches स्यात् "it would be". The यास् is worn down to या and then further by the rules that follow.
విధ్యర్థంలో (విధిలిఙ్, "చేయవలెను / చేయును"), పరస్మైపద పురుష ప్రత్యయాల ముందు యాసుట్ ఆగమం — యాస్ అనే భాగం — అంగానికీ ప్రత్యయానికీ మధ్య చేర్చబడుతుంది. ఇది ఉదాత్త స్వరంతో పలుకబడుతుంది, ఙిత్ గుర్తుగలది. ఈ ఙిత్ గుర్తు ముఖ్యం: సాధారణ ప్రత్యయం కలిగించే ధాతు స్వరపు గుణాన్ని అది నిషేధిస్తుంది, కనుక ధాతువు బలహీనంగా నిలుస్తుంది. అలా కృ "చేయుట" కుర్యాత్ "చేయవలెను" కు; గమ్ "వెళ్ళుట" గచ్ఛేః "వెళ్తావు" కు; అస్ "ఉండుట" స్యాత్ "ఉండును" కు చేరుతుంది. యాస్ యా గా, ఆ తరవాత మరింత, తరవాతి సూత్రాల చేత అరిగిపోతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुट् तिथोः 3.4.107 · प्रकरण 12← व्यवस्येत्
the optative's त and थास् take the augment सुट्
In the optative (लिङ्), the third-person ending त and the second-person ātmanepada ending थास् take the augment सुट् — a स्, with a silent उ and ट् that only mark where it sits. It goes before the ending: त becomes स्त, थास् becomes स्थास्. In the benedictive (आशीर्लिङ्) the स stays and surfaces, as in एधिषीष्ट "may he thrive"; in deriving स्यात् "may it be" the ending त takes the augment — अस् + यास् + स्त — though the sārvadhātuka optative then drops the स again.
లిఙ్ (విధ్యర్థం)లో ప్రథమ పురుష ప్రత్యయం త, మధ్యమ పురుష ఆత్మనేపద ప్రత్యయం థాస్ — ఇవి సుట్ అను ఆగమాన్ని గ్రహిస్తాయి — అది స్, దానిలోని ఉ, ట్ అది ఎక్కడ నిలుస్తుందో చెప్పే మౌన గుర్తులు మాత్రమే. అది ప్రత్యయానికి ముందు వెళ్తుంది: త స్త అవుతుంది, థాస్ స్థాస్ అవుతుంది. ఆశీర్లిఙ్ (దీవెన అర్థం)లో ఆ స నిలిచి కనిపిస్తుంది, ఎధిషీష్ట "వర్ధిల్లుగాక" లో వలె; స్యాత్ "అగుగాక" ను సాధించునపుడు త ప్రత్యయం ఆగమాన్ని గ్రహిస్తుంది — అస్ + యాస్ + స్త — అయితే సార్వధాతుక విధ్యర్థం ఆ స ను మళ్ళీ లోపింపజేస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिङ्शित्सार्वधातुकम् 3.4.113 · प्रकरण 12← उत्पश्यामि; व्यवस्येत्
a तिङ् ending and a शित् affix are called सार्वधातुक
A तिङ् ending (तिङ्, the block of finite personal endings) and any शित् affix (शित्, one that carries श् as its इत् mark, such as the class-signs शप् and श्यन्) are called सार्वधातुक — "reaching the whole root", the class of affixes that stand in the present system and act on the root as a whole. भवति "he becomes" ends in the तिङ् ending तिप् and carries the class-sign शप्, both सार्वधातुक. The name matters because other rules turn on it — some strengthenings apply only before a सार्वधातुक affix. The derivation names this rule where it fixes the affix as सार्वधातुक.
తిఙ్ ప్రత్యయం (తిఙ్ — క్రియాపదపు పురుష ప్రత్యయాల గణం) మరియు ఏదైనా శిత్ ప్రత్యయం (శిత్ — శ్ను ఇత్గా కలిగినది, శప్, శ్యన్ వంటి గణచిహ్నాలు) సార్వధాతుక సంజ్ఞ పొందుతాయి — "ధాతువు పూర్తికి చేరునది", వర్తమాన వ్యవస్థలో నిలిచి ధాతువును మొత్తంగా వర్తించే ప్రత్యయాల గణం. భవతి "అగును" తిఙ్ ప్రత్యయం తిప్తో అంతమై గణచిహ్నం శప్ను కలిగి ఉంది, రెండూ సార్వధాతుకాలు. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం — కొన్ని బలపరిచే మార్పులు సార్వధాతుక ప్రత్యయం ముందు మాత్రమే జరుగుతాయి. ప్రత్యయాన్ని సార్వధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आर्धधातुकं शेषः 3.4.114 · प्रकरण 12← द्रुतम्; प्रत्युद्यातः; गन्तुम्
the affix left over (not तिङ् or शित्) is called आर्धधातुक
Any affix enjoined after a root that is not a तिङ् ending and not a शित् affix — everything left over (शेष) once the सार्वधातुक affixes are set aside — is called आर्धधातुक, the class that reaches "half the root" and builds the stems outside the present system. The कृत् suffixes fall here: क्त in प्रमत्तः "heedless", क्त्वा in श्रुत्वा "having heard", and the future sign स्य in द्रक्ष्यसि "you will see" are all आर्धधातुक. The name governs whether the augment इट् may come and how the root's vowel strengthens. The derivation names this rule where it fixes the कृत् or derived affix as आर्धधातुक.
ధాతువు తరువాత విధించిన ప్రత్యయాలలో తిఙ్ ప్రత్యయమూ కాక శిత్ ప్రత్యయమూ కాక — సార్వధాతుక ప్రత్యయాలను పక్కన పెట్టాక మిగిలినది (శేషం) — దానికి ఆర్ధధాతుక సంజ్ఞ, "ధాతువులో సగానికే" చేరి వర్తమాన వ్యవస్థ వెలుపలి రూపాలను నిర్మించే గణం. కృత్ ప్రత్యయాలు ఇక్కడకు వస్తాయి: ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లోని క్త, శ్రుత్వా "విని" లోని క్త్వా, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" లోని భవిష్యత్ చిహ్నం స్య — అన్నీ ఆర్ధధాతుకాలు. ఇట్ ఆగమం వచ్చునా, ధాతువు అచ్చు ఎలా బలపడునా అనేది ఈ సంజ్ఞపై ఆధారపడుతుంది. కృత్ లేదా సాధిత ప్రత్యయాన్ని ఆర్ధధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लोपो व्योर्वलि 6.1.66 · प्रकरण 12← व्यवस्येत्
व् and य् are dropped before a consonant of the वल् set
A व् or a य् is dropped when a वल् consonant follows — वल् being the consonants other than य्, that is, the ordinary stops, sibilants and the rest. So in the optative इय् loses its य् before the ending's स्: गम् reaches गच्छेः through गच्छ् + अ + इय् + स् → गच्छ् + अ + इ + स्. And भू "to be" reaches अभूत् "it became" when the व् of the aorist stem भूव् drops before त्: अ + भू + व् + त् → अ + भू + त्; likewise भूः. Strip these glides and the vowel before them stands bare against the ending.
వల్ హల్లు తరవాత వచ్చినపుడు వ్ గాని య్ గాని లోపిస్తుంది — వల్ అనగా య్ తప్ప మిగిలిన హల్లులు, అనగా సాధారణ స్పర్శలు, ఊష్మలు మొదలైనవి. అలా విధ్యర్థంలో ఇయ్ తన య్ ను ప్రత్యయపు స్ ముందు కోల్పోతుంది: గమ్ గచ్ఛ్ + అ + ఇయ్ + స్ → గచ్ఛ్ + అ + ఇ + స్ ద్వారా గచ్ఛేః కు చేరుతుంది. మరియు భూ "ఉండుట" — లుఙ్ అంగం భూవ్ యొక్క వ్ త్ ముందు లోపించినపుడు — అభూత్ "అయ్యింది" కు చేరుతుంది: అ + భూ + వ్ + త్ → అ + భూ + త్; భూః కూడా అలాగే. ఈ అర్ధస్వరాలను తొలగిస్తే వాటి ముందరి అచ్చు ప్రత్యయాన్ని ఎదుర్కొని ఒంటరిగా నిలుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् 7.2.10 · प्रकरण 12← प्रत्युद्यातः; गन्तुम्
after a single-vowel root unaccented in its teaching form, आर्धधातुक takes no इट्
After a root that is एकाच् — of a single vowel, one syllable — and anudātta (unaccented) in the way it is taught, an आर्धधातुक affix does not take the augment इट् (the इ- that otherwise props such an affix onto the root). These are the अनिट् roots, the ones that join their suffix bare. दृश् "see", कृ "do" and पद् "go" are among them, so द्रक्ष्यसि "you will see", कर्तुम् "to do" and सम्पत्स्यन्ते "they will come about" set the future or the infinitive straight on the root with no इ between. The derivation names this rule on the silent step where the इट् is withheld.
ఏకాచ్ — ఒకే అచ్చు, ఒక అక్షరం — అయి, ఉపదేశింపబడిన తీరులో అనుదాత్తమైన (అనుదాత్త) ధాతువు తరువాత ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం ఇట్ ఆగమాన్ని (లేకపోతే ఆ ప్రత్యయాన్ని ధాతువుకు ఆనించే ఇ-) తీసుకోదు. ఇవి అనిట్ ధాతువులు, తమ ప్రత్యయాన్ని ప్రత్యయాంతరం లేకుండా చేరేవి. దృశ్ "చూడు", కృ "చేయు", పద్ "పోవు" వీటిలోనివి, కాబట్టి ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు", కర్తుమ్ "చేయుటకు", సంపత్స్యంతే "సంభవించును" భవిష్యత్తును లేదా భావార్థకాన్ని మధ్య ఇ లేకుండా నేరుగా ధాతువుపై ఉంచుతాయి. ఇట్ ఆగిపోయే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य 7.2.79 · प्रकरण 12← व्यवस्येत्
in the optative, the स् of the ending and its augment is dropped, unless it is the last sound
In the optative (लिङ्), a स् belonging to the sārvadhātuka ending or to its यासुट् augment is dropped — but only a स् that is not the final sound of the form. So the यास् augment, whose स् is not final, loses it and becomes या: गम् reaches गच्छेः through गच्छ् + अ + यास् + स् → गच्छ् + अ + या + स्, where the first स् (of यास्) goes and the last स् (the ending) stays. वस् "to dwell" gives अधिवसेः, and या "to go" gives यायाः. Where the स् would be the last sound of the word it is kept, which is why the ending's own स् survives.
విధ్యర్థంలో (లిఙ్), సార్వధాతుక ప్రత్యయానికి గాని దాని యాసుట్ ఆగమానికి గాని చెందిన స్ లోపిస్తుంది — కాని రూపపు చివరి ధ్వని కాని స్ మాత్రమే. అలా యాస్ ఆగమం, దాని స్ చివరిది కాదు కనుక, దాన్ని కోల్పోయి యా అవుతుంది: గమ్ గచ్ఛ్ + అ + యాస్ + స్ → గచ్ఛ్ + అ + యా + స్ ద్వారా గచ్ఛేః కు చేరుతుంది, ఇక్కడ మొదటి స్ (యాస్ ది) పోతుంది, చివరి స్ (ప్రత్యయానిది) నిలుస్తుంది. వస్ "నివసించుట" అధివసేః ను, యా "వెళ్ళుట" యాయాః ను ఇస్తుంది. స్ పదపు చివరి ధ్వని అయ్యే చోట అది నిలుపబడుతుంది, అందుకే ప్రత్యయపు సొంత స్ మిగులుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो येयः 7.2.80 · प्रकरण 12← व्यवस्येत्
after a stem ending in अ, the या of the optative augment becomes इय्
After a stem that ends in short अ, the या left from the optative augment यासुट् is replaced by इय्. This is the step that turns the first-class present stem into its optative shape. So गम् "to go", whose present stem गच्छ + अ ends in अ, reaches गच्छ् + अ + या + स् → गच्छ् + अ + इय् + स्, on the way to गच्छेः "you would go"; वह् in the causative gives वाहयेत् the same way. Where the stem does not end in अ the या stays, as in यायाः from या.
హ్రస్వ అ తో చివరయ్యే అంగం తరవాత, విధ్యర్థ ఆగమం యాసుట్ నుండి మిగిలిన యా ఇయ్ చే మార్చబడుతుంది. మొదటి గణపు వర్తమాన అంగాన్ని దాని విధ్యర్థ రూపంగా మార్చే మెట్టు ఇదే. అలా గమ్ "వెళ్ళుట", దాని వర్తమాన అంగం గచ్ఛ + అ అ తో చివరవుతుంది కనుక, గచ్ఛ్ + అ + యా + స్ → గచ్ఛ్ + అ + ఇయ్ + స్ కు చేరి, గచ్ఛేః "వెళ్తావు" వైపు సాగుతుంది; వహ్ ప్రేరణార్థంలో వాహయేత్ ను అలాగే ఇస్తుంది. అంగం అ తో చివరవని చోట యా నిలుస్తుంది, యా నుండి యాయాః లో వలె.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
पाघ्राध्मास्थाम्नादाण्दृश्यर्त्तिसर्त्तिशदसदां पिबजिघ्रधमतिष्ठमनयच्छपश्यर्च्छधौशीयसीदाः 7.3.78 · प्रकरण 12← उत्पश्यामि
nine roots take a special present stem before शप्
Nine roots trade themselves for a special present stem when the class-1 marker शप् — the अ (written श) inserted before class-1 endings — follows: पा "to drink" → पिब, घ्रा "to smell" → जिघ्र, ध्मा "to blow" → धम, स्था "to stand" → तिष्ठ, म्ना "to note" → मन, दाण् "to give" → यच्छ, दृश् "to see" → पश्य, ऋ "to go" → ऋच्छ, and सद् "to sit" → सीद, with सृ → धौ and शद् → शीय in the same list. The poem's उत्पश्यामि "I look up at", पश्यन् "seeing", and पश्य "look" all take पश्य for दृश् by this rule.
ఒకటవ గణపు గుర్తు శప్ — ఒకటవ గణ ప్రత్యయాల ముందు చేర్చే అ (శ గా వ్రాయబడినది) — వచ్చినపుడు తొమ్మిది ధాతువులు ప్రత్యేక వర్తమాన అంగంతో మారుతాయి: పా "తాగుట" → పిబ, ఘ్రా "వాసన చూచుట" → జిఘ్ర, ధ్మా "ఊదుట" → ధమ, స్థా "నిలుచుట" → తిష్ఠ, మ్నా "గుర్తించుట" → మన, దాణ్ "ఇచ్చుట" → యచ్ఛ, దృశ్ "చూచుట" → పశ్య, ఋ "పోవుట" → ఋచ్ఛ, సద్ "కూర్చుండుట" → సీద; సృ → ధౌ, శద్ → శీయ కూడా అదే జాబితాలో. కావ్యంలో ఉత్పశ్యామి "పైకి చూస్తాను", పశ్యన్ "చూస్తూ", పశ్య "చూడు" — ఇవన్నీ ఈ సూత్రం చేత దృశ్ కు పశ్య ను గ్రహిస్తాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो दीर्घो यञि 7.3.101 · प्रकरण 12← उत्पश्यामि
a stem-final short अ is lengthened to आ before a सार्वधातुक ending beginning with य् or a nasal
A short अ at the end of a verb stem is lengthened to आ before a सार्वधातुक (present-system) ending that begins with a sound of the यञ् set — य् and the nasals व- म-न. The thematic अ that शप् gave the stem thus stretches before such an ending. So स्मर् + अ, before the first-person singular मि, lengthens to स्मरा + मि, giving स्मरामि "I remember" — the poem's स्मरामि; the same lifts इच्छामि "I wish" and उत्पश्यामि "I look up at". It is the rule that puts the long आ into the -आमि, -आमः, -आवः of the present.
క్రియా అఙ్గం చివరి హ్రస్వ అ, యఞ్ గణపు ధ్వనితో — య్ మరియు అనునాసికాలు వ-మ-న తో — మొదలయ్యే సార్వధాతుక (వర్తమాన వ్యవస్థ) ప్రత్యయం ముందు దీర్ఘ ఆ గా పొడుగవుతుంది. శప్ అఙ్గానికి ఇచ్చిన థెమాటిక్ అ అలాంటి ప్రత్యయం ముందు సాగుతుంది. అలా స్మర్ + అ, ఉత్తమ పురుష ఏకవచన మి ముందు, స్మరా + మి గా సాగి స్మరామి "జ్ఞాపకం చేసుకుంటాను" అవుతుంది — కావ్యంలోని స్మరామి; అదే ఇచ్ఛామి "కోరుకుంటాను", ఉత్పశ్యామి "పైకి చూస్తాను" లను ఎత్తుతుంది. వర్తమానపు -ఆమి, -ఆమః, -ఆవః లలోని దీర్ఘ ఆ ను చేర్చే సూత్రం ఇది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
दिवादिभ्यः श्यन् 3.1.69 · प्रकरण 15← व्यवस्येत्
after दिव् and the rest of the fourth class the present marker श्यन् is added
After दिव् "to play, shine" and the roots that head its list — the दिवादि or fourth class — the present marker श्यन् is added instead of शप्. Its living piece is य (the श् and न् are only markers). पुष् "to thrive" takes श्यन्: पुष् + य + ति → पुष्यति "thrives".
దివ్ "క్రీడించుట, వెలుగుట" మొదలైన ధాతువుల తరవాత — దివాది గణం, నాలుగవ గణం — వర్తమాన వికరణ శ్యన్ శప్ స్థానంలో చేర్చబడుతుంది. దానిలో నిలిచేది య మాత్రమే (శ్, న్ కేవలం గుర్తులు). పుష్ "వర్ధిల్లుట" శ్యన్ ను గ్రహిస్తుంది: పుష్ + య + తి → పుష్యతి "వర్ధిల్లును".
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ओतः श्यनि 7.3.71 · प्रकरण 15← व्यवस्येत्
a root ending in ओ drops that ओ before श्यन्
A root that ends in ओ loses that ओ before the fourth-class marker श्यन् (its living piece य, [[3.1.69]]). सो "to finish, put an end to" becomes स् before the य: सो + य → स्य, which drives forms like व्यवस्येत् "would settle, would resolve".
ఓ తో అంతమయ్యే ధాతువు, నాలుగవ గణపు వికరణ శ్యన్ (దానిలో నిలిచేది య, [[3.1.69]]) ముందు ఆ ఓ ను కోల్పోతుంది. సో "ముగించుట, అంతమొందించుట" య ముందు స్ అవుతుంది: సో + య → స్య, ఇది వ్యవస్యేత్ "నిర్ణయించుకొనును, తీర్మానించును" వంటి రూపాలను నడుపుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
श्र्युकः किति 7.2.11 · प्रकरण 16← द्रुतम्
श्रि and the single-vowel उक् roots take no इट् before a कित् affix
After श्रि "resort to" and after an एकाच् root — one of a single vowel — that ends in उक् (in उ, ऋ or ऌ), a कित् affix (one marked क् as its इत्) does not take the augment इट् (the इ- that otherwise props such an affix onto the root). These roots join their कित् suffix bare. श्रुत्वा "having heard" from श्रु, कृत्वा "having done" from कृ, हृतम् "carried" from हृ and तीर्णः "crossed" from तॄ all set the कित् क्त्वा or क्त straight on the root with no इ between. The derivation names this rule on the silent step where the इट् is withheld.
శ్రి "ఆశ్రయించు" తరువాత, మరియు ఉక్తో (ఉ, ఋ లేదా ఌ తో) అంతమయ్యే ఏకాచ్ ధాతువు — ఒకే అచ్చు గల ధాతువు — తరువాత, కిత్ ప్రత్యయం (క్ను ఇత్గా గుర్తు గలది) ఇట్ ఆగమాన్ని (లేకపోతే ఆ ప్రత్యయాన్ని ధాతువుకు ఆనించే ఇ-) తీసుకోదు. ఈ ధాతువులు తమ కిత్ ప్రత్యయాన్ని ప్రత్యయాంతరం లేకుండా చేరతాయి. శ్రు నుండి శ్రుత్వా "విని", కృ నుండి కృత్వా "చేసి", హృ నుండి హృతమ్ "తీసుకోబడిన", తౄ నుండి తీర్ణః "దాటిన" అన్నీ కిత్ క్త్వా లేదా క్త ను మధ్య ఇ లేకుండా నేరుగా ధాతువుపై ఉంచుతాయి. ఇట్ ఆగిపోయే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्तक्तवतू निष्ठा 1.1.26 · प्रकरण 34← द्रुतम्; प्रत्युद्यातः
the क्त and क्तवतु affixes are named निष्ठा
The two affixes क्त and क्तवतु are given the name निष्ठा. क्त makes the past passive participle (कृतम् "done") and क्तवतु the past active participle (कृतवत् "having done"); gathering both under one name lets the later rules that shape them — the ones that add or withhold the augment इट्, or change the root before them — reach both by one word. प्रमत्तः "heedless", from मद् with क्त, तीर्णः "crossed", from तॄ, and विरचिताम् "arranged", from रच् with the causative, all end in a निष्ठा affix. The derivation names it on the silent step where the affix is fixed as निष्ठा.
క్త, క్తవతు అనే రెండు ప్రత్యయాలకు నిష్ఠా అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. క్త భూతకాల కర్మణి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతమ్ "చేయబడిన"), క్తవతు భూతకాల కర్తరి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతవత్ "చేసినవాడు"); రెంటినీ ఒక సంజ్ఞ కింద కూర్చడం వల్ల వాటిని తీర్చిదిద్దే తరువాతి సూత్రాలు — ఇట్ ఆగమాన్ని చేర్చే లేదా ఆపే, లేదా వాటి ముందు ధాతువును మార్చే సూత్రాలు — రెంటినీ ఒక్క మాటతో అందుకోగలవు. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త గలవాడు", మద్ నుండి క్త తో, తీర్ణః "దాటిన", తౄ నుండి, విరచితామ్ "అమర్చబడిన", రచ్ నుండి ప్రేరణతో, అన్నీ నిష్ఠా ప్రత్యయంతో అంతమవుతాయి. ప్రత్యయం నిష్ఠాగా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
निष्ठा 3.2.102 · प्रकरण 34← द्रुतम्; प्रत्युद्यातः
the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root in a past sense
In the sense of the past, the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root. क्त gives the past participle — usually passive (कृत 'done', गत 'gone'), active with verbs of state or motion (मत्त 'intoxicated'); क्तवतु gives the active past participle in -तवत् (कृतवत् 'having done'). The क्त word then declines as an ordinary adjective and agrees with its noun.
భూతార్థంలో ధాతువు తరువాత నిష్ఠా ప్రత్యయాలు క్త, క్తవతు వస్తాయి. క్త భూత కృదంతం — సాధారణంగా కర్మణి (కృత "చేయబడినది", గత "వెళ్లినది"), స్థితి/గతి ధాతువులకు కర్తరి (మత్త "మత్తెక్కినవాడు"); క్తవతు కర్తరి భూత కృదంతం -తవత్ (కృతవత్ "చేసినవాడు"). క్త రూపం సామాన్య విశేషణంలా నడిచి తన నామంతో అన్వయిస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तुमुन्ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्थायाम् 3.3.10 · प्रकरण 36← गन्तुम्
तुमुन् and ण्वुल् after a root when one action serves the purpose of another
When one action is done for the sake of another, in a future sense, the affixes तुमुन् (the infinitive in -तुम्) and ण्वुल् (an agent in -अक) are added to the root of the purpose-action. गम् "to go" + तुमुन् → गन्तुम् "to go"; कर्तुम् "to do", हर्तुम् "to carry off" are the same. कृष्णं द्रष्टुं याति "goes in order to see Kṛṣṇa".
ఒక క్రియ మరొక క్రియ కొరకు జరిగినప్పుడు, భవిష్యదర్థంలో, ప్రయోజనమైన క్రియ ధాతువుకు తుమున్ (-తుమ్ అంతమైన అనంతక్రియ) మరియు ణ్వుల్ (-అక అంతమైన కర్తృరూపం) ప్రత్యయాలు చేరుతాయి. గమ్ "వెళ్ళుట" + తుమున్ → గన్తుమ్ "వెళ్ళుటకు"; కర్తుమ్ "చేయుటకు", హర్తుమ్ "హరించుటకు" అలాగే. కృష్ణం ద్రష్టుం యాతి "కృష్ణుని చూచుటకు వెళ్ళును".
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप् 7.1.37 · प्रकरण 36← स्वागतीकृत्य
in a compound not preceded by नञ्, क्त्वा becomes ल्यप्
The absolutive affix क्त्वा (which alone gives -त्वा) becomes ल्यप् when the root stands in a compound whose prior member is not the negative नञ्. ल्यप् yields -य, or -त्य after a short-vowel root by the तुक् augment: प्र + आप् → प्राप्य "having reached", वि + लोक् → विलोक्य "having looked", आ + दा → आदाय "having taken". The bare uncompounded absolutive keeps क्त्वा (गत्वा).
సమాసంలో పూర్వపదం నఞ్ (నిషేధం) కానప్పుడు, ధాతువుకు క్త్వా బదులు ల్యప్ వస్తుంది. ల్యప్ –య ఇస్తుంది; హ్రస్వాంత ధాతువుకు తుక్ ఆగమంతో –త్య: ప్ర + ఆప్ → ప్రాప్య "పొంది", వి + లోక్ → విలోక్య "చూసి", ఆ + దా → ఆదాయ "తీసుకుని". సమాసం లేని కేవల ల్యబంతం క్త్వానే నిలుపుకుంటుంది (గత్వా).
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सात्पदाद्योः 8.3.111 · प्रकरण 59← व्यवस्येत्
the स of the सात् affix and a word-initial स are not made retroflex
The स of the affix सात् (as in अग्निसात् "reduced to ashes") and a स that begins a word are not turned into the retroflex ष. So अस् "to be", built to सन् "being", keeps its dental स because it stands at the head of the word.
సాత్ ప్రత్యయపు స (అగ్నిసాత్ "బూడిదైపోయినది" లో వలె) మరియు పదం మొదట నిలిచే స మూర్ధన్య ష గా మారవు. కనుక అస్ "ఉండుట", సన్ "ఉన్న" గా ఏర్పడినప్పుడు, పదం మొదట నిలవడం చేత తన దంత్య స ను నిలుపుకుంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
शकधृषज्ञाग्लाघटरभलभक्रमसहार्हास्त्यर्थेषु तुमुन् 3.4.65 · not in the abridgement← गन्तुम्
तुमुन् (the infinitive) after a root governed by शक् "be able", अर्ह "deserve" and the like
When a root is governed by a word meaning "be able" (शक्), "dare" (धृष्), "know how" (ज्ञा), "be weary" (glai), "endeavour" (ghaṭ, rabh, labh, kram), "bear" (sah), "deserve" (arh), or "there is / ought", it takes the affix तुमुन्, giving the infinitive in -तुम्: गन्तुं शक्नोति "is able to go", द्रष्टुम् इच्छति "wishes to see". The infinitive is indeclinable. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras.
శక్ (సామర్థ్యం), ధృష్ (సాహసం), జ్ఞా (నేర్పు), గ్లా, ఘట్/రభ్/లభ్/క్రమ్ (ప్రయత్నం), సహ్ (ఓర్పు), అర్హ (యోగ్యత), అస్తి ("ఉంది/తగును") — ఈ అర్థాలున్న పదం పాలించే ధాతువుకు తుమున్ ప్రత్యయం చేరి –తుమ్ అంతమైన తుమున్నర్థకం (infinitive) వస్తుంది: గన్తుం శక్నోతి "వెళ్ళగలడు", ద్రష్టుమ్ ఇచ్ఛతి "చూడగోరుతాడు". ఇది అవ్యయం. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపపు 1,269 సూత్రాల వెలుపల నిలుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text
अ अ 8.4.68 · not in the abridgement← उत्पश्यामि; द्रुतम्; प्रत्युद्यातः; गन्तुम्; व्यवस्येत्
the short अ, held open through the derivation, returns to its close sound at the end
The last sūtra of the Aṣṭādhyāyī. Throughout a derivation the short अ is treated as though it were open (विवृत), like the long आ, so that the rules can reach it; this rule restores its natural close (संवृत) sound once the derivation is done. It is the final step of nearly every chain — of चक्रे, of प्रमत्तः, and the rest. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.
అష్టాధ్యాయి చివరి సూత్రం. వ్యుత్పత్తి అంతటా హ్రస్వ అ ను విచ్చుకున్నట్టుగా (వివృత), దీర్ఘ ఆ వలె, గ్రహిస్తారు — తద్వారా నియమాలు దానిని అందుకోగలుగుతాయి; వ్యుత్పత్తి ముగిసిన పిదప ఈ సూత్రం దాని సహజ సంవృత ధ్వనిని తిరిగి ఇస్తుంది. ఇది దాదాపు ప్రతి గొలుసుకూ చివరి మెట్టు — చక్రే కు, ప్రమత్తః కు, మిగిలిన వాటికి. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text
१समासविग्रहthe compounds, unpacked
मत्प्रियार्थम्
मद् · प्रिय · अर्थ
मम प्रिया
तत्पुरुष (genitive) — my beloved
मत्प्रियायाः अर्थम्
तत्पुरुष (genitive) — for her sake
तत्पुरुष. for my wife's sake — the errand named in a word, and the only thing in the verse that is the yakṣa's rather than the cloud's
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“matpriyārthaṃ yathā tathā drutaṃ kṣipram”
कालक्षेपम्
काल · क्षेप
कालस्य क्षेपः
तत्पुरुष (genitive) — a throwing away of time
तत्पुरुष. delay — Mallinātha glosses कालविलम्बम्, and Viśva gives क्षेप both a dawdling and a reproach, which is the tone the whole verse is in
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“kālakṣepaṃ kālavilambam || “kṣepo vilambe nindāyām” iti viśvaḥ”
ककुभसुरभौ
ककुभ · सुरभि
ककुभैः सुरभौ
तत्पुरुष (instrumental) — made fragrant by the kakubhas
तत्पुरुष — it agrees with पर्वते. sweet with kuṭaja flowers — the same flower the yakṣa made his offering of at 1.4. Mallinātha glosses ककुभैः as कुटजकुसुमैः
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“kakubhaiḥ kuṭajakusumaiḥ surabhau sugandhini”
शुक्लापाङ्गैः
शुक्ल · अपाङ्ग
शुक्लः अपाङ्गः येषां तैः
बहुव्रीहि — by the ones whose eye-corners are white
बहुव्रीहि — it refers to मयूरैः. the peacocks — Yādava lists शुक्लापाङ्ग among the bird's names, so the compound is not a description but a name, and the verse never says peacock
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“śuklāpāṅgairmayūraiḥ || “mayūro barhiṇo barhī śuklāpāṅgaḥ śikhāvalaḥ” iti yādavaḥ”
सजलनयनैः
सजल · नयन
जलेन सह वर्तमानानि सजलानि
बहुव्रीहि — having water with them
सजलानि नयनानि येषां तैः
बहुव्रीहि — by the ones whose eyes have it
बहुव्रीहि — it refers to मयूरैः. with their eyes wet — Mallinātha says what the water is: सानन्दबाष्पाणि, tears of gladness, not rain
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“sajalāni sānandabāṣpāṇi nayanāni yeṣāṃ taiḥ”
२प्रतिपदार्थeach word, its form and sense
√दृश्, class 1, लट्, parasmaipada, first person singular
उत्पश्यामि
√दृश् with उद्
I foresee — Mallinātha glosses उत्प्रेक्षे, I fancy it. The first person, which is rare in this poem: the yakṣa is speaking about himself
present, लट्
The present tense.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
| प्रथम | पश्यति | पश्यतः | पश्यन्ति |
|---|---|---|---|
| मध्यम | पश्यसि | पश्यथः | पश्यथ |
| उत्तम | पश्यामि | पश्यावः | पश्यामः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
√दृश् · class 1 · लट्
दृशिँर्
1.3.1भूवादयो धातवः
दृ॒शिँर्
and, without changing the form,vārttika 1.3.3.1
1.3.9तस्य लोपः
दृश्
1.4.58प्रादयः
उद् + दृश्
and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80
3.2.123वर्तमाने लट्
उद् + दृश् + लँट्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
उद् + दृश् + ल्
and, without changing the form,1.3.78
3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
उद् + दृश् + मिप्
and, without changing the form,1.3.3
1.3.9तस्य लोपः
उद् + दृश् + मि
and, without changing the form,1.2.453.4.1131.1.431.1.37
3.1.68कर्तरि शप्
उद् + दृश् + शप् + मि
and, without changing the form,1.3.31.3.8
1.3.9तस्य लोपः
उद् + दृश् + अ + मि
and, without changing the form,3.4.1131.1.431.1.371.4.13
7.3.78पाघ्राध्मास्थाम्नादाण्दृश्यर्त्तिसर्त्तिशदसदां पिबजिघ्रधमतिष्ठमनयच्छपश्यर्च्छधौशीयसीदाः
उद् + पश्य + अ + मि
and, without changing the form,1.4.14
7.3.101अतो दीर्घो यञि
उद् + पश्य + आ + मि
6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
उद् + पश्या + मि
and, without changing the form,8.2.39
8.4.55खरि च
उत् + पश्या + मि
8.4.68अ अ
उत्पश्यामि
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
√द्रु + क्त, द्वितीया एकवचन accusative singular
द्रुतम्
printed द्रुतमपि
द्रुत, from √द्रु
fast — Mallinātha glosses क्षिप्रम् and cites Amara's row of words for it. The accusative stands as an adverb
past participle, क्त
The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective.
క్త ప్రత్యయం భూత కృదంతాన్ని చేస్తుంది — సాధారణంగా కర్మణి, "చేయబడినది"; గతి/స్థితి ధాతువులకు కర్తరి: గతః "వెళ్లినవాడు". తరువాత సామాన్య విశేషణంలా నడుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule and the Bālānandinī; sūtra from skt-mcp
√द्रु · class 1 · क्त
द्रु
1.3.1भूवादयो धातवः
द्रु॒
3.2.102निष्ठा
द्रु + क्त
and, without changing the form,1.3.8
1.3.9तस्य लोपः
द्रु + त
and, without changing the form,1.1.261.2.463.4.114
4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
द्रु + त + अम्
and, without changing the form,1.3.47.2.117.1.241.4.131.1.51.4.181.4.14
6.1.107अमि पूर्वः
द्रु + त + म्
8.4.68अ अ
द्रुतम्
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern फल declines on
7.1.24अतोऽम्
फल+अम्
6.1.107अमि पूर्वः
फलम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
अव्यय
अपि
printed द्रुतमपि
अपि
even — even though you mean to go fast, which is the concession the whole sentence turns on
indeclinable
An indeclinable — no case, no number, one form everywhere.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
i-stem masculine, सम्बोधन एकवचन vocative singular
सखे
सखि
friend — the first time the yakṣa calls the cloud that rather than addressing it by a name for cloud. सखि is irregular: it declines on सखाय् in the strong cases and takes सखे in the vocative
i-stem masculine
A short-i stem: अद्रिः, अद्री, अद्रयः. The i lengthens or takes guṇa before most endings.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
i-stem masculine, सम्बोधन एकवचन vocative singular · the pattern हरि declines on
7.3.108ह्रस्वस्य गुणः
हरे + स्
6.1.69एङ्ह्रस्वात् सम्बुद्धेः
हे हरे
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
सखे, “friend”, is the vocative of सखि, and सखि does not decline like an ordinary i-stem. It is irregular: in the strong cases it takes the longer stem सखाय् (सखायौ, सखायः), and in the vocative singular it shows सखे, not the सखे an i-stem would reach by the ordinary rule but the one a special rule gives it. Because it is irregular the generator offers no table for it. The word matters here beyond its grammar: it is the first time the yakṣa calls the cloud सखि, friend, rather than addressing it by one of the names for cloud.
సఖే, “మిత్రుడా”, సఖి యొక్క సంబోధన, సఖి సాదా ఇకారాంతంవలె వికారం పొందదు. అది విషమం: బలవిభక్తులలో పొడవైన సఖాయ్ స్తంభాన్ని తీసుకుంటుంది (సఖాయౌ, సఖాయః), సంబోధనైకవచనంలో సఖే ను చూపుతుంది, సాదా నియమం ఇచ్చేది కాక ప్రత్యేక నియమం ఇచ్చేది. విషమం కావున జనకుడు దీనికి పట్టిక ఇవ్వడు. ఇక్కడ ఈ పదం వ్యాకరణం దాటి ప్రధానం: మేఘపు పేరుతో పిలువక యక్షుడు దాన్ని సఖి, మిత్రుడు, అని పిలిచే తొలిసారి ఇదే.
a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular
मत्प्रियार्थम्
printed मत्प्रियार्थं
अर्थ
for the sake of — the accusative of अर्थ at the end of a compound is how Sanskrit says "for"
a-stem masculine
The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः.
అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్షః, యక్షౌ, యక్షాః.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
a-stem masculine
The largest noun class, and the one every other declension is measured against: यक्ष, राम. The nominative singular यक्षः ends in a visarga that is a buried स् (8.2.66, then 8.3.15); the instrumental शापेन comes from टा becoming इन after an a-stem (7.1.12) and then अ + इ → ए (6.1.87); the locative plural is यक्षेषु. Adjectives in अ — प्रमत्त, भोग्य — decline the same way in the masculine, so प्रमत्तः and भोग्येण sit in this same table.
అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్ష, రామ. శబ్దమంజరిలో మొదటి శబ్దం 'రామః రామౌ రామాః'. ప్రథమా ఏకవచనం యక్షః (దాగిన స్), తృతీయా శాపేన (టా → ఇన 7.1.12; అ + ఇ → ఏ 6.1.87), సప్తమీ బహువచనం యక్షేషు. అకారాంత విశేషణాలు — ప్రమత్త, భోగ్య — పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి; ప్రమత్తః, భోగ్యేణ ఇదే పట్టికలో ఉంటాయి.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | अर्थः | अर्थौ | अर्थाः |
| द्वितीया | अर्थम् | अर्थौ | अर्थान् |
| तृतीया | अर्थेन | अर्थाभ्याम् | अर्थैः |
| चतुर्थी | अर्थाय | अर्थाभ्याम् | अर्थेभ्यः |
| पञ्चमी | अर्थात् | अर्थाभ्याम् | अर्थेभ्यः |
| षष्ठी | अर्थस्य | अर्थयोः | अर्थानाम् |
| सप्तमी | अर्थे | अर्थयोः | अर्थेषु |
| सम्बोधन | अर्थ | अर्थौ | अर्थाः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern राम declines on
6.1.107अमि पूर्वः
रामम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
u-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular
यियासोः
यियासु, from √या through the desiderative
of one wanting to go — Mallinātha unpacks the whole formation: यातेः सन्नन्तात् उ प्रत्ययः, the desiderative stem of √या with the suffix उ on it, so the word is "a wanter-to-go"
u-stem masculine
A short-u stem: तरुः, तरू, तरवः. Adjectives like गुरु decline this way in the masculine.
హ్రస్వ ఉకారాంతం: తరుః, తరూ, తరవః. గురు వంటి విశేషణాలు పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
u-stem masculine
Nouns whose stem ends in short उ, in the masculine: गुरु, तरु, शम्भु. The nominative singular is गुरुः; the instrumental singular गुरुणा has ना for the ending टा after a short इ/उ stem (7.3.120), not the इन of the a-stem. The locative plural गुरुषु has षु after उ (ṣatva). The strong cases show guṇa: गुरवः, गुरोः. Śabdamañjarī drills it as गुरुः गुरू गुरवः.
ఉకారాంత పుంలింగ శబ్దాలు: గురు, తరు, శంభు. ప్రథమైకవచనం గురుః; తృతీయైకవచనం గురుణా — హ్రస్వ ఇ/ఉ కారాంతం తరువాత టా → నా (7.3.120), అకారాంతంలోని ఇన కాదు. సప్తమీ బహువచనం గురుషు (ఉ తరువాత షత్వం). బలమైన విభక్తుల్లో గుణం: గురవః, గురోః. శబ్దమంజరి "గురుః గురూ గురవః".
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | यियासुः | यियासू | यियासवः |
| द्वितीया | यियासुम् | यियासू | यियासून् |
| तृतीया | यियासुना | यियासुभ्याम् | यियासुभिः |
| चतुर्थी | यियासवे | यियासुभ्याम् | यियासुभ्यः |
| पञ्चमी | यियासोः | यियासुभ्याम् | यियासुभ्यः |
| षष्ठी | यियासोः | यियास्वोः | यियासूनाम् |
| सप्तमी | यियासौ | यियास्वोः | यियासुषु |
| सम्बोधन | यियासो | यियासू | यियासवः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
u-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern शम्भु declines on
7.3.111घेर्ङिति
शम्भो+अस्
6.1.110ङसिङसोश्च
शम्भोस्
8.2.66ससजुषो रुः
शम्भोरुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
शम्भोः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
यियासोः, “of one wanting to go”, is built through the desiderative — the सन्, the verbal form that means “want to” do the action. √या, “to go”, takes सन् and reduplicates to यियास-, “want to go”; then the suffix उ turns that stem into a noun, यियासु, “a wanter-to-go”, which declines as a u-stem. Mallinātha unpacks the whole formation: यातेः सन्नन्तात् उ प्रत्ययः, “from √या's desiderative stem, the suffix उ”. The word packs a whole clause — “you who want to go” — into a single genitive.
యియాసోః, “పోవగోరేవాని”, సన్నంతం — సన్, క్రియను “చేయగోరుట” అని చెప్పే రూపం — గుండా కట్టబడింది. √యా, “పోవుట”, సన్ ను తీసుకొని ద్విత్వమై యియాస-, “పోవగోరు”, అవుతుంది; పిదప ఉ ప్రత్యయం ఆ స్తంభాన్ని నామంగా మారుస్తుంది, యియాసు, “పోవగోరువాడు”, ఉకారాంతంగా వికారం పొందుతుంది. మల్లినాథుడు మొత్తం కట్టడాన్ని విప్పుతాడు: యాతేః సన్నన్తాత్ ఉ ప్రత్యయః, “√యా సన్నంత స్తంభంనుండి ఉ ప్రత్యయం”. ఆ పదం ఒక వాక్యాన్నంతటిని — “పోవగోరే నీవు” — ఒక్క షష్ఠిలో మడిచేస్తుంది.
a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular
कालक्षेपम्
printed कालक्षेपं
क्षेप
a throwing away — and the compound says of what: of time
a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | क्षेपः | क्षेपौ | क्षेपाः |
| द्वितीया | क्षेपम् | क्षेपौ | क्षेपान् |
| तृतीया | क्षेपेण | क्षेपाभ्याम् | क्षेपैः |
| चतुर्थी | क्षेपाय | क्षेपाभ्याम् | क्षेपेभ्यः |
| पञ्चमी | क्षेपात् | क्षेपाभ्याम् | क्षेपेभ्यः |
| षष्ठी | क्षेपस्य | क्षेपयोः | क्षेपाणाम् |
| सप्तमी | क्षेपे | क्षेपयोः | क्षेपेषु |
| सम्बोधन | क्षेप | क्षेपौ | क्षेपाः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern राम declines on
6.1.107अमि पूर्वः
रामम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
i-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular
ककुभसुरभौ
सुरभि
fragrant — the third appearance of this word in ten verses, after the ploughed field and the wet earth
i-stem masculine — A short-i stem: अद्रिः, अद्री, अद्रयः. The i lengthens or takes guṇa before most endings. · i-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular
i-stem masculine
Nouns whose stem ends in short इ, in the masculine: हरि, अद्रि, कवि. The nominative singular is हरिः; the instrumental हरिणा takes ना for टा after a short इ-stem (7.3.120); the dative हरये and the genitive/ablative हरेः show guṇa (7.3.111, 6.1.110); the locative singular हरौ ends in औ (7.3.119). Śabdamañjarī drills it as हरिः हरी हरयः.
హ్రస్వ ఇకారాంత పుంలింగ శబ్దాలు: హరి, అద్రి, కవి. ప్రథమైకవచనం హరిః; తృతీయైకవచనం హరిణా — హ్రస్వ ఇకారాంతం తరువాత టా → నా (7.3.120); చతుర్థి హరయే, షష్ఠి/పంచమి హరేః గుణంతో (7.3.111, 6.1.110); సప్తమైకవచనం హరౌ, ఔ కారాంతం (7.3.119). శబ్దమంజరి “హరిః హరీ హరయః”.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | सुरभिः | सुरभी | सुरभयः |
| द्वितीया | सुरभिम् | सुरभी | सुरभीन् |
| तृतीया | सुरभिणा | सुरभिभ्याम् | सुरभिभिः |
| चतुर्थी | सुरभये | सुरभिभ्याम् | सुरभिभ्यः |
| पञ्चमी | सुरभेः | सुरभिभ्याम् | सुरभिभ्यः |
| षष्ठी | सुरभेः | सुरभ्योः | सुरभीणाम् |
| सप्तमी | सुरभौ | सुरभ्योः | सुरभिषु |
| सम्बोधन | सुरभे | सुरभी | सुरभयः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
i-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern हरि declines on
7.3.119अच्च घेः
हरि + औ
7.3.119अच्च घेः
हर + औ
6.1.88वृद्धिरेचि
हरौ
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular
पर्वते
पर्वत
on the mountain
a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | पर्वतः | पर्वतौ | पर्वताः |
| द्वितीया | पर्वतम् | पर्वतौ | पर्वतान् |
| तृतीया | पर्वतेन | पर्वताभ्याम् | पर्वतैः |
| चतुर्थी | पर्वताय | पर्वताभ्याम् | पर्वतेभ्यः |
| पञ्चमी | पर्वतात् | पर्वताभ्याम् | पर्वतेभ्यः |
| षष्ठी | पर्वतस्य | पर्वतयोः | पर्वतानाम् |
| सप्तमी | पर्वते | पर्वतयोः | पर्वतेषु |
| सम्बोधन | पर्वत | पर्वतौ | पर्वताः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern राम declines on
1.3.8लशक्वतद्धिते1.3.9तस्य लोपः
राम + इ
6.1.87आद्गुणः
रामे
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular
पर्वते
पर्वत
and on the mountain again — Mallinātha names the doubling: वीप्सायां द्विरुक्तिः, the repetition that means "at each". The same device as the doubled खिन्नः at 1.13
a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | पर्वतः | पर्वतौ | पर्वताः |
| द्वितीया | पर्वतम् | पर्वतौ | पर्वतान् |
| तृतीया | पर्वतेन | पर्वताभ्याम् | पर्वतैः |
| चतुर्थी | पर्वताय | पर्वताभ्याम् | पर्वतेभ्यः |
| पञ्चमी | पर्वतात् | पर्वताभ्याम् | पर्वतेभ्यः |
| षष्ठी | पर्वतस्य | पर्वतयोः | पर्वतानाम् |
| सप्तमी | पर्वते | पर्वतयोः | पर्वतेषु |
| सम्बोधन | पर्वत | पर्वतौ | पर्वताः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern राम declines on
1.3.8लशक्वतद्धिते1.3.9तस्य लोपः
राम + इ
6.1.87आद्गुणः
रामे
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular
ते
युष्मद्
your — Mallinātha glosses तव
pronoun
A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern युष्मद् declines on
7.1.27युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश्
युष्मद्+अ
7.2.96तवममौ ङसि
तव+अद्+अ
6.1.97अतो गुणे
तवद्+अ
7.2.90शेषे लोपः
तव
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural
शुक्लापाङ्गैः
अपाङ्ग
the outer corner of the eye — but the compound is a bahuvrīhi and is one of the peacock's names
a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | अपाङ्गः | अपाङ्गौ | अपाङ्गाः |
| द्वितीया | अपाङ्गम् | अपाङ्गौ | अपाङ्गान् |
| तृतीया | अपाङ्गेन | अपाङ्गाभ्याम् | अपाङ्गैः |
| चतुर्थी | अपाङ्गाय | अपाङ्गाभ्याम् | अपाङ्गेभ्यः |
| पञ्चमी | अपाङ्गात् | अपाङ्गाभ्याम् | अपाङ्गेभ्यः |
| षष्ठी | अपाङ्गस्य | अपाङ्गयोः | अपाङ्गानाम् |
| सप्तमी | अपाङ्गे | अपाङ्गयोः | अपाङ्गेषु |
| सम्बोधन | अपाङ्ग | अपाङ्गौ | अपाङ्गाः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural · the pattern राम declines on
7.1.9अतो भिस ऐस्
राम + ऐस्
6.1.88वृद्धिरेचि
रामैस्
8.2.66ससजुषो रुः
रामैरुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
रामैर्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामैः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural
सजलनयनैः
नयन
eyes — but the compound is a bahuvrīhi and means the birds, not the eyes. नयन is neuter as a noun and masculine here, taking the gender of the peacocks the compound describes
a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | नयनः | नयनौ | नयनाः |
| द्वितीया | नयनम् | नयनौ | नयनान् |
| तृतीया | नयनेन | नयनाभ्याम् | नयनैः |
| चतुर्थी | नयनाय | नयनाभ्याम् | नयनेभ्यः |
| पञ्चमी | नयनात् | नयनाभ्याम् | नयनेभ्यः |
| षष्ठी | नयनस्य | नयनयोः | नयनानाम् |
| सप्तमी | नयने | नयनयोः | नयनेषु |
| सम्बोधन | नयन | नयनौ | नयनाः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural · the pattern राम declines on
7.1.9अतो भिस ऐस्
राम + ऐस्
6.1.88वृद्धिरेचि
रामैस्
8.2.66ससजुषो रुः
रामैरुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
रामैर्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामैः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√कृ + च्वि + ल्यप्
स्वागतीकृत्य
स्वागतीकृत्य, from स्वागत with च्वि and √कृ
having made into a welcome — च्वि is the suffix that turns a noun into "making it become that", so the cries are turned into words of greeting. Mallinātha glosses स्वागतवचनीकृत्य
absolutive, ल्यप्
The same 'having X-ed', but in -ya, which is what क्त्वा becomes when the root carries a prefix: आलिङ्ग्य 'having embraced'.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
स्वागतीकृत्य, “having made into a welcome”, carries च्वि, and it is the first च्वि in the poem. च्वि is the suffix of becoming: added to a noun before a form of √कृ (“make”) or √भू (“become”), it means “making X into what it was not” — here स्वागत, “welcome”, with च्वि and कृत्य, “making [the cries] into a welcome”. The final अ of स्वागत lengthens to ई before the च्वि, giving स्वागती-. Mallinātha glosses स्वागतवचनीकृत्य, turning them into words of welcome. It is the substitution the figure परिणाम is named of: the cries become a greeting, and the greeting then does the work of receiving the guest.
స్వాగతీకృత్య, “స్వాగతంగా చేసి”, చ్వి ను మోస్తుంది, ఇది పద్యంలో తొలి చ్వి. చ్వి అవుట ప్రత్యయం: √కృ (“చేయు”) లేదా √భూ (“అగు”) రూపం ముందు నామానికి చేర్చితే, “X కానిదాన్ని X గా చేయుట” అని అర్థం — ఇక్కడ స్వాగత, “స్వాగతం”, కు చ్వి, కృత్య, “[కేకలను] స్వాగతంగా చేసి”. చ్వి ముందు స్వాగత లోని అంత్య అ దీర్ఘ ఈ అయి స్వాగతీ- ఇస్తుంది. మల్లినాథుడు స్వాగతవచనీకృత్య అని గ్లోసిస్తాడు. పరిణామాలంకారం దేనిగూర్చి పేర్కొనబడుతుందో ఆ ప్రతిక్షేపమిదే: కేకలు స్వాగతమవుతాయి, ఆ స్వాగతమే అతిథిని ఎదుర్కొనే పని చేస్తుంది.
ā-stem feminine, द्वितीया बहुवचन accusative plural
केकाः
केका
the peacock's cry — a word that means nothing else. Amara: केका वाणी मयूरस्य
ā-stem feminine
The commonest feminine class, formed from an a-stem by lengthening: कान्ता, कान्ते, कान्ताः.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
ā-stem feminine
Feminine stems ending in आ, built from an अ-stem by टाप् (4.1.4): रमा, बाला, कान्ता, and the poem's याच्ञा, अलका, मोघा. The nominative is रमा, the accusative रमाम्, the instrumental रमया (7.3.105); the dative, ablative, genitive and locative singular take the याट् augment — रमायै, रमायाः, रमायाम् (7.3.113). The genitive plural is रमाणाम् (नुट् by 7.1.54), and the vocative singular is रमे.
అకారాంత శబ్దం నుండి టాప్ (4.1.4) చేత ఏర్పడే ఆకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: రమా, బాలా, కాన్తా, పద్యంలోని యాచ్ఞా, అలకా, మోఘా. ప్రథమ రమా, ద్వితీయ రమామ్, తృతీయ రమయా (7.3.105); చతుర్థీ/పంచమీ/షష్ఠీ/సప్తమీ ఏకవచనాలు యాట్ ఆగమంతో — రమాయై, రమాయాః, రమాయామ్ (7.3.113). షష్ఠీబహువచనం రమాణామ్ (7.1.54 నుట్), సంబోధనైకవచనం రమే.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | केका | केके | केकाः |
| द्वितीया | केकाम् | केके | केकाः |
| तृतीया | केकया | केकाभ्याम् | केकाभिः |
| चतुर्थी | केकायै | केकाभ्याम् | केकाभ्यः |
| पञ्चमी | केकायाः | केकाभ्याम् | केकाभ्यः |
| षष्ठी | केकायाः | केकयोः | केकानाम् |
| सप्तमी | केकायाम् | केकयोः | केकासु |
| सम्बोधन | केके | केके | केकाः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
ā-stem feminine, द्वितीया बहुवचन accusative plural · the pattern रमा declines on
6.1.102प्रथमयोः पूर्वसवर्णः
रमास्
8.2.66ससजुषो रुः
रमारुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रमाः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√या + क्त, प्रथमा एकवचन nominative singular
प्रत्युद्यातः
प्रत्युद्यात, from प्रति + उद् + √या
gone out to meet — Mallinātha glosses प्रत्युद्भवः and then says what the whole line amounts to: मयूरवाणीकृतातिथ्यः, a guest received with a welcome made out of peacock cries
past participle, क्त — The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective. · √या + क्त, प्रथमा एकवचन nominative singular
√या · class 2 · क्त
या
1.3.1भूवादयो धातवः
या॒
1.4.58प्रादयः
प्रति + या
and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80
1.4.58प्रादयः
प्रति + उद् + या
and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80
3.2.102निष्ठा
प्रति + उद् + या + क्त
and, without changing the form,1.3.8
1.3.9तस्य लोपः
प्रति + उद् + या + त
and, without changing the form,1.1.261.2.451.2.463.4.1141.1.431.1.37
4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
प्रति + उद् + या + त + सुँ
and, without changing the form,1.3.2
1.3.9तस्य लोपः
प्रति + उद् + या + त + स्
and, without changing the form,1.1.431.1.372.4.827.2.101.4.131.4.171.4.14
6.1.77इको यणचि
प्रत्य् + उद् + या + त + स्
and, without changing the form,8.2.39
8.2.66ससजुषो रुः
प्रत्य् + उद् + या + त + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्
प्रत्य् + उद् + या + त + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
प्रत्य् + उद् + या + त + ः
8.4.68अ अ
प्रत्युद्यातः
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + स्
8.2.66ससजुषो रुः
राम + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
अव्यय
कथम्
printed कथमपि
कथम्
how — with अपि it makes "somehow or other", which Mallinātha glosses यथाकथञ्चित्
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय
अव्यय
अपि
printed कथमपि
अपि
— the second अपि of the verse, and it does something different here: it makes कथम् into "somehow"
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय
at-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular
भवान्
भवत्
your honour — the polite "you", and Mallinātha names the consequence: it takes the third person of the verb, not the second. भवत् is the polite word for you and stands where a pronoun would, but its endings are the ordinary at-stem ones
at-stem masculine
A consonant stem in -at, which is what a present participle declines as: कथयत् → कथयतः.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
at-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern भवत् declines on
6.4.14अत्वसन्तस्य चाधातोः
भवात्+स्
7.1.70उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः
भवान्त्+स्
6.1.68हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्
भवान्त्
8.2.23संयोगान्तस्य लोपः
भवान्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
भवान्, “your honour”, is the polite word for “you”, and it brings a rule with it: it takes the third person of the verb, not the second. So the verse ends व्यवस्येत्, the third-person optative, where a plain त्वम् would want the second. Mallinātha names the rule — शेषे प्रथमः, “in the remaining case the first [i.e. third] person” — and explains why भवत् counts as “the remaining case”: it is neither the युष्मद् of the second person nor the अस्मद् of the first, so it falls to the third. The endings themselves are the ordinary at-stem ones, भवान् in the nominative.
భవాన్, “మీరు”, “మీ దయ”, “నీవు”కు మర్యాదపదం, ఒక నియమాన్ని వెంట తెస్తుంది: క్రియ యొక్క ప్రథమపురుషను తీసుకుంటుంది, మధ్యమపురుషను కాదు. కావున సాదా త్వమ్ మధ్యమాన్ని కోరేచోట పద్యం వ్యవస్యేత్, ప్రథమపురుష విధిలిఙ్, తో ముగుస్తుంది. మల్లినాథుడు నియమాన్ని పేర్కొంటాడు — శేషే ప్రథమః, “మిగిలిన చోట ప్రథమ [పురుష]” — భవత్ మిగిలిన చోటు ఎందుకో చెప్పుతాడు: అది మధ్యమపు యుష్మద్ కాదు, ఉత్తమపు అస్మద్ కాదు, కావున ప్రథమకు చెందుతుంది. ప్రత్యయాలు మాత్రం సాదా అత్వంత శబ్దానివే, ప్రథమలో భవాన్.
√गम् + तुमुन्
गन्तुम्
printed गन्तुमाशु
√गम्
to go — the infinitive, governed by the verb of resolving that ends the verse
infinitive, तुमुन्
'To X' — the form that goes with verbs of being able, knowing, beginning, and daring: कर्तुं प्रभवति 'is able to make'.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
√गम् · class 1 · तुमुन्
गमॢँ
1.3.1भूवादयो धातवः
ग॒मॢँ
and, without changing the form,1.3.2
1.3.9तस्य लोपः
गम्
and, without changing the form,dhātupāṭha 01.0934
3.3.10तुमुन्ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्थायाम्
गम् + तुमुँन्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
गम् + तुम्
and, without changing the form,1.2.463.4.1141.1.397.2.101.4.13
8.3.24नश्चापदान्तस्य झलि
गं + तुम्
8.4.58अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः
गन् + तुम्
8.4.68अ अ
गन्तुम्
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
अव्यय
आशु
printed गन्तुमाशु
आशु
quickly — the second word for speed in the verse, and the yakṣa's point: the peacocks will make you slow, so be quick anyway
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय
√सो, class 4, विधिलिङ्, parasmaipada, third person singular
व्यवस्येत्
√सो with वि and अव
may you resolve — Mallinātha glosses उद्युञ्जीत, may you set yourself to it, and names the use of the mood: प्रार्थने लिङ्, the optative of asking
optative, विधिलिङ्
What would, should, or might be: स्यात् 'there might be', उपेक्षेत 'would he overlook'.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
√सो · class 4 · विधिलिङ्
षो
1.3.1भूवादयो धातवः
षो॒
6.1.64धात्वादेः षः सः
सो
1.4.58प्रादयः
वि + सो
and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80
1.4.58प्रादयः
वि + अव + सो
and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80
3.3.161विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ्
वि + अव + सो + लिँङ्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
वि + अव + सो + ल्
and, without changing the form,1.3.78
3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
वि + अव + सो + तिप्
and, without changing the form,1.3.3
1.3.9तस्य लोपः
वि + अव + सो + ति
and, without changing the form,1.2.453.4.1131.1.431.1.37
3.1.69दिवादिभ्यः श्यन्
वि + अव + सो + श्यन् + ति
and, without changing the form,1.3.31.3.8
1.3.9तस्य लोपः
वि + अव + सो + य + ति
and, without changing the form,3.4.1131.1.431.1.37
3.4.100इतश्च
वि + अव + सो + य + त्
3.4.103यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च
वि + अव + सो + य + यासुँट् + त्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
वि + अव + सो + य + यास् + त्
3.4.107सुट् तिथोः
वि + अव + सो + य + यास् + स्त्
and, without changing the form,1.2.41.4.13
7.3.71ओतः श्यनि
वि + अव + स् + य + यास् + स्त्
7.2.79लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य
वि + अव + स् + य + या + त्
7.2.80अतो येयः
वि + अव + स् + य + इय् + त्
6.1.66लोपो व्योर्वलि
वि + अव + स् + य + इ + त्
and, without changing the form,1.4.171.4.14
6.1.77इको यणचि
व्य् + अव + स् + य + इ + त्
6.1.87आद्गुणः
व्य् + अव + स् + य् + ए + त्
8.2.39झलां जशोऽन्ते
व्य् + अव + स् + य् + ए + द्
and, without changing the form,8.3.111
8.4.56वाऽवसाने
व्य् + अव + स् + य् + ए + त्
8.4.68अ अ
व्यवस्येत्
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
३अन्वयthe words in prose order
सखे · मत्प्रियार्थम् · द्रुतम् · यियासोः · अपि · ते · ककुभसुरभौ · पर्वते · पर्वते · कालक्षेपम् · उत्पश्यामि · शुक्लापाङ्गैः · सजलनयनैः · केकाः · स्वागतीकृत्य · प्रत्युद्यातः · भवान् · कथम् · अपि · आशु · गन्तुम् · व्यवस्येत्
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, whose commentary is written as anvaya“ihānvayamukhenaiva sarvaṃ vyākhyāyate mayā”
the dependency structure
उत्पश्यामि · क्रिया — I foresee; Mallinātha glosses उत्प्रेक्षे, I fancy it. The first person, rare in this poem: the yakṣa speaks of himself
सखे · संबोधन — friend; the first time the yakṣa calls the cloud that rather than by a name for cloud
कालक्षेपम् · कर्म — a throwing away of time, delay, what he foresees
ते · षष्ठी — of you, Mallinātha's तव
यियासोः · of one wanting to go — a desiderative noun agreeing with ते
मत्प्रियार्थम् · for my wife's sake — the errand named in a word
द्रुतम् · fast — the accusative standing as an adverb of manner
अपि · even — even though you mean to go fast, the concession the sentence turns on
पर्वते · अधिकरण — on the mountain
पर्वते · and on the mountain again — the doubling वीप्सा, “on hill after hill”
ककुभसुरभौ · sweet with kuṭaja flowers — agreeing with the mountain
व्यवस्येत् · the closing question hung beneath: may you resolve — the optative of asking, प्रार्थने लिङ्
भवान् · कर्ता — your honour, the polite “you”, which takes the third person of the verb
प्रत्युद्यातः · gone out to meet — a past participle describing भवान्, a guest received with a welcome
शुक्लापाङ्गैः · करण — by the white-eye-cornered ones, a bahuvrīhi that is one of the peacock's names
सजलनयनैः · their eyes wet — agreeing with the peacocks, tears of gladness not rain
स्वागतीकृत्य · having made into a welcome — an absolutive with च्वि on it
केकाः · कर्म — their cries, a word for the peacock's voice and nothing else
गन्तुम् · to go — the infinitive, what व्यवस्येत् resolves upon
आशु · quickly — the yakṣa's point, be quick even so
कथम् · how — the question the verse ends on
अपि · — with कथम् it makes “somehow”, यथाकथञ्चित्
uncheckedMallinātha’s Sañjīvinī for the anvaya and the reading; the Telugu drawn from Vedam Venkataraya Sastri’s Āndhra Meghasandeśam and the Bālānandinī
४भावार्थthe sense of the whole
Friend, though you mean to go fast for my wife's sake, I can see you losing time on hill after hill, every one of them sweet with kuṭaja flower. When the peacocks with the white eye-corners come out to meet you, eyes wet with gladness, turning their cries into a welcome — how are you to bring yourself to leave quickly?
uncheckedthe reader's reading, following Mallinātha's gloss
Friend, though you mean to go fast for my wife's sake, I can see you losing time on hill after hill, every one of them sweet with kuṭaja flower. When the peacocks with the white eye-corners come out to meet you, eyes wet with gladness, turning their cries into a welcome — how are you to bring yourself to leave quickly?
మిత్రుడా, నా ప్రియురాలికై వేగంగా పోదలచినా, కుటజపువ్వుతో గుబాళించే కొండకొండపై నీవు కాలం గడుపుట నేను ముందుగానే చూస్తున్నాను. తెల్లని కంటికొనల నెమళ్లు, ఆనందబాష్పాలతో కళ్లు తడిసి, తమ కేకలను స్వాగతంగా మార్చి నిన్ను ఎదుర్కొనవచ్చినప్పుడు — వేగంగా బయలుదేఱుటకు నీవెలా మనసు చేసుకుంటావు?
५अलंकारthe figure
परिणाम — The transformation: one thing is put in place of another, and the substitute then does real work in the sentence rather than standing there as an ornament.
Mallinātha names it of स्वागतीकृत्य केकाः. The cries are turned into words of welcome — that is the substitution — and the welcome then has to be there for the coming-out-to-meet in the next line to make sense. He quotes the Alaṅkārasarvasva's definition: आरोप्यमाणस्य प्रकृतोपयोगित्वे परिणामः, "when what is superimposed is of use to the matter in hand, that is pariṇāma."
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, citing the Alaṅkārasarvasva“kekāsvāropyamāṇasya svāgatavacanasya prakṛtapratyudgamanopayogātpariṇāmālaṅkāraḥ”