मेघदूतम् · कालिदास · 1.27
मेघदूतम् · कालिदास · 1.27
उज्जयिनी · the detour asked for
वक्रः पन्था यदपि भवतः प्रस्थितस्योत्तराशां
सौधोत्सङ्गप्रणयविमुखो मा स्म भूरुज्जयिन्याः
विद्युद्दामस्फुरितचकितैस्तत्र पौराङ्गनानां
लोलापाङ्गैर्यदि न रमसे लोचनैर्वञ्चितोऽसि
वृत्तविचारthe metre, syllable by syllable
pāda a
pāda b
pāda c
pāda d
सन्धिrecovering the words from the sound
पन्थाः + यत् → पन्था
ः + य्
8.3.17 · 8.3.22
यत् + अपि → यदपि
त् + अ
8.2.39
प्रस्थितस्य + उत्तराशाम् → प्रस्थितस्योत्तराशां
अ + उ → ओ
6.1.87
सौधोत्सङ्गप्रणयविमुखः + मा → सौधोत्सङ्गप्रणयविमुखो
ः + म्
no rule named — the builder's table does not hold this change
भूः + उज्जयिन्याः → भूरुज्जयिन्याः
ः + उ
no rule named — the builder's table does not hold this change
विद्युद्दामस्फुरितचकितैः + तत्र → विद्युद्दामस्फुरितचकितैस्तत्र
ः + त्
8.3.34
पौराङ्गनानाम् + लोलापाङ्गैः → पौराङ्गनानां
म् + ल्
8.3.23
लोलापाङ्गैः + यदि → लोलापाङ्गैर्यदि
ः + य्
no rule named — the builder's table does not hold this change
लोचनैः + वञ्चितः → लोचनैर्वञ्चितोऽसि
ः + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
वञ्चितः + असि → लोचनैर्वञ्चितोऽसि
ः + अ → ओ
6.1.113 · 6.1.87 · 6.1.109
उत्तर + आशा → उत्तराशाम्
अ + आ → आ · falls inside the syllable रा
6.1.101
सौध + उत्सङ्ग → सौधोत्सङ्गप्रणयविमुखः
अ + उ → ओ · falls inside the syllable धो
6.1.87
उत्सङ्ग + प्रणय → सौधोत्सङ्गप्रणयविमुखः
अ + प्
no rule named — the builder's table does not hold this change
प्रणय + विमुख → सौधोत्सङ्गप्रणयविमुखः
अ + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
विद्युत् + दामन् → विद्युद्दामस्फुरितचकितैः
त् + द्
8.2.39
दामन् + स्फुरित → विद्युद्दामस्फुरितचकितैः
न् + स्
8.2.7
स्फुरित + चकित → विद्युद्दामस्फुरितचकितैः
अ + च्
no rule named — the builder's table does not hold this change
पौर + अङ्गना → पौराङ्गनानाम्
अ + अ → आ · falls inside the syllable रा
6.1.101
लोल + अपाङ्ग → लोलापाङ्गैः
अ + अ → आ · falls inside the syllable ला
6.1.101
This verse turns the visarga (the breath-h written ः) three different ways in three lines, and it is worth watching them side by side. Before a voiced consonant it goes to र्: लोलापाङ्गैः + यदि gives लोलापाङ्गैर्यदि, and लोचनैः + वञ्चितः gives लोचनैर्वञ्चितः. Before a vowel it also goes to र्: भूः + उज्जयिन्याः gives भूरुज्जयिन्याः. Before the hard dental त् it goes to स्: विद्युद्दामस्फुरितचकितैः + तत्र gives …चकितैस्तत्र. And before a short अ the ending -अः goes to ओ while the अ drops to an avagraha: वञ्चितः + असि gives वञ्चितोऽसि. Alongside these, पौराङ्गनानाम् keeps its final म् as अनुस्वार before ल् (पौराङ्गनानां लोचनैः), and यत् + अपि voices its त् to द् (यदपि). Inside the compounds the vowels fuse: सौध + उत्सङ्ग → सौधोत्सङ्ग (अ and उ to ओ), उत्तर + आशा → उत्तराशा and लोल + अपाङ्ग → लोलापाङ्ग (अ and अ to आ), and विद्युत् + दामन् → विद्युद्दाम voices त् to द् before द्.
ఈ శ్లోకం విసర్గను (ః) మూడు విధాలుగా మార్చుతుంది, వీటిని కలిపి చూడటం మేలు. ఘోషహల్లు ముందు ర్ గా: లోలాపాఙ్గైః + యది → లోలాపాఙ్గైర్యది, లోచనైః + వఞ్చితః → లోచనైర్వఞ్చితః. అచ్చు ముందు కూడ ర్ గా: భూః + ఉజ్జయిన్యాః → భూరుజ్జయిన్యాః. కఠిన దంత్య త్ ముందు స్ గా: విద్యుద్దామస్ఫురితచకితైః + తత్ర → …చకితైస్తత్ర. హ్రస్వ అ ముందు -అః ఓ గా మాఱి అ లోపించి అవగ్రహ (ఽ) వస్తుంది: వఞ్చితః + అసి → వఞ్చితోఽసి. వీటితోపాటు పౌరాఙ్గనానామ్ హల్లు ల్ ముందు పదాంత మ్ ను అనుస్వారంగా నిలుపుతుంది (పౌరాఙ్గనానాం లోచనైః), యత్ + అపి లో త్ ద్ గా మాఱుతుంది (యదపి). సమాసాల లోపల అచ్చులు కలిసిపోతాయి: సౌధ + ఉత్సఙ్గ → సౌధోత్సఙ్గ (అ, ఉ → ఓ), ఉత్తర + ఆశా → ఉత్తరాశా, లోల + అపాఙ్గ → లోలాపాఙ్గ (అ, అ → ఆ), విద్యుత్ + దామన్ → విద్యుద్దామ (త్ → ద్).
कारकwhat each case is doing
वक्रः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
पन्थाः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
भवतः षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
with प्रस्थितस्य
उत्तराशाम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
सौधोत्सङ्गप्रणयविमुखः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
उज्जयिन्याः षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
पौराङ्गनानाम् षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
लोचनैः तृतीया · instrumental — करण, the instrument or cause
with विद्युद्दामस्फुरितचकितैः, लोलापाङ्गैः
वञ्चितः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
प्रकरणानुक्रमthe rules the verse uses, by section of the abridgement
हलन्त्यम् 1.3.3 · प्रकरण 1← विद्युद्दामस्फुरितचकितैः; रमसे; वञ्चितः; असि
a final consonant of the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a final consonant (हल्) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it, and drops by 1.3.9. So the personal ending तिप् contributes only ति, the प् marking it, and क्तवतु leaves क्तवत् with the उ nasalized and the last letter both gone. Final त्, स् and म् of a case or personal ending are exempt (1.3.4).
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అంత్యంగా ఉన్న హల్లు (హల్) ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది వస్తువును గుర్తించే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు, 1.3.9 చేత లోపిస్తుంది. కాబట్టి తిప్ నుండి తి మాత్రమే మిగులుతుంది, ప్ ఇత్తు. విభక్తి/తిఙ్ ప్రత్యయాల అంత్య త్, స్, మ్ మాత్రం ఇత్తు కావు (1.3.4). అనునాసిక అచ్చు ఇత్తు (1.3.2) కి జోడీ.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तस्य लोपः 1.3.9 · प्रकरण 1← वक्रः; प्रस्थितस्य; सौधोत्सङ्गप्रणयविमुखः; विद्युद्दामस्फुरितचकितैः; रमसे; वञ्चितः; असि
an it-marker drops
What has been named an it-marker (इत्) is then elided (लोप). The tag has done its work — naming the suffix, and conditioning or blocking some operation — and leaves no sound behind. So the उ marked in सुँ, the ट् of टा, the ङ् of ङे ङसि ङस् ङि, and the प् of सुप् are all gone before the ending is attached.
ఇత్సంజ్ఞగా గుర్తించబడినది (इत्) తరువాత లోపిస్తుంది. ఆ గుర్తు తన పని ముగించుకుంది — ప్రత్యయానికి పేరుపెట్టడం, ఏదో కార్యాన్ని కలిగించడమో ఆపడమో — ఏ ధ్వనీ మిగలదు. सुँ లోని ఉ, टा లోని ట్, ङे ङसि ङस् ङि లోని ङ్, सुप् లోని ప్ అన్నీ ప్రత్యయం చేరేముందు పోతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुप्तिङन्तं पदम् 1.4.14 · प्रकरण 1← प्रस्थितस्य; विद्युद्दामस्फुरितचकितैः; रमसे; वञ्चितः; असि
a form ending in a case ending (सुप्) or a verb ending (तिङ्) is a पद, a finished word
A form that ends in a nominal case ending — one of the twenty-one सुप् endings 4.1.2 lists — or in a verbal personal ending — one of the eighteen तिङ् endings — is named पद, a complete word. The name is what a great many rules wait on: the visarga rules, the final-consonant rules and the anusvāra rule all apply only "in a पद" or "at the end of a पद". So राम is not yet a पद, but राम + स् is; and चक्रे is a पद once the ending ए is on. Every word the poem carries reaches this name before its word-final changes can fire.
నామవాచక విభక్తి ప్రత్యయంతో — 4.1.2 చెప్పే ఇరవై ఒక్క సుప్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — లేదా క్రియా పురుష ప్రత్యయంతో — పద్దెనిమిది తిఙ్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — అంతమయ్యే రూపానికి పద సంజ్ఞ. ఈ సంజ్ఞ మీదే ఎన్నో సూత్రాలు ఆధారపడతాయి: విసర్గ సూత్రాలు, పదాంత హల్లు సూత్రాలు, అనుస్వార సూత్రం అన్నీ "పదంలో" లేదా "పదాంతంలో" మాత్రమే పనిచేస్తాయి. రామ ఇంకా పదం కాదు; రామ + స్ పదం; చక్రే ప్రత్యయం ఏ చేరాక పదం. కావ్యంలోని ప్రతి పదం తన పదాంత మార్పులకు ముందు ఈ సంజ్ఞను చేరుకుంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
भूवादयो धातवः 1.3.1 · प्रकरण 2← प्रस्थितस्य; विद्युद्दामस्फुरितचकितैः; रमसे; वञ्चितः; असि
the words beginning with भू, listed in the Dhātupāṭha, are called धातु (roots)
The action-denoting words listed in the Dhātupāṭha — the root-list that opens with भू "to be" — are named धातु, roots. A धातु is the action-base from which every finite verb and every कृत् (primary derivative) form is built. It is the rule that stands at the head of every verb chain in the poem: चक्रे begins as the root डुकृञ्, जगाम as गम्, प्रमत्तः as मद्. Nothing is conjugated or turned into a participle until it first bears this name.
ధాతుపాఠంలో — భూ "ఉండటం" తో మొదలయ్యే ధాతువుల జాబితాలో — ఉన్న క్రియావాచక శబ్దాలకు ధాతు సంజ్ఞ. ధాతువు అంటే క్రియాధారం; దానినుండే ప్రతి తిఙంత క్రియా, ప్రతి కృదంత (ప్రాథమిక వ్యుత్పన్న) రూపం పుడతాయి. కావ్యంలోని ప్రతి క్రియా గొలుసుకు ఇది శిరస్సు: చక్రే డుకృఞ్ ధాతువుగా, జగామ గమ్ గా, ప్రమత్తః మద్ గా మొదలవుతాయి. ఈ సంజ్ఞ చేరకముందు ఏదీ రూపం దాల్చదు, కృదంతం కాదు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपदेशेऽजनुनासिक इत् 1.3.2 · प्रकरण 2← वक्रः; सौधोत्सङ्गप्रणयविमुखः; विद्युद्दामस्फुरितचकितैः; रमसे; वञ्चितः; असि
a nasalized vowel in the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a vowel pronounced with nasal resonance (anunāsika) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it. The उ of सुँ and of रुँ is such a vowel, so it is a marker and drops (by 1.3.9). This is why the nominative-singular ending सुँ contributes only स्, and रुँ leaves only र्.
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అనునాసికంగా ఉచ్చరించే అచ్చు ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది ఆ వస్తువుకు పేరుపెట్టే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు. सुँ, रुँ లోని ఉ అలాంటి అచ్చే; కాబట్టి అది ఇత్తు, లోపిస్తుంది (1.3.9). అందుకే ప్రథమైకవచన ప్రత్యయం సుँ నుండి స్ మాత్రమే, రుँ నుండి ర్ మాత్రమే మిగులుతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
प्रादयः 1.4.58 · प्रकरण 2← प्रस्थितस्य
प्र and the rest of the prefix list are called निपात (particles)
The words प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, नि, वि, उद् and the rest of the प्रादि list are named निपात — indeclinable particles. Joined to a root they are the upasargas, the verbal prefixes that turn or deepen its sense: प्र + मद् gives प्रमद् "be heedless, be carried away", the base of प्रमत्तः, and उद् + स्था gives उत्था "rise". Because the prefix is a particle held before the root, the corpus writes it into the word, and the derivation names this rule when it puts the prefix on.
ప్ర, పరా, అప, సమ్, అను, అవ, ని, వి, ఉద్ మొదలైన ప్రాది గణపు శబ్దాలకు నిపాత సంజ్ఞ — అవి అవ్యయాలు (వికారం లేని పదాలు). ధాతువుకు చేరినప్పుడు అవే ఉపసర్గలు, ధాతువు అర్థాన్ని తిప్పే లేదా లోతు చేసే క్రియా ఉపసర్గలు: ప్ర + మద్ → ప్రమద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం, పరవశం కావటం", ఇది ప్రమత్తః కు ఆధారం; ఉద్ + స్థా → ఉత్థా "లేవటం". ఉపసర్గ ధాతువు ముందు నిలిచే నిపాతం కావటాన కార్పస్ దాన్ని పదంలోనే రాస్తుంది, గొలుసు ఉపసర్గను చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपसर्गाः क्रियायोगे 1.4.59 · प्रकरण 2← प्रस्थितस्य
प्र and the rest, joined to a verb, are called उपसर्ग (preverbs)
The प्रादि particles (प्र, सम्, उद्, नि, वि and the rest, named निपात by the previous rule) are called उपसर्ग — "preverbs" — when they stand in construction with a verb (क्रियायोग, "joined to an action"). Away from a verb the same words keep only their निपात name; before a root they are the prefix that turns its sense. प्र before मद् "be heedless" gives the प्रमद् of प्रमत्तः, and उद् before पत् "fall, fly" gives the उत्पत् of उत्पत. The derivation names this rule where it sets the prefix on the root.
ప్రాది నిపాతాలు (ప్ర, సమ్, ఉద్, ని, వి మొదలైనవి — ముందటి సూత్రం వీటికి నిపాత సంజ్ఞ ఇచ్చింది) క్రియతో కలిసి నిలిచినప్పుడు (క్రియాయోగం) వాటికి ఉపసర్గ సంజ్ఞ. క్రియ లేకుంటే అవే శబ్దాలు కేవలం నిపాతాలుగా నిలుస్తాయి; ధాతువు ముందు నిలిస్తే అర్థాన్ని తిప్పే ఉపసర్గలు. మద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం" ముందు ప్ర → ప్రమత్తః లోని ప్రమద్; పత్ "పడటం, ఎగరటం" ముందు ఉద్ → ఉత్పత లోని ఉత్పత్. గొలుసు ఉపసర్గను ధాతువుకు చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
इको यणचि 6.1.77 · प्रकरण 2← उज्जयिन्याः
इक् becomes यण् before a dissimilar vowel
A simple vowel of the इक् set — इ उ ऋ ऌ — becomes the matching semivowel यण् — य् व् र् ल् — when a dissimilar vowel follows: इति + अत्र → इत्यत्र, मधु + अरि → मध्वरि, धातृ + अंशः → धात्रंशः. This is the commonest vowel sandhi, the point where two words or a stem and its ending run together.
ఇక్ (ఇ ఉ ఋ ఌ) అచ్చు, భిన్నమైన అచ్చు పరమైనప్పుడు దానికి సవర్ణమైన యణ్ (య్ వ్ ర్ ల్) అవుతుంది: ఇతి + అత్ర → ఇత్యత్ర, మధు + అరి → మధ్వరి, ధాతృ + అంశః → ధాత్రంశః. రెండు పదాలు గానీ, ప్రాతిపదిక-ప్రత్యయాలు గానీ కలిసే అత్యంత సామాన్య అచ్సంధి ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आद्गुणः 6.1.87 · प्रकरण 2← प्रस्थितस्य + उत्तराशाम्; वञ्चितः + असि; सौध + उत्सङ्ग
a followed by i/u/ṛ becomes the guṇa vowel e/o/ar
When a final अ or आ is followed by a simple vowel इ उ or ऋ, the two together become the corresponding guṇa vowel — ए, ओ, or अर् — as one sound, a single substitution for both. So राम + इन (from टा) gives the ए of रामेण, and पुण्य + उदक gives the ओ of पुण्योदक. It is the guṇa-sandhi a student meets first.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఇ ఉ ఋ (సామాన్య అచ్చు) వస్తే, రెండూ కలిసి గుణమవుతాయి — ఏ, ఓ, అర్ — ఒకే ధ్వనిగా (ఏకాదేశం). రామ + ఇన (టా నుండి) → రామేణ లోని ఏ; పుణ్య + ఉదక → పుణ్యోదక లోని ఓ. విద్యార్థి మొదట కలిసే గుణసంధి ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वृद्धिरेचि 6.1.88 · प्रकरण 2← विद्युद्दामस्फुरितचकितैः; लोलापाङ्गैः; लोचनैः
a/ā followed by e/ai/o/au becomes the vṛddhi vowel ai/au
When a final अ or आ is followed by a vowel of the एच् set — ए, ऐ, ओ, औ — the two together become a single vṛddhi vowel, ऐ or औ. It overrides the guṇa rule: कृष्ण + एकत्वम् → कृष्णैकत्वम्, गङ्गा + ओघः → गङ्गौघः. This is the vṛddhi-sandhi.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఏచ్ వర్గపు అచ్చు — ఏ, ఐ, ఓ, ఔ — వస్తే, రెండూ కలిసి ఒకే వృద్ధ్యచ్చు (ఐ లేదా ఔ) అవుతాయి. ఇది గుణసూత్రాన్ని అపవదిస్తుంది: కృష్ణ + ఏకత్వమ్ → కృష్ణైకత్వమ్; గంగా + ఓఘః → గంగౌఘః. దీన్నే వృద్ధిసంధి అంటారు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अकः सवर्णे दीर्घः 6.1.101 · प्रकरण 2← उत्तर + आशा; पौर + अङ्गना; लोल + अपाङ्ग
a simple vowel before a like vowel becomes the long one
When a simple vowel (अक्: अ इ उ ऋ ऌ) is followed by a vowel of the same class (savarṇa), the two become the single long vowel of that class — अ/आ + अ/आ → आ, इ/ई + इ/ई → ई, and so on. So स्व + अधिकार → स्वाधिकार. This is dīrgha-sandhi.
అక్ (అ ఇ ఉ ఋ ఌ) తరువాత దానికి సవర్ణమైన అచ్చు వస్తే, రెండూ కలిసి ఆ వర్గపు దీర్ఘమవుతాయి — అ/ఆ + అ/ఆ → ఆ, ఇ/ఈ + ఇ/ఈ → ఈ, ఇలా. స్వ + అధికార → స్వాధికార. ఇది దీర్ఘసంధి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
एङः पदान्तादति 6.1.109 · प्रकरण 2← वञ्चितः + असि
झलां जशोऽन्ते 8.2.39 · प्रकरण 3← यत् + अपि; विद्युत् + दामन्
a word-final झल् becomes the corresponding जश् (voiced unaspirate)
At the end of a word, a झल् consonant — a stop or sibilant — is replaced by the corresponding जश्, a voiced unaspirated stop (ग् ज् ड् द् ब्). So a word-final त् may be written द् (वाक् beside वाग्, षष् beside षड्). At a pause it can revert to त् (8.4.56), and before a voiceless sound it stays voiceless (8.4.55 खरि च); so अधिकारात् before प्र keeps its त्.
పదాంతంలో ఝల్ (స్పర్శ లేదా ఊష్మ) హల్లుకు దాని జశ్ — ఘోష అల్పప్రాణ స్పర్శం (గ్ జ్ డ్ ద్ బ్) — ఆదేశం. పదాంత త్ ను ద్ గా రాయవచ్చు (వాక్/వాగ్, షష్/షడ్). విరామంలో మళ్లీ త్ కావచ్చు (8.4.56); అఘోషం ముందు అఘోషంగానే ఉంటుంది (8.4.55 ఖరి చ) — అధికారాత్ ప్ర ముందు త్ గానే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8.3.15 · प्रकरण 3← वक्रः; भवतः; सौधोत्सङ्गप्रणयविमुखः; उज्जयिन्याः; विद्युद्दामस्फुरितचकितैः; लोलापाङ्गैः; लोचनैः; वञ्चितः
र् becomes visarga before a खर् consonant or at a pause
A रेफ (र्) at the end of a word becomes visarga (ः) before a खर् consonant — the voiceless stops and the sibilants — or at a pause (avasāna). It is the last step of every nominative singular: यक्ष + र् becomes यक्षः. The visarga of भर्तुः is the same thing, the र् that came with the ṛ-stem's ending surfacing before the pause.
పదాంతంలోని రేఫ (ర్) ఖర్ హల్లు ముందు — అఘోష స్పర్శలు, ఊష్మలు — గాని, విరామం (అవసానం) దగ్గర గాని విసర్గ (ః) అవుతుంది. ప్రతి ప్రథమా ఏకవచనపు చివరి మెట్టు ఇదే: యక్ష + ర్ → యక్షః. భర్తుః లోని విసర్గ కూడా ఋకారాంత శబ్దపు ర్ ఇలాగే విరామం ముందు పైకి రావడమే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
मोऽनुस्वारः 8.3.23 · प्रकरण 3← पौराङ्गनानाम् + लोलापाङ्गैः
a word-final म् becomes anusvāra before a consonant
A म् at the end of a word becomes anusvāra — the nasal dot ं — when a consonant follows: हरिम् + वन्दे → हरिं वन्दे "I praise Hari". The accusative singular in -म् and every word-final म् before a consonant is written this way; before a vowel or at a pause the म् itself stays. This is why the chain-check reads a final ं and a final म् as the same sound: they are one म्, shown one way or the other by what follows.
పదాంతంలోని మ్, హల్లు ముందు అనుస్వారం — ం అనే నాసిక బిందువు — గా మారుతుంది: హరిమ్ + వన్దే → హరిం వన్దే "హరిని నమస్కరిస్తాను". మ్-అంత ద్వితీయా ఏకవచనం, హల్లు ముందు వచ్చే ప్రతి పదాంత మ్ ఇలాగే రాయబడతాయి; అచ్చు ముందు గానీ విరామంలో గానీ మ్ అలాగే నిలుస్తుంది. అందుకే గొలుసు-పరీక్ష పదాంత ం ను, పదాంత మ్ ను ఒకే ధ్వనిగా చదువుతుంది: అవి ఒకే మ్, తరువాత వచ్చేదాన్ని బట్టి ఒక్కో రూపంలో చూపబడతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
नश्चापदान्तस्य झलि 8.3.24 · प्रकरण 3← वञ्चितः
a non-final न् (or म्) becomes anusvāra before a झल् consonant
A न् or म् that does not stand at the end of a word becomes anusvāra before a झल् sound — a stop or a sibilant: the नुम् augment gives धनूंषि "bows", पयांसि "waters", where the न् before ष्/स् is written as the anusvāra dot. The change is inside the word; a word-final न् is left for the sandhi rules.
పదాంతంలో లేని న్ (లేదా మ్), ఝల్ హల్లు — స్పర్శం లేదా ఊష్మం — పరమైనప్పుడు అనుస్వారమవుతుంది: నుమ్ ఆగమంతో ధనూంషి "ధనుస్సులు", పయాంసి "నీళ్ళు" — ష్/స్ ముందున్న న్ అనుస్వార బిందువుగా వ్రాయబడుతుంది. ఈ మార్పు పదం లోపలిది; పదాంత న్ ను సంధి సూత్రాలకు వదులుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
विसर्जनीयस्य सः 8.3.34 · प्रकरण 3← विद्युद्दामस्फुरितचकितैः + तत्र
अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः 8.4.58 · प्रकरण 3← वञ्चितः
an anusvāra becomes the class nasal of a following यय् consonant
An anusvāra, before a यय् sound — a class stop or a semivowel, that is anything but श् ष् स् ह् — becomes the nasal homorganic with it: सम् + कारः → सङ्कारः, अलम् + कारः → अलङ्कारः, सम् + चयः → सञ्चयः. Before श् ष् स् ह् the anusvāra stays, since those have no class nasal to match.
అనుస్వారం, యయ్ వర్ణం — వర్గ్య స్పర్శం లేదా అంతస్థ, అంటే శ్ ష్ స్ హ్ తప్ప అన్నీ — పరమైనప్పుడు దానికి సవర్ణమైన వర్గానునాసికమవుతుంది: సమ్ + కారః → సఙ్కారః, అలమ్ + కారః → అలఙ్కారః, సమ్ + చయః → సఞ్చయః. శ్ ష్ స్ హ్ ముందు సవర్ణ అనునాసికం లేదు కాబట్టి అనుస్వారమే నిలుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो रोरप्लुतादप्लुते 6.1.113 · प्रकरण 4← वञ्चितः + असि
ससजुषो रुः 8.2.66 · प्रकरण 4← वक्रः; भवतः; सौधोत्सङ्गप्रणयविमुखः; उज्जयिन्याः; विद्युद्दामस्फुरितचकितैः; लोलापाङ्गैः; लोचनैः; वञ्चितः
a word-final स् becomes रु
The स् at the end of a word — and the word सजुष् — is replaced by रु. The उ of रु is only a marker and drops, so what is left is र्. This is why यक्ष + स् becomes यक्ष + र्, which then turns to visarga at a pause by 8.3.15: the visarga of every nominative singular is a buried स्. It also explains यक्षः + चक्रे → यक्षश्चक्रे — the स् resurfaces before च and becomes श्.
పదాంతంలోని స్ (మరియు సజుష్ శబ్దపు స్) రుగా మారుతుంది. 'రు'లోని ఉ కేవలం ఇత్సంజ్ఞ, అది లోపించి ర్ మాత్రమే మిగులుతుంది. కాబట్టి యక్ష + స్ → యక్ష + ర్; ఆ ర్ విరామం ముందు విసర్గ అవుతుంది (8.3.15). అందుకే ప్రతి ప్రథమా ఏకవచన విసర్గ దాగిన స్; యక్షః + చక్రే లో ఆ స్ మళ్లీ పైకి వచ్చి చకారం ముందు శ్ అవుతుంది — యక్షశ్చక్రే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि 8.3.17 · प्रकरण 4← पन्थाः + यत्
हलि सर्वेषाम् 8.3.22 · प्रकरण 4← पन्थाः + यत्
सुडनपुंसकस्य 1.1.43 · प्रकरण 5← प्रस्थितस्य; वञ्चितः
the सुट् endings of a non-neuter stem are called सर्वनामस्थान
For a stem that is not neuter (अनपुंसक), the endings of the सुट् set — सु, औ, जस् (nominative singular, dual, plural) and अम्, औट् (accusative singular, dual) — are termed सर्वनामस्थान. This name marks the "strong" cases, where a stem shows its fullest form: it is before a सर्वनामस्थान that नुम् is inserted, a vowel lengthens, and the like. प्रमत्तः "heedless" is प्रमत्त + सु, a nominative singular, so its सु is a सर्वनामस्थान.
నపుంసకం కాని (అనపుంసక) స్టెముకు, సుట్ గణపు ప్రత్యయాలు — సు, ఔ, జస్ (ప్రథమా ఏక, ద్వి, బహువచనం) మరియు అమ్, ఔట్ (ద్వితీయా ఏక, ద్వివచనం) — సర్వనామస్థాన సంజ్ఞ పొందుతాయి. ఈ సంజ్ఞ "బలమైన" విభక్తులను గుర్తిస్తుంది, అక్కడ స్టెము తన పూర్ణ రూపాన్ని చూపుతుంది: సర్వనామస్థానం ముందే నుమ్ చేరిక, స్వరదీర్ఘీకరణం మొదలైనవి జరుగుతాయి. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త" = ప్రమత్త + సు, ప్రథమా ఏకవచనం, కాబట్టి దాని సు సర్వనామస్థానం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् 1.2.45 · प्रकरण 5← प्रस्थितस्य
a meaningful form that is neither a root nor an affix is a प्रातिपदिक (nominal base)
A form that carries meaning (अर्थवत्) and is neither a धातु (a verb root) nor a प्रत्यय (an affix) is termed प्रातिपदिक — a nominal base, the stem to which case endings are then added. This is the general definition; forms ending in a कृत् or a तद्धित affix and compounds are brought under the same name by the next rule (1.2.46). So a plain stem like मेघ "cloud" is a प्रातिपदिक on its own, while a कृत् form such as प्रमत्त reaches the name through that extension. The प्रातिपदिक is what takes the सुप् case endings.
అర్థవంతమైన (అర్థవత్), ధాతువు కాని, ప్రత్యయం కాని రూపానికి ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ — నామపదపు మూలం (స్టెమ్), దీనికే విభక్తి ప్రత్యయాలు చేరతాయి. ఇది సాధారణ నిర్వచనం; కృత్, తద్ధిత ప్రత్యయాంత రూపాలను, సమాసాలను తర్వాతి సూత్రం (1.2.46) అదే సంజ్ఞకు తెస్తుంది. కాబట్టి మేఘ "మేఘం" వంటి సాదా మూలం తనంతట తానే ప్రాతిపదికం, ప్రమత్త వంటి కృదంతం ఆ విస్తరణ వల్ల ఈ సంజ్ఞను పొందుతుంది. ప్రాతిపదికమే సుప్ విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कृत्तद्धितसमासाश्च 1.2.46 · प्रकरण 5← प्रस्थितस्य; विद्युद्दामस्फुरितचकितैः; वञ्चितः
forms ending in a कृत् or तद्धित affix, and compounds, are प्रातिपदिक too
Forms ending in a कृत् affix (a primary affix that makes a word straight from a root, like क्त in मत्त), in a तद्धित affix (a secondary affix on a noun), and समास (compounds) are also termed प्रातिपदिक — a nominal base. This extends the previous rule's definition. It is why a कृत् form such as प्रमत्त "heedless" (प्र + मद् + क्त) is itself a stem and takes case endings like any noun, and why the indeclinables श्रुत्वा "having heard" and आलिङ्ग्य "having embraced" count as nominal bases before their further treatment.
కృత్ ప్రత్యయాంత (ధాతువు నుండి నేరుగా పదం చేసే ప్రాథమిక ప్రత్యయం, మత్త లోని క్త వంటిది), తద్ధిత ప్రత్యయాంత (నామంపై గౌణ ప్రత్యయం), సమాస — వీటికి కూడా ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ, నామపదపు మూలం. ఇది ముందటి సూత్రపు నిర్వచనాన్ని విస్తరిస్తుంది. అందుకే ప్రమత్త "అజాగ్రత్త" (ప్ర + మద్ + క్త) వంటి కృదంతం తానే స్టెమ్ అయి, ఏ నామంవలెనే విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది; శ్రుత్వా "విని", ఆలింగ్య "కౌగిలించి" వంటి అవ్యయాలు కూడా తదుపరి వ్యవహారం ముందు నామపద మూలాలుగా లెక్క.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
न विभक्तौ तुस्माः 1.3.4 · प्रकरण 5← प्रस्थितस्य; विद्युद्दामस्फुरितचकितैः; रमसे
in a case or personal ending a final त-class, स् or म् is not an इत्
The previous rule 1.3.3 हलन्त्यम् makes the final consonant of an affix an इत् — a silent marker that is then dropped. This rule stops that within a विभक्ति (a case ending or a तिङ् personal ending): a final तु (the त-class: त थ द ध न), स्, or म् there is not an इत् and stays as a real letter. So the स् of the instrumental-plural ऐस् (which becomes भिस्) and the त् of a personal ending like तस् are kept, not marked away. In वन्द्यैः "with the venerable ones" the ऐस् holds its स्.
ముందటి సూత్రం 1.3.3 హలంత్యమ్ ప్రత్యయపు చివరి హల్లును ఇత్ — తొలగే మూక గుర్తు — చేస్తుంది. ఈ సూత్రం దాన్ని విభక్తి (విభక్తి ప్రత్యయం లేదా తిఙ్ పురుష ప్రత్యయం) లో ఆపుతుంది: అక్కడ చివరి తు (త-వర్గం: త థ ద ధ న), స్, మ్ ఇత్ కావు, నిజ అక్షరాలుగా నిలుస్తాయి. కాబట్టి తృతీయా బహువచనపు ఐస్ (భిస్ అయ్యేది) లోని స్, తస్ వంటి తిఙ్ ప్రత్యయపు త్ నిలుస్తాయి, గుర్తుగా తొలగవు. వంద్యైః "వందనీయులతో" లో ఐస్ తన స్ ను నిలుపుకుంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
चुटू 1.3.7 · प्रकरण 5← वञ्चितः
an affix’s initial palatal or cerebral is a marker
An initial palatal (चु — च छ ज झ ञ) or cerebral (टु — ट ठ ड ढ ण) of an affix is an इत्, a marker: not part of the affix but a tag on it, and it drops. So the ट of the instrumental टा and the ठ, ढ that open other affixes are only labels, gone before the affix is added. It is one of the rules that tell a bare affix from its markers.
ప్రత్యయం మొదట ఉన్న చు (చ ఛ జ ఝ ఞ) గాని టు (ట ఠ డ ఢ ణ) గాని ఇత్తు — అంటే ప్రత్యయంలో భాగం కాక దానిపై గుర్తు మాత్రమే; అది లోపిస్తుంది. అందుకే తృతీయ ప్రత్యయమైన టా లోని ట కేవలం గుర్తు, ప్రత్యయం చేరకముందే పోతుంది. బరి ప్రత్యయాన్ని దాని గుర్తులనుండి వేరుచేసే సూత్రాల్లో ఇది ఒకటి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लशक्वतद्धिते 1.3.8 · प्रकरण 5← प्रस्थितस्य; विद्युद्दामस्फुरितचकितैः; रमसे; वञ्चितः
an affix’s initial ल्, श् or velar is a marker
In an affix that is not a taddhita (a secondary nominal affix), an initial ल्, श्, or velar (क ख ग घ ङ) is an इत्, a marker, and drops. This is why the present-participle affix शतृ adds only अत् — its श् is a tag — and why the tense-name लट् contributes no ल्.
తద్ధితం కాని ప్రత్యయం మొదట ఉన్న ల్, శ్, కవర్గం (క ఖ గ ఘ ఙ) ఇత్తులు, లోపిస్తాయి. అందుకే వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయమైన శతృ కేవలం అత్ ను చేరుస్తుంది — దాని శ్ ఒక గుర్తే — మరియు లట్ లకారంలోని ల్ ఏమీ మిగల్చదు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् 1.4.13 · प्रकरण 5← प्रस्थितस्य; विद्युद्दामस्फुरितचकितैः; रमसे; वञ्चितः; असि
the base an affix is added to is called अङ्ग (stem) while the affix stands
Whatever an affix is prescribed after — taken with everything from that point on — is named अङ्ग, the stem, for as long as that affix is present. The name matters because a great many rules operate "on the अङ्ग": the guṇa and vṛddhi changes, the lengthenings, the augments all target the अङ्ग before its ending. So राम is the अङ्ग before a case ending, and चकृ the अङ्ग before a perfect ending — and it is on that अङ्ग that the vowel is strengthened to चकार.
ఒక ప్రత్యయం దేని తరువాత విధించబడుతుందో అది — అక్కడి నుండి ముందంతటితో సహా — ఆ ప్రత్యయం ఉన్నంత వరకు అఙ్గ, అంటే ప్రకృతి (కాండం), అని పిలవబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం, ఎందుకంటే ఎన్నో సూత్రాలు "అఙ్గం మీద" పనిచేస్తాయి: గుణ-వృద్ధి మార్పులు, దీర్ఘీకరణలు, ఆగమాలు అన్నీ ప్రత్యయం ముందు అఙ్గాన్నే లక్ష్యంగా చేసుకుంటాయి. కాబట్టి విభక్తి ముందు రామ అఙ్గం; పరోక్ష ప్రత్యయం ముందు చకృ అఙ్గం — ఆ అఙ్గం మీదే అచ్చు బలపడి చకార అవుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वादिष्वसर्वनामस्थाने 1.4.17 · प्रकरण 5← प्रस्थितस्य
before the case endings that are not सर्वनामस्थान — the domain for the भ and पद names
This rule opens the domain in which the भ and पद names are given: "before the सु and the rest of the case endings (the सुप्) that are not सर्वनामस्थान". The weak endings — the genitive, dative, locative and their kin — fall here, as against the strong सर्वनामस्थान endings. Within this domain the following rules decide whether the stem is called भ or पद. गतानाम् "of those gone" is गत + आम्, a genitive plural, an ending that is not सर्वनामस्थान and so within the domain.
ఈ సూత్రం భ, పద సంజ్ఞలు ఇచ్చే క్షేత్రాన్ని తెరుస్తుంది: "సర్వనామస్థానం కాని సు మొదలైన విభక్తి ప్రత్యయాల (సుప్) ముందు". బలమైన సర్వనామస్థాన ప్రత్యయాలకు ఎదురుగా, షష్ఠీ, చతుర్థీ, సప్తమీ మొదలైన బలహీన విభక్తులు ఇక్కడ వస్తాయి. ఈ క్షేత్రంలో తర్వాతి సూత్రాలు స్టెము భ యా పద అని నిర్ణయిస్తాయి. గతానామ్ "వెళ్ళినవారి" = గత + ఆమ్, షష్ఠీ బహువచనం, సర్వనామస్థానం కాని ప్రత్యయమై ఈ క్షేత్రంలోనిది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यचि भम् 1.4.18 · प्रकरण 5← विद्युद्दामस्फुरितचकितैः
before an ending beginning with य् or a vowel, the stem is called भ
Within the domain the previous rule opened, before an ending that begins with a य् or with any vowel (यच् = य् together with the अच् vowels), the stem is termed भ. The भ name triggers the internal-sandhi rules that reshape a stem before such a weak ending. वन्द्य before ऐस् — the instrumental plural, which begins with the vowel ऐ — is a भ, on the way to वन्द्यैः "with the venerable ones".
ముందటి సూత్రం తెరిచిన క్షేత్రంలో, య్ తో గానీ ఏదైనా అచ్ (స్వరం) తో గానీ మొదలయ్యే ప్రత్యయం ముందు (యచ్ = య్ మరియు అచ్ స్వరాలు కలిపి) స్టెముకు భ సంజ్ఞ. భ సంజ్ఞ, అట్టి బలహీన ప్రత్యయం ముందు స్టెమును మార్చే అంతస్సంధి నియమాలను నడిపిస్తుంది. వంద్య, ఐస్ ముందు — తృతీయా బహువచనం, ఐ అనే స్వరంతో మొదలయ్యేది — భ, వంద్యైః "వందనీయులతో" వైపు దారిలో.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
गतिश्च 1.4.60 · प्रकरण 5← प्रस्थितस्य
the same prefixes, joined to a verb, are also called गति
The same प्रादि words, joined to a verb, are termed गति ("gati") as well, beside their उपसर्ग name. The गति name is what lets a prefix compound with a following क्त्वा form into a single ल्यप् word: नि + अस् + क्त्वा becomes न्यस्य "having laid down", and उप + भुज् + क्त्वा becomes उपभुज्य "having enjoyed". The derivation names this rule where the prefix earns its गति standing.
అవే ప్రాది శబ్దాలు క్రియతో కలిస్తే, ఉపసర్గ సంజ్ఞతో పాటు, గతి సంజ్ఞ కూడా పొందుతాయి. గతి సంజ్ఞే ఉపసర్గను తర్వాతి క్త్వా-రూపంతో ఒక్క ల్యప్ పదంగా సమాసం చేయనిస్తుంది: ని + అస్ + క్త్వా → న్యస్య "ఉంచి", ఉప + భుజ్ + క్త్వా → ఉపభుజ్య "అనుభవించి". ఉపసర్గ తన గతిత్వాన్ని పొందేచోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप् 4.1.2 · प्रकरण 5← प्रस्थितस्य; विद्युद्दामस्फुरितचकितैः; वञ्चितः
the twenty-one nominal case endings (सुप्), three to a case
This one long sūtra names, in a single run, all twenty-one nominal endings — three for each of the seven cases: सु औ जस् (nominative), अम् औट् शस् (accusative), टा भ्याम् भिस् (instrumental), ङे भ्याम् भ्यस् (dative), ङसि भ्याम् भ्यस् (ablative), ङस् ओस् आम् (genitive), ङि ओस् सुप् (locative). Every declined noun in the poem takes one of these; they are the endings 1.4.14 counts as सुप्. The set's name सुप् is the pratyāhāra formed from its first sound स and its last सुप्.
ఈ ఒక్క పొడవాటి సూత్రం ఇరవై ఒక్క నామవాచక ప్రత్యయాలను ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది — ఏడు విభక్తులకు మూడేసి: సు ఔ జస్ (ప్రథమా), అమ్ ఔట్ శస్ (ద్వితీయా), టా భ్యామ్ భిస్ (తృతీయా), ఙే భ్యామ్ భ్యస్ (చతుర్థీ), ఙసి భ్యామ్ భ్యస్ (పఞ్చమీ), ఙస్ ఓస్ ఆమ్ (షష్ఠీ), ఙి ఓస్ సుప్ (సప్తమీ). కావ్యంలోని ప్రతి విభక్తి పదం వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది; 1.4.14 వీటినే సుప్ గా లెక్కిస్తుంది. ఈ గణపు పేరు 'సుప్' — మొదటి ధ్వని స, చివరి సుప్ లతో ఏర్పడిన ప్రత్యాహారం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् 6.1.68 · प्रकरण 5← पन्थाः
after a consonant or a long ई/आ feminine, a bare-consonant सु/ति/सि drops
The nominative-singular सु — and the verb endings ति सि — when it would be left as a single consonant (apṛkta), is elided after a stem ending in a consonant (हल्), or after the long feminine stems in ई (ङी) or आ (आप्). So a consonant-stem masculine like राजन् loses the स् of सु. It is why महिमन्, आत्मन्, राजन् show no visible ending in the nominative singular.
ఒకే హల్లుగా మిగిలే సు (ప్రథమైకవచనం; ధాతువుల్లో తి సి), హల్లంతం తరువాత, లేదా దీర్ఘ స్త్రీలింగ ఈ (ఙీ)/ఆ (ఆప్) తరువాత లోపిస్తుంది. రాజన్ వంటి హలంత పుంలింగం సు లోని స్ ను కోల్పోతుంది. మహిమన్, ఆత్మన్, రాజన్ లకు ప్రథమైకవచనంలో ప్రత్యయం కనిపించకపోవడానికి కారణం ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आटश्च 6.1.90 · प्रकरण 5← उज्जयिन्याः
vṛddhi where the आट् augment meets the next vowel
Where the augment आट् stands before a vowel, the augment and that vowel coalesce into a single vṛddhi vowel. This is the आट् prefixed to a vowel-initial root in the past tenses — इष् → ऐच्छत् "wanted", the आ of आट् and the इ giving ऐ — and the आट् the nadī and ā-stems take before their ङित् case endings, मति + आट् + ए → मत्यै. One rule serves both augments.
ఆట్ ఆగమం, తరువాత అచ్చు ముందు ఉన్నప్పుడు ఆ ఆగమం, ఆ అచ్చు కలిసి ఒక్క వృద్ధి అచ్చు అవుతాయి. ఇది భూతకాలాల్లో అచ్-ఆది ధాతువుకు చేరే ఆట్ (ఇష్ → ఐచ్ఛత్; ఆట్ ఆ + ఇ → ఐ) కీ, నదీ/ఆకారాంత శబ్దాలు ఙిత్ విభక్తుల ముందు తీసుకునే ఆట్ కీ (మతి + ఆట్ + ఏ → మత్యై) — రెండింటికీ ఒకే సూత్రం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अमि पूर्वः 6.1.107 · प्रकरण 5← उत्तराशाम्
before the accusative-singular अम्, the stem vowel alone remains
When the accusative-singular ending अम् follows a word ending in अक् (a short a i u …), the single substitute for stem-vowel + अ is the pūrva, the earlier, vowel — the stem vowel wins. So हरि + अम् → हरिम्, गुरु + अम् → गुरुम्, राम + अम् → रामम्. One rule for the accusative singular of every vowel stem.
అక్కు (హ్రస్వ అ ఇ ఉ…) తరువాత అమ్ (ద్వితీయైకవచనం) పరమైతే, ప్రాతిపదిక అచ్చుకూ అ కూ ఏకాదేశం పూర్వరూపం — ప్రాతిపదిక అచ్చు నిలుస్తుంది. హరి + అమ్ → హరిమ్, గురు + అమ్ → గురుమ్, రామ + అమ్ → రామమ్. అచ్చంత శబ్దాల ద్వితీయైకవచనానికి ఒకే సూత్రం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
नामि 6.4.3 · प्रकरण 5← पौराङ्गनानाम्
the stem vowel lengthens before नाम् (the genitive plural)
Before the genitive-plural ending आम् once it has taken the नुट् augment and become नाम् (7.1.54), a preceding short vowel lengthens: अग्नि → अग्नीनाम्, मधु → मधूनाम्, राम → रामाणाम्. The long vowel and the न् of नाम् together mark the genitive plural of the vowel stems.
నుట్ ఆగమం చేరి నామ్ అయిన షష్ఠీబహువచన ఆమ్ (7.1.54) ముందు, ముందున్న హ్రస్వ అచ్చు దీర్ఘమవుతుంది: అగ్ని → అగ్నీనామ్, మధు → మధూనామ్, రామ → రామాణామ్. దీర్ఘ అచ్చు, నామ్ లోని న్ కలిసి అచ్చంత శబ్దాల షష్ఠీబహువచనాన్ని గుర్తిస్తాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो भिस ऐस् 7.1.9 · प्रकरण 5← विद्युद्दामस्फुरितचकितैः; लोलापाङ्गैः; लोचनैः
after an a-stem, the instrumental plural भिस् becomes ऐस्
After an अ-stem, the instrumental-plural ending भिस् becomes ऐस्. रामैः, वृक्षैः — the -ऐः that marks “by the many”. Only a-stems do this; other stems keep भिः (हरिभिः).
అకారాంతం తరువాత తృతీయా బహువచన ప్రత్యయం భిస్ ఐస్ అవుతుంది. రామైః, వృక్షైః — “పలువురిచేత” అని తెలిపే -ఐః. ఇది అకారాంతాలకే; మిగతా శబ్దాలు భిః నిలుపుకుంటాయి (హరిభిః).
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
टाङसिङसामिनात्स्याः 7.1.12 · प्रकरण 5← प्रस्थितस्य
after an a-stem, टा/ङसि/ङस् become इन/आत्/स्य
After a stem in अ, the instrumental-singular टा becomes इन, the ablative-singular ङसि becomes आत्, and the genitive-singular ङस् becomes स्य. So राम + टा → राम + इन → रामेण (with guṇa), राम + ङसि → रामात्, राम + ङस् → रामस्य. Three of the a-stem singular endings are set by this one rule.
అకారాంత శబ్దం తరువాత తృతీయైకవచనం టా → ఇన, పంచమీ ఙసి → ఆత్, షష్ఠీ ఙస్ → స్య. రామ + టా → రామ + ఇన → రామేణ (గుణంతో), రామ + ఙసి → రామాత్, రామ + ఙస్ → రామస్య. అకారాంత ఏకవచన ప్రత్యయాల్లో మూడు ఈ ఒక్క సూత్రంతోనే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ह्रस्वनद्यापो नुट् 7.1.54 · प्रकरण 5← पौराङ्गनानाम्
the augment नुट् before the genitive plural after a short vowel, a नदी stem, or आप्
The genitive-plural ending आम् takes the augment नुट् — an initial न् — after a stem ending in a short vowel, after a नदी-type feminine, and after an आप् (ā-stem) feminine: अग्नि → अग्नीनाम्, नदी → नदीनाम्, रमा → रमाणाम्. The short vowel then lengthens by 6.4.3, so the ending appears as -नाम् with a long vowel before it.
షష్ఠీబహువచన ప్రత్యయం ఆమ్, హ్రస్వాంత శబ్దం తరువాత, నదీ-తరగతి స్త్రీలింగం తరువాత, ఆప్ (ఆకారాంత) స్త్రీలింగం తరువాత నుట్ ఆగమం (ఆది న్) తీసుకుంటుంది: అగ్ని → అగ్నీనామ్, నదీ → నదీనామ్, రమా → రమాణామ్. తరువాత 6.4.3 చేత హ్రస్వం దీర్ఘమవుతుంది; కాబట్టి ప్రత్యయం దీర్ఘ అచ్చుతో –నామ్ గా కనిపిస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आण्नद्याः 7.3.112 · प्रकरण 5← उज्जयिन्याः
a नदी stem takes the आट् augment before the ङित् case endings
A नदी-type feminine — a long ई- or ū-stem, and a short i- or u-stem in its optional nadī declension (1.4.6) — takes the augment आट् before the dative, ablative, genitive and locative singular (the ङित् endings). The आट् and the ending then coalesce to vṛddhi by 6.1.90: मति + आट् + ए → मत्यै "for the thought", मत्याः "of the thought".
నదీ-తరగతి స్త్రీలింగం — దీర్ఘ ఈ/ఊ-అంతం, అలాగే ఐచ్ఛిక నదీ రూపంలో హ్రస్వ ఇ/ఉ-అంతం (1.4.6) — చతుర్థీ, పంచమీ, షష్ఠీ, సప్తమీ ఏకవచనాల (ఙిత్ ప్రత్యయాల) ముందు ఆట్ ఆగమం తీసుకుంటుంది. తరువాత ఆట్, ప్రత్యయం 6.1.90 చేత వృద్ధిగా కలుస్తాయి: మతి + ఆట్ + ఏ → మత్యై "ఆలోచనకు", మత్యాః "ఆలోచన యొక్క".
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य 8.2.7 · प्रकरण 5← पन्थाः; दामन् + स्फुरित
a stem-final न् drops at the end of a word
The न् at the end of a prātipadika (a stem) is elided when it stands at the end of a fully formed word (pada). So राजन् (nom. sg., once सु has gone) → राजा, आत्मन् → आत्मा, महिमन् → महिमा. What is left of the -an nouns in the nominative singular is a bare long आ.
ప్రాతిపదికాంతంలోని న్, అది పదాంతంలో నిలిస్తే లోపిస్తుంది. రాజన్ (సు పోయాక) → రాజా, ఆత్మన్ → ఆత్మా, మహిమన్ → మహిమా. అన్-అంత శబ్దాల ప్రథమైకవచనంలో మిగిలేది కేవలం దీర్ఘ ఆ.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि 8.4.2 · प्रकरण 5← पौराङ्गनानाम्
न becomes ण after र्/ष् even across intervening अट्, क-/प-class, आङ् or नुम् (ṇatva)
A न् becomes the retroflex ण् after a र् or ष् in the same word — and it still does when the vowels and semivowels of अट् (अ इ उ …, ह य व र), the velars, the labials, आङ्, or the augment नुम् stand in between. This is ṇatva. So राम + इन → रामेण, the र् reaching the न across ए; but शाप, with no र् or ष्, keeps its न (शापेन).
ఒకే పదంలో ర్ లేదా ష్ తరువాత న్ మూర్ధన్య ణ్ అవుతుంది — మధ్యలో అట్ (అచ్చులు, హ య వ ర), కవర్గం, పవర్గం, ఆఙ్, నుమ్ ఉన్నా అవుతుంది. ఇదే ణత్వం. రామ + ఇన → రామేణ, ర్ ఏ ను దాటి న ను చేరుతుంది; కానీ శాప లో ర గానీ ష గానీ లేదు, న నిలుస్తుంది (శాపేన).
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सौ च 6.4.13 · प्रकरण 8← पन्थाः
the penult of इन्-stems lengthens before the nom. singular सु
Before the nominative-singular ending सु (when not vocative), the penultimate vowel of stems in इन् and the like is lengthened. दण्डिन् → दण्डी, कामिन् → कामी: the न् then drops at the word’s end and the long ई is what remains.
ప్రథమా ఏకవచన ప్రత్యయం సు ముందు (సంబోధన కానప్పుడు), ఇన్ మొదలైన శబ్దాల ఉపధ (చివరిముందటి అచ్చు) దీర్ఘమవుతుంది. దండిన్ → దండీ, కామిన్ → కామీ: తరువాత పదాంత న్ లోపించి దీర్ఘ ఈ మిగులుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वरादिनिपातमव्ययम् 1.1.37 · प्रकरण 11← प्रस्थितस्य
the स्वरादि words and the निपात particles are called अव्यय (indeclinable)
The words of the स्वरादि list (स्वर्, अन्तर्, प्रातर् and the rest) and the निपात particles are termed अव्यय — indeclinable, taking no case ending and never changing form. Because the प्रादि prefixes are निपात (by 1.4.58), a preverb like प्र in प्रभवति "he arises" is an अव्यय; that is why it stands unchanged before the root.
స్వరాది గణపు శబ్దాలు (స్వర్, అంతర్, ప్రాతర్ మొదలైనవి) మరియు నిపాత శబ్దాలు అవ్యయ సంజ్ఞ పొందుతాయి — అవ్యయం, విభక్తి తీసుకోని, ఎప్పుడూ రూపం మారని పదం. ప్రాది ఉపసర్గలు నిపాతాలు కావటాన (1.4.58 చేత), ప్రభవతి "ఉద్భవించును" లోని ప్ర ఉపసర్గ అవ్యయం; అందుకే అది ధాతువు ముందు మారకుండా నిలుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अव्ययादाप्सुपः 2.4.82 · प्रकरण 11← प्रस्थितस्य
after an अव्यय, the आप् (feminine) and सुप् (case) endings undergo लुक्
After an अव्यय — an indeclinable word — the feminine suffix आप् and the case endings सुप् undergo लुक् (लुक्, a disappearance that leaves no trace, not even a mark on what stood before). A prefix like प्र is an अव्यय (an उपसर्ग, and so indeclinable), and when it joins a root it first takes a case ending which this rule then wipes out, so प्र meets मद् bare in प्रमत्तः "heedless". The same लुक् is why an indeclinable never shows an ending: the सुप् is added and at once removed. The derivation names this rule on the silent step where the prefix's ending drops.
అవ్యయం — విభక్తి మారని పదం — తరువాత ఆప్ (స్త్రీలింగ ప్రత్యయం) మరియు సుప్ (విభక్తి ప్రత్యయాలు) లుక్ పొందుతాయి (లుక్ — ఏ గుర్తూ మిగల్చకుండా పూర్తిగా లోపించడం). ప్ర వంటి ఉపసర్గ అవ్యయం; అది ధాతువుతో కలిసేటప్పుడు మొదట ఒక విభక్తి ప్రత్యయాన్ని తీసుకుంటుంది, ఈ సూత్రం దాన్ని తుడిచివేస్తుంది, కాబట్టి ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లో ప్ర మద్ను ప్రత్యయం లేకుండా చేరుతుంది. అవ్యయం ఎప్పుడూ విభక్తి చూపకపోవటానికి కారణం ఇదే: సుప్ చేరి వెంటనే తొలగిపోతుంది. ఉపసర్గపు విభక్తి లోపించే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्ङिति च 1.1.5 · प्रकरण 12← वञ्चितः
no गुण or वृद्धि before an affix marked क् or ङ्
The strengthening of a vowel — गुण (इ→ए, उ→ओ, ऋ→अर्) and वृद्धि (its longer grade) — does not take place when the affix that would cause it is marked with an indicatory क् (कित्) or ङ् (ङित्). Many endings carry these marks precisely to keep the root weak. So कृ "to do" reaches चक्रे "he did", where the perfect endings are ङित् and the root ऋ is not raised to अर्; श्रु "to hear" reaches श्रुत्वा "having heard", where क्त्वा is कित् and the उ stays. It is the standard brake on strengthening, and it works by leaving a form unchanged where a plainer affix would have raised it.
అచ్చు బలపడుట — గుణం (ఇ→ఏ, ఉ→ఓ, ఋ→అర్) మరియు వృద్ధి (దాని దీర్ఘతర రూపం) — దాన్ని కలిగించే ప్రత్యయం సూచక క్ (కిత్) గాని ఙ్ (ఙిత్) గాని గుర్తుగలదైనపుడు జరుగదు. ధాతువును బలహీనంగా ఉంచుటకే చాలా ప్రత్యయాలు ఈ గుర్తులను మోస్తాయి. అలా కృ "చేయుట" చక్రే "చేశాడు" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ లిట్ ప్రత్యయాలు ఙిత్, ధాతువు ఋ అర్ గా లేపబడదు; శ్రు "వినుట" శ్రుత్వా "విని" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ క్త్వా కిత్, ఉ నిలుస్తుంది. ఇది బలపడుటపై సాధారణ కళ్ళెం, సాధారణ ప్రత్యయం లేపిన చోట రూపాన్ని మార్పు లేకుండా వదలి పని చేస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सार्वधातुकमपित् 1.2.4 · प्रकरण 12← रमसे
a सार्वधातुक affix that is not पित् is treated as ङित्
A सार्वधातुक affix — a present-system ending or the class sign that goes with it — that is not पित् (not marked प् as its इत्) is treated as ङित्, as though it carried ङ् as an इत्. The ङित् mark blocks the guṇa or vṛddhi strengthening the affix would otherwise pull, so the stem keeps its weak shape under such an ending. The third-person and the आत्मनेपद endings, and the imperatives that are not पित्, all fall under it: शृणु "listen", कथयतः "of the two telling" and रमसे "you take delight" keep their unstrengthened stems by this rule. The derivation names it on the silent step where the ending is fixed as ङित्.
సార్వధాతుక ప్రత్యయం — వర్తమానగణ ప్రత్యయం, లేదా దానితో వచ్చే గణచిహ్నం — పిత్ కానిది (ప్ను ఇత్గా గుర్తు లేనిది) ఙిత్గా, ఙ్ను ఇత్గా కలిగినట్లుగా వర్తిస్తుంది. ఙిత్ గుర్తు, ప్రత్యయం లేకపోతే కలిగించే గుణ లేదా వృద్ధి బలపడటాన్ని అడ్డుకుంటుంది, కాబట్టి ధాతువు అటువంటి ప్రత్యయం కింద తన బలహీన రూపాన్ని నిలుపుకుంటుంది. ప్రథమ పురుష ప్రత్యయాలు, ఆత్మనేపద ప్రత్యయాలు, పిత్ కాని ఆజ్ఞార్థాలు అన్నీ దీని కిందకు వస్తాయి: శృణు "వినుము", కథయతః "చెప్పే ఇద్దరి", రమసే "ఆనందిస్తావు" ఈ సూత్రంచేత బలపడని ధాతురూపాన్ని నిలుపుకుంటాయి. ప్రత్యయాన్ని ఙిత్గా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अनुदात्तङित आत्मनेपदम् 1.3.12 · प्रकरण 12← रमसे
a root marked अनुदात्तेत् or ङित् takes आत्मनेपद (the middle endings)
A root taught with an अनुदात्त इत् (अनुदात्तेत् — an indicatory sound spoken in the low tone) or with ङ् as an इत् (ङित्) takes आत्मनेपद, the set of personal endings that turn the action toward the agent. Roots like पद् "go, fall" and लभ् "get" are marked this way and so conjugate only in this middle set: सम्पत्स्यन्ते "they will come about", लप्स्यते "he will get". The mark is not visible in the finished word; it is a property of the root the derivation reads to choose the ending, and it names this rule where it does.
అనుదాత్త ఇత్తో (అనుదాత్తేత్ — తగ్గు స్వరంలో పలికిన సూచక ధ్వని) గాని ఙ్ను ఇత్గా (ఙిత్) కలిగి గాని ఉపదేశింపబడిన ధాతువు ఆత్మనేపదాన్ని — క్రియను కర్త వైపు మళ్ళించే పురుష ప్రత్యయాల గణాన్ని — తీసుకుంటుంది. పద్ "పోవు, పడు", లభ్ "పొందు" వంటి ధాతువులు ఇలా గుర్తు కలిగి ఈ ఆత్మనేపద గణంలోనే వర్తిస్తాయి: సంపత్స్యంతే "సంభవించును", లప్స్యతే "పొందును". ఈ గుర్తు పూర్తయిన పదంలో కనబడదు; అది ధాతువు లక్షణం, గొలుసు ప్రత్యయాన్ని ఎంచుకోవడానికి దాన్ని చదివి ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् 1.3.78 · प्रकरण 12← असि
in the remaining case, a root in the active takes परस्मैपद
In the case left over (शेष — a root not sent to the middle by the preceding rules), when the ending stands for the agent (कर्तरि, the active sense) the root takes परस्मैपद, the set of personal endings that turn the action away from the agent. This is the default that catches every root the आत्मनेपद rules did not claim: भू "be, become" is such a root, so भवति "he becomes" and प्रभवति "he arises" take the active endings. The derivation names this rule where it chooses the active set.
మిగిలిన సందర్భంలో (శేషం — ముందటి సూత్రాలు ఆత్మనేపదానికి పంపని ధాతువు), ప్రత్యయం కర్తను సూచించినప్పుడు (కర్తరి, కర్తృ అర్థం) ధాతువు పరస్మైపదాన్ని — క్రియను కర్త నుండి దూరంగా మళ్ళించే పురుష ప్రత్యయాల గణాన్ని — తీసుకుంటుంది. ఇది ఆత్మనేపద సూత్రాలు తీసుకోని ప్రతి ధాతువునూ పట్టుకొనే మూలనియమం: భూ "అగు, ఉండు" అటువంటి ధాతువు, కాబట్టి భవతి "అగును", ప్రభవతి "ఉద్భవించును" పరస్మైపద ప్రత్యయాలను తీసుకుంటాయి. ఆ గణాన్ని ఎంచుకొనే చోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ते प्राग्धातोः 1.4.80 · प्रकरण 12← प्रस्थितस्य
the prefixes (gati and upasarga) stand before the root
The words just named — the upasargas and the other gati particles — are placed before the root (धातु) they qualify. This is the rule that fixes a prefix's position at the head of the verb. So प्र stands before मद् in प्रमत्तः "heedless", आ before लिङ्ग् in आलिङ्ग्य "having embraced", आ before इ in एत्य "having come". The seam between prefix and root is then handled by sandhi, but their order is settled here.
ఇప్పుడే పేర్కొన్న పదాలు — ఉపసర్గలు, ఇతర గతి పదాలు — తాము విశేషించే ధాతువుకు ముందు ఉంచబడతాయి. ఉపసర్గ స్థానాన్ని క్రియ మొదట స్థిరపరచే సూత్రం ఇది. అలా ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తగలవాడు" లో ప్ర మద్ ముందు, ఆలిఙ్గ్య "కౌగిలించి" లో ఆ లిఙ్గ్ ముందు, ఏత్య "వచ్చి" లో ఆ ఇ ముందు నిలుస్తుంది. ఉపసర్గ, ధాతువుల మధ్య సంధి తరవాత జరుగుతుంది, కానీ వాటి క్రమం ఇక్కడ స్థిరమవుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सनाद्यन्ता धातवः 3.1.32 · प्रकरण 12← वञ्चितः
words ending in सन् and the other सनादि affixes are called धातु (roots)
A word that ends in सन् or any of the सनादि affixes — the set running from सन् through णिच् (the causative sign) and the rest — is itself called धातु, a verb root. This lets a stem already carrying such a suffix be conjugated afresh, taking the tense endings as any root does. The causative roots of the poem stand on this rule: कथ् "tell", रच् "arrange" and सूच् "point out" carry णिच् and are धातु by it, so कथयतः "of the one telling", विरचिताम् "arranged" and सूचयिष्यन्ति "they will point out" build on a stem this rule names a root. The derivation names it on the silent step where the सनादि-ending stem is fixed as a धातु.
సన్తో గాని సనాది ప్రత్యయాలలో (సన్ నుండి ణిచ్ — ప్రేరణ చిహ్నం — మొదలైన గణం) దేనితో గాని అంతమయ్యే పదానికి ధాతు సంజ్ఞ, అదే ఒక క్రియా ధాతువు. దీనివల్ల అటువంటి ప్రత్యయాన్ని ఇప్పటికే కలిగిన అంగం మళ్ళీ, ఏ ధాతువు వలెనే కాలప్రత్యయాలను తీసుకొని, వర్తించగలదు. కావ్యపు ప్రేరణార్థ ధాతువులు ఈ సూత్రంపై నిలుస్తాయి: కథ్ "చెప్పు", రచ్ "అమర్చు", సూచ్ "చూపు" ణిచ్ను కలిగి దీనిచేత ధాతువులు అవుతాయి, కాబట్టి కథయతః "చెప్పేవాని", విరచితామ్ "అమర్చబడిన", సూచయిష్యంతి "చూపుతారు" ఈ సూత్రం ధాతువు అని పిలిచే అంగంపై నిర్మితమవుతాయి. సనాదిఅంత అంగాన్ని ధాతువుగా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कर्तरि शप् 3.1.68 · प्रकरण 12← रमसे; असि
the class-sign शप् is added after a root, in the active, before a present-system ending
In the active (कर्तरि, when the verb agrees with its agent), the affix शप् — which surfaces as a plain अ, its श् and प् being only markers — is placed between a root and a following सार्वधातुक ending (the present-system endings). It is the class-sign (विकरण) of the first, sixth and tenth verb classes, and it is what makes their present stems thematic. So भू "to be" takes शप् to give भू + अ + ति, which goes on to भवति "he is" — the poem's भवति and प्रभवति; हृ "to carry" likewise gives हरति "he carries". Where a class takes a different sign, or none, this rule does not apply.
కర్తరి ప్రయోగంలో (క్రియ కర్తతో సమన్వయించినప్పుడు) శప్ ప్రత్యయం — దీని శ్, ప్ కేవలం గుర్తులు కావటాన కేవలం అ గా కనబడేది — ధాతువుకూ, తరువాతి సార్వధాతుక ప్రత్యయానికీ (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలకు) మధ్య చేరుతుంది. ఇది మొదటి, ఆరవ, పదవ ధాతుగణాల వికరణం (గణచిహ్నం); వాటి వర్తమాన అఙ్గాలను థెమాటిక్ గా చేసేది ఇదే. అలా భూ "ఉండుట" శప్ తీసుకొని భూ + అ + తి అవుతుంది, అది భవతి "ఉన్నాడు" గా కొనసాగుతుంది — కావ్యంలోని భవతి, ప్రభవతి; హృ "మోయుట" కూడా హరతి "మోస్తాడు" గా అవుతుంది. వేరే వికరణం తీసుకునే గణానికి, లేదా ఏదీ తీసుకోని గణానికి ఈ సూత్రం వర్తించదు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वर्तमाने लट् 3.2.123 · प्रकरण 12← रमसे; असि
the present tense लट् for an action going on now
For an action going on now, the affix लट् — the present tense — is placed after the root. भू “to be” gives भवति, “is”. लट् is the first of the ten लकारs, the slots the tense-and-mood endings fill.
ఇప్పుడు జరుగుతున్న క్రియకు ధాతువు తరువాత లట్ — వర్తమాన లకారం — వస్తుంది. భూ (ఉండుట) → భవతి. పది లకారాల్లో లట్ మొదటిది; కాలార్థ ప్రత్యయాలు నిండే స్థానాలే ఈ లకారాలు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् 3.4.78 · प्रकरण 12← रमसे; असि
the eighteen personal endings (तिङ्) that replace a verb's tense-marker (लकार)
This one sūtra names, in a single run, all eighteen verbal personal endings — the तिङ् set — that stand in for the abstract tense-marker (लकार) a verb first receives. Nine are parasmaipada (active): तिप् तस् झि, सिप् थस् थ, मिप् वस् मस्; nine are ātmanepada (middle): त आताम् झ, थास् आथाम् ध्वम्, इट् वहि महिङ् — three persons against singular, dual and plural in each voice. Every finite verb in the poem takes one: चक्रे "he did" reaches the ātmanepada त, रुणद्धि "he obstructs" the parasmaipada तिप्, द्रक्ष्यसि "you will see" the सिप्. It is the verb's counterpart to 4.1.2, which lists the noun's सुप् endings.
ఈ ఒక్క సూత్రం, ఒక క్రియ మొదట పొందే భావ కాలచిహ్నం (లకారం) స్థానంలో వచ్చే పద్దెనిమిది క్రియా పురుష ప్రత్యయాలను — తిఙ్ గణాన్ని — ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది. తొమ్మిది పరస్మైపదం: తిప్ తస్ ఝి, సిప్ థస్ థ, మిప్ వస్ మస్; తొమ్మిది ఆత్మనేపదం: త ఆతామ్ ఝ, థాస్ ఆథామ్ ధ్వమ్, ఇట్ వహి మహిఙ్ — ప్రతి పదంలో మూడు పురుషలు ఏకవచన, ద్వివచన, బహువచనాలకు ఎదురుగా. కావ్యంలోని ప్రతి తిఙంత క్రియా వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది: చక్రే "చేశాడు" ఆత్మనేపద త ను, రుణద్ధి "అడ్డగిస్తాడు" పరస్మైపద తిప్ ను, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" సిప్ ను చేరుకుంటాయి. నామపదపు సుప్ ప్రత్యయాలను పేర్కొనే 4.1.2 కు ఇది క్రియాపరమైన జోడి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
थासस्से 3.4.80 · प्रकरण 12← रमसे
the ātmanepada ending थास् becomes से after a टित् marker
After a टित् tense-marker (a lakāra marked with a silent ट्, which the present-system tenses carry), the ātmanepada second-singular ending थास् is replaced by से. So रम् "to delight" gives रमसे "you rejoice", लभ् "to get" gives लप्स्यसे "you will obtain", and ज्ञा "to know" gives ज्ञास्यसे "you will know".
టిత్ కాల-గుర్తు తరవాత (మౌన ట్ గుర్తుగల లకారం, వర్తమాన వ్యవస్థ కాలాలు మోసేది), ఆత్మనేపద ద్వితీయ పురుష ఏకవచన ప్రత్యయం థాస్ సే చేత మార్చబడుతుంది. అలా రమ్ "సంతోషించుట" రమసే "సంతోషిస్తావు" ఇస్తుంది, లభ్ "పొందుట" లప్స్యసే "పొందుతావు" ఇస్తుంది, జ్ఞా "ఎరుగుట" జ్ఞాస్యసే "తెలుసుకుంటావు" ఇస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिङ्शित्सार्वधातुकम् 3.4.113 · प्रकरण 12← रमसे; असि
a तिङ् ending and a शित् affix are called सार्वधातुक
A तिङ् ending (तिङ्, the block of finite personal endings) and any शित् affix (शित्, one that carries श् as its इत् mark, such as the class-signs शप् and श्यन्) are called सार्वधातुक — "reaching the whole root", the class of affixes that stand in the present system and act on the root as a whole. भवति "he becomes" ends in the तिङ् ending तिप् and carries the class-sign शप्, both सार्वधातुक. The name matters because other rules turn on it — some strengthenings apply only before a सार्वधातुक affix. The derivation names this rule where it fixes the affix as सार्वधातुक.
తిఙ్ ప్రత్యయం (తిఙ్ — క్రియాపదపు పురుష ప్రత్యయాల గణం) మరియు ఏదైనా శిత్ ప్రత్యయం (శిత్ — శ్ను ఇత్గా కలిగినది, శప్, శ్యన్ వంటి గణచిహ్నాలు) సార్వధాతుక సంజ్ఞ పొందుతాయి — "ధాతువు పూర్తికి చేరునది", వర్తమాన వ్యవస్థలో నిలిచి ధాతువును మొత్తంగా వర్తించే ప్రత్యయాల గణం. భవతి "అగును" తిఙ్ ప్రత్యయం తిప్తో అంతమై గణచిహ్నం శప్ను కలిగి ఉంది, రెండూ సార్వధాతుకాలు. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం — కొన్ని బలపరిచే మార్పులు సార్వధాతుక ప్రత్యయం ముందు మాత్రమే జరుగుతాయి. ప్రత్యయాన్ని సార్వధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आर्धधातुकं शेषः 3.4.114 · प्रकरण 12← प्रस्थितस्य; विद्युद्दामस्फुरितचकितैः; वञ्चितः
the affix left over (not तिङ् or शित्) is called आर्धधातुक
Any affix enjoined after a root that is not a तिङ् ending and not a शित् affix — everything left over (शेष) once the सार्वधातुक affixes are set aside — is called आर्धधातुक, the class that reaches "half the root" and builds the stems outside the present system. The कृत् suffixes fall here: क्त in प्रमत्तः "heedless", क्त्वा in श्रुत्वा "having heard", and the future sign स्य in द्रक्ष्यसि "you will see" are all आर्धधातुक. The name governs whether the augment इट् may come and how the root's vowel strengthens. The derivation names this rule where it fixes the कृत् or derived affix as आर्धधातुक.
ధాతువు తరువాత విధించిన ప్రత్యయాలలో తిఙ్ ప్రత్యయమూ కాక శిత్ ప్రత్యయమూ కాక — సార్వధాతుక ప్రత్యయాలను పక్కన పెట్టాక మిగిలినది (శేషం) — దానికి ఆర్ధధాతుక సంజ్ఞ, "ధాతువులో సగానికే" చేరి వర్తమాన వ్యవస్థ వెలుపలి రూపాలను నిర్మించే గణం. కృత్ ప్రత్యయాలు ఇక్కడకు వస్తాయి: ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లోని క్త, శ్రుత్వా "విని" లోని క్త్వా, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" లోని భవిష్యత్ చిహ్నం స్య — అన్నీ ఆర్ధధాతుకాలు. ఇట్ ఆగమం వచ్చునా, ధాతువు అచ్చు ఎలా బలపడునా అనేది ఈ సంజ్ఞపై ఆధారపడుతుంది. కృత్ లేదా సాధిత ప్రత్యయాన్ని ఆర్ధధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् 7.2.10 · प्रकरण 12← प्रस्थितस्य
after a single-vowel root unaccented in its teaching form, आर्धधातुक takes no इट्
After a root that is एकाच् — of a single vowel, one syllable — and anudātta (unaccented) in the way it is taught, an आर्धधातुक affix does not take the augment इट् (the इ- that otherwise props such an affix onto the root). These are the अनिट् roots, the ones that join their suffix bare. दृश् "see", कृ "do" and पद् "go" are among them, so द्रक्ष्यसि "you will see", कर्तुम् "to do" and सम्पत्स्यन्ते "they will come about" set the future or the infinitive straight on the root with no इ between. The derivation names this rule on the silent step where the इट् is withheld.
ఏకాచ్ — ఒకే అచ్చు, ఒక అక్షరం — అయి, ఉపదేశింపబడిన తీరులో అనుదాత్తమైన (అనుదాత్త) ధాతువు తరువాత ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం ఇట్ ఆగమాన్ని (లేకపోతే ఆ ప్రత్యయాన్ని ధాతువుకు ఆనించే ఇ-) తీసుకోదు. ఇవి అనిట్ ధాతువులు, తమ ప్రత్యయాన్ని ప్రత్యయాంతరం లేకుండా చేరేవి. దృశ్ "చూడు", కృ "చేయు", పద్ "పోవు" వీటిలోనివి, కాబట్టి ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు", కర్తుమ్ "చేయుటకు", సంపత్స్యంతే "సంభవించును" భవిష్యత్తును లేదా భావార్థకాన్ని మధ్య ఇ లేకుండా నేరుగా ధాతువుపై ఉంచుతాయి. ఇట్ ఆగిపోయే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आर्धधातुकस्येड् वलादेः 7.2.35 · प्रकरण 12← विद्युद्दामस्फुरितचकितैः; वञ्चितः
an ārdhadhātuka suffix beginning with a वल् consonant takes the augment इट् (इ)
An ārdhadhātuka suffix (आर्धधातुक — the class that holds the past participle क्त, the futures, the perfect and more) that begins with a वल् consonant — any consonant except य् — receives the augment इट्, a prefixed इ. This इ is what lets a consonant-initial suffix attach without an unpronounceable cluster. So रच् "to arrange" + त gives रचित, in विरचिताम् "arranged"; वञ्च् gives वञ्चितः "deceived"; the future सूचयिष्यन्ति carries the same इ before its स्य. Roots that block the augment are called अनिट्; those that take it, सेट्.
వల్ హల్లుతో — య్ తప్ప ఏ హల్లుతోనైనా — మొదలయ్యే ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం (ఆర్ధధాతుకము — క్త కృదంతం, భవిష్యత్తులు, పరోక్షం మొదలైనవి కల గణం) తనకు ముందు ఇట్ ఆగమాన్ని — చేర్చిన ఇ ను — పొందుతుంది. ఈ ఇ, హల్లుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయం ఉచ్చరించలేని సంయుక్తాక్షరం లేకుండా చేరేలా చేస్తుంది. అలా రచ్ "అమర్చుట" + త రచిత అవుతుంది, విరచితామ్ "అమర్చబడిన" లో; వఞ్చ్ వఞ్చితః "మోసగింపబడిన" ను; భవిష్యత్తు సూచయిష్యన్తి తన స్య ముందు అదే ఇ ను మోస్తుంది. ఆగమాన్ని నిరోధించే ధాతువులను అనిట్ అంటారు; తీసుకునేవి సేట్.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तासस्त्योर्लोपः 7.4.50 · प्रकरण 12← असि
the स् of तास् and of the auxiliary अस् drops before a स-initial ending
The स् of the periphrastic-future affix तास्, and the स् of the auxiliary अस् "to be" that carries its person-endings, is dropped when a स-initial ending follows. In गन्तासि "you are going to go", गम् + तास् + सि, the स् of तास् falls before the सि, giving गन्तासि; the same loss shapes the bare auxiliary असि "you are". It smooths the seam between the future stem and the endings that follow.
పర్యాయ భవిష్యత్తు ప్రత్యయం తాస్ యొక్క స్, మరియు పురుష ప్రత్యయాలను మోసే అస్ "ఉండుట" సహాయక ధాతువు యొక్క స్, తరవాత స-తో మొదలయ్యే ప్రత్యయం ఉంటే లోపిస్తాయి. గన్తాసి "వెళ్ళబోతున్నావు" లో గమ్ + తాస్ + సి — తాస్ యొక్క స్ సి ముందు లోపించి గన్తాసి అవుతుంది; అదే లోపం అసి "ఉన్నావు" ను కూడా మలుస్తుంది. భవిష్యత్ అంగానికి, తరవాతి ప్రత్యయాలకు మధ్య సంధిని ఇది సున్నితం చేస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अदिप्रभृतिभ्यः शपः 2.4.72 · प्रकरण 13← असि
after अद् and the rest of the second class the present marker शप् is elided
After अद् "to eat" and the roots that head its list — the अदादि or second class — the present marker शप् (the थेमाटिक अ that the first class inserts between root and ending) is elided by लुक्, so no अ appears. The ending joins the bare root: अद् + ति → अत्ति "he eats", and अस् "to be" + ति → अस्ति "is". Compare a first-class root, which keeps the marker: भू gives भव + ति → भवति.
అద్ "తినుట" మొదలైన ధాతువుల తరవాత — అదాది గణం, రెండవ గణం — వర్తమాన వికరణ శప్ (భ్వాది గణం ధాతువుకూ ప్రత్యయానికీ మధ్య చేర్చే థేమాటిక్ అ) లుక్ చేత లోపిస్తుంది, కనుక అ కనిపించదు. ప్రత్యయం కేవల ధాతువుతో కలుస్తుంది: అద్ + తి → అత్తి "తినును", అస్ "అగుట" + తి → అస్తి "ఉన్నది". వికరణాన్ని నిలుపుకొనే భ్వాది ధాతువుతో పోల్చండి: భూ భవ + తి → భవతి ను ఇస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
हेतुमति च 3.1.26 · प्रकरण 22← वञ्चितः
the causative affix णिच्, added when the action has a prompter
When an action has a हेतु — a causer who sets a doer to it — the affix णिच् (an इ that leaves guṇa or vṛddhi on the root) is placed after the root, and the prompter becomes the sentence's agent. रम् “take delight” → रमयति “gives delight” (1.33), दृश् “see” → दर्शयति “shows, causes to see” (1.39), वह् “carry” → वाहयति “has it carried” (1.40). The causative stem then takes the ordinary tense endings over the इ.
హేతువు — ప్రేరకుడు — ఉన్నప్పుడు ధాతువు తరువాత ణిచ్ ప్రత్యయం (గుణ/వృద్ధిని మిగిల్చే ఇ) వస్తుంది, ప్రేరకుడే కర్త అవుతాడు. రమ్ → రమయతి (1.33), దృశ్ → దర్శయతి (1.39), వహ్ → వాహయతి (1.40). ఆ ఇ మీద సాధారణ కాల ప్రత్యయాలు చేరుతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्तक्तवतू निष्ठा 1.1.26 · प्रकरण 34← प्रस्थितस्य; विद्युद्दामस्फुरितचकितैः; वञ्चितः
the क्त and क्तवतु affixes are named निष्ठा
The two affixes क्त and क्तवतु are given the name निष्ठा. क्त makes the past passive participle (कृतम् "done") and क्तवतु the past active participle (कृतवत् "having done"); gathering both under one name lets the later rules that shape them — the ones that add or withhold the augment इट्, or change the root before them — reach both by one word. प्रमत्तः "heedless", from मद् with क्त, तीर्णः "crossed", from तॄ, and विरचिताम् "arranged", from रच् with the causative, all end in a निष्ठा affix. The derivation names it on the silent step where the affix is fixed as निष्ठा.
క్త, క్తవతు అనే రెండు ప్రత్యయాలకు నిష్ఠా అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. క్త భూతకాల కర్మణి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతమ్ "చేయబడిన"), క్తవతు భూతకాల కర్తరి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతవత్ "చేసినవాడు"); రెంటినీ ఒక సంజ్ఞ కింద కూర్చడం వల్ల వాటిని తీర్చిదిద్దే తరువాతి సూత్రాలు — ఇట్ ఆగమాన్ని చేర్చే లేదా ఆపే, లేదా వాటి ముందు ధాతువును మార్చే సూత్రాలు — రెంటినీ ఒక్క మాటతో అందుకోగలవు. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త గలవాడు", మద్ నుండి క్త తో, తీర్ణః "దాటిన", తౄ నుండి, విరచితామ్ "అమర్చబడిన", రచ్ నుండి ప్రేరణతో, అన్నీ నిష్ఠా ప్రత్యయంతో అంతమవుతాయి. ప్రత్యయం నిష్ఠాగా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
निष्ठा 3.2.102 · प्रकरण 34← प्रस्थितस्य; विद्युद्दामस्फुरितचकितैः; वञ्चितः
the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root in a past sense
In the sense of the past, the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root. क्त gives the past participle — usually passive (कृत 'done', गत 'gone'), active with verbs of state or motion (मत्त 'intoxicated'); क्तवतु gives the active past participle in -तवत् (कृतवत् 'having done'). The क्त word then declines as an ordinary adjective and agrees with its noun.
భూతార్థంలో ధాతువు తరువాత నిష్ఠా ప్రత్యయాలు క్త, క్తవతు వస్తాయి. క్త భూత కృదంతం — సాధారణంగా కర్మణి (కృత "చేయబడినది", గత "వెళ్లినది"), స్థితి/గతి ధాతువులకు కర్తరి (మత్త "మత్తెక్కినవాడు"); క్తవతు కర్తరి భూత కృదంతం -తవత్ (కృతవత్ "చేసినవాడు"). క్త రూపం సామాన్య విశేషణంలా నడిచి తన నామంతో అన్వయిస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
निष्ठायां सेटि 6.4.52 · प्रकरण 34← वञ्चितः
णि is dropped before a निष्ठा affix that takes इट्
Before a निष्ठा affix (the past participle -त) that takes the इट् augment (an इ before it), the णि marker is dropped. भावि (from भू, made a verb-stem by णि) + इत → भावित "brought into being". The poem's tenth-class रच् "compose" gives विरचिताम् "the composed one".
ఇట్ ఆగమం (ముందు ఒక ఇ) పొందే నిష్ఠా ప్రత్యయం (భూతకృదంతం -త) ముందు ణి గుర్తు లోపిస్తుంది. భావి (భూ నుండి ణి చే ధాతురూపమైనది) + ఇత → భావిత "కలిగింపబడినది". పద్యంలోని పదవ గణపు రచ్ "రచించుట" → విరచితామ్ "రచింపబడినదానిని".
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सात्पदाद्योः 8.3.111 · प्रकरण 59← प्रस्थितस्य
the स of the सात् affix and a word-initial स are not made retroflex
The स of the affix सात् (as in अग्निसात् "reduced to ashes") and a स that begins a word are not turned into the retroflex ष. So अस् "to be", built to सन् "being", keeps its dental स because it stands at the head of the word.
సాత్ ప్రత్యయపు స (అగ్నిసాత్ "బూడిదైపోయినది" లో వలె) మరియు పదం మొదట నిలిచే స మూర్ధన్య ష గా మారవు. కనుక అస్ "ఉండుట", సన్ "ఉన్న" గా ఏర్పడినప్పుడు, పదం మొదట నిలవడం చేత తన దంత్య స ను నిలుపుకుంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
द्यतिस्यतिमास्थामित्ति किति 7.4.40 · not in the abridgement← प्रस्थितस्य
दो, सो, मा, स्था replace their final by इ before a त-initial कित् affix
The roots दो "cut", सो "end", मा "measure" and स्था "stand" replace their final vowel by इ before a त-initial affix marked कित्. स्था + क्त → स्थित "stood", and so स्थितः "standing", स्थित्वा "having stood". This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.
దో "కోయుట", సో "అంతమొందుట", మా "కొలుచుట", స్థా "నిలుచుట" ధాతువులు కిత్ చే గుర్తైన తకారాది ప్రత్యయం ముందు తమ చివరి అచ్చును ఇ చే మారుస్తాయి. స్థా + క్త → స్థిత "నిలిచిన", కనుక స్థితః "నిలుచుచున్న", స్థిత్వా "నిలిచి". ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text
अ अ 8.4.68 · not in the abridgement← प्रस्थितस्य; विद्युद्दामस्फुरितचकितैः; रमसे; वञ्चितः; असि
the short अ, held open through the derivation, returns to its close sound at the end
The last sūtra of the Aṣṭādhyāyī. Throughout a derivation the short अ is treated as though it were open (विवृत), like the long आ, so that the rules can reach it; this rule restores its natural close (संवृत) sound once the derivation is done. It is the final step of nearly every chain — of चक्रे, of प्रमत्तः, and the rest. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.
అష్టాధ్యాయి చివరి సూత్రం. వ్యుత్పత్తి అంతటా హ్రస్వ అ ను విచ్చుకున్నట్టుగా (వివృత), దీర్ఘ ఆ వలె, గ్రహిస్తారు — తద్వారా నియమాలు దానిని అందుకోగలుగుతాయి; వ్యుత్పత్తి ముగిసిన పిదప ఈ సూత్రం దాని సహజ సంవృత ధ్వనిని తిరిగి ఇస్తుంది. ఇది దాదాపు ప్రతి గొలుసుకూ చివరి మెట్టు — చక్రే కు, ప్రమత్తః కు, మిగిలిన వాటికి. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text
१समासविग्रहthe compounds, unpacked
उत्तराशाम्
उत्तर · आशा
उत्तरा आशा
कर्मधारय — the quarter, and it is the northern one
कर्मधारय. the north — Mallinātha glosses उदीचीं दिशम्. आशा is a direction here rather than a hope, which is the sense it carries everywhere in this poem
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“uttarāśāmudīcīṃ diśaṃ prati prasthitasya”
सौधोत्सङ्गप्रणयविमुखः
सौध · उत्सङ्ग · प्रणय · विमुख
सौधानाम् उत्सङ्गाः
तत्पुरुष (genitive) — the flat tops of the mansions
सौधोत्सङ्गेषु प्रणयः
तत्पुरुष (locative) — and an acquaintance with them
सौधोत्सङ्गप्रणयस्य विमुखः
तत्पुरुष (genitive) — turning your face away from it
तत्पुरुष. not to be turned away from getting to know the roofs of Ujjayinī — Yādava, whom Mallinātha quotes, gives प्रणय as acquaintance before he gives it love, and Mallinātha takes परिचय
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“saudhānāmutsaṅgeṣūparibhāgeṣu praṇayaḥ paricayaḥ … tasya vimukhaḥ parāṅmukho mā sma bhūḥ”
विद्युद्दामस्फुरितचकितैः
विद्युत् · दामन् · स्फुरित · चकित
विद्युतां दामानि
तत्पुरुष (genitive) — ropes of lightning
विद्युद्दाम्नां स्फुरितानि
तत्पुरुष (genitive) — and their flashings
स्फुरितेभ्यः चकितैः
तत्पुरुष (ablative) — startled by them
तत्पुरुष — it agrees with लोचनैः. eyes startled by the flare of your lightning — Mallinātha glosses दाम as विद्युल्लता, a creeper of lightning, and reads the case as ablative: startled *from* the flashes
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“vidyuddāmnāṃ vidyullatānāṃ sphuritebhyaḥ sphuraṇebhyaśca kitaiḥ”
पौराङ्गनानाम्
पौर · अङ्गना
पौराणाम् अङ्गनाः
तत्पुरुष (genitive) — the women of the townsmen
तत्पुरुष. the women of the city — the third set of women on this journey, after the Siddha women at 1.14 and the field-women at 1.16, and the first who are neither country nor divine
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“paurāṅganānāṃ locanairna ramase yadi”
लोलापाङ्गैः
लोल · अपाङ्ग
लोलः अपाङ्गः येषां तैः
बहुव्रीहि — by the ones whose eye-corners are restless
बहुव्रीहि — it refers to लोचनैः. eyes with unsettled corners — Mallinātha glosses चञ्चलकटाक्षैः, glances that will not hold still. अपाङ्ग is the same word that named the peacocks at 1.22, and here it is doing the opposite work
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“lolāpāṅgaiścañcalakaṭākṣaiḥ”
२प्रतिपदार्थeach word, its form and sense
a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular
वक्रः
वक्र
crooked, bent — Mallinātha glosses दूरः, long: the road bends because Ujjayinī lies east of the Nirvindhyā and the northern road runs west of it
a-stem masculine
The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः.
అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్షః, యక్షౌ, యక్షాః.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
a-stem masculine
The largest noun class, and the one every other declension is measured against: यक्ष, राम. The nominative singular यक्षः ends in a visarga that is a buried स् (8.2.66, then 8.3.15); the instrumental शापेन comes from टा becoming इन after an a-stem (7.1.12) and then अ + इ → ए (6.1.87); the locative plural is यक्षेषु. Adjectives in अ — प्रमत्त, भोग्य — decline the same way in the masculine, so प्रमत्तः and भोग्येण sit in this same table.
అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్ష, రామ. శబ్దమంజరిలో మొదటి శబ్దం 'రామః రామౌ రామాః'. ప్రథమా ఏకవచనం యక్షః (దాగిన స్), తృతీయా శాపేన (టా → ఇన 7.1.12; అ + ఇ → ఏ 6.1.87), సప్తమీ బహువచనం యక్షేషు. అకారాంత విశేషణాలు — ప్రమత్త, భోగ్య — పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి; ప్రమత్తః, భోగ్యేణ ఇదే పట్టికలో ఉంటాయి.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | वक्रः | वक्रौ | वक्राः |
| द्वितीया | वक्रम् | वक्रौ | वक्रान् |
| तृतीया | वक्रेण | वक्राभ्याम् | वक्रैः |
| चतुर्थी | वक्राय | वक्राभ्याम् | वक्रेभ्यः |
| पञ्चमी | वक्रात् | वक्राभ्याम् | वक्रेभ्यः |
| षष्ठी | वक्रस्य | वक्रयोः | वक्राणाम् |
| सप्तमी | वक्रे | वक्रयोः | वक्रेषु |
| सम्बोधन | वक्र | वक्रौ | वक्राः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + स्
8.2.66ससजुषो रुः
राम + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
वक्रः means bent or crooked, and the road bends because Ujjayinī lies off to the side of the straight northward route. Mallinātha does not stop at “bent” — he glosses वक्रः as दूरः, long: the point of the word is that the detour adds distance. The whole first half is a concession held open by यदपि, “although”: although the road bends and lengthens, do not turn away. Vedam draws out why the delay costs nothing — the pleasure of the city's startled glances is worth more than the time a straight road would save, so the crooked road is the one to take.
వక్రః అంటే వంకర, చుట్టు; ఉజ్జయిని నేరుగా ఉత్తరదారికి ప్రక్కగా ఉండటంవల్ల దారి వంకరవుతుంది. మల్లినాథుడు “వంకర” దగ్గర ఆగడు — వక్రః ను దూరః, పొడవు, అని గ్లోసు చేస్తాడు: చుట్టుదారి దూరాన్ని పెంచుతుంది అని భావం. మొదటి సగమంతా యదపి, “అయినను”, తో నిలిచిన ఒప్పుకోలు: దారి వంకరై పొడవైనను, పెడమొగము పెట్టకు. వేదం ఆలస్యం నష్టం కాదని విప్పుతాడు — నగరకాంతల బెదరు చూపుల ఆనందం నేరుదారి మిగిల్చే కాలంకంటె విలువైనది, కావున వంకరదారియే తీసుకోదగినది.
in-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular
पन्थाः
printed पन्था
पथिन्
the road — the same stem as the पथि of 1.14, and this is the strong form of it. The printed पन्था is the visarga lost before a य. पथिन् is irregular: it declines on पन्थान् in the strong cases, so the nominative singular is पन्थाः
in-stem masculine
A possessive stem in -in, 'having X': कामिन् 'having desire' → कामी. The nominative singular drops the n and lengthens.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
in-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern यशस्विन् declines on
6.4.13सौ च
यशस्वीन्+स्
6.1.68हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्
यशस्वीन्
8.2.7नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य
यशस्वी
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
अव्यय
यत्
printed यदपि
यद्
— with अपि it makes "although", which is what holds the two halves of the verse apart
indeclinable
An indeclinable — no case, no number, one form everywhere.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
अव्यय
अपि
printed यदपि
अपि
even so — Mallinātha finishes the sentence the particle starts: तथापि, and yet
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय
at-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular
भवतः
भवत्
your honour's — the polite "you" again, as at 1.22. भवत् is the polite word for you and stands where a pronoun would, but its endings are the ordinary at-stem ones
at-stem masculine
A consonant stem in -at, which is what a present participle declines as: कथयत् → कथयतः.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
at-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern भवत् declines on
8.2.66ससजुषो रुः
भवतरुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
भवतः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√स्था + क्त, षष्ठी एकवचन genitive singular
प्रस्थितस्य
printed प्रस्थितस्योत्तराशां
प्रस्थित, from प्र + √स्था
set out — a past participle used actively: of you, who have started off
past participle, क्त
The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective.
క్త ప్రత్యయం భూత కృదంతాన్ని చేస్తుంది — సాధారణంగా కర్మణి, "చేయబడినది"; గతి/స్థితి ధాతువులకు కర్తరి: గతః "వెళ్లినవాడు". తరువాత సామాన్య విశేషణంలా నడుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule and the Bālānandinī; sūtra from skt-mcp
√स्था · class 1 · क्त
ष्ठा
1.3.1भूवादयो धातवः
ष्ठा॒
vārttika 6.1.64.2
स्था
1.4.58प्रादयः
प्र + स्था
and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80
3.2.102निष्ठा
प्र + स्था + क्त
and, without changing the form,1.3.8
1.3.9तस्य लोपः
प्र + स्था + त
and, without changing the form,1.1.261.2.451.2.463.4.1141.1.431.1.37
4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
प्र + स्था + त + ङस्
and, without changing the form,1.3.41.3.8
1.3.9तस्य लोपः
प्र + स्था + त + अस्
and, without changing the form,1.1.372.4.827.2.101.4.13
7.4.40द्यतिस्यतिमास्थामित्ति किति
प्र + स्थि + त + अस्
7.1.12टाङसिङसामिनात्स्याः
प्र + स्थि + त + स्य
and, without changing the form,1.4.141.4.178.3.111
8.4.68अ अ
प्रस्थितस्य
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
a-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern राम declines on
7.1.12टाङसिङसामिनात्स्याः
रामस्य
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular
उत्तराशाम्
printed प्रस्थितस्योत्तराशां
आशा
the quarter — in the accusative because प्रस्थित takes the direction one starts towards. Mallinātha supplies प्रति to make that plain
ā-stem feminine
The commonest feminine class, formed from an a-stem by lengthening: कान्ता, कान्ते, कान्ताः.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
ā-stem feminine
Feminine stems ending in आ, built from an अ-stem by टाप् (4.1.4): रमा, बाला, कान्ता, and the poem's याच्ञा, अलका, मोघा. The nominative is रमा, the accusative रमाम्, the instrumental रमया (7.3.105); the dative, ablative, genitive and locative singular take the याट् augment — रमायै, रमायाः, रमायाम् (7.3.113). The genitive plural is रमाणाम् (नुट् by 7.1.54), and the vocative singular is रमे.
అకారాంత శబ్దం నుండి టాప్ (4.1.4) చేత ఏర్పడే ఆకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: రమా, బాలా, కాన్తా, పద్యంలోని యాచ్ఞా, అలకా, మోఘా. ప్రథమ రమా, ద్వితీయ రమామ్, తృతీయ రమయా (7.3.105); చతుర్థీ/పంచమీ/షష్ఠీ/సప్తమీ ఏకవచనాలు యాట్ ఆగమంతో — రమాయై, రమాయాః, రమాయామ్ (7.3.113). షష్ఠీబహువచనం రమాణామ్ (7.1.54 నుట్), సంబోధనైకవచనం రమే.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | आशा | आशे | आशाः |
| द्वितीया | आशाम् | आशे | आशाः |
| तृतीया | आशया | आशाभ्याम् | आशाभिः |
| चतुर्थी | आशायै | आशाभ्याम् | आशाभ्यः |
| पञ्चमी | आशायाः | आशाभ्याम् | आशाभ्यः |
| षष्ठी | आशायाः | आशयोः | आशानाम् |
| सप्तमी | आशायाम् | आशयोः | आशासु |
| सम्बोधन | आशे | आशे | आशाः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern रमा declines on
6.1.107अमि पूर्वः
रमाम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
आशा usually means hope or longing, and everywhere else in this poem it does; here it means a quarter of the compass, and उत्तराशा is the north, which Mallinātha glosses उदीचीं दिशम्. The word stands in the accusative because प्रस्थित, “set out”, takes the goal one starts towards, and Mallinātha supplies प्रति, “towards”, to make that plain. Vedam hears a second thing in the word: by a pun (śleṣa) उत्तराशा can also suggest a woman — the “further hope” — so the very line that sends the cloud north whispers of a beloved as well.
ఆశా అంటే సాధారణంగా ఆశ, కోరిక; ఈ కావ్యంలో మిగతా చోట్ల అదే అర్థం. ఇక్కడ మాత్రం అది దిక్కు, ఉత్తరాశా అంటే ఉత్తరదిక్కు — మల్లినాథుడు ఉదీచీం దిశమ్ అని గ్లోసు చేస్తాడు. ప్రస్థిత, “బయలువెడలిన”, బయలుదేరిన గమ్యదిక్కును ద్వితీయలో తీసుకుంటుంది కావున ఉత్తరాశామ్ ద్వితీయలో నిలిచింది; మల్లినాథుడు ప్రతి, “కు”, ను అధ్యాహారం చేస్తాడు. వేదం ఈ మాటలో రెండవ ధ్వనిని వింటాడు: శ్లేషవశమున ఉత్తరాశా ఒక నాయికను — “ఉత్తరపు ఆశ”ను — కూడ సూచిస్తుందని; కావున మేఘుని ఉత్తరానికి పంపే పలుకే ఒక ప్రియురాలిని కూడ మెల్లగా తలపిస్తుంది.
a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular
सौधोत्सङ्गप्रणयविमुखः
printed सौधोत्सङ्गप्रणयविमुखो
विमुख
with the face turned away — Mallinātha glosses पराङ्मुखः. The same word stood at the end of 1.17, of a man who turns a friend away
a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | विमुखः | विमुखौ | विमुखाः |
| द्वितीया | विमुखम् | विमुखौ | विमुखान् |
| तृतीया | विमुखेन | विमुखाभ्याम् | विमुखैः |
| चतुर्थी | विमुखाय | विमुखाभ्याम् | विमुखेभ्यः |
| पञ्चमी | विमुखात् | विमुखाभ्याम् | विमुखेभ्यः |
| षष्ठी | विमुखस्य | विमुखयोः | विमुखानाम् |
| सप्तमी | विमुखे | विमुखयोः | विमुखेषु |
| सम्बोधन | विमुख | विमुखौ | विमुखाः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + स्
8.2.66ससजुषो रुः
राम + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
प्रणय almost always means love or fond attachment, but here Mallinātha, following Yādava, takes it in its plainer sense of परिचय, acquaintance — “getting to know” the roofs. The compound stacks three tatpuruṣa (dependent-compound) links: सौधानाम् उत्सङ्गाः, the laps, that is the flat tops, of the mansions; प्रणय with those tops, an acquaintance with them; and विमुख from that acquaintance, turned away from it. विमुख Mallinātha glosses पराङ्मुखः, face-averted — the same word that closed 1.17 of a man who turns a friend away. So the whole long word is one charge: “do not be someone who turns his face from getting to know Ujjayinī's roof-terraces.”
ప్రణయ అంటే సాధారణంగా ప్రేమ, అనురాగం; ఇక్కడ మల్లినాథుడు (యాదవుని అనుసరించి) దాన్ని సరళమైన పరిచయము అర్థంలో తీసుకుంటాడు — మేడల పైభాగాలతో “పరిచయం చేసుకొనుట”. సమాసం మూడు తత్పురుష సంబంధాలను పేరుస్తుంది: సౌధానామ్ ఉత్సఙ్గాః, మేడల ఒడులు అనగా పైభాగాలు; ఆ పైభాగాలతో ప్రణయ, వాటితో పరిచయం; ఆ పరిచయమునకు విముఖ, దానినుండి పెడమొగము పెట్టిన. విముఖను మల్లినాథుడు పరాఙ్ముఖః అని గ్లోసు చేస్తాడు — స్నేహితుని పెడత్రోసే వానిని గూర్చి 1.17 చివర నిలిచిన అదే మాట. కావున మొత్తం పొడవాటి పదం ఒక ఆదేశమే: “ఉజ్జయినీ సౌధముల పైభాగాలతో పరిచయం చేసుకోవటానికి పెడమొగము పెట్టేవాడవు కాకుము.”
अव्यय
मा
मा
do not — the particle of prohibition, which is what takes the place of a negative imperative in Sanskrit
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय
अव्यय
स्म
स्म
— it goes with मा and changes which tense the verb has to be in, which Mallinātha names
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय
√भू, class 1, लङ्, parasmaipada, second person singular
भूः
printed भूरुज्जयिन्याः
√भू
be — the imperfect with its अ- taken off. Mallinātha names both halves of the rule: with स्म following, the tense is लङ्, and "na māṅyoge" blocks the augment that would otherwise stand in front. So मा स्म भूः is "do not be"
imperfect, लङ्
The past tense of narration, built on the present stem with an अ- in front and secondary endings: भवति → अभवत्. After मा स्म the अ- is blocked, and the bare form does duty as a prohibition.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
मा स्म भूः, “do not be”, shows how Sanskrit forbids a thing — not with a negative imperative but with the particle मा. Mallinātha spells out the grammar in two steps. By the rule “smottare laṅ ca”, when स्म follows मा the verb is put in लङ्, the form otherwise used for the simple past (the imperfect); so the verb here wears a past-tense shape even though the sense is a command about what is to come. Then the rule “na māṅyoge” blocks the अ- that such a past-tense form normally carries in front (the augment), so the form is भूः, not अभूः. Put together, मा स्म भूः is “do not be [turned away]”. The particle मा carries the prohibition; the verb only supplies the action.
మా స్మ భూః, “కాకుము”, సంస్కృతం ఒక పనిని ఎలా నిషేధిస్తుందో చూపుతుంది — నిషేధార్థ ఆజ్ఞతో కాక, మా అనే అవ్యయంతో. మల్లినాథుడు వ్యాకరణాన్ని రెండు మెట్లుగా విప్పుతాడు. “స్మోత్తరే లఙ్ చ” సూత్రం ప్రకారం మా తర్వాత స్మ వస్తే క్రియ లఙ్ (భూతకాలరూపం) లో నిలుస్తుంది; కావున అర్థం భవిష్యత్తును గూర్చిన ఆదేశమైనా రూపం భూతకాలానిది. తర్వాత “న మాఙ్యోగే” సూత్రం భూతరూపం సాధారణంగా ముందు తీసుకునే అ- (అడాగమం) ను అడ్డుకుంటుంది, కావున రూపం అభూః కాక భూః. కలిపి మా స్మ భూః అంటే “[పెడమొగము] కాకుము”. నిషేధాన్ని మా మోస్తుంది, క్రియ పనిని మాత్రమే ఇస్తుంది.
ī-stem feminine, षष्ठी एकवचन genitive singular
उज्जयिन्याः
printed भूरुज्जयिन्याः
उज्जयिनी
of Ujjayinī — Mallinātha calls it विशालनगर, the wide city, and quotes Utpala for the two names being one place
ī-stem feminine
A long-ī stem, most often a feminine made from a masculine stem: एकपत्नी, नद्याः.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
ī-stem feminine
Feminine nouns whose stem ends in long ई: नदी “river”, गौरी, and the मयट् “made of” words like कुशलमयी. Most are formed by the feminine suffix ङीप्/ङीष्. The nominative singular is the bare नदी; the accusative नदीम्; the instrumental नद्या. Śabdamañjarī drills नदी नद्यौ नद्यः.
దీర్ఘ ఈకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: నదీ “నది”, గౌరీ, “మయట్” (…మయమైన) శబ్దాలైన కుశలమయీ మొదలైనవి. చాలావరకు ఙీప్/ఙీష్ స్త్రీప్రత్యయంతో ఏర్పడతాయి. ప్రథమైకవచనం బరి నదీ; ద్వితీయ నదీమ్; తృతీయ నద్యా. శబ్దమంజరి “నదీ నద్యౌ నద్యః”.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | उज्जयिनी | उज्जयिन्यौ | उज्जयिन्यः |
| द्वितीया | उज्जयिनीम् | उज्जयिन्यौ | उज्जयिनीः |
| तृतीया | उज्जयिन्या | उज्जयिनीभ्याम् | उज्जयिनीभिः |
| चतुर्थी | उज्जयिन्यै | उज्जयिनीभ्याम् | उज्जयिनीभ्यः |
| पञ्चमी | उज्जयिन्याः | उज्जयिनीभ्याम् | उज्जयिनीभ्यः |
| षष्ठी | उज्जयिन्याः | उज्जयिन्योः | उज्जयिनीनाम् |
| सप्तमी | उज्जयिन्याम् | उज्जयिन्योः | उज्जयिनीषु |
| सम्बोधन | उज्जयिनि | उज्जयिन्यौ | उज्जयिन्यः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
ī-stem feminine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern गौरी declines on
7.3.112आण्नद्याः
गौरी+आ+अस्
6.1.90आटश्च
गौरी+आस्
6.1.77इको यणचि
गौर्यास्
8.2.66ससजुषो रुः
गौर्यारुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
गौर्याः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√चक् + क्त, तृतीया बहुवचन instrumental plural
विद्युद्दामस्फुरितचकितैः
printed विद्युद्दामस्फुरितचकितैस्तत्र
चकित, from √चक्
startled — the same participle that was doubled into an adverb at 1.14, and here it is an adjective on the eyes
past participle, क्त — The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective. · √चक् + क्त, तृतीया बहुवचन instrumental plural
√चक् · class 1 · क्त
चकँ
1.3.1भूवादयो धातवः
चकँ॒
and, without changing the form,1.3.2
1.3.9तस्य लोपः
चक्
3.2.102निष्ठा
चक् + क्त
and, without changing the form,1.3.8
1.3.9तस्य लोपः
चक् + त
and, without changing the form,1.1.261.2.463.4.114
4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
चक् + त + भिस्
and, without changing the form,1.3.4
7.2.35आर्धधातुकस्येड् वलादेः
चक् + इट् + त + भिस्
and, without changing the form,1.3.3
1.3.9तस्य लोपः
चक् + इ + त + भिस्
and, without changing the form,1.4.13
7.1.9अतो भिस ऐस्
चक् + इ + त + ऐस्
and, without changing the form,1.4.181.4.14
6.1.88वृद्धिरेचि
चक् + इ + त् + ऐस्
8.2.66ससजुषो रुः
चक् + इ + त् + ऐरुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्
चक् + इ + त् + ऐर्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
चक् + इ + त् + ऐः
8.4.68अ अ
चकितैः
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
a-stem neuter, तृतीया बहुवचन instrumental plural · the pattern फल declines on
7.1.9अतो भिस ऐस्
फल + ऐस्
6.1.88वृद्धिरेचि
फलैस्
8.2.66ससजुषो रुः
फलैरुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
फलैः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
अव्यय
तत्र
printed विद्युद्दामस्फुरितचकितैस्तत्र
तत्र
there — Mallinātha places it: उज्जयिन्याम्
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय
ā-stem feminine, षष्ठी बहुवचन genitive plural
पौराङ्गनानाम्
printed पौराङ्गनानां
अङ्गना
of the women — the same word as at 1.14, where it was the Siddhas' wives looking up
ā-stem feminine — The commonest feminine class, formed from an a-stem by lengthening: कान्ता, कान्ते, कान्ताः. · ā-stem feminine, षष्ठी बहुवचन genitive plural
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | अङ्गना | अङ्गने | अङ्गनाः |
| द्वितीया | अङ्गनाम् | अङ्गने | अङ्गनाः |
| तृतीया | अङ्गनया | अङ्गनाभ्याम् | अङ्गनाभिः |
| चतुर्थी | अङ्गनायै | अङ्गनाभ्याम् | अङ्गनाभ्यः |
| पञ्चमी | अङ्गनायाः | अङ्गनाभ्याम् | अङ्गनाभ्यः |
| षष्ठी | अङ्गनायाः | अङ्गनयोः | अङ्गनानाम् |
| सप्तमी | अङ्गनायाम् | अङ्गनयोः | अङ्गनासु |
| सम्बोधन | अङ्गने | अङ्गने | अङ्गनाः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
ā-stem feminine, षष्ठी बहुवचन genitive plural · the pattern रमा declines on
7.1.54ह्रस्वनद्यापो नुट्
रमा+न्+आम्
6.4.3नामि
रमानाम्
8.4.2अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि
रमाणाम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem neuter, तृतीया बहुवचन instrumental plural
लोलापाङ्गैः
printed लोलापाङ्गैर्यदि
अपाङ्ग
the outer corner of the eye — but the compound is a bahuvrīhi and means the eyes that have restless ones. The word is masculine as a noun and neuter here, taking the gender of the लोचनैः it describes
a-stem neuter
Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
a-stem neuter
Neuter nouns in short अ: फल “fruit”, वचन “word”, कुसुम, and adjectives in अ agreeing with a neuter noun. The nominative and accusative singular end in अम् (7.1.24) — फलम् — and are alike; the plural फलानि takes नुम् and lengthens; the instrumental plural is फलैः (7.1.9). It is the a-stem masculine’s table with the neuter’s own nominative, accusative and the -आनि plural.
హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దాలు: ఫల “పండు”, వచన “మాట”, కుసుమ, నపుంసక నామానికి అన్వయించే అకారాంత విశేషణాలు. ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు అమ్ తో ముగుస్తాయి (7.1.24) — ఫలమ్ — రెండూ ఒకటే; బహువచనం ఫలాని నుమాగమంతో దీర్ఘమవుతుంది; తృతీయా బహువచనం ఫలైః (7.1.9). అకారాంత పుంలింగ పట్టికే, నపుంసకపు సొంత ప్రథమ, ద్వితీయ, -ఆని బహువచనంతో.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | अपाङ्गम् | अपाङ्गे | अपाङ्गानि |
| द्वितीया | अपाङ्गम् | अपाङ्गे | अपाङ्गानि |
| तृतीया | अपाङ्गेन | अपाङ्गाभ्याम् | अपाङ्गैः |
| चतुर्थी | अपाङ्गाय | अपाङ्गाभ्याम् | अपाङ्गेभ्यः |
| पञ्चमी | अपाङ्गात् | अपाङ्गाभ्याम् | अपाङ्गेभ्यः |
| षष्ठी | अपाङ्गस्य | अपाङ्गयोः | अपाङ्गानाम् |
| सप्तमी | अपाङ्गे | अपाङ्गयोः | अपाङ्गेषु |
| सम्बोधन | अपाङ्ग | अपाङ्गे | अपाङ्गानि |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem neuter, तृतीया बहुवचन instrumental plural · the pattern फल declines on
7.1.9अतो भिस ऐस्
फल + ऐस्
6.1.88वृद्धिरेचि
फलैस्
8.2.66ससजुषो रुः
फलैरुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
फलैः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
अव्यय
यदि
printed लोलापाङ्गैर्यदि
यदि
if — and Mallinātha supplies the तर्हि the verse leaves out
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय
अव्यय
न
न
not
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय
√रम्, class 1, लट्, atmanepada, second person singular
रमसे
√रम्
you take pleasure — a middle verb, which is the voice for what a subject does for its own sake, and the right one for this
present, लट्
The present tense.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
| प्रथम | रमते | रमेते | रमन्ते |
|---|---|---|---|
| मध्यम | रमसे | रमेथे | रमध्वे |
| उत्तम | रमे | रमावहे | रमामहे |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
√रम् · class 1 · लट्
रमँ
1.3.1भूवादयो धातवः
र॒मँ॒
and, without changing the form,1.3.2
1.3.9तस्य लोपः
रम्
and, without changing the form,dhātupāṭha 01.0934
3.2.123वर्तमाने लट्
रम् + लँट्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
रम् + ल्
and, without changing the form,1.3.12
3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
रम् + थास्
and, without changing the form,1.3.43.4.113
3.1.68कर्तरि शप्
रम् + शप् + थास्
and, without changing the form,1.3.31.3.8
1.3.9तस्य लोपः
रम् + अ + थास्
and, without changing the form,3.4.113
3.4.80थासस्से
रम् + अ + से
and, without changing the form,1.2.41.4.131.4.14
8.4.68अ अ
रमसे
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
a-stem neuter, तृतीया बहुवचन instrumental plural
लोचनैः
printed लोचनैर्वञ्चितोऽसि
लोचन
with the eyes — the instrumental that रम् takes for what one is delighted by
a-stem neuter — Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि. · a-stem neuter, तृतीया बहुवचन instrumental plural
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | लोचनम् | लोचने | लोचनानि |
| द्वितीया | लोचनम् | लोचने | लोचनानि |
| तृतीया | लोचनेन | लोचनाभ्याम् | लोचनैः |
| चतुर्थी | लोचनाय | लोचनाभ्याम् | लोचनेभ्यः |
| पञ्चमी | लोचनात् | लोचनाभ्याम् | लोचनेभ्यः |
| षष्ठी | लोचनस्य | लोचनयोः | लोचनानाम् |
| सप्तमी | लोचने | लोचनयोः | लोचनेषु |
| सम्बोधन | लोचन | लोचने | लोचनानि |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem neuter, तृतीया बहुवचन instrumental plural · the pattern फल declines on
7.1.9अतो भिस ऐस्
फल + ऐस्
6.1.88वृद्धिरेचि
फलैस्
8.2.66ससजुषो रुः
फलैरुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
फलैः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√वञ्च् + णिच् + क्त, प्रथमा एकवचन nominative singular
वञ्चितः
printed लोचनैर्वञ्चितोऽसि
वञ्चित, from √वञ्च् with णिच्
cheated — Mallinātha glosses प्रतारितः and then says by whom, or rather of what: जन्मवैफल्यं भवेत्, your whole existence would have been wasted
past participle, क्त — The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective. · √वञ्च् + णिच् + क्त, प्रथमा एकवचन nominative singular
√वञ्च् · class 1 · णिच् + क्त
वन्चुँ
1.3.1भूवादयो धातवः
वन्चुँ
and, without changing the form,1.3.2
1.3.9तस्य लोपः
वन्च्
3.1.26हेतुमति च
वन्च् + णिच्
and, without changing the form,3.1.321.3.31.3.7
1.3.9तस्य लोपः
वन्च् + इ
and, without changing the form,3.4.1141.4.13
3.2.102निष्ठा
वन्च् + इ + क्त
and, without changing the form,1.3.8
1.3.9तस्य लोपः
वन्च् + इ + त
and, without changing the form,1.1.261.2.463.4.114
4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
वन्च् + इ + त + सुँ
and, without changing the form,1.3.2
1.3.9तस्य लोपः
वन्च् + इ + त + स्
and, without changing the form,1.1.43
7.2.35आर्धधातुकस्येड् वलादेः
वन्च् + इ + इट् + त + स्
and, without changing the form,1.3.3
1.3.9तस्य लोपः
वन्च् + इ + इ + त + स्
and, without changing the form,1.4.131.1.5
6.4.52निष्ठायां सेटि
वन्च् + इ + त + स्
and, without changing the form,1.4.14
8.2.66ससजुषो रुः
वन्च् + इ + त + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्
वन्च् + इ + त + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
वन्च् + इ + त + ः
8.3.24नश्चापदान्तस्य झलि
वंच् + इ + त + ः
8.4.58अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः
वञ्च् + इ + त + ः
8.4.68अ अ
वञ्चितः
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + स्
8.2.66ससजुषो रुः
राम + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√अस्, class 2, लट्, parasmaipada, second person singular
असि
printed लोचनैर्वञ्चितोऽसि
√अस्
you are — the present, not a conditional: the yakṣa says it as a thing already true rather than a thing that might follow
present, लट् — The present tense. · √अस्, class 2, लट्, parasmaipada, second person singular
| प्रथम | अस्ति | स्तः | सन्ति |
|---|---|---|---|
| मध्यम | असि | स्थः | स्थ |
| उत्तम | अस्मि | स्वः | स्मः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
√अस् · class 2 · लट्
असँ
1.3.1भूवादयो धातवः
असँ
and, without changing the form,1.3.2
1.3.9तस्य लोपः
अस्
3.2.123वर्तमाने लट्
अस् + लँट्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
अस् + ल्
and, without changing the form,1.3.78
3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
अस् + सिप्
and, without changing the form,1.3.3
1.3.9तस्य लोपः
अस् + सि
and, without changing the form,3.4.113
3.1.68कर्तरि शप्
अस् + शप् + सि
2.4.72अदिप्रभृतिभ्यः शपः
अस् + सि
and, without changing the form,1.4.13
7.4.50तासस्त्योर्लोपः
अ + सि
and, without changing the form,1.4.14
8.4.68अ अ
असि
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
३अन्वयthe words in prose order
उत्तराशाम् · प्रस्थितस्य · भवतः · पन्थाः · वक्रः · यत् · अपि · उज्जयिन्याः · सौधोत्सङ्गप्रणयविमुखः · मा · स्म · भूः · तत्र · विद्युद्दामस्फुरितचकितैः · लोलापाङ्गैः · पौराङ्गनानाम् · लोचनैः · यदि · न · रमसे · वञ्चितः · असि
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, whose commentary is written as anvaya“ihānvayamukhenaiva sarvaṃ vyākhyāyate mayā”
the dependency structure
भूः · क्रिया — do not be turned away; मा स्म भूः is the verse's main charge, which Mallinātha reads न भवेत्यर्थः, “let it not be”
मा · the particle of prohibition — Sanskrit's way of forbidding, standing in for a negative imperative
स्म · goes with मा — it fixes which past-tense form the verb must take, which Mallinātha names
सौधोत्सङ्गप्रणयविमुखः · predicate — the state forbidden: with your face turned from getting to know Ujjayinī's roof-terraces; Mallinātha पराङ्मुखः
उज्जयिन्याः · षष्ठी — of Ujjayinī, whose roof-terraces these are; Mallinātha विशालनगरस्य
पन्थाः · the road — subject of the concessive clause held apart by यदपि / तथापि
वक्रः · predicate — bent, and so long; Mallinātha glosses दूरः
यत् · with अपि — although
अपि · even so
भवतः · षष्ठी — your honour's, of you; the polite भवत्
प्रस्थितस्य · agreeing with भवतः — of you who have set out
उत्तराशाम् · कर्म — towards the north, the quarter you started for; Mallinātha supplies प्रति
असि · you are — the conclusion of the condition: वञ्चितः असि, you are cheated
वञ्चितः · predicate — cheated; Mallinātha प्रतारितः, your very birth wasted
रमसे · the यदि clause — if you do not take your pleasure
यदि · if — Mallinātha supplies the तर्हि that answers it
न · not
तत्र · there — Mallinātha places it उज्जयिन्याम्
लोचनैः · करण — with the eyes, what रम् takes for the thing one is delighted by
पौराङ्गनानाम् · षष्ठी — of the city's women
विद्युद्दामस्फुरितचकितैः · agreeing with लोचनैः — startled by the flare of your lightning; Mallinātha reads पञ्चमी inside the compound, startled from the flashes
लोलापाङ्गैः · agreeing with लोचनैः — whose eye-corners are restless; Mallinātha चञ्चलकटाक्षैः
uncheckedMallinātha’s Sañjīvinī for the anvaya and the reading; the Telugu drawn from Vedam Venkataraya Sastri’s Āndhra Meghasandeśam and the Bālānandinī
४भावार्थthe sense of the whole
Even though the road bends for you, who set out towards the north — do not turn your face from getting to know the roof-terraces of Ujjayinī. If you do not take your pleasure there in the eyes of the city's women, their corners restless, startled by the flare of your lightning, then you have been cheated.
uncheckedthe reader's reading, following Mallinātha's gloss
Though the road bends and lengthens for you, who have set out towards the north — do not turn your face from getting to know the roof-terraces of Ujjayinī. If you do not take your pleasure there in the eyes of the city's women, their corners restless, startled by the flare of your lightning, then you have been cheated of your very birth.
ఉత్తరదిక్కుకు బయలుదేరిన నీకు దారి వంకరై పొడవైనను, ఉజ్జయినీ సౌధముల పైభాగాలతో పరిచయం చేసుకోవటానికి పెడమొగము పెట్టకు. అచట నగరకాంతల కన్నులలో — నీ మెఱుపు మెఱపునకు బెదరి చంచలమైన కడకంటి చూపులలో — నీవు క్రీడింపవేని, నీ ఈ జన్మమే వ్యర్థమైనట్టు మోసపోయినవాడవు అగుదువు.
५अलंकारthe figure
No figure is named for this verse by the commentary this reading follows, so none is shown.