मेघदूतम् · कालिदास · 1.25
मेघदूतम् · कालिदास · 1.25
नीचैराख्य · the hill of stone chambers
नीचैराख्यं गिरिमधिवसेस्तत्र विश्रामहेतोः
त्वत्सम्पर्कात् पुलकितमिव प्रौढपुष्पैः कदम्बैः
यः पण्यस्त्रीरतिपरिमलोद्गारिभिर्नागराणां
उद्दामानि प्रथयति शिलावेश्मभिर्यौवनानि
वृत्तविचारthe metre, syllable by syllable
pāda a
pāda b
pāda c
pāda d
सन्धिrecovering the words from the sound
नीचैराख्यम् + गिरिम् → नीचैराख्यं
म् + ग्
8.3.23 · 8.4.59
गिरिम् + अधिवसेः → गिरिमधिवसेस्तत्र
म् + अ
no rule named — the builder's table does not hold this change
अधिवसेः + तत्र → गिरिमधिवसेस्तत्र
ः + त्
8.3.34
पुलकितम् + इव → पुलकितमिव
म् + इ
no rule named — the builder's table does not hold this change
पण्यस्त्रीरतिपरिमलोद्गारिभिः + नागराणाम् → पण्यस्त्रीरतिपरिमलोद्गारिभिर्नागराणां
ः + न्
no rule named — the builder's table does not hold this change
शिलावेश्मभिः + यौवनानि → शिलावेश्मभिर्यौवनानि
ः + य्
no rule named — the builder's table does not hold this change
नीचैस् + आख्या → नीचैराख्यम्
स् + आ
no rule named — the builder's table does not hold this change
विश्राम + हेतु → विश्रामहेतोः
अ + ह्
no rule named — the builder's table does not hold this change
त्वद् + सम्पर्क → त्वत्सम्पर्कात्
द् + स्
8.4.55
प्रौढ + पुष्प → प्रौढपुष्पैः
अ + प्
no rule named — the builder's table does not hold this change
पण्य + स्त्री → पण्यस्त्रीरतिपरिमलोद्गारिभिः
अ + स्
no rule named — the builder's table does not hold this change
स्त्री + रति → पण्यस्त्रीरतिपरिमलोद्गारिभिः
ई + र्
no rule named — the builder's table does not hold this change
रति + परिमल → पण्यस्त्रीरतिपरिमलोद्गारिभिः
इ + प्
no rule named — the builder's table does not hold this change
परिमल + उद्गारिन् → पण्यस्त्रीरतिपरिमलोद्गारिभिः
अ + उ → ओ · falls inside the syllable लो
6.1.87
शिला + वेश्मन् → शिलावेश्मभिः
आ + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
नीचैराख्यं गिरिम् keeps the म् as अनुस्वार before the consonant ग्, and गिरिमधिवसेः keeps it unchanged before the vowel अ. अधिवसेस्तत्र shows a visarga going to स्: the visarga of अधिवसेः stands before the hard dental त्, and before a dental खर् sound the visarga becomes स् (विसर्जनीयस्य सः). The other two visargas go to र् before voiced sounds: पण्यस्त्रीरतिपरिमलोद्गारिभिर्नागराणाम् before न्, and शिलावेश्मभिर्यौवनानि before य्. The name itself, नीचैराख्यम्, is नीचैस् + आख्या, the स् of the adverb नीचैस् softening to र् before the vowel.
నీచైరాఖ్యం గిరిమ్ హల్లు గ్ ముందు మ్ ను అనుస్వారంగా నిలుపుతుంది; గిరిమధివసేః లో అచ్చు అ ముందు మ్ మాఱక నిలుస్తుంది. అధివసేస్తత్ర విసర్గ స్ గా మాఱుటను చూపుతుంది: అధివసేః లోని విసర్గ కఠిన దంత్య త్ ముందు నిలిచి, దంత్య ఖర్ ముందు విసర్గ స్ అవుతుంది (విసర్జనీయస్య సః). మిగతా రెండు విసర్గలు ఘోషాల ముందు ర్ గా మాఱతాయి: పణ్యస్త్రీరతిపరిమలోద్గారిభిర్నాగరాణామ్ లో న్ ముందు, శిలావేశ్మభిర్యౌవనాని లో య్ ముందు. పేరు నీచైరాఖ్యమ్ కూడ నీచైస్ + ఆఖ్యా, నీచైస్ అవ్యయపు స్ అచ్చు ముందు ర్ గా మెత్తబడుతుంది.
कारकwhat each case is doing
गिरिम् द्वितीया · accusative — कर्म — a direct object where the sense is “settle on the hill”, because of the prefix अधि
with नीचैराख्यम्
√वस्, “to dwell”, would put the place of dwelling in the locative: गिरौ, “on the hill”. But with the prefixes उप, अनु, अधि or आ, the place of dwelling is made a direct object instead, and stands in the accusative. Mallinātha spells it out — गिरौ वसेरित्यर्थः, “it means ‘dwell on the hill’” — and names the rule: “उपान्वध्याङ्वसः” इति कर्मत्वम्, the sūtra that makes the place a कर्म. So गिरिम् is accusative though the hill is where the cloud stays, not what it acts on.
विश्रामहेतोः षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
त्वत्सम्पर्कात् पञ्चमी · ablative — अपादान, the point of departure
पुलकितम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
कदम्बैः तृतीया · instrumental — करण, the instrument or cause
with प्रौढपुष्पैः
यः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
नागराणाम् षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
उद्दामानि द्वितीया · accusative — कर्म, the object
शिलावेश्मभिः तृतीया · instrumental — करण, the instrument or cause
with पण्यस्त्रीरतिपरिमलोद्गारिभिः
यौवनानि द्वितीया · accusative — कर्म, the object
गिरिम् is a direct object where the sense is “settle on the hill”: the prefix अधि on √वस् makes the place of dwelling a कर्म. See the role note.
గిరిమ్ “కొండపై వసించు” అనే అర్థంలోనూ ద్వితీయ (కర్మ): √వస్ కు అధి ఉపసర్గ చేరటంవల్ల వసించేచోటు కర్మ అవుతుంది. కారకసూచన చూడు.
प्रकरणानुक्रमthe rules the verse uses, by section of the abridgement
हलन्त्यम् 1.3.3 · प्रकरण 1← अधिवसेः; नागराणाम्
a final consonant of the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a final consonant (हल्) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it, and drops by 1.3.9. So the personal ending तिप् contributes only ति, the प् marking it, and क्तवतु leaves क्तवत् with the उ nasalized and the last letter both gone. Final त्, स् and म् of a case or personal ending are exempt (1.3.4).
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అంత్యంగా ఉన్న హల్లు (హల్) ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది వస్తువును గుర్తించే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు, 1.3.9 చేత లోపిస్తుంది. కాబట్టి తిప్ నుండి తి మాత్రమే మిగులుతుంది, ప్ ఇత్తు. విభక్తి/తిఙ్ ప్రత్యయాల అంత్య త్, స్, మ్ మాత్రం ఇత్తు కావు (1.3.4). అనునాసిక అచ్చు ఇత్తు (1.3.2) కి జోడీ.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तस्य लोपः 1.3.9 · प्रकरण 1← अधिवसेः; प्रौढपुष्पैः; कदम्बैः; नागराणाम्
an it-marker drops
What has been named an it-marker (इत्) is then elided (लोप). The tag has done its work — naming the suffix, and conditioning or blocking some operation — and leaves no sound behind. So the उ marked in सुँ, the ट् of टा, the ङ् of ङे ङसि ङस् ङि, and the प् of सुप् are all gone before the ending is attached.
ఇత్సంజ్ఞగా గుర్తించబడినది (इत्) తరువాత లోపిస్తుంది. ఆ గుర్తు తన పని ముగించుకుంది — ప్రత్యయానికి పేరుపెట్టడం, ఏదో కార్యాన్ని కలిగించడమో ఆపడమో — ఏ ధ్వనీ మిగలదు. सुँ లోని ఉ, टा లోని ట్, ङे ङसि ङस् ङि లోని ङ్, सुप् లోని ప్ అన్నీ ప్రత్యయం చేరేముందు పోతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुप्तिङन्तं पदम् 1.4.14 · प्रकरण 1← अधिवसेः
a form ending in a case ending (सुप्) or a verb ending (तिङ्) is a पद, a finished word
A form that ends in a nominal case ending — one of the twenty-one सुप् endings 4.1.2 lists — or in a verbal personal ending — one of the eighteen तिङ् endings — is named पद, a complete word. The name is what a great many rules wait on: the visarga rules, the final-consonant rules and the anusvāra rule all apply only "in a पद" or "at the end of a पद". So राम is not yet a पद, but राम + स् is; and चक्रे is a पद once the ending ए is on. Every word the poem carries reaches this name before its word-final changes can fire.
నామవాచక విభక్తి ప్రత్యయంతో — 4.1.2 చెప్పే ఇరవై ఒక్క సుప్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — లేదా క్రియా పురుష ప్రత్యయంతో — పద్దెనిమిది తిఙ్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — అంతమయ్యే రూపానికి పద సంజ్ఞ. ఈ సంజ్ఞ మీదే ఎన్నో సూత్రాలు ఆధారపడతాయి: విసర్గ సూత్రాలు, పదాంత హల్లు సూత్రాలు, అనుస్వార సూత్రం అన్నీ "పదంలో" లేదా "పదాంతంలో" మాత్రమే పనిచేస్తాయి. రామ ఇంకా పదం కాదు; రామ + స్ పదం; చక్రే ప్రత్యయం ఏ చేరాక పదం. కావ్యంలోని ప్రతి పదం తన పదాంత మార్పులకు ముందు ఈ సంజ్ఞను చేరుకుంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
भूवादयो धातवः 1.3.1 · प्रकरण 2← अधिवसेः
the words beginning with भू, listed in the Dhātupāṭha, are called धातु (roots)
The action-denoting words listed in the Dhātupāṭha — the root-list that opens with भू "to be" — are named धातु, roots. A धातु is the action-base from which every finite verb and every कृत् (primary derivative) form is built. It is the rule that stands at the head of every verb chain in the poem: चक्रे begins as the root डुकृञ्, जगाम as गम्, प्रमत्तः as मद्. Nothing is conjugated or turned into a participle until it first bears this name.
ధాతుపాఠంలో — భూ "ఉండటం" తో మొదలయ్యే ధాతువుల జాబితాలో — ఉన్న క్రియావాచక శబ్దాలకు ధాతు సంజ్ఞ. ధాతువు అంటే క్రియాధారం; దానినుండే ప్రతి తిఙంత క్రియా, ప్రతి కృదంత (ప్రాథమిక వ్యుత్పన్న) రూపం పుడతాయి. కావ్యంలోని ప్రతి క్రియా గొలుసుకు ఇది శిరస్సు: చక్రే డుకృఞ్ ధాతువుగా, జగామ గమ్ గా, ప్రమత్తః మద్ గా మొదలవుతాయి. ఈ సంజ్ఞ చేరకముందు ఏదీ రూపం దాల్చదు, కృదంతం కాదు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपदेशेऽजनुनासिक इत् 1.3.2 · प्रकरण 2← अधिवसेः; प्रौढपुष्पैः; कदम्बैः
a nasalized vowel in the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a vowel pronounced with nasal resonance (anunāsika) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it. The उ of सुँ and of रुँ is such a vowel, so it is a marker and drops (by 1.3.9). This is why the nominative-singular ending सुँ contributes only स्, and रुँ leaves only र्.
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అనునాసికంగా ఉచ్చరించే అచ్చు ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది ఆ వస్తువుకు పేరుపెట్టే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు. सुँ, रुँ లోని ఉ అలాంటి అచ్చే; కాబట్టి అది ఇత్తు, లోపిస్తుంది (1.3.9). అందుకే ప్రథమైకవచన ప్రత్యయం సుँ నుండి స్ మాత్రమే, రుँ నుండి ర్ మాత్రమే మిగులుతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
प्रादयः 1.4.58 · प्रकरण 2← अधिवसेः
प्र and the rest of the prefix list are called निपात (particles)
The words प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, नि, वि, उद् and the rest of the प्रादि list are named निपात — indeclinable particles. Joined to a root they are the upasargas, the verbal prefixes that turn or deepen its sense: प्र + मद् gives प्रमद् "be heedless, be carried away", the base of प्रमत्तः, and उद् + स्था gives उत्था "rise". Because the prefix is a particle held before the root, the corpus writes it into the word, and the derivation names this rule when it puts the prefix on.
ప్ర, పరా, అప, సమ్, అను, అవ, ని, వి, ఉద్ మొదలైన ప్రాది గణపు శబ్దాలకు నిపాత సంజ్ఞ — అవి అవ్యయాలు (వికారం లేని పదాలు). ధాతువుకు చేరినప్పుడు అవే ఉపసర్గలు, ధాతువు అర్థాన్ని తిప్పే లేదా లోతు చేసే క్రియా ఉపసర్గలు: ప్ర + మద్ → ప్రమద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం, పరవశం కావటం", ఇది ప్రమత్తః కు ఆధారం; ఉద్ + స్థా → ఉత్థా "లేవటం". ఉపసర్గ ధాతువు ముందు నిలిచే నిపాతం కావటాన కార్పస్ దాన్ని పదంలోనే రాస్తుంది, గొలుసు ఉపసర్గను చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपसर्गाः क्रियायोगे 1.4.59 · प्रकरण 2← अधिवसेः
प्र and the rest, joined to a verb, are called उपसर्ग (preverbs)
The प्रादि particles (प्र, सम्, उद्, नि, वि and the rest, named निपात by the previous rule) are called उपसर्ग — "preverbs" — when they stand in construction with a verb (क्रियायोग, "joined to an action"). Away from a verb the same words keep only their निपात name; before a root they are the prefix that turns its sense. प्र before मद् "be heedless" gives the प्रमद् of प्रमत्तः, and उद् before पत् "fall, fly" gives the उत्पत् of उत्पत. The derivation names this rule where it sets the prefix on the root.
ప్రాది నిపాతాలు (ప్ర, సమ్, ఉద్, ని, వి మొదలైనవి — ముందటి సూత్రం వీటికి నిపాత సంజ్ఞ ఇచ్చింది) క్రియతో కలిసి నిలిచినప్పుడు (క్రియాయోగం) వాటికి ఉపసర్గ సంజ్ఞ. క్రియ లేకుంటే అవే శబ్దాలు కేవలం నిపాతాలుగా నిలుస్తాయి; ధాతువు ముందు నిలిస్తే అర్థాన్ని తిప్పే ఉపసర్గలు. మద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం" ముందు ప్ర → ప్రమత్తః లోని ప్రమద్; పత్ "పడటం, ఎగరటం" ముందు ఉద్ → ఉత్పత లోని ఉత్పత్. గొలుసు ఉపసర్గను ధాతువుకు చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आद्गुणः 6.1.87 · प्रकरण 2← अधिवसेः; शिलावेश्मभिः; परिमल + उद्गारिन्
a followed by i/u/ṛ becomes the guṇa vowel e/o/ar
When a final अ or आ is followed by a simple vowel इ उ or ऋ, the two together become the corresponding guṇa vowel — ए, ओ, or अर् — as one sound, a single substitution for both. So राम + इन (from टा) gives the ए of रामेण, and पुण्य + उदक gives the ओ of पुण्योदक. It is the guṇa-sandhi a student meets first.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఇ ఉ ఋ (సామాన్య అచ్చు) వస్తే, రెండూ కలిసి గుణమవుతాయి — ఏ, ఓ, అర్ — ఒకే ధ్వనిగా (ఏకాదేశం). రామ + ఇన (టా నుండి) → రామేణ లోని ఏ; పుణ్య + ఉదక → పుణ్యోదక లోని ఓ. విద్యార్థి మొదట కలిసే గుణసంధి ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वृद्धिरेचि 6.1.88 · प्रकरण 2← प्रौढपुष्पैः; कदम्बैः
a/ā followed by e/ai/o/au becomes the vṛddhi vowel ai/au
When a final अ or आ is followed by a vowel of the एच् set — ए, ऐ, ओ, औ — the two together become a single vṛddhi vowel, ऐ or औ. It overrides the guṇa rule: कृष्ण + एकत्वम् → कृष्णैकत्वम्, गङ्गा + ओघः → गङ्गौघः. This is the vṛddhi-sandhi.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఏచ్ వర్గపు అచ్చు — ఏ, ఐ, ఓ, ఔ — వస్తే, రెండూ కలిసి ఒకే వృద్ధ్యచ్చు (ఐ లేదా ఔ) అవుతాయి. ఇది గుణసూత్రాన్ని అపవదిస్తుంది: కృష్ణ + ఏకత్వమ్ → కృష్ణైకత్వమ్; గంగా + ఓఘః → గంగౌఘః. దీన్నే వృద్ధిసంధి అంటారు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अकः सवर्णे दीर्घः 6.1.101 · प्रकरण 2← त्वत्सम्पर्कात्
a simple vowel before a like vowel becomes the long one
When a simple vowel (अक्: अ इ उ ऋ ऌ) is followed by a vowel of the same class (savarṇa), the two become the single long vowel of that class — अ/आ + अ/आ → आ, इ/ई + इ/ई → ई, and so on. So स्व + अधिकार → स्वाधिकार. This is dīrgha-sandhi.
అక్ (అ ఇ ఉ ఋ ఌ) తరువాత దానికి సవర్ణమైన అచ్చు వస్తే, రెండూ కలిసి ఆ వర్గపు దీర్ఘమవుతాయి — అ/ఆ + అ/ఆ → ఆ, ఇ/ఈ + ఇ/ఈ → ఈ, ఇలా. స్వ + అధికార → స్వాధికార. ఇది దీర్ఘసంధి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
झलां जशोऽन्ते 8.2.39 · प्रकरण 3← त्वत्सम्पर्कात्
a word-final झल् becomes the corresponding जश् (voiced unaspirate)
At the end of a word, a झल् consonant — a stop or sibilant — is replaced by the corresponding जश्, a voiced unaspirated stop (ग् ज् ड् द् ब्). So a word-final त् may be written द् (वाक् beside वाग्, षष् beside षड्). At a pause it can revert to त् (8.4.56), and before a voiceless sound it stays voiceless (8.4.55 खरि च); so अधिकारात् before प्र keeps its त्.
పదాంతంలో ఝల్ (స్పర్శ లేదా ఊష్మ) హల్లుకు దాని జశ్ — ఘోష అల్పప్రాణ స్పర్శం (గ్ జ్ డ్ ద్ బ్) — ఆదేశం. పదాంత త్ ను ద్ గా రాయవచ్చు (వాక్/వాగ్, షష్/షడ్). విరామంలో మళ్లీ త్ కావచ్చు (8.4.56); అఘోషం ముందు అఘోషంగానే ఉంటుంది (8.4.55 ఖరి చ) — అధికారాత్ ప్ర ముందు త్ గానే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8.3.15 · प्रकरण 3← अधिवसेः; विश्रामहेतोः; प्रौढपुष्पैः; कदम्बैः; यः; पण्यस्त्रीरतिपरिमलोद्गारिभिः; शिलावेश्मभिः
र् becomes visarga before a खर् consonant or at a pause
A रेफ (र्) at the end of a word becomes visarga (ः) before a खर् consonant — the voiceless stops and the sibilants — or at a pause (avasāna). It is the last step of every nominative singular: यक्ष + र् becomes यक्षः. The visarga of भर्तुः is the same thing, the र् that came with the ṛ-stem's ending surfacing before the pause.
పదాంతంలోని రేఫ (ర్) ఖర్ హల్లు ముందు — అఘోష స్పర్శలు, ఊష్మలు — గాని, విరామం (అవసానం) దగ్గర గాని విసర్గ (ః) అవుతుంది. ప్రతి ప్రథమా ఏకవచనపు చివరి మెట్టు ఇదే: యక్ష + ర్ → యక్షః. భర్తుః లోని విసర్గ కూడా ఋకారాంత శబ్దపు ర్ ఇలాగే విరామం ముందు పైకి రావడమే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
मोऽनुस्वारः 8.3.23 · प्रकरण 3← नीचैराख्यम् + गिरिम्
a word-final म् becomes anusvāra before a consonant
A म् at the end of a word becomes anusvāra — the nasal dot ं — when a consonant follows: हरिम् + वन्दे → हरिं वन्दे "I praise Hari". The accusative singular in -म् and every word-final म् before a consonant is written this way; before a vowel or at a pause the म् itself stays. This is why the chain-check reads a final ं and a final म् as the same sound: they are one म्, shown one way or the other by what follows.
పదాంతంలోని మ్, హల్లు ముందు అనుస్వారం — ం అనే నాసిక బిందువు — గా మారుతుంది: హరిమ్ + వన్దే → హరిం వన్దే "హరిని నమస్కరిస్తాను". మ్-అంత ద్వితీయా ఏకవచనం, హల్లు ముందు వచ్చే ప్రతి పదాంత మ్ ఇలాగే రాయబడతాయి; అచ్చు ముందు గానీ విరామంలో గానీ మ్ అలాగే నిలుస్తుంది. అందుకే గొలుసు-పరీక్ష పదాంత ం ను, పదాంత మ్ ను ఒకే ధ్వనిగా చదువుతుంది: అవి ఒకే మ్, తరువాత వచ్చేదాన్ని బట్టి ఒక్కో రూపంలో చూపబడతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
विसर्जनीयस्य सः 8.3.34 · प्रकरण 3← अधिवसेः + तत्र
खरि च 8.4.55 · प्रकरण 3← त्वद् + सम्पर्क
a झल् becomes a चर् before a खर्
Before a खर् (a voiceless consonant) a झल् (an obstruent) is replaced by the matching चर् — its voiceless unaspirated counterpart: उद् + स्थानम् → उत्थानम्, उद् + तम्भनम् → उत्तम्भनम्. It is the cartva that unvoices a stop before a following voiceless sound, the counterpart of the jaśtva that voices one before a voiced sound.
ఖర్ (అఘోష హల్లు) ముందు ఝల్ (స్పర్శం) దానికి సరిపడే చర్ — అఘోష అల్పప్రాణ ధ్వని — గా మారుతుంది: ఉద్ + స్థానమ్ → ఉత్థానమ్, ఉద్ + తమ్భనమ్ → ఉత్తమ్భనమ్. ఘోష ముందు స్పర్శాన్ని ఘోషం చేసే జశ్త్వానికి ప్రతిరూపమైన, అఘోష ముందు స్పర్శాన్ని అఘోషం చేసే చర్త్వం ఇది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वा पदान्तस्य 8.4.59 · प्रकरण 3← नीचैराख्यम् + गिरिम्
at the end of a word the homorganic-nasal substitution is optional
The previous rule (8.4.58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः) turns an अनुस्वार (the nasal hum ं) into the nasal of the following consonant's own class before a यय् consonant (any stop or semivowel but ह). This rule makes that substitution optional (वा, "or") when the अनुस्वार stands at the end of a पद, a finished word. So the prefix सम् before भृत "borne", once its म् has become अनुस्वार, may keep the class-nasal म् or the अनुस्वार: सम्भृतम् or संभृतम्. Both are correct; the chain shows the class-nasal.
ముందటి సూత్రం (8.4.58 అనుస్వారస్య యయి పరసవర్ణః) అనుస్వారాన్ని (ం అనే నాసిక ధ్వని) — యయ్ హల్లు (హ తప్ప అన్ని స్పర్శ, అంతస్థ హల్లులు) ముందు — ఆ హల్లు వర్గపు నాసికంగా మారుస్తుంది. ఈ సూత్రం, అనుస్వారం పదాంతంలో (పూర్తయిన పదపు చివర) నిలిచినప్పుడు, ఆ మార్పును వికల్పం (వా "లేదా") చేస్తుంది. కాబట్టి భృత "మోయబడిన" ముందు సమ్ ఉపసర్గపు మ్ అనుస్వారమైన తర్వాత వర్గనాసిక మ్ గా ఉండవచ్చు, లేదా అనుస్వారంగా ఉండవచ్చు: సమ్భృతమ్ లేదా సంభృతమ్. రెండూ సరైనవే; గొలుసు వర్గనాసికాన్ని చూపుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
हशि च 6.1.114 · प्रकरण 4← शिलावेश्मभिः
before a voiced consonant, a final अः reads as ओ
A word ending in short अ followed by रु — the substitute a final स् or visarga takes by 8.2.66 — becomes ओ before a following voiced sound. 6.1.113 turns that रु into उ before a following अ; 6.1.114 extends the same to a following हश्, any voiced consonant. The उ then joins the preceding अ as गुण ओ: शिवः + वन्द्यः → शिवो वन्द्यः, रामः + गच्छति → रामो गच्छति. So a nominative singular in -अः reads -ओ before a voiced word.
హ్రస్వ అకారం తర్వాత వచ్చే రు — చివరి సకారానికి/విసర్గకు 8.2.66 చేత వచ్చే ఆదేశం — పర ఘోష ధ్వని ముందు ఓ అవుతుంది. 6.1.113 పర అకారం ముందు రు ను ఉ చేస్తుంది; 6.1.114 దాన్ని పర హశ్ (ఏదైనా ఘోష హల్లు) ముందుకూ విస్తరిస్తుంది. ఆ ఉ ముందున్న అకారంతో గుణం ఓ అవుతుంది: శివః + వన్ద్యః → శివో వన్ద్యః, రామః + గచ్ఛతి → రామో గచ్ఛతి. కాబట్టి –అః అంతమయ్యే ప్రథమా ఏకవచనం ఘోష శబ్దం ముందు –ఓ గా పలుకుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ससजुषो रुः 8.2.66 · प्रकरण 4← अधिवसेः; विश्रामहेतोः; प्रौढपुष्पैः; कदम्बैः; यः; पण्यस्त्रीरतिपरिमलोद्गारिभिः; शिलावेश्मभिः
a word-final स् becomes रु
The स् at the end of a word — and the word सजुष् — is replaced by रु. The उ of रु is only a marker and drops, so what is left is र्. This is why यक्ष + स् becomes यक्ष + र्, which then turns to visarga at a pause by 8.3.15: the visarga of every nominative singular is a buried स्. It also explains यक्षः + चक्रे → यक्षश्चक्रे — the स् resurfaces before च and becomes श्.
పదాంతంలోని స్ (మరియు సజుష్ శబ్దపు స్) రుగా మారుతుంది. 'రు'లోని ఉ కేవలం ఇత్సంజ్ఞ, అది లోపించి ర్ మాత్రమే మిగులుతుంది. కాబట్టి యక్ష + స్ → యక్ష + ర్; ఆ ర్ విరామం ముందు విసర్గ అవుతుంది (8.3.15). అందుకే ప్రతి ప్రథమా ఏకవచన విసర్గ దాగిన స్; యక్షః + చక్రే లో ఆ స్ మళ్లీ పైకి వచ్చి చకారం ముందు శ్ అవుతుంది — యక్షశ్చక్రే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुडनपुंसकस्य 1.1.43 · प्रकरण 5← अधिवसेः
the सुट् endings of a non-neuter stem are called सर्वनामस्थान
For a stem that is not neuter (अनपुंसक), the endings of the सुट् set — सु, औ, जस् (nominative singular, dual, plural) and अम्, औट् (accusative singular, dual) — are termed सर्वनामस्थान. This name marks the "strong" cases, where a stem shows its fullest form: it is before a सर्वनामस्थान that नुम् is inserted, a vowel lengthens, and the like. प्रमत्तः "heedless" is प्रमत्त + सु, a nominative singular, so its सु is a सर्वनामस्थान.
నపుంసకం కాని (అనపుంసక) స్టెముకు, సుట్ గణపు ప్రత్యయాలు — సు, ఔ, జస్ (ప్రథమా ఏక, ద్వి, బహువచనం) మరియు అమ్, ఔట్ (ద్వితీయా ఏక, ద్వివచనం) — సర్వనామస్థాన సంజ్ఞ పొందుతాయి. ఈ సంజ్ఞ "బలమైన" విభక్తులను గుర్తిస్తుంది, అక్కడ స్టెము తన పూర్ణ రూపాన్ని చూపుతుంది: సర్వనామస్థానం ముందే నుమ్ చేరిక, స్వరదీర్ఘీకరణం మొదలైనవి జరుగుతాయి. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త" = ప్రమత్త + సు, ప్రథమా ఏకవచనం, కాబట్టి దాని సు సర్వనామస్థానం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् 1.2.45 · प्रकरण 5← अधिवसेः
a meaningful form that is neither a root nor an affix is a प्रातिपदिक (nominal base)
A form that carries meaning (अर्थवत्) and is neither a धातु (a verb root) nor a प्रत्यय (an affix) is termed प्रातिपदिक — a nominal base, the stem to which case endings are then added. This is the general definition; forms ending in a कृत् or a तद्धित affix and compounds are brought under the same name by the next rule (1.2.46). So a plain stem like मेघ "cloud" is a प्रातिपदिक on its own, while a कृत् form such as प्रमत्त reaches the name through that extension. The प्रातिपदिक is what takes the सुप् case endings.
అర్థవంతమైన (అర్థవత్), ధాతువు కాని, ప్రత్యయం కాని రూపానికి ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ — నామపదపు మూలం (స్టెమ్), దీనికే విభక్తి ప్రత్యయాలు చేరతాయి. ఇది సాధారణ నిర్వచనం; కృత్, తద్ధిత ప్రత్యయాంత రూపాలను, సమాసాలను తర్వాతి సూత్రం (1.2.46) అదే సంజ్ఞకు తెస్తుంది. కాబట్టి మేఘ "మేఘం" వంటి సాదా మూలం తనంతట తానే ప్రాతిపదికం, ప్రమత్త వంటి కృదంతం ఆ విస్తరణ వల్ల ఈ సంజ్ఞను పొందుతుంది. ప్రాతిపదికమే సుప్ విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लशक्वतद्धिते 1.3.8 · प्रकरण 5← अधिवसेः
an affix’s initial ल्, श् or velar is a marker
In an affix that is not a taddhita (a secondary nominal affix), an initial ल्, श्, or velar (क ख ग घ ङ) is an इत्, a marker, and drops. This is why the present-participle affix शतृ adds only अत् — its श् is a tag — and why the tense-name लट् contributes no ल्.
తద్ధితం కాని ప్రత్యయం మొదట ఉన్న ల్, శ్, కవర్గం (క ఖ గ ఘ ఙ) ఇత్తులు, లోపిస్తాయి. అందుకే వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయమైన శతృ కేవలం అత్ ను చేరుస్తుంది — దాని శ్ ఒక గుర్తే — మరియు లట్ లకారంలోని ల్ ఏమీ మిగల్చదు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् 1.4.13 · प्रकरण 5← अधिवसेः
the base an affix is added to is called अङ्ग (stem) while the affix stands
Whatever an affix is prescribed after — taken with everything from that point on — is named अङ्ग, the stem, for as long as that affix is present. The name matters because a great many rules operate "on the अङ्ग": the guṇa and vṛddhi changes, the lengthenings, the augments all target the अङ्ग before its ending. So राम is the अङ्ग before a case ending, and चकृ the अङ्ग before a perfect ending — and it is on that अङ्ग that the vowel is strengthened to चकार.
ఒక ప్రత్యయం దేని తరువాత విధించబడుతుందో అది — అక్కడి నుండి ముందంతటితో సహా — ఆ ప్రత్యయం ఉన్నంత వరకు అఙ్గ, అంటే ప్రకృతి (కాండం), అని పిలవబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం, ఎందుకంటే ఎన్నో సూత్రాలు "అఙ్గం మీద" పనిచేస్తాయి: గుణ-వృద్ధి మార్పులు, దీర్ఘీకరణలు, ఆగమాలు అన్నీ ప్రత్యయం ముందు అఙ్గాన్నే లక్ష్యంగా చేసుకుంటాయి. కాబట్టి విభక్తి ముందు రామ అఙ్గం; పరోక్ష ప్రత్యయం ముందు చకృ అఙ్గం — ఆ అఙ్గం మీదే అచ్చు బలపడి చకార అవుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
गतिश्च 1.4.60 · प्रकरण 5← अधिवसेः
the same prefixes, joined to a verb, are also called गति
The same प्रादि words, joined to a verb, are termed गति ("gati") as well, beside their उपसर्ग name. The गति name is what lets a prefix compound with a following क्त्वा form into a single ल्यप् word: नि + अस् + क्त्वा becomes न्यस्य "having laid down", and उप + भुज् + क्त्वा becomes उपभुज्य "having enjoyed". The derivation names this rule where the prefix earns its गति standing.
అవే ప్రాది శబ్దాలు క్రియతో కలిస్తే, ఉపసర్గ సంజ్ఞతో పాటు, గతి సంజ్ఞ కూడా పొందుతాయి. గతి సంజ్ఞే ఉపసర్గను తర్వాతి క్త్వా-రూపంతో ఒక్క ల్యప్ పదంగా సమాసం చేయనిస్తుంది: ని + అస్ + క్త్వా → న్యస్య "ఉంచి", ఉప + భుజ్ + క్త్వా → ఉపభుజ్య "అనుభవించి". ఉపసర్గ తన గతిత్వాన్ని పొందేచోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अमि पूर्वः 6.1.107 · प्रकरण 5← नीचैराख्यम्; गिरिम्; पुलकितम्
before the accusative-singular अम्, the stem vowel alone remains
When the accusative-singular ending अम् follows a word ending in अक् (a short a i u …), the single substitute for stem-vowel + अ is the pūrva, the earlier, vowel — the stem vowel wins. So हरि + अम् → हरिम्, गुरु + अम् → गुरुम्, राम + अम् → रामम्. One rule for the accusative singular of every vowel stem.
అక్కు (హ్రస్వ అ ఇ ఉ…) తరువాత అమ్ (ద్వితీయైకవచనం) పరమైతే, ప్రాతిపదిక అచ్చుకూ అ కూ ఏకాదేశం పూర్వరూపం — ప్రాతిపదిక అచ్చు నిలుస్తుంది. హరి + అమ్ → హరిమ్, గురు + అమ్ → గురుమ్, రామ + అమ్ → రామమ్. అచ్చంత శబ్దాల ద్వితీయైకవచనానికి ఒకే సూత్రం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ङसिङसोश्च 6.1.110 · प्रकरण 5← विश्रामहेतोः
after e/o, the abl. and gen. singular keep the vowel (pūrva-rūpa)
After a stem in ए or ओ (एङ्), the ablative-singular ङसि and the genitive-singular ङस् merge as pūrva-rūpa — the ए/ओ alone stands. An i-stem takes guṇa first (हरि → हरे), so both the ablative and the genitive singular come out हरेः.
ఏ లేదా ఓ (ఏఙ్) కారాంతం తరువాత పంచమ్యేకవచనం ఙసి, షష్ఠ్యేకవచనం ఙస్ పూర్వరూపంగా కలుస్తాయి — ఏ/ఓ మాత్రమే నిలుస్తుంది. ఇకారాంతం ముందు గుణం వస్తుంది (హరి → హరే), కాబట్టి పంచమి, షష్ఠి రెండూ హరేః గా వస్తాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
नामि 6.4.3 · प्रकरण 5← नागराणाम्
the stem vowel lengthens before नाम् (the genitive plural)
Before the genitive-plural ending आम् once it has taken the नुट् augment and become नाम् (7.1.54), a preceding short vowel lengthens: अग्नि → अग्नीनाम्, मधु → मधूनाम्, राम → रामाणाम्. The long vowel and the न् of नाम् together mark the genitive plural of the vowel stems.
నుట్ ఆగమం చేరి నామ్ అయిన షష్ఠీబహువచన ఆమ్ (7.1.54) ముందు, ముందున్న హ్రస్వ అచ్చు దీర్ఘమవుతుంది: అగ్ని → అగ్నీనామ్, మధు → మధూనామ్, రామ → రామాణామ్. దీర్ఘ అచ్చు, నామ్ లోని న్ కలిసి అచ్చంత శబ్దాల షష్ఠీబహువచనాన్ని గుర్తిస్తాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ 6.4.8 · प्रकरण 5← उद्दामानि; यौवनानि
the vowel before a final न् lengthens in the strong cases
The penultimate vowel (upadhā) of a stem ending in न् is lengthened before a sarvanāmasthāna ending — the strong cases, which are the nominative and accusative other than the accusative plural, and the vocative other than the singular. So राजन् → राजान् in राजा, राजानौ, राजानः; and महिमन् → महिमान्. This lengthening gives the strong stem of the -an nouns.
నకారాంత ప్రాతిపదికపు ఉపధ (చివరి అక్షరానికి ముందున్న అచ్చు) సర్వనామస్థాన ప్రత్యయం — బలమైన విభక్తులు (ద్వితీయా బహువచనం, సంబోధనైకవచనం తప్ప) — పరమైతే దీర్ఘమవుతుంది. రాజన్ → రాజాన్ (రాజా, రాజానౌ, రాజానః); మహిమన్ → మహిమాన్. అన్-అంత శబ్దాల బలమైన రూపమిచ్చే దీర్ఘం ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो भिस ऐस् 7.1.9 · प्रकरण 5← प्रौढपुष्पैः; कदम्बैः
after an a-stem, the instrumental plural भिस् becomes ऐस्
After an अ-stem, the instrumental-plural ending भिस् becomes ऐस्. रामैः, वृक्षैः — the -ऐः that marks “by the many”. Only a-stems do this; other stems keep भिः (हरिभिः).
అకారాంతం తరువాత తృతీయా బహువచన ప్రత్యయం భిస్ ఐస్ అవుతుంది. రామైః, వృక్షైః — “పలువురిచేత” అని తెలిపే -ఐః. ఇది అకారాంతాలకే; మిగతా శబ్దాలు భిః నిలుపుకుంటాయి (హరిభిః).
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
टाङसिङसामिनात्स्याः 7.1.12 · प्रकरण 5← त्वत्सम्पर्कात्
after an a-stem, टा/ङसि/ङस् become इन/आत्/स्य
After a stem in अ, the instrumental-singular टा becomes इन, the ablative-singular ङसि becomes आत्, and the genitive-singular ङस् becomes स्य. So राम + टा → राम + इन → रामेण (with guṇa), राम + ङसि → रामात्, राम + ङस् → रामस्य. Three of the a-stem singular endings are set by this one rule.
అకారాంత శబ్దం తరువాత తృతీయైకవచనం టా → ఇన, పంచమీ ఙసి → ఆత్, షష్ఠీ ఙస్ → స్య. రామ + టా → రామ + ఇన → రామేణ (గుణంతో), రామ + ఙసి → రామాత్, రామ + ఙస్ → రామస్య. అకారాంత ఏకవచన ప్రత్యయాల్లో మూడు ఈ ఒక్క సూత్రంతోనే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ह्रस्वनद्यापो नुट् 7.1.54 · प्रकरण 5← नागराणाम्
the augment नुट् before the genitive plural after a short vowel, a नदी stem, or आप्
The genitive-plural ending आम् takes the augment नुट् — an initial न् — after a stem ending in a short vowel, after a नदी-type feminine, and after an आप् (ā-stem) feminine: अग्नि → अग्नीनाम्, नदी → नदीनाम्, रमा → रमाणाम्. The short vowel then lengthens by 6.4.3, so the ending appears as -नाम् with a long vowel before it.
షష్ఠీబహువచన ప్రత్యయం ఆమ్, హ్రస్వాంత శబ్దం తరువాత, నదీ-తరగతి స్త్రీలింగం తరువాత, ఆప్ (ఆకారాంత) స్త్రీలింగం తరువాత నుట్ ఆగమం (ఆది న్) తీసుకుంటుంది: అగ్ని → అగ్నీనామ్, నదీ → నదీనామ్, రమా → రమాణామ్. తరువాత 6.4.3 చేత హ్రస్వం దీర్ఘమవుతుంది; కాబట్టి ప్రత్యయం దీర్ఘ అచ్చుతో –నామ్ గా కనిపిస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
त्यदादीनामः 7.2.102 · प्रकरण 5← यः
a त्यदादि pronoun’s final becomes अ before an ending
The final sound of a त्यदादि pronoun — तद्, यद्, एतद्, इदम् and their group — becomes अ before a case-ending. तद् → त, which then goes on to सः, तम्, ते. It is the step that turns the stem into the shape the endings attach to.
త్యదాది సర్వనామం — తద్, యద్, ఏతద్, ఇదమ్ మొదలైన గణం — దాని అంత్యవర్ణం విభక్తి ముందు అ అవుతుంది. తద్ → త, అటుపైన సః, తమ్, తే అవుతుంది. ప్రత్యయాలు చేరే రూపంలోకి శబ్దాన్ని మార్చే మెట్టు ఇది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
घेर्ङिति 7.3.111 · प्रकरण 5← विश्रामहेतोः
a short इ/उ-stem takes guṇa before a ङित् ending
A short इ- or उ-stem (a घि stem) takes guṇa — इ → ए, उ → ओ — before a ङित् case-ending. हरि + ए (dative) → हरये, and गुरु gives गुरवे. It is what raises the vowel in the oblique singular of these stems.
హ్రస్వ ఇ లేదా ఉ కారాంతం (ఘి శబ్దం), ఙిత్ విభక్తి ప్రత్యయం ముందు గుణం తీసుకుంటుంది — ఇ → ఏ, ఉ → ఓ. హరి + ఏ (చతుర్థి) → హరయే; గురు → గురవే. ఈ శబ్దాల పరోక్ష ఏకవచనంలో అచ్చును ఎత్తేది ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य 8.2.7 · प्रकरण 5← पण्यस्त्रीरतिपरिमलोद्गारिभिः
a stem-final न् drops at the end of a word
The न् at the end of a prātipadika (a stem) is elided when it stands at the end of a fully formed word (pada). So राजन् (nom. sg., once सु has gone) → राजा, आत्मन् → आत्मा, महिमन् → महिमा. What is left of the -an nouns in the nominative singular is a bare long आ.
ప్రాతిపదికాంతంలోని న్, అది పదాంతంలో నిలిస్తే లోపిస్తుంది. రాజన్ (సు పోయాక) → రాజా, ఆత్మన్ → ఆత్మా, మహిమన్ → మహిమా. అన్-అంత శబ్దాల ప్రథమైకవచనంలో మిగిలేది కేవలం దీర్ఘ ఆ.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि 8.4.2 · प्रकरण 5← नागराणाम्
न becomes ण after र्/ष् even across intervening अट्, क-/प-class, आङ् or नुम् (ṇatva)
A न् becomes the retroflex ण् after a र् or ष् in the same word — and it still does when the vowels and semivowels of अट् (अ इ उ …, ह य व र), the velars, the labials, आङ्, or the augment नुम् stand in between. This is ṇatva. So राम + इन → रामेण, the र् reaching the न across ए; but शाप, with no र् or ष्, keeps its न (शापेन).
ఒకే పదంలో ర్ లేదా ష్ తరువాత న్ మూర్ధన్య ణ్ అవుతుంది — మధ్యలో అట్ (అచ్చులు, హ య వ ర), కవర్గం, పవర్గం, ఆఙ్, నుమ్ ఉన్నా అవుతుంది. ఇదే ణత్వం. రామ + ఇన → రామేణ, ర్ ఏ ను దాటి న ను చేరుతుంది; కానీ శాప లో ర గానీ ష గానీ లేదు, న నిలుస్తుంది (శాపేన).
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
जश्शसोः शिः 7.1.20 · प्रकरण 7← उद्दामानि; यौवनानि
a neuter replaces the nominative and accusative plural जस्/शस् with शि
In a neuter (क्लीब) stem the nominative-plural ending जस् and the accusative-plural ending शस् are both replaced by शि, the ending ई. शि is a सर्वनामस्थान, so it draws the नुम् augment on the stem (7.1.72) and lengthens the vowel: फल → फलानि, वन → वनानि, मधु → मधूनि. This is why a neuter's nominative and accusative plural are one and the same form and end in -आनि.
నపుంసక (క్లీబ) శబ్దంలో ప్రథమా బహువచనం జస్, ద్వితీయా బహువచనం శస్ రెండూ శి — ఈ ప్రత్యయం — గా మారతాయి. శి సర్వనామస్థానం కనుక ప్రాతిపదికానికి నుమ్ ఆగమం (7.1.72), దీర్ఘం వస్తాయి: ఫల → ఫలాని, వన → వనాని, మధు → మధూని. అందుకే నపుంసకపు ప్రథమా, ద్వితీయా బహువచనాలు ఒకటే రూపం, –ఆని అంతం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
नपुंसकस्य झलचः 7.1.72 · प्रकरण 7← उद्दामानि; यौवनानि
a neuter stem takes the नुम् augment in the strong cases
A neuter stem ending in a झल् (a consonant) or an अच् (a vowel) takes the नुम् augment — a nasal न् before its last vowel — in the सर्वनामस्थान, the strong cases, which for a neuter are the nominative and accusative dual and plural: फल → फलानि, मधु → मधूनि, जगत् → जगन्ति, and the dual मधुनी. The augment is what puts the न् into a neuter's -आनि, -ऊनि and -अन्ति.
ఝల్ (హల్లు) గానీ అచ్ (అచ్చు) గానీ అంతమయ్యే నపుంసక శబ్దం సర్వనామస్థానంలో — నపుంసకానికి ప్రథమా, ద్వితీయా ద్వివచన, బహువచనాలలో — నుమ్ ఆగమం, అంటే చివరి అచ్చు ముందు న్, తీసుకుంటుంది: ఫల → ఫలాని, మధు → మధూని, జగత్ → జగన్ని, ద్వివచనం మధునీ. ఈ ఆగమమే నపుంసకపు –ఆని, –ఊని, –అన్ని రూపాల్లోని న్.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो गुणे 6.1.97 · प्रकरण 8← यः
a non-final अ before a guṇa vowel merges forward (para-rūpa)
When a non-final short अ is followed by a guṇa vowel (अ, ए, ओ), the single substitute is the later vowel alone — para-rūpa, the second stands — not a guṇa of the two. It keeps a stem-final अ from doubling with an affix that opens on such a vowel, so only the affix’s vowel is heard.
అంత్యం కాని హ్రస్వ అ తరువాత గుణాచ్చు (అ, ఏ, ఓ) వస్తే, రెండింటి స్థానంలో పరమైన అచ్చు ఒక్కటే మిగులుతుంది — పరరూపం, రెండవది నిలుస్తుంది — గుణం కాదు. అలా అకారాంత శబ్దం అటువంటి అచ్చుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయంతో కలిసినప్పుడు ప్రత్యయపు అచ్చు మాత్రమే వినబడుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अहन् 8.2.68 · प्रकरण 10← शिलावेश्मभिः
the word अहन् substitutes रु for its final न् at word-end
The stem अहन् "day" substitutes रु for its final न् at पदान्त: अहन् → अहर्/अहः. So the nominative and accusative singular are अहः, and before a consonant ending the रु shows as -र् which then voices to -ओ (अहोभ्याम्, from अहर् + भ्याम्). The rule is stated for this one word, which is why अहन् does not decline like an ordinary an-stem neuter.
అహన్ "దినం" శబ్దం పదాంతంలో తన చివరి న్ కు రు ఆదేశం తీసుకుంటుంది: అహన్ → అహర్/అహః. కాబట్టి ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనం అహః; హల్లు ప్రత్యయం ముందు రు –ర్ గా, తర్వాత ఘోషమై –ఓ గా (అహోభ్యామ్, అహర్ + భ్యామ్). ఈ సూత్రం ఈ ఒక్క శబ్దానికే చెప్పబడింది, అందుకే అహన్ సాధారణ నకారాంత నపుంసకంలా విభక్తం కాదు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वरादिनिपातमव्ययम् 1.1.37 · प्रकरण 11← अधिवसेः
the स्वरादि words and the निपात particles are called अव्यय (indeclinable)
The words of the स्वरादि list (स्वर्, अन्तर्, प्रातर् and the rest) and the निपात particles are termed अव्यय — indeclinable, taking no case ending and never changing form. Because the प्रादि prefixes are निपात (by 1.4.58), a preverb like प्र in प्रभवति "he arises" is an अव्यय; that is why it stands unchanged before the root.
స్వరాది గణపు శబ్దాలు (స్వర్, అంతర్, ప్రాతర్ మొదలైనవి) మరియు నిపాత శబ్దాలు అవ్యయ సంజ్ఞ పొందుతాయి — అవ్యయం, విభక్తి తీసుకోని, ఎప్పుడూ రూపం మారని పదం. ప్రాది ఉపసర్గలు నిపాతాలు కావటాన (1.4.58 చేత), ప్రభవతి "ఉద్భవించును" లోని ప్ర ఉపసర్గ అవ్యయం; అందుకే అది ధాతువు ముందు మారకుండా నిలుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् 1.3.78 · प्रकरण 12← अधिवसेः
in the remaining case, a root in the active takes परस्मैपद
In the case left over (शेष — a root not sent to the middle by the preceding rules), when the ending stands for the agent (कर्तरि, the active sense) the root takes परस्मैपद, the set of personal endings that turn the action away from the agent. This is the default that catches every root the आत्मनेपद rules did not claim: भू "be, become" is such a root, so भवति "he becomes" and प्रभवति "he arises" take the active endings. The derivation names this rule where it chooses the active set.
మిగిలిన సందర్భంలో (శేషం — ముందటి సూత్రాలు ఆత్మనేపదానికి పంపని ధాతువు), ప్రత్యయం కర్తను సూచించినప్పుడు (కర్తరి, కర్తృ అర్థం) ధాతువు పరస్మైపదాన్ని — క్రియను కర్త నుండి దూరంగా మళ్ళించే పురుష ప్రత్యయాల గణాన్ని — తీసుకుంటుంది. ఇది ఆత్మనేపద సూత్రాలు తీసుకోని ప్రతి ధాతువునూ పట్టుకొనే మూలనియమం: భూ "అగు, ఉండు" అటువంటి ధాతువు, కాబట్టి భవతి "అగును", ప్రభవతి "ఉద్భవించును" పరస్మైపద ప్రత్యయాలను తీసుకుంటాయి. ఆ గణాన్ని ఎంచుకొనే చోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ते प्राग्धातोः 1.4.80 · प्रकरण 12← अधिवसेः
the prefixes (gati and upasarga) stand before the root
The words just named — the upasargas and the other gati particles — are placed before the root (धातु) they qualify. This is the rule that fixes a prefix's position at the head of the verb. So प्र stands before मद् in प्रमत्तः "heedless", आ before लिङ्ग् in आलिङ्ग्य "having embraced", आ before इ in एत्य "having come". The seam between prefix and root is then handled by sandhi, but their order is settled here.
ఇప్పుడే పేర్కొన్న పదాలు — ఉపసర్గలు, ఇతర గతి పదాలు — తాము విశేషించే ధాతువుకు ముందు ఉంచబడతాయి. ఉపసర్గ స్థానాన్ని క్రియ మొదట స్థిరపరచే సూత్రం ఇది. అలా ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తగలవాడు" లో ప్ర మద్ ముందు, ఆలిఙ్గ్య "కౌగిలించి" లో ఆ లిఙ్గ్ ముందు, ఏత్య "వచ్చి" లో ఆ ఇ ముందు నిలుస్తుంది. ఉపసర్గ, ధాతువుల మధ్య సంధి తరవాత జరుగుతుంది, కానీ వాటి క్రమం ఇక్కడ స్థిరమవుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कर्तरि शप् 3.1.68 · प्रकरण 12← अधिवसेः
the class-sign शप् is added after a root, in the active, before a present-system ending
In the active (कर्तरि, when the verb agrees with its agent), the affix शप् — which surfaces as a plain अ, its श् and प् being only markers — is placed between a root and a following सार्वधातुक ending (the present-system endings). It is the class-sign (विकरण) of the first, sixth and tenth verb classes, and it is what makes their present stems thematic. So भू "to be" takes शप् to give भू + अ + ति, which goes on to भवति "he is" — the poem's भवति and प्रभवति; हृ "to carry" likewise gives हरति "he carries". Where a class takes a different sign, or none, this rule does not apply.
కర్తరి ప్రయోగంలో (క్రియ కర్తతో సమన్వయించినప్పుడు) శప్ ప్రత్యయం — దీని శ్, ప్ కేవలం గుర్తులు కావటాన కేవలం అ గా కనబడేది — ధాతువుకూ, తరువాతి సార్వధాతుక ప్రత్యయానికీ (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలకు) మధ్య చేరుతుంది. ఇది మొదటి, ఆరవ, పదవ ధాతుగణాల వికరణం (గణచిహ్నం); వాటి వర్తమాన అఙ్గాలను థెమాటిక్ గా చేసేది ఇదే. అలా భూ "ఉండుట" శప్ తీసుకొని భూ + అ + తి అవుతుంది, అది భవతి "ఉన్నాడు" గా కొనసాగుతుంది — కావ్యంలోని భవతి, ప్రభవతి; హృ "మోయుట" కూడా హరతి "మోస్తాడు" గా అవుతుంది. వేరే వికరణం తీసుకునే గణానికి, లేదా ఏదీ తీసుకోని గణానికి ఈ సూత్రం వర్తించదు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वर्तमाने लट् 3.2.123 · प्रकरण 12← प्रथयति
the present tense लट् for an action going on now
For an action going on now, the affix लट् — the present tense — is placed after the root. भू “to be” gives भवति, “is”. लट् is the first of the ten लकारs, the slots the tense-and-mood endings fill.
ఇప్పుడు జరుగుతున్న క్రియకు ధాతువు తరువాత లట్ — వర్తమాన లకారం — వస్తుంది. భూ (ఉండుట) → భవతి. పది లకారాల్లో లట్ మొదటిది; కాలార్థ ప్రత్యయాలు నిండే స్థానాలే ఈ లకారాలు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ् 3.3.161 · प्रकरण 12← अधिवसेः
लिङ् (the optative) in command, invitation, address, entreaty, deliberation and prayer
In the senses of injunction (विधि), invitation, respectful address, solicited request, deliberative question and prayer, a root takes लिङ् — the optative or "potential". It renders "should, may, would": गच्छेत् "he should go", कुर्यात् "he should do". The one mood carries the whole range from a rule laid down to a wish expressed.
విధి, నిమంత్రణ, ఆమంత్రణ, అధీష్ట (గౌరవంతో కోరడం), సంప్రశ్న (ఆలోచనతో ప్రశ్నించడం), ప్రార్థన — ఈ అర్థాల్లో ధాతువుకు లిఙ్ (విధిలిఙ్) వస్తుంది. "చేయవలెను, చేయవచ్చు" అనే భావం: గచ్ఛేత్ "వెళ్ళవలెను", కుర్యాత్ "చేయవలెను". విధి నుండి కోరిక దాకా ఈ ఒక్క లకారమే మోస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् 3.4.78 · प्रकरण 12← अधिवसेः
the eighteen personal endings (तिङ्) that replace a verb's tense-marker (लकार)
This one sūtra names, in a single run, all eighteen verbal personal endings — the तिङ् set — that stand in for the abstract tense-marker (लकार) a verb first receives. Nine are parasmaipada (active): तिप् तस् झि, सिप् थस् थ, मिप् वस् मस्; nine are ātmanepada (middle): त आताम् झ, थास् आथाम् ध्वम्, इट् वहि महिङ् — three persons against singular, dual and plural in each voice. Every finite verb in the poem takes one: चक्रे "he did" reaches the ātmanepada त, रुणद्धि "he obstructs" the parasmaipada तिप्, द्रक्ष्यसि "you will see" the सिप्. It is the verb's counterpart to 4.1.2, which lists the noun's सुप् endings.
ఈ ఒక్క సూత్రం, ఒక క్రియ మొదట పొందే భావ కాలచిహ్నం (లకారం) స్థానంలో వచ్చే పద్దెనిమిది క్రియా పురుష ప్రత్యయాలను — తిఙ్ గణాన్ని — ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది. తొమ్మిది పరస్మైపదం: తిప్ తస్ ఝి, సిప్ థస్ థ, మిప్ వస్ మస్; తొమ్మిది ఆత్మనేపదం: త ఆతామ్ ఝ, థాస్ ఆథామ్ ధ్వమ్, ఇట్ వహి మహిఙ్ — ప్రతి పదంలో మూడు పురుషలు ఏకవచన, ద్వివచన, బహువచనాలకు ఎదురుగా. కావ్యంలోని ప్రతి తిఙంత క్రియా వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది: చక్రే "చేశాడు" ఆత్మనేపద త ను, రుణద్ధి "అడ్డగిస్తాడు" పరస్మైపద తిప్ ను, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" సిప్ ను చేరుకుంటాయి. నామపదపు సుప్ ప్రత్యయాలను పేర్కొనే 4.1.2 కు ఇది క్రియాపరమైన జోడి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
इतश्च 3.4.100 · प्रकरण 12← अधिवसेः
and the final इ of a ङित् personal ending is dropped
And the final इ of a personal ending that is marked ङित् is dropped. Such endings stand in the imperfect (लङ्), the optative (विधिलिङ्) and the other secondary tenses. So the third-person ति, having lost its इ, ends in a bare त्: भू gives अभूत् "it became", वस् gives व्यवस्येत् and अधिवसेः; the second-person सि gives a final -ः: गच्छेः "you would go", यायाः "you would go", भूः. It is what makes these forms end short where the present ends in -ति and -सि.
మరియు ఙిత్ గుర్తుగల పురుష ప్రత్యయపు అంత్య ఇ లోపిస్తుంది. ఇలాంటి ప్రత్యయాలు అనద్యతన భూత (లఙ్), విధ్యర్థ (విధిలిఙ్) మొదలైన కాలాల్లో నిలుస్తాయి. అలా ప్రథమ పురుష తి తన ఇ ని కోల్పోయి కేవలం త్ తో చివరవుతుంది: భూ అభూత్ "అయ్యింది" ను, వస్ వ్యవస్యేత్, అధివసేః ను ఇస్తుంది; మధ్యమ పురుష సి అంత్య -ః ను ఇస్తుంది: గచ్ఛేః "వెళ్తావు", యాయాః "వెళ్తావు", భూః. వర్తమానం -తి, -సి తో చివరయ్యే చోట ఈ రూపాలు పొట్టిగా చివరయ్యేలా చేసేది ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च 3.4.103 · प्रकरण 12← अधिवसेः
the optative adds the augment यासुट् before its parasmaipada endings, and it is ङित्
In the optative (विधिलिङ्, "you should / would"), before the parasmaipada personal endings the augment यासुट् — the piece यास् — is inserted between the stem and the ending. It is pronounced उदात्त (high-pitched) and is marked ङित्. The ङित् mark matters: it forbids the strengthening (गुण) of the root vowel that a plain ending would cause, so the root stays weak. So कृ "to do" reaches कुर्यात् "he should do"; गम् "to go" reaches गच्छेः "you would go"; अस् "to be" reaches स्यात् "it would be". The यास् is worn down to या and then further by the rules that follow.
విధ్యర్థంలో (విధిలిఙ్, "చేయవలెను / చేయును"), పరస్మైపద పురుష ప్రత్యయాల ముందు యాసుట్ ఆగమం — యాస్ అనే భాగం — అంగానికీ ప్రత్యయానికీ మధ్య చేర్చబడుతుంది. ఇది ఉదాత్త స్వరంతో పలుకబడుతుంది, ఙిత్ గుర్తుగలది. ఈ ఙిత్ గుర్తు ముఖ్యం: సాధారణ ప్రత్యయం కలిగించే ధాతు స్వరపు గుణాన్ని అది నిషేధిస్తుంది, కనుక ధాతువు బలహీనంగా నిలుస్తుంది. అలా కృ "చేయుట" కుర్యాత్ "చేయవలెను" కు; గమ్ "వెళ్ళుట" గచ్ఛేః "వెళ్తావు" కు; అస్ "ఉండుట" స్యాత్ "ఉండును" కు చేరుతుంది. యాస్ యా గా, ఆ తరవాత మరింత, తరవాతి సూత్రాల చేత అరిగిపోతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिङ्शित्सार्वधातुकम् 3.4.113 · प्रकरण 12← अधिवसेः
a तिङ् ending and a शित् affix are called सार्वधातुक
A तिङ् ending (तिङ्, the block of finite personal endings) and any शित् affix (शित्, one that carries श् as its इत् mark, such as the class-signs शप् and श्यन्) are called सार्वधातुक — "reaching the whole root", the class of affixes that stand in the present system and act on the root as a whole. भवति "he becomes" ends in the तिङ् ending तिप् and carries the class-sign शप्, both सार्वधातुक. The name matters because other rules turn on it — some strengthenings apply only before a सार्वधातुक affix. The derivation names this rule where it fixes the affix as सार्वधातुक.
తిఙ్ ప్రత్యయం (తిఙ్ — క్రియాపదపు పురుష ప్రత్యయాల గణం) మరియు ఏదైనా శిత్ ప్రత్యయం (శిత్ — శ్ను ఇత్గా కలిగినది, శప్, శ్యన్ వంటి గణచిహ్నాలు) సార్వధాతుక సంజ్ఞ పొందుతాయి — "ధాతువు పూర్తికి చేరునది", వర్తమాన వ్యవస్థలో నిలిచి ధాతువును మొత్తంగా వర్తించే ప్రత్యయాల గణం. భవతి "అగును" తిఙ్ ప్రత్యయం తిప్తో అంతమై గణచిహ్నం శప్ను కలిగి ఉంది, రెండూ సార్వధాతుకాలు. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం — కొన్ని బలపరిచే మార్పులు సార్వధాతుక ప్రత్యయం ముందు మాత్రమే జరుగుతాయి. ప్రత్యయాన్ని సార్వధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लोपो व्योर्वलि 6.1.66 · प्रकरण 12← अधिवसेः
व् and य् are dropped before a consonant of the वल् set
A व् or a य् is dropped when a वल् consonant follows — वल् being the consonants other than य्, that is, the ordinary stops, sibilants and the rest. So in the optative इय् loses its य् before the ending's स्: गम् reaches गच्छेः through गच्छ् + अ + इय् + स् → गच्छ् + अ + इ + स्. And भू "to be" reaches अभूत् "it became" when the व् of the aorist stem भूव् drops before त्: अ + भू + व् + त् → अ + भू + त्; likewise भूः. Strip these glides and the vowel before them stands bare against the ending.
వల్ హల్లు తరవాత వచ్చినపుడు వ్ గాని య్ గాని లోపిస్తుంది — వల్ అనగా య్ తప్ప మిగిలిన హల్లులు, అనగా సాధారణ స్పర్శలు, ఊష్మలు మొదలైనవి. అలా విధ్యర్థంలో ఇయ్ తన య్ ను ప్రత్యయపు స్ ముందు కోల్పోతుంది: గమ్ గచ్ఛ్ + అ + ఇయ్ + స్ → గచ్ఛ్ + అ + ఇ + స్ ద్వారా గచ్ఛేః కు చేరుతుంది. మరియు భూ "ఉండుట" — లుఙ్ అంగం భూవ్ యొక్క వ్ త్ ముందు లోపించినపుడు — అభూత్ "అయ్యింది" కు చేరుతుంది: అ + భూ + వ్ + త్ → అ + భూ + త్; భూః కూడా అలాగే. ఈ అర్ధస్వరాలను తొలగిస్తే వాటి ముందరి అచ్చు ప్రత్యయాన్ని ఎదుర్కొని ఒంటరిగా నిలుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य 7.2.79 · प्रकरण 12← अधिवसेः
in the optative, the स् of the ending and its augment is dropped, unless it is the last sound
In the optative (लिङ्), a स् belonging to the sārvadhātuka ending or to its यासुट् augment is dropped — but only a स् that is not the final sound of the form. So the यास् augment, whose स् is not final, loses it and becomes या: गम् reaches गच्छेः through गच्छ् + अ + यास् + स् → गच्छ् + अ + या + स्, where the first स् (of यास्) goes and the last स् (the ending) stays. वस् "to dwell" gives अधिवसेः, and या "to go" gives यायाः. Where the स् would be the last sound of the word it is kept, which is why the ending's own स् survives.
విధ్యర్థంలో (లిఙ్), సార్వధాతుక ప్రత్యయానికి గాని దాని యాసుట్ ఆగమానికి గాని చెందిన స్ లోపిస్తుంది — కాని రూపపు చివరి ధ్వని కాని స్ మాత్రమే. అలా యాస్ ఆగమం, దాని స్ చివరిది కాదు కనుక, దాన్ని కోల్పోయి యా అవుతుంది: గమ్ గచ్ఛ్ + అ + యాస్ + స్ → గచ్ఛ్ + అ + యా + స్ ద్వారా గచ్ఛేః కు చేరుతుంది, ఇక్కడ మొదటి స్ (యాస్ ది) పోతుంది, చివరి స్ (ప్రత్యయానిది) నిలుస్తుంది. వస్ "నివసించుట" అధివసేః ను, యా "వెళ్ళుట" యాయాః ను ఇస్తుంది. స్ పదపు చివరి ధ్వని అయ్యే చోట అది నిలుపబడుతుంది, అందుకే ప్రత్యయపు సొంత స్ మిగులుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो येयः 7.2.80 · प्रकरण 12← अधिवसेः
after a stem ending in अ, the या of the optative augment becomes इय्
After a stem that ends in short अ, the या left from the optative augment यासुट् is replaced by इय्. This is the step that turns the first-class present stem into its optative shape. So गम् "to go", whose present stem गच्छ + अ ends in अ, reaches गच्छ् + अ + या + स् → गच्छ् + अ + इय् + स्, on the way to गच्छेः "you would go"; वह् in the causative gives वाहयेत् the same way. Where the stem does not end in अ the या stays, as in यायाः from या.
హ్రస్వ అ తో చివరయ్యే అంగం తరవాత, విధ్యర్థ ఆగమం యాసుట్ నుండి మిగిలిన యా ఇయ్ చే మార్చబడుతుంది. మొదటి గణపు వర్తమాన అంగాన్ని దాని విధ్యర్థ రూపంగా మార్చే మెట్టు ఇదే. అలా గమ్ "వెళ్ళుట", దాని వర్తమాన అంగం గచ్ఛ + అ అ తో చివరవుతుంది కనుక, గచ్ఛ్ + అ + యా + స్ → గచ్ఛ్ + అ + ఇయ్ + స్ కు చేరి, గచ్ఛేః "వెళ్తావు" వైపు సాగుతుంది; వహ్ ప్రేరణార్థంలో వాహయేత్ ను అలాగే ఇస్తుంది. అంగం అ తో చివరవని చోట యా నిలుస్తుంది, యా నుండి యాయాః లో వలె.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अ अ 8.4.68 · not in the abridgement← अधिवसेः
the short अ, held open through the derivation, returns to its close sound at the end
The last sūtra of the Aṣṭādhyāyī. Throughout a derivation the short अ is treated as though it were open (विवृत), like the long आ, so that the rules can reach it; this rule restores its natural close (संवृत) sound once the derivation is done. It is the final step of nearly every chain — of चक्रे, of प्रमत्तः, and the rest. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.
అష్టాధ్యాయి చివరి సూత్రం. వ్యుత్పత్తి అంతటా హ్రస్వ అ ను విచ్చుకున్నట్టుగా (వివృత), దీర్ఘ ఆ వలె, గ్రహిస్తారు — తద్వారా నియమాలు దానిని అందుకోగలుగుతాయి; వ్యుత్పత్తి ముగిసిన పిదప ఈ సూత్రం దాని సహజ సంవృత ధ్వనిని తిరిగి ఇస్తుంది. ఇది దాదాపు ప్రతి గొలుసుకూ చివరి మెట్టు — చక్రే కు, ప్రమత్తః కు, మిగిలిన వాటికి. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text
१समासविग्रहthe compounds, unpacked
नीचैराख्यम्
नीचैस् · आख्या
नीचैः इति आख्या यस्य तम्
बहुव्रीहि — the one whose name is "Nīcaiḥ"
बहुव्रीहि — it refers to गिरिम्. the hill called Nīcaiḥ — the name means "low", which is a joke the verse then spends three lines undoing
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“nīcairityākhyā yasya taṃ nīcairākhyaṃ girimadhivaseḥ”
विश्रामहेतोः
विश्राम · हेतु
विश्रामस्य हेतोः
तत्पुरुष (genitive) — for the sake of rest
तत्पुरुष. to rest — Mallinātha glosses विश्राम as खेदापनय, the taking away of tiredness, and names the rule that puts a cause in the genitive rather than the ablative
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“viśrāmo viśramaḥ khedāpanayaḥ … tasya hetoḥ | viśrāmārthamityarthaḥ || “ṣaṣṭhī hetuprayoge” iti ṣaṣṭhī”
त्वत्सम्पर्कात्
त्वद् · सम्पर्क
तव सम्पर्कात्
तत्पुरुष (genitive) — from contact with you
तत्पुरुष. from your touch — Mallinātha glosses तव सङ्गात्. The cloud settling on the hill is what makes it shiver
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“tvatsamparkāttava saṅgāt”
प्रौढपुष्पैः
प्रौढ · पुष्प
प्रौढानि पुष्पाणि येषां तैः
बहुव्रीहि — by the ones whose flowers are full out
बहुव्रीहि — it refers to कदम्बैः. kadambas in full flower — Mallinātha glosses प्रबुद्धकुसुमैः, their flowers awake. The kadamba's round bristling head is what the comparison needs
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“prauḍhapuṣpaiḥ prabuddhakusumaiḥ kadambairnīpavṛkṣaiḥ”
पण्यस्त्रीरतिपरिमलोद्गारिभिः
पण्य · स्त्री · रति · परिमल · उद्गारिन्
पण्याः स्त्रियः
कर्मधारय — women who are bought — Śabdārṇava's row of words for them ends in रूपजीविनी, one who lives by her looks
पण्यस्त्रीणां रतयः
तत्पुरुष (genitive) — and their lovemaking
रतीनां परिमलः
तत्पुरुष (genitive) — the scent it leaves — Amara defines परिमल as the smell that comes of pressing, and is pleasing
परिमलम् उद्गिरन्ति इति परिमलोद्गारीणि
तत्पुरुष (accusative) — and the chambers that give it off
तत्पुरुष — it agrees with शिलावेश्मभिः. breathing out the scent left by townsmen and the women they pay — Mallinātha defends the word उद्गार, quoting Daṇḍin: a coarse word in a figurative sense is not coarse, and can be the making of a poem
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“tāsāṃ ratiṣu yaḥ parimalo gandhaviśeṣaḥ … tamudgirantyāviṣkurvantīti tathoktāni taiḥ”
शिलावेश्मभिः
शिला · वेश्मन्
शिलानां वेश्मानि
तत्पुरुष (genitive) — houses made of rock
तत्पुरुष. the stone chambers — Mallinātha glosses कन्दरैः, the caves in the hillside, which the townsmen use as rooms
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“śilāveśmabhiḥ kandaraiḥ”
२प्रतिपदार्थeach word, its form and sense
a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular
नीचैराख्यम्
printed नीचैराख्यं
आख्या
a name — but the compound is a bahuvrīhi and means the hill that carries it. आख्या is an ā-stem feminine as a noun and takes the masculine in -a here, with the गिरिम् it describes
a-stem masculine
The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः.
అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్షః, యక్షౌ, యక్షాః.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
a-stem masculine
The largest noun class, and the one every other declension is measured against: यक्ष, राम. The nominative singular यक्षः ends in a visarga that is a buried स् (8.2.66, then 8.3.15); the instrumental शापेन comes from टा becoming इन after an a-stem (7.1.12) and then अ + इ → ए (6.1.87); the locative plural is यक्षेषु. Adjectives in अ — प्रमत्त, भोग्य — decline the same way in the masculine, so प्रमत्तः and भोग्येण sit in this same table.
అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్ష, రామ. శబ్దమంజరిలో మొదటి శబ్దం 'రామః రామౌ రామాః'. ప్రథమా ఏకవచనం యక్షః (దాగిన స్), తృతీయా శాపేన (టా → ఇన 7.1.12; అ + ఇ → ఏ 6.1.87), సప్తమీ బహువచనం యక్షేషు. అకారాంత విశేషణాలు — ప్రమత్త, భోగ్య — పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి; ప్రమత్తః, భోగ్యేణ ఇదే పట్టికలో ఉంటాయి.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | आख्यः | आख्यौ | आख्याः |
| द्वितीया | आख्यम् | आख्यौ | आख्यान् |
| तृतीया | आख्येन | आख्याभ्याम् | आख्यैः |
| चतुर्थी | आख्याय | आख्याभ्याम् | आख्येभ्यः |
| पञ्चमी | आख्यात् | आख्याभ्याम् | आख्येभ्यः |
| षष्ठी | आख्यस्य | आख्ययोः | आख्यानाम् |
| सप्तमी | आख्ये | आख्ययोः | आख्येषु |
| सम्बोधन | आख्य | आख्यौ | आख्याः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern राम declines on
6.1.107अमि पूर्वः
रामम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
i-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular
गिरिम्
printed गिरिमधिवसेस्तत्र
गिरि
the hill — in the accusative, not the locative, because of the prefix on the verb: Mallinātha names the rule
i-stem masculine
A short-i stem: अद्रिः, अद्री, अद्रयः. The i lengthens or takes guṇa before most endings.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
i-stem masculine
Nouns whose stem ends in short इ, in the masculine: हरि, अद्रि, कवि. The nominative singular is हरिः; the instrumental हरिणा takes ना for टा after a short इ-stem (7.3.120); the dative हरये and the genitive/ablative हरेः show guṇa (7.3.111, 6.1.110); the locative singular हरौ ends in औ (7.3.119). Śabdamañjarī drills it as हरिः हरी हरयः.
హ్రస్వ ఇకారాంత పుంలింగ శబ్దాలు: హరి, అద్రి, కవి. ప్రథమైకవచనం హరిః; తృతీయైకవచనం హరిణా — హ్రస్వ ఇకారాంతం తరువాత టా → నా (7.3.120); చతుర్థి హరయే, షష్ఠి/పంచమి హరేః గుణంతో (7.3.111, 6.1.110); సప్తమైకవచనం హరౌ, ఔ కారాంతం (7.3.119). శబ్దమంజరి “హరిః హరీ హరయః”.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | गिरिः | गिरी | गिरयः |
| द्वितीया | गिरिम् | गिरी | गिरीन् |
| तृतीया | गिरिणा | गिरिभ्याम् | गिरिभिः |
| चतुर्थी | गिरये | गिरिभ्याम् | गिरिभ्यः |
| पञ्चमी | गिरेः | गिरिभ्याम् | गिरिभ्यः |
| षष्ठी | गिरेः | गिर्योः | गिरीणाम् |
| सप्तमी | गिरौ | गिर्योः | गिरिषु |
| सम्बोधन | गिरे | गिरी | गिरयः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
i-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern हरि declines on
6.1.107अमि पूर्वः
हरिम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√वस्, class 1, विधिलिङ्, parasmaipada, second person singular
अधिवसेः
printed गिरिमधिवसेस्तत्र
√वस् with अधि
you should settle on — the optative again, as at 1.20: advice rather than an order. The prefix अधि is what turns the place into a direct object
optative, विधिलिङ्
What would, should, or might be: स्यात् 'there might be', उपेक्षेत 'would he overlook'.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
| प्रथम | वसेत् | वसेताम् | वसेयुः |
|---|---|---|---|
| मध्यम | वसेः | वसेतम् | वसेत |
| उत्तम | वसेयम् | वसेव | वसेम |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
√वस् · class 1 · विधिलिङ्
वसँ
1.3.1भूवादयो धातवः
व॒सँ
and, without changing the form,1.3.2
1.3.9तस्य लोपः
वस्
1.4.58प्रादयः
अधि + वस्
and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80
3.3.161विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ्
अधि + वस् + लिँङ्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
अधि + वस् + ल्
and, without changing the form,1.3.78
3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
अधि + वस् + सिप्
and, without changing the form,1.3.3
1.3.9तस्य लोपः
अधि + वस् + सि
and, without changing the form,1.2.453.4.1131.1.431.1.37
3.1.68कर्तरि शप्
अधि + वस् + शप् + सि
and, without changing the form,1.3.31.3.8
1.3.9तस्य लोपः
अधि + वस् + अ + सि
and, without changing the form,3.4.1131.1.431.1.37
3.4.100इतश्च
अधि + वस् + अ + स्
3.4.103यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च
अधि + वस् + अ + यासुँट् + स्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
अधि + वस् + अ + यास् + स्
and, without changing the form,1.4.13
7.2.79लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य
अधि + वस् + अ + या + स्
7.2.80अतो येयः
अधि + वस् + अ + इय् + स्
6.1.66लोपो व्योर्वलि
अधि + वस् + अ + इ + स्
and, without changing the form,1.4.14
6.1.87आद्गुणः
अधि + वस् + ए + स्
8.2.66ससजुषो रुः
अधि + वस् + ए + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्
अधि + वस् + ए + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
अधि + वस् + ए + ः
8.4.68अ अ
अधिवसेः
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
अव्यय
तत्र
printed गिरिमधिवसेस्तत्र
तत्र
there — Mallinātha places it: विदिशासमीपे, near Vidiśā
indeclinable
An indeclinable — no case, no number, one form everywhere.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
u-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular
विश्रामहेतोः
हेतु
for the sake of — हेतु in the genitive is the ordinary way to say "because of", and Mallinātha names the rule for it
u-stem masculine
A short-u stem: तरुः, तरू, तरवः. Adjectives like गुरु decline this way in the masculine.
హ్రస్వ ఉకారాంతం: తరుః, తరూ, తరవః. గురు వంటి విశేషణాలు పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
u-stem masculine
Nouns whose stem ends in short उ, in the masculine: गुरु, तरु, शम्भु. The nominative singular is गुरुः; the instrumental singular गुरुणा has ना for the ending टा after a short इ/उ stem (7.3.120), not the इन of the a-stem. The locative plural गुरुषु has षु after उ (ṣatva). The strong cases show guṇa: गुरवः, गुरोः. Śabdamañjarī drills it as गुरुः गुरू गुरवः.
ఉకారాంత పుంలింగ శబ్దాలు: గురు, తరు, శంభు. ప్రథమైకవచనం గురుః; తృతీయైకవచనం గురుణా — హ్రస్వ ఇ/ఉ కారాంతం తరువాత టా → నా (7.3.120), అకారాంతంలోని ఇన కాదు. సప్తమీ బహువచనం గురుషు (ఉ తరువాత షత్వం). బలమైన విభక్తుల్లో గుణం: గురవః, గురోః. శబ్దమంజరి "గురుః గురూ గురవః".
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | हेतुः | हेतू | हेतवः |
| द्वितीया | हेतुम् | हेतू | हेतून् |
| तृतीया | हेतुना | हेतुभ्याम् | हेतुभिः |
| चतुर्थी | हेतवे | हेतुभ्याम् | हेतुभ्यः |
| पञ्चमी | हेतोः | हेतुभ्याम् | हेतुभ्यः |
| षष्ठी | हेतोः | हेत्वोः | हेतूनाम् |
| सप्तमी | हेतौ | हेत्वोः | हेतुषु |
| सम्बोधन | हेतो | हेतू | हेतवः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
u-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern शम्भु declines on
7.3.111घेर्ङिति
शम्भो+अस्
6.1.110ङसिङसोश्च
शम्भोस्
8.2.66ससजुषो रुः
शम्भोरुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
शम्भोः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem masculine, पञ्चमी एकवचन ablative singular
त्वत्सम्पर्कात्
सम्पर्क
from the contact — the ablative of what caused it
a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, पञ्चमी एकवचन ablative singular
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | सम्पर्कः | सम्पर्कौ | सम्पर्काः |
| द्वितीया | सम्पर्कम् | सम्पर्कौ | सम्पर्कान् |
| तृतीया | सम्पर्केण | सम्पर्काभ्याम् | सम्पर्कैः |
| चतुर्थी | सम्पर्काय | सम्पर्काभ्याम् | सम्पर्केभ्यः |
| पञ्चमी | सम्पर्कात् | सम्पर्काभ्याम् | सम्पर्केभ्यः |
| षष्ठी | सम्पर्कस्य | सम्पर्कयोः | सम्पर्काणाम् |
| सप्तमी | सम्पर्के | सम्पर्कयोः | सम्पर्केषु |
| सम्बोधन | सम्पर्क | सम्पर्कौ | सम्पर्काः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, पञ्चमी एकवचन ablative singular · the pattern राम declines on
7.1.12टाङसिङसामिनात्स्याः
राम + आत्
6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
रामात्
8.2.39झलां जशोऽन्ते
रामाद्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular
पुलकितम्
printed पुलकितमिव
पुलकित, from पुलक with the suffix इतच्
with its hair standing up — Mallinātha unpacks the formation: पुलका अस्य जाताः, bristles have come to it, and names the suffix. The hill bristling with kadamba flower is a body's skin at a touch. It is made from a noun by the suffix इतच्, "having got"
a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | पुलकितः | पुलकितौ | पुलकिताः |
| द्वितीया | पुलकितम् | पुलकितौ | पुलकितान् |
| तृतीया | पुलकितेन | पुलकिताभ्याम् | पुलकितैः |
| चतुर्थी | पुलकिताय | पुलकिताभ्याम् | पुलकितेभ्यः |
| पञ्चमी | पुलकितात् | पुलकिताभ्याम् | पुलकितेभ्यः |
| षष्ठी | पुलकितस्य | पुलकितयोः | पुलकितानाम् |
| सप्तमी | पुलकिते | पुलकितयोः | पुलकितेषु |
| सम्बोधन | पुलकित | पुलकितौ | पुलकिताः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern राम declines on
6.1.107अमि पूर्वः
रामम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
पुलकितम्, “with its hair standing on end”, is made from a noun. पुलक is a bristle, the hair that rises on the skin at a strong feeling; the suffix इतच्, “having got”, turns it into पुलकित, “one to whom bristles have come”. Mallinātha unpacks it — पुलका अस्य जाताः, “bristles have arisen on it” — and names the class of nouns the suffix attaches to (तारकादित्वादितच्प्रत्ययः). The kadambas in flower are the hill's risen hairs, and इव keeps it a likeness: a hill of stone can only seem to shiver at the cloud's touch.
పులకితమ్, “గగుర్పొడిచిన”, ఒక నామం నుండి కట్టబడింది. పులక అంటే గగుర్పాటు, బలమైన భావంతో చర్మంపై నిక్కబొడుచుకునే వెంట్రుక; ఇతచ్ ప్రత్యయం, “పొందిన”, దాన్ని పులకిత, “గగుర్పాటు కలిగినది”, గా చేస్తుంది. మల్లినాథుడు దాన్ని విప్పుతాడు — పులకా అస్య జాతాః, “దీనికి గగుర్పాట్లు కలిగాయి” — ఆ ప్రత్యయం చేరే నామగణాన్ని పేర్కొంటాడు (తారకాదిత్వాదితచ్ప్రత్యయః). విరిసిన కదంబాలు కొండ నిక్కబొడుచుకున్న వెంట్రుకలు, ఇవ దాన్ని పోలికగా నిలుపుతుంది: రాతికొండ నీ కౌగిలికి పులకించినట్లు తోచటం మాత్రమే సాధ్యం.
अव्यय
इव
printed पुलकितमिव
इव
as if — it keeps the bristling a supposal rather than a claim, which is what a hill made of stone requires
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय
a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural
प्रौढपुष्पैः
पुष्प
flowers — but the compound is a bahuvrīhi and means the trees that carry them. पुष्प is neuter as a noun and masculine here, taking the gender of the कदम्बैः it describes
a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | पुष्पः | पुष्पौ | पुष्पाः |
| द्वितीया | पुष्पम् | पुष्पौ | पुष्पान् |
| तृतीया | पुष्पेण | पुष्पाभ्याम् | पुष्पैः |
| चतुर्थी | पुष्पाय | पुष्पाभ्याम् | पुष्पेभ्यः |
| पञ्चमी | पुष्पात् | पुष्पाभ्याम् | पुष्पेभ्यः |
| षष्ठी | पुष्पस्य | पुष्पयोः | पुष्पाणाम् |
| सप्तमी | पुष्पे | पुष्पयोः | पुष्पेषु |
| सम्बोधन | पुष्प | पुष्पौ | पुष्पाः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural · the pattern राम declines on
7.1.9अतो भिस ऐस्
राम + ऐस्
6.1.88वृद्धिरेचि
रामैस्
8.2.66ससजुषो रुः
रामैरुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
रामैर्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामैः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural
कदम्बैः
कदम्ब
by the kadamba trees — Mallinātha glosses नीपवृक्षैः, which is the tree of 1.21 under its other name
a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | कदम्बः | कदम्बौ | कदम्बाः |
| द्वितीया | कदम्बम् | कदम्बौ | कदम्बान् |
| तृतीया | कदम्बेन | कदम्बाभ्याम् | कदम्बैः |
| चतुर्थी | कदम्बाय | कदम्बाभ्याम् | कदम्बेभ्यः |
| पञ्चमी | कदम्बात् | कदम्बाभ्याम् | कदम्बेभ्यः |
| षष्ठी | कदम्बस्य | कदम्बयोः | कदम्बानाम् |
| सप्तमी | कदम्बे | कदम्बयोः | कदम्बेषु |
| सम्बोधन | कदम्ब | कदम्बौ | कदम्बाः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural · the pattern राम declines on
7.1.9अतो भिस ऐस्
राम + ऐस्
6.1.88वृद्धिरेचि
रामैस्
8.2.66ससजुषो रुः
रामैरुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
रामैर्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामैः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular
यः
यद्
which — the relative that turns the last two lines into what the hill is known for
pronoun
A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern यद् declines on
7.2.102त्यदादीनामः
य+अ+स्
6.1.97अतो गुणे
य+स्
8.2.66ससजुषो रुः
यरुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
यः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
in-stem neuter, तृतीया बहुवचन instrumental plural
पण्यस्त्रीरतिपरिमलोद्गारिभिः
printed पण्यस्त्रीरतिपरिमलोद्गारिभिर्नागराणां
उद्गारिन्
giving off — an in-stem again, a thing said by what it does, as द्योतिन् was at 1.18. It is neuter here with the शिलावेश्मभिः it describes; the instrumental plural is the same in either gender
in-stem neuter
The same possessive stem in -in, taken as a neuter: the nominative and accusative singular drop the न् without lengthening, so प्रसविन् gives प्रसवि for both.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
in-stem masculine
Stems ending in इन् — the possessive and agent nouns “having …”: कामिन् “in love”, अर्थिन् “wanting”, दण्डिन् “staff-bearer”. The nominative singular lengthens the penult and sheds the न्, so कामिन् gives कामी (6.4.13, then 8.2.7); the strong cases keep the न् — कामिनौ, कामिनः — and the instrumental is कामिना. Śabdamañjarī drills यशस्वी यशस्विनौ यशस्विनः.
ఇన్ కారాంత శబ్దాలు — “…గలవాడు” అనే మత్వర్థీయ/కర్తృవాచకాలు: కామిన్ “ప్రేమగలవాడు”, అర్థిన్ “కోరేవాడు”, దండిన్ “దండముగలవాడు”. ప్రథమైకవచనం ఉపధను దీర్ఘంచేసి న్ ను వదులుతుంది — కామిన్ → కామీ (6.4.13, తరువాత 8.2.7); బలమైన విభక్తుల్లో న్ నిలుస్తుంది — కామినౌ, కామినః — తృతీయైకవచనం కామినా. శబ్దమంజరి “యశస్వీ యశస్వినౌ యశస్వినః”.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | उद्गारी | उद्गारिणौ | उद्गारिणः |
| द्वितीया | उद्गारिणम् | उद्गारिणौ | उद्गारिणः |
| तृतीया | उद्गारिणा | उद्गारिभ्याम् | उद्गारिभिः |
| चतुर्थी | उद्गारिणे | उद्गारिभ्याम् | उद्गारिभ्यः |
| पञ्चमी | उद्गारिणः | उद्गारिभ्याम् | उद्गारिभ्यः |
| षष्ठी | उद्गारिणः | उद्गारिणोः | उद्गारिणाम् |
| सप्तमी | उद्गारिणि | उद्गारिणोः | उद्गारिषु |
| सम्बोधन | उद्गारिन् | उद्गारिणौ | उद्गारिणः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
in-stem neuter, तृतीया बहुवचन instrumental plural · the pattern दण्डिन् declines on
8.2.7नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य
दण्डिभिस्
8.2.66ससजुषो रुः
दण्डिभिरुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
दण्डिभिः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
उद्गार, “a breathing-out”, is a coarse word — it can mean a belch — and Mallinātha stops to defend its use. He quotes Daṇḍin: a word coarse in its plain sense is not coarse when it is figurative, and can even be the making of a poem (काव्यस्याशोभाकर एव). Here the stone chambers उद्गिरन्ति, “breathe out”, the परिमल, the scent that rises from pressing, left by the townsmen and the women they pay — पण्यस्त्री, a woman who is bought. The compound piles up four genitive links, and the whole reads as a single instrumental agreeing with शिलावेश्मभिः.
ఉద్గార, “వెలికక్కుట”, ఒక కటిన పదం — త్రేన్పు అని కూడ కావచ్చు — దాని వాడకాన్ని మల్లినాథుడు సమర్థిస్తాడు. దండిని ఉదాహరిస్తాడు: సాదా అర్థంలో కటినమైన మాట భావంలో వాడితే కటినం కాదు, పైగా కావ్యానికి అలంకారమే (కావ్యస్యాశోభాకర ఏవ). ఇక్కడ రాతిగదులు ఉద్గిరంతి, “వెలికక్కుతాయి”, పరిమల — నలిపినప్పుడు పుట్టే వాసన — పౌరులు, వారు పణంగా కొన్న స్త్రీలు (పణ్యస్త్రీ) విడిచిపోయినది. సమాసం నాలుగు షష్ఠీ ముడులను పోగుచేసి, మొత్తం శిలావేశ్మభిః తో ఏకీభవించే తృతీయగా చదవబడుతుంది.
a-stem masculine, षष्ठी बहुवचन genitive plural
नागराणाम्
printed पण्यस्त्रीरतिपरिमलोद्गारिभिर्नागराणां
नागर
of the townsmen — Mallinātha glosses पौराणाम्. They are from Vidiśā, one verse back
a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, षष्ठी बहुवचन genitive plural
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | नागरः | नागरौ | नागराः |
| द्वितीया | नागरम् | नागरौ | नागरान् |
| तृतीया | नागरेण | नागराभ्याम् | नागरैः |
| चतुर्थी | नागराय | नागराभ्याम् | नागरेभ्यः |
| पञ्चमी | नागरात् | नागराभ्याम् | नागरेभ्यः |
| षष्ठी | नागरस्य | नागरयोः | नागराणाम् |
| सप्तमी | नागरे | नागरयोः | नागरेषु |
| सम्बोधन | नागर | नागरौ | नागराः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, षष्ठी बहुवचन genitive plural · the pattern राम declines on
7.1.54ह्रस्वनद्यापो नुट्
राम + नुट् + आम्
1.3.3हलन्त्यम्1.3.9तस्य लोपः
राम + न् + आम्
6.4.3नामि
रामानाम्
8.4.2अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि
रामाणाम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem neuter, द्वितीया बहुवचन accusative plural
उद्दामानि
उद्दाम
unrestrained — the word is literally "off the rope", of an animal untied. Mallinātha glosses उत्कटानि
a-stem neuter
Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
a-stem neuter
Neuter nouns in short अ: फल “fruit”, वचन “word”, कुसुम, and adjectives in अ agreeing with a neuter noun. The nominative and accusative singular end in अम् (7.1.24) — फलम् — and are alike; the plural फलानि takes नुम् and lengthens; the instrumental plural is फलैः (7.1.9). It is the a-stem masculine’s table with the neuter’s own nominative, accusative and the -आनि plural.
హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దాలు: ఫల “పండు”, వచన “మాట”, కుసుమ, నపుంసక నామానికి అన్వయించే అకారాంత విశేషణాలు. ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు అమ్ తో ముగుస్తాయి (7.1.24) — ఫలమ్ — రెండూ ఒకటే; బహువచనం ఫలాని నుమాగమంతో దీర్ఘమవుతుంది; తృతీయా బహువచనం ఫలైః (7.1.9). అకారాంత పుంలింగ పట్టికే, నపుంసకపు సొంత ప్రథమ, ద్వితీయ, -ఆని బహువచనంతో.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | उद्दामम् | उद्दामे | उद्दामानि |
| द्वितीया | उद्दामम् | उद्दामे | उद्दामानि |
| तृतीया | उद्दामेन | उद्दामाभ्याम् | उद्दामैः |
| चतुर्थी | उद्दामाय | उद्दामाभ्याम् | उद्दामेभ्यः |
| पञ्चमी | उद्दामात् | उद्दामाभ्याम् | उद्दामेभ्यः |
| षष्ठी | उद्दामस्य | उद्दामयोः | उद्दामानाम् |
| सप्तमी | उद्दामे | उद्दामयोः | उद्दामेषु |
| सम्बोधन | उद्दाम | उद्दामे | उद्दामानि |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem neuter, द्वितीया बहुवचन accusative plural · the pattern फल declines on
7.1.20जश्शसोः शिः
फल+इ
7.1.72नपुंसकस्य झलचः
फलन्+इ
6.4.8सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ
फलानि
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√प्रथ्, class 10, लट्, parasmaipada, third person singular
प्रथयति
√प्रथ् of the tenth class
makes known — Mallinātha glosses प्रकटयति. The hill does not have the youth; it publishes it
present, लट्
The present tense.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
प्रथयति, “makes known”, is a tenth-class verb, and the tenth class is the one that carries णिच्, the causative-making suffix, inside its very stem: √प्रथ् shows as प्रथय- before the endings. So the form already means “makes [it] spread, publishes”, and Mallinātha glosses it प्रकटयति. Because the causative sits in the stem, the generator builds no plain table for it. The point of the word is that the hill is not itself young or wanton — it publishes the townsmen's youth, tells on them, by the scent its caves give off.
ప్రథయతి, “చాటుతుంది”, పదవగణ (దశమగణ) క్రియ; దశమగణం తన స్తంభంలోనే ణిచ్ — ప్రయోజక ప్రత్యయం — మోసేది: √ప్రథ్ ప్రత్యయాల ముందు ప్రథయ- గా కనబడుతుంది. కావున రూపమే “వ్యాపింపజేయు, ప్రకటించు” అని అర్థం, మల్లినాథుడు ప్రకటయతి అని గ్లోసిస్తాడు. ప్రయోజకం స్తంభంలోనే ఉన్నందున జనకుడు దీనికి సాదా పట్టిక కట్టడు. మాట సారం: కొండ తానే యువకమో కాముకమో కాదు — పౌరుల యౌవనాన్ని, తన కందరాలు వెలికక్కే వాసనచేత, చాటుతుంది, వారిపై చెప్పేస్తుంది.
an-stem neuter, तृतीया बहुवचन instrumental plural
शिलावेश्मभिः
printed शिलावेश्मभिर्यौवनानि
वेश्मन्
by the chambers — an an-stem, which drops its n before a consonant ending: वेश्मन् becomes वेश्म
an-stem neuter
A consonant stem in -an, neuter, whose nominative and accusative singular drop the n: वर्त्मन् → वर्त्म.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
an-stem neuter
Neuter consonant stems ending in the suffix -अन्: नामन् "name", कर्मन् "deed", वेश्मन् "dwelling", वर्त्मन् "track", शर्मन् "shelter". The strong cases take the नुम् augment and lengthen — नाम → नामानि (nom./acc. pl.), नाम्नी (dual) — while the nominative and accusative singular is the bare stem with its final न् dropped: नाम, कर्म, वेश्म. The weak forms run नाम्ना, नाम्ने, नाम्नः, नाम्नि, and the genitive plural is नाम्नाम्. It declines like the an-stem masculine राजन् apart from the neuter nominative, accusative and vocative.
నకారాంత (అన్-ప్రత్యయాంత) హలంత నపుంసకలింగ శబ్దాలు: నామన్ "పేరు", కర్మన్ "పని", వేశ్మన్ "ఇల్లు", వర్త్మన్ "దారి", శర్మన్ "రక్ష". బలమైన రూపాలు నుమ్ ఆగమం, దీర్ఘం తీసుకుంటాయి — నామ → నామాని (ప్ర./ద్వి. బహువచనం), నామ్నీ (ద్వివచనం) — ప్రథమా/ద్వితీయా ఏకవచనం మాత్రం చివరి న్ పోయి కేవలం ప్రాతిపదికం: నామ, కర్మ, వేశ్మ. దుర్బల రూపాలు నామ్నా, నామ్నే, నామ్నః, నామ్ని; షష్ఠీ బహువచనం నామ్నామ్. నపుంసక ప్రథమా/ద్వితీయా/సంబోధనలు తప్ప, నకారాంత పుంలింగం రాజన్ లాగే నడుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | वेश्म | वेश्म्नी | वेश्मानि |
| द्वितीया | वेश्म | वेश्म्नी | वेश्मानि |
| तृतीया | वेश्म्ना | वेश्मभ्याम् | वेश्मभिः |
| चतुर्थी | वेश्म्ने | वेश्मभ्याम् | वेश्मभ्यः |
| पञ्चमी | वेश्म्नः | वेश्मभ्याम् | वेश्मभ्यः |
| षष्ठी | वेश्म्नः | वेश्म्नोः | वेश्म्नाम् |
| सप्तमी | वेश्म्नि | वेश्म्नोः | वेश्मसु |
| सम्बोधन | वेश्म | वेश्म्नी | वेश्मानि |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
an-stem neuter, तृतीया बहुवचन instrumental plural · the pattern अहन् declines on
8.2.68अहन्
अहरुँ+भिस्
6.1.114हशि च
अह+उ+भिस्
6.1.87आद्गुणः
अहोभिस्
8.2.66ससजुषो रुः
अहोभिरुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
अहोभिः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem neuter, द्वितीया बहुवचन accusative plural
यौवनानि
printed शिलावेश्मभिर्यौवनानि
यौवन
their youth — plural, because it is each man's own, and the hill tells on all of them at once
a-stem neuter — Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि. · a-stem neuter, द्वितीया बहुवचन accusative plural
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | यौवनम् | यौवने | यौवनानि |
| द्वितीया | यौवनम् | यौवने | यौवनानि |
| तृतीया | यौवनेन | यौवनाभ्याम् | यौवनैः |
| चतुर्थी | यौवनाय | यौवनाभ्याम् | यौवनेभ्यः |
| पञ्चमी | यौवनात् | यौवनाभ्याम् | यौवनेभ्यः |
| षष्ठी | यौवनस्य | यौवनयोः | यौवनानाम् |
| सप्तमी | यौवने | यौवनयोः | यौवनेषु |
| सम्बोधन | यौवन | यौवने | यौवनानि |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem neuter, द्वितीया बहुवचन accusative plural · the pattern फल declines on
7.1.20जश्शसोः शिः
फल+इ
7.1.72नपुंसकस्य झलचः
फलन्+इ
6.4.8सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ
फलानि
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
३अन्वयthe words in prose order
तत्र · विश्रामहेतोः · प्रौढपुष्पैः · कदम्बैः · त्वत्सम्पर्कात् · पुलकितम् · इव · नीचैराख्यम् · गिरिम् · अधिवसेः · यः · पण्यस्त्रीरतिपरिमलोद्गारिभिः · शिलावेश्मभिः · नागराणाम् · उद्दामानि · यौवनानि · प्रथयति
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, whose commentary is written as anvaya“ihānvayamukhenaiva sarvaṃ vyākhyāyate mayā”
the dependency structure
अधिवसेः · क्रिया — you should settle on; the optative of advice, as at 1.20, not an order. The prefix अधि is what turns the place into a direct object
तत्र · there — Mallinātha places it: विदिशासमीपे, near Vidiśā
विश्रामहेतोः · षष्ठी — for the sake of rest; a cause in the genitive, षष्ठी हेतुप्रयोगे
गिरिम् · कर्म — the hill; accusative, not locative, because of the prefix on the verb
नीचैराख्यम् · the one called Low — a bahuvrīhi agreeing with गिरिम्, a name the verse spends three lines undoing
पुलकितम् · with its hair standing on end — agreeing with गिरिम्, the hill bristling like a body's skin at a touch
इव · as if — it keeps the bristling a supposal, which a hill of stone requires
कदम्बैः · करण — by the kadamba trees, whose round flower-heads are the erect hairs
प्रौढपुष्पैः · in full flower — a bahuvrīhi agreeing with कदम्बैः, their flowers awake
त्वत्सम्पर्कात् · पञ्चमी — from your touch, तव सङ्गात्, the cloud settling on the hill
प्रथयति · the relative clause hung beneath: which makes known — Mallinātha glosses प्रकटयति; the hill does not have the youth, it publishes it
यः · कर्ता — which [hill], the relative turning the last two lines into what the hill is known for
यौवनानि · कर्म — their youth, plural because it is each man's own
उद्दामानि · unrestrained — agreeing with यौवनानि, literally “off the rope”, Mallinātha's उत्कटानि
नागराणाम् · षष्ठी — of the townsmen, पौराणाम्, the men of Vidiśā
शिलावेश्मभिः · करण — by the stone chambers, the caves the townsmen use as rooms
पण्यस्त्रीरतिपरिमलोद्गारिभिः · breathing out the scent left by the women they pay — agreeing with शिलावेश्मभिः
uncheckedMallinātha’s Sañjīvinī for the anvaya and the reading; the Telugu drawn from Vedam Venkataraya Sastri’s Āndhra Meghasandeśam and the Bālānandinī
४भावार्थthe sense of the whole
Settle there, to rest, on the hill they call Low — which the kadambas in full flower make look as though your touch had brought its hair up on end; and whose stone chambers, breathing out the scent left by the townsmen and the women they pay for, tell everyone what their youth is like.
uncheckedthe reader's reading, following Mallinātha's gloss
Settle there, to rest, on the hill they call Low — which the kadambas in full flower make look as though your touch had brought its hair up on end; and whose stone chambers, breathing out the scent left by the townsmen and the women they pay for, tell everyone what their unbridled youth is like.
అక్కడ, విశ్రాంతికై, వారు “నీచైః” (కింది) అని పిలిచే కొండపై నిలువు — దాన్ని పూర్తిగా విరిసిన కదంబాలు నీ కౌగిలికి గగుర్పొడిచినట్లు కనిపింపజేస్తాయి; దాని రాతిగదులు, పౌరులు, వారు పణంగా కొన్న స్త్రీలు విడిచిన వాసనను వెలికక్కుతూ, వారి అదుపులేని యౌవనమెలాంటిదో అందరికీ చాటుతాయి.
५अलंकारthe figure
No figure is named for this verse by the commentary this reading follows, so none is shown.