वृत्तविचारthe metre, syllable by syllable

सन्धिrecovering the words from the sound

कारकwhat each case is doing

प्रकरणानुक्रमthe rules the verse uses, by section of the abridgement

• हलन्त्यम् 1.3.3 · प्रकरण 1← संसर्पन्त्याः; भव

  a final consonant of the teaching-form is an it-marker

  In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a final consonant (हल्) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it, and drops by 1.3.9. So the personal ending तिप् contributes only ति, the प् marking it, and क्तवतु leaves क्तवत् with the उ nasalized and the last letter both gone. Final त्, स् and म् of a case or personal ending are exempt (1.3.4).

  ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అంత్యంగా ఉన్న హల్లు (హల్) ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది వస్తువును గుర్తించే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు, 1.3.9 చేత లోపిస్తుంది. కాబట్టి తిప్ నుండి తి మాత్రమే మిగులుతుంది, ప్ ఇత్తు. విభక్తి/తిఙ్ ప్రత్యయాల అంత్య త్, స్, మ్ మాత్రం ఇత్తు కావు (1.3.4). అనునాసిక అచ్చు ఇత్తు (1.3.2) కి జోడీ.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.3 हलन्त्यम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• तस्य लोपः 1.3.9 · प्रकरण 1← संसर्पन्त्याः; भव; रसाभ्यन्तरः; विभ्रमः

  an it-marker drops

  What has been named an it-marker (इत्) is then elided (लोप). The tag has done its work — naming the suffix, and conditioning or blocking some operation — and leaves no sound behind. So the उ marked in सुँ, the ट् of टा, the ङ् of ङे ङसि ङस् ङि, and the प् of सुप् are all gone before the ending is attached.

  ఇత్సంజ్ఞగా గుర్తించబడినది (इत्) తరువాత లోపిస్తుంది. ఆ గుర్తు తన పని ముగించుకుంది — ప్రత్యయానికి పేరుపెట్టడం, ఏదో కార్యాన్ని కలిగించడమో ఆపడమో — ఏ ధ్వనీ మిగలదు. सुँ లోని ఉ, टा లోని ట్, ङे ङसि ङस् ङि లోని ङ్, सुप् లోని ప్ అన్నీ ప్రత్యయం చేరేముందు పోతాయి.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.9 तस्य लोपः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 3 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• सुप्तिङन्तं पदम् 1.4.14 · प्रकरण 1← संसर्पन्त्याः; भव

  a form ending in a case ending (सुप्) or a verb ending (तिङ्) is a पद, a finished word

  A form that ends in a nominal case ending — one of the twenty-one सुप् endings 4.1.2 lists — or in a verbal personal ending — one of the eighteen तिङ् endings — is named पद, a complete word. The name is what a great many rules wait on: the visarga rules, the final-consonant rules and the anusvāra rule all apply only "in a पद" or "at the end of a पद". So राम is not yet a पद, but राम + स् is; and चक्रे is a पद once the ending ए is on. Every word the poem carries reaches this name before its word-final changes can fire.

  నామవాచక విభక్తి ప్రత్యయంతో — 4.1.2 చెప్పే ఇరవై ఒక్క సుప్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — లేదా క్రియా పురుష ప్రత్యయంతో — పద్దెనిమిది తిఙ్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — అంతమయ్యే రూపానికి పద సంజ్ఞ. ఈ సంజ్ఞ మీదే ఎన్నో సూత్రాలు ఆధారపడతాయి: విసర్గ సూత్రాలు, పదాంత హల్లు సూత్రాలు, అనుస్వార సూత్రం అన్నీ "పదంలో" లేదా "పదాంతంలో" మాత్రమే పనిచేస్తాయి. రామ ఇంకా పదం కాదు; రామ + స్ పదం; చక్రే ప్రత్యయం ఏ చేరాక పదం. కావ్యంలోని ప్రతి పదం తన పదాంత మార్పులకు ముందు ఈ సంజ్ఞను చేరుకుంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.4.14 सुप्तिङन्तं पदम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 14 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• भूवादयो धातवः 1.3.1 · प्रकरण 2← संसर्पन्त्याः; भव

  the words beginning with भू, listed in the Dhātupāṭha, are called धातु (roots)

  The action-denoting words listed in the Dhātupāṭha — the root-list that opens with भू "to be" — are named धातु, roots. A धातु is the action-base from which every finite verb and every कृत् (primary derivative) form is built. It is the rule that stands at the head of every verb chain in the poem: चक्रे begins as the root डुकृञ्, जगाम as गम्, प्रमत्तः as मद्. Nothing is conjugated or turned into a participle until it first bears this name.

  ధాతుపాఠంలో — భూ "ఉండటం" తో మొదలయ్యే ధాతువుల జాబితాలో — ఉన్న క్రియావాచక శబ్దాలకు ధాతు సంజ్ఞ. ధాతువు అంటే క్రియాధారం; దానినుండే ప్రతి తిఙంత క్రియా, ప్రతి కృదంత (ప్రాథమిక వ్యుత్పన్న) రూపం పుడతాయి. కావ్యంలోని ప్రతి క్రియా గొలుసుకు ఇది శిరస్సు: చక్రే డుకృఞ్ ధాతువుగా, జగామ గమ్ గా, ప్రమత్తః మద్ గా మొదలవుతాయి. ఈ సంజ్ఞ చేరకముందు ఏదీ రూపం దాల్చదు, కృదంతం కాదు.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.1 भूवादयो धातवः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 36 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• उपदेशेऽजनुनासिक इत् 1.3.2 · प्रकरण 2← संसर्पन्त्याः; भव; रसाभ्यन्तरः; विभ्रमः

  a nasalized vowel in the teaching-form is an it-marker

  In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a vowel pronounced with nasal resonance (anunāsika) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it. The उ of सुँ and of रुँ is such a vowel, so it is a marker and drops (by 1.3.9). This is why the nominative-singular ending सुँ contributes only स्, and रुँ leaves only र्.

  ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అనునాసికంగా ఉచ్చరించే అచ్చు ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది ఆ వస్తువుకు పేరుపెట్టే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు. सुँ, रुँ లోని ఉ అలాంటి అచ్చే; కాబట్టి అది ఇత్తు, లోపిస్తుంది (1.3.9). అందుకే ప్రథమైకవచన ప్రత్యయం సుँ నుండి స్ మాత్రమే, రుँ నుండి ర్ మాత్రమే మిగులుతాయి.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.2 उपदेशेऽजनुनासिक इत्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 28 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• प्रादयः 1.4.58 · प्रकरण 2← संसर्पन्त्याः

  प्र and the rest of the prefix list are called निपात (particles)

  The words प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, नि, वि, उद् and the rest of the प्रादि list are named निपात — indeclinable particles. Joined to a root they are the upasargas, the verbal prefixes that turn or deepen its sense: प्र + मद् gives प्रमद् "be heedless, be carried away", the base of प्रमत्तः, and उद् + स्था gives उत्था "rise". Because the prefix is a particle held before the root, the corpus writes it into the word, and the derivation names this rule when it puts the prefix on.

  ప్ర, పరా, అప, సమ్, అను, అవ, ని, వి, ఉద్ మొదలైన ప్రాది గణపు శబ్దాలకు నిపాత సంజ్ఞ — అవి అవ్యయాలు (వికారం లేని పదాలు). ధాతువుకు చేరినప్పుడు అవే ఉపసర్గలు, ధాతువు అర్థాన్ని తిప్పే లేదా లోతు చేసే క్రియా ఉపసర్గలు: ప్ర + మద్ → ప్రమద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం, పరవశం కావటం", ఇది ప్రమత్తః కు ఆధారం; ఉద్ + స్థా → ఉత్థా "లేవటం". ఉపసర్గ ధాతువు ముందు నిలిచే నిపాతం కావటాన కార్పస్ దాన్ని పదంలోనే రాస్తుంది, గొలుసు ఉపసర్గను చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.4.58 प्रादयः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 54 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• उपसर्गाः क्रियायोगे 1.4.59 · प्रकरण 2← संसर्पन्त्याः

  प्र and the rest, joined to a verb, are called उपसर्ग (preverbs)

  The प्रादि particles (प्र, सम्, उद्, नि, वि and the rest, named निपात by the previous rule) are called उपसर्ग — "preverbs" — when they stand in construction with a verb (क्रियायोग, "joined to an action"). Away from a verb the same words keep only their निपात name; before a root they are the prefix that turns its sense. प्र before मद् "be heedless" gives the प्रमद् of प्रमत्तः, and उद् before पत् "fall, fly" gives the उत्पत् of उत्पत. The derivation names this rule where it sets the prefix on the root.

  ప్రాది నిపాతాలు (ప్ర, సమ్, ఉద్, ని, వి మొదలైనవి — ముందటి సూత్రం వీటికి నిపాత సంజ్ఞ ఇచ్చింది) క్రియతో కలిసి నిలిచినప్పుడు (క్రియాయోగం) వాటికి ఉపసర్గ సంజ్ఞ. క్రియ లేకుంటే అవే శబ్దాలు కేవలం నిపాతాలుగా నిలుస్తాయి; ధాతువు ముందు నిలిస్తే అర్థాన్ని తిప్పే ఉపసర్గలు. మద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం" ముందు ప్ర → ప్రమత్తః లోని ప్రమద్; పత్ "పడటం, ఎగరటం" ముందు ఉద్ → ఉత్పత లోని ఉత్పత్. గొలుసు ఉపసర్గను ధాతువుకు చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.4.59 उपसर्गाः क्रियायोगे
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 35 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• इको यणचि 6.1.77 · प्रकरण 2← संसर्पन्त्याः; दर्शितावर्तनाभेः

  इक् becomes यण् before a dissimilar vowel

  A simple vowel of the इक् set — इ उ ऋ ऌ — becomes the matching semivowel यण् — य् व् र् ल् — when a dissimilar vowel follows: इति + अत्र → इत्यत्र, मधु + अरि → मध्वरि, धातृ + अंशः → धात्रंशः. This is the commonest vowel sandhi, the point where two words or a stem and its ending run together.

  ఇక్ (ఇ ఉ ఋ ఌ) అచ్చు, భిన్నమైన అచ్చు పరమైనప్పుడు దానికి సవర్ణమైన యణ్ (య్ వ్ ర్ ల్) అవుతుంది: ఇతి + అత్ర → ఇత్యత్ర, మధు + అరి → మధ్వరి, ధాతృ + అంశః → ధాత్రంశః. రెండు పదాలు గానీ, ప్రాతిపదిక-ప్రత్యయాలు గానీ కలిసే అత్యంత సామాన్య అచ్‌సంధి ఇదే.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.77 इको यणचि
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 15 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• एचोऽयवायावः 6.1.78 · प्रकरण 2← भव

  एच् becomes अय्, अव्, आय् or आव् before a vowel

  A diphthong of the एच् set — ए ओ ऐ औ — becomes अय् अव् आय् आव् respectively when a vowel follows: ने + अनम् → नयनम्, भो + अति → भवति, नै + अकः → नायकः, पौ + अकः → पावकः. So a word that looks to end in a diphthong shows a semivowel before the next vowel.

  ఏచ్ (ఏ ఓ ఐ ఔ) అచ్చు, అచ్చు పరమైనప్పుడు వరుసగా అయ్, అవ్, ఆయ్, ఆవ్ అవుతుంది: నే + అనమ్ → నయనమ్, భో + అతి → భవతి, నై + అకః → నాయకః, పౌ + అకః → పావకః. కాబట్టి సంధ్యక్షరాంతంగా కనిపించే పదం, పర అచ్చు ముందు అంతస్థను చూపుతుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.78 एचोऽयवायावः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 22 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अकः सवर्णे दीर्घः 6.1.101 · प्रकरण 2← वीचिक्षोभस्तनितविहगश्रेणिकाञ्चीगुणायाः; निर्विन्ध्यायाः; दर्शित + आवर्त; रस + अभ्यन्तर

  a simple vowel before a like vowel becomes the long one

  When a simple vowel (अक्: अ इ उ ऋ ऌ) is followed by a vowel of the same class (savarṇa), the two become the single long vowel of that class — अ/आ + अ/आ → आ, इ/ई + इ/ई → ई, and so on. So स्व + अधिकार → स्वाधिकार. This is dīrgha-sandhi.

  అక్ (అ ఇ ఉ ఋ ఌ) తరువాత దానికి సవర్ణమైన అచ్చు వస్తే, రెండూ కలిసి ఆ వర్గపు దీర్ఘమవుతాయి — అ/ఆ + అ/ఆ → ఆ, ఇ/ఈ + ఇ/ఈ → ఈ, ఇలా. స్వ + అధికార → స్వాధికార. ఇది దీర్ఘసంధి.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.101 अकः सवर्णे दीर्घः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 42 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the dīrgha sandhi

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8.3.15 · प्रकरण 3← वीचिक्षोभस्तनितविहगश्रेणिकाञ्चीगुणायाः; संसर्पन्त्याः; दर्शितावर्तनाभेः; निर्विन्ध्यायाः; रसाभ्यन्तरः; विभ्रमः

  र् becomes visarga before a खर् consonant or at a pause

  A रेफ (र्) at the end of a word becomes visarga (ः) before a खर् consonant — the voiceless stops and the sibilants — or at a pause (avasāna). It is the last step of every nominative singular: यक्ष + र् becomes यक्षः. The visarga of भर्तुः is the same thing, the र् that came with the ṛ-stem's ending surfacing before the pause.

  పదాంతంలోని రేఫ (ర్) ఖర్ హల్లు ముందు — అఘోష స్పర్శలు, ఊష్మలు — గాని, విరామం (అవసానం) దగ్గర గాని విసర్గ (ః) అవుతుంది. ప్రతి ప్రథమా ఏకవచనపు చివరి మెట్టు ఇదే: యక్ష + ర్ → యక్షః. భర్తుః లోని విసర్గ కూడా ఋకారాంత శబ్దపు ర్ ఇలాగే విరామం ముందు పైకి రావడమే.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.3.15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 93 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः and भर्तुः prakriyās
  • docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः and भर्तुः derivations

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• मोऽनुस्वारः 8.3.23 · प्रकरण 3← संसर्पन्त्याः; स्खलितसुभगम् + दर्शितावर्तनाभेः; प्रणयवचनम् + विभ्रमः

  a word-final म् becomes anusvāra before a consonant

  A म् at the end of a word becomes anusvāra — the nasal dot ं — when a consonant follows: हरिम् + वन्दे → हरिं वन्दे "I praise Hari". The accusative singular in -म् and every word-final म् before a consonant is written this way; before a vowel or at a pause the म् itself stays. This is why the chain-check reads a final ं and a final म् as the same sound: they are one म्, shown one way or the other by what follows.

  పదాంతంలోని మ్, హల్లు ముందు అనుస్వారం — ం అనే నాసిక బిందువు — గా మారుతుంది: హరిమ్ + వన్దే → హరిం వన్దే "హరిని నమస్కరిస్తాను". మ్-అంత ద్వితీయా ఏకవచనం, హల్లు ముందు వచ్చే ప్రతి పదాంత మ్ ఇలాగే రాయబడతాయి; అచ్చు ముందు గానీ విరామంలో గానీ మ్ అలాగే నిలుస్తుంది. అందుకే గొలుసు-పరీక్ష పదాంత ం ను, పదాంత మ్ ను ఒకే ధ్వనిగా చదువుతుంది: అవి ఒకే మ్, తరువాత వచ్చేదాన్ని బట్టి ఒక్కో రూపంలో చూపబడతాయి.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.3.23 मोऽनुस्वारः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 77 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• नश्चापदान्तस्य झलि 8.3.24 · प्रकरण 3← संसर्पन्त्याः

  a non-final न् (or म्) becomes anusvāra before a झल् consonant

  A न् or म् that does not stand at the end of a word becomes anusvāra before a झल् sound — a stop or a sibilant: the नुम् augment gives धनूंषि "bows", पयांसि "waters", where the न् before ष्/स् is written as the anusvāra dot. The change is inside the word; a word-final न् is left for the sandhi rules.

  పదాంతంలో లేని న్ (లేదా మ్), ఝల్ హల్లు — స్పర్శం లేదా ఊష్మం — పరమైనప్పుడు అనుస్వారమవుతుంది: నుమ్ ఆగమంతో ధనూంషి "ధనుస్సులు", పయాంసి "నీళ్ళు" — ష్/స్ ముందున్న న్ అనుస్వార బిందువుగా వ్రాయబడుతుంది. ఈ మార్పు పదం లోపలిది; పదాంత న్ ను సంధి సూత్రాలకు వదులుతుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.3.24 नश्चापदान्तस्य झलि
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 78 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः 8.4.58 · प्रकरण 3← संसर्पन्त्याः

  an anusvāra becomes the class nasal of a following यय् consonant

  An anusvāra, before a यय् sound — a class stop or a semivowel, that is anything but श् ष् स् ह् — becomes the nasal homorganic with it: सम् + कारः → सङ्कारः, अलम् + कारः → अलङ्कारः, सम् + चयः → सञ्चयः. Before श् ष् स् ह् the anusvāra stays, since those have no class nasal to match.

  అనుస్వారం, యయ్ వర్ణం — వర్గ్య స్పర్శం లేదా అంతస్థ, అంటే శ్ ష్ స్ హ్ తప్ప అన్నీ — పరమైనప్పుడు దానికి సవర్ణమైన వర్గానునాసికమవుతుంది: సమ్ + కారః → సఙ్కారః, అలమ్ + కారః → అలఙ్కారః, సమ్ + చయః → సఞ్చయః. శ్ ష్ స్ హ్ ముందు సవర్ణ అనునాసికం లేదు కాబట్టి అనుస్వారమే నిలుస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.4.58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 79 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• वा पदान्तस्य 8.4.59 · प्रकरण 3← स्खलितसुभगम् + दर्शितावर्तनाभेः

  at the end of a word the homorganic-nasal substitution is optional

  The previous rule (8.4.58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः) turns an अनुस्वार (the nasal hum ं) into the nasal of the following consonant's own class before a यय् consonant (any stop or semivowel but ह). This rule makes that substitution optional (वा, "or") when the अनुस्वार stands at the end of a पद, a finished word. So the prefix सम् before भृत "borne", once its म् has become अनुस्वार, may keep the class-nasal म् or the अनुस्वार: सम्भृतम् or संभृतम्. Both are correct; the chain shows the class-nasal.

  ముందటి సూత్రం (8.4.58 అనుస్వారస్య యయి పరసవర్ణః) అనుస్వారాన్ని (ం అనే నాసిక ధ్వని) — యయ్ హల్లు (హ తప్ప అన్ని స్పర్శ, అంతస్థ హల్లులు) ముందు — ఆ హల్లు వర్గపు నాసికంగా మారుస్తుంది. ఈ సూత్రం, అనుస్వారం పదాంతంలో (పూర్తయిన పదపు చివర) నిలిచినప్పుడు, ఆ మార్పును వికల్పం (వా "లేదా") చేస్తుంది. కాబట్టి భృత "మోయబడిన" ముందు సమ్ ఉపసర్గపు మ్ అనుస్వారమైన తర్వాత వర్గనాసిక మ్ గా ఉండవచ్చు, లేదా అనుస్వారంగా ఉండవచ్చు: సమ్భృతమ్ లేదా సంభృతమ్. రెండూ సరైనవే; గొలుసు వర్గనాసికాన్ని చూపుతుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.4.59 वा पदान्तस्य
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 80 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• ससजुषो रुः 8.2.66 · प्रकरण 4← वीचिक्षोभस्तनितविहगश्रेणिकाञ्चीगुणायाः; संसर्पन्त्याः; दर्शितावर्तनाभेः; निर्विन्ध्यायाः; रसाभ्यन्तरः; विभ्रमः

  a word-final स् becomes रु

  The स् at the end of a word — and the word सजुष् — is replaced by रु. The उ of रु is only a marker and drops, so what is left is र्. This is why यक्ष + स् becomes यक्ष + र्, which then turns to visarga at a pause by 8.3.15: the visarga of every nominative singular is a buried स्. It also explains यक्षः + चक्रे → यक्षश्चक्रे — the स् resurfaces before च and becomes श्.

  పదాంతంలోని స్ (మరియు సజుష్ శబ్దపు స్) రుగా మారుతుంది. 'రు'లోని ఉ కేవలం ఇత్‌సంజ్ఞ, అది లోపించి ర్ మాత్రమే మిగులుతుంది. కాబట్టి యక్ష + స్ → యక్ష + ర్; ఆ ర్ విరామం ముందు విసర్గ అవుతుంది (8.3.15). అందుకే ప్రతి ప్రథమా ఏకవచన విసర్గ దాగిన స్; యక్షః + చక్రే లో ఆ స్ మళ్లీ పైకి వచ్చి చకారం ముందు శ్ అవుతుంది — యక్షశ్చక్రే.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.2.66 ससजुषो रुः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 105 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः prakriyā
  • docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः derivation

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• सुडनपुंसकस्य 1.1.43 · प्रकरण 5← संसर्पन्त्याः

  the सुट् endings of a non-neuter stem are called सर्वनामस्थान

  For a stem that is not neuter (अनपुंसक), the endings of the सुट् set — सु, औ, जस् (nominative singular, dual, plural) and अम्, औट् (accusative singular, dual) — are termed सर्वनामस्थान. This name marks the "strong" cases, where a stem shows its fullest form: it is before a सर्वनामस्थान that नुम् is inserted, a vowel lengthens, and the like. प्रमत्तः "heedless" is प्रमत्त + सु, a nominative singular, so its सु is a सर्वनामस्थान.

  నపుంసకం కాని (అనపుంసక) స్టెముకు, సుట్ గణపు ప్రత్యయాలు — సు, ఔ, జస్ (ప్రథమా ఏక, ద్వి, బహువచనం) మరియు అమ్, ఔట్ (ద్వితీయా ఏక, ద్వివచనం) — సర్వనామస్థాన సంజ్ఞ పొందుతాయి. ఈ సంజ్ఞ "బలమైన" విభక్తులను గుర్తిస్తుంది, అక్కడ స్టెము తన పూర్ణ రూపాన్ని చూపుతుంది: సర్వనామస్థానం ముందే నుమ్ చేరిక, స్వరదీర్ఘీకరణం మొదలైనవి జరుగుతాయి. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త" = ప్రమత్త + సు, ప్రథమా ఏకవచనం, కాబట్టి దాని సు సర్వనామస్థానం.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.1.43 सुडनपुंसकस्य
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 162 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् 1.2.45 · प्रकरण 5← संसर्पन्त्याः

  a meaningful form that is neither a root nor an affix is a प्रातिपदिक (nominal base)

  A form that carries meaning (अर्थवत्) and is neither a धातु (a verb root) nor a प्रत्यय (an affix) is termed प्रातिपदिक — a nominal base, the stem to which case endings are then added. This is the general definition; forms ending in a कृत् or a तद्धित affix and compounds are brought under the same name by the next rule (1.2.46). So a plain stem like मेघ "cloud" is a प्रातिपदिक on its own, while a कृत् form such as प्रमत्त reaches the name through that extension. The प्रातिपदिक is what takes the सुप् case endings.

  అర్థవంతమైన (అర్థవత్), ధాతువు కాని, ప్రత్యయం కాని రూపానికి ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ — నామపదపు మూలం (స్టెమ్), దీనికే విభక్తి ప్రత్యయాలు చేరతాయి. ఇది సాధారణ నిర్వచనం; కృత్, తద్ధిత ప్రత్యయాంత రూపాలను, సమాసాలను తర్వాతి సూత్రం (1.2.46) అదే సంజ్ఞకు తెస్తుంది. కాబట్టి మేఘ "మేఘం" వంటి సాదా మూలం తనంతట తానే ప్రాతిపదికం, ప్రమత్త వంటి కృదంతం ఆ విస్తరణ వల్ల ఈ సంజ్ఞను పొందుతుంది. ప్రాతిపదికమే సుప్ విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.2.45 अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 115 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• कृत्तद्धितसमासाश्च 1.2.46 · प्रकरण 5← संसर्पन्त्याः

  forms ending in a कृत् or तद्धित affix, and compounds, are प्रातिपदिक too

  Forms ending in a कृत् affix (a primary affix that makes a word straight from a root, like क्त in मत्त), in a तद्धित affix (a secondary affix on a noun), and समास (compounds) are also termed प्रातिपदिक — a nominal base. This extends the previous rule's definition. It is why a कृत् form such as प्रमत्त "heedless" (प्र + मद् + क्त) is itself a stem and takes case endings like any noun, and why the indeclinables श्रुत्वा "having heard" and आलिङ्ग्य "having embraced" count as nominal bases before their further treatment.

  కృత్ ప్రత్యయాంత (ధాతువు నుండి నేరుగా పదం చేసే ప్రాథమిక ప్రత్యయం, మత్త లోని క్త వంటిది), తద్ధిత ప్రత్యయాంత (నామంపై గౌణ ప్రత్యయం), సమాస — వీటికి కూడా ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ, నామపదపు మూలం. ఇది ముందటి సూత్రపు నిర్వచనాన్ని విస్తరిస్తుంది. అందుకే ప్రమత్త "అజాగ్రత్త" (ప్ర + మద్ + క్త) వంటి కృదంతం తానే స్టెమ్ అయి, ఏ నామంవలెనే విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది; శ్రుత్వా "విని", ఆలింగ్య "కౌగిలించి" వంటి అవ్యయాలు కూడా తదుపరి వ్యవహారం ముందు నామపద మూలాలుగా లెక్క.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.2.46 कृत्तद्धितसमासाश्च
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 116 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• न विभक्तौ तुस्माः 1.3.4 · प्रकरण 5← संसर्पन्त्याः

  in a case or personal ending a final त-class, स् or म् is not an इत्

  The previous rule 1.3.3 हलन्त्यम् makes the final consonant of an affix an इत् — a silent marker that is then dropped. This rule stops that within a विभक्ति (a case ending or a तिङ् personal ending): a final तु (the त-class: त थ द ध न), स्, or म् there is not an इत् and stays as a real letter. So the स् of the instrumental-plural ऐस् (which becomes भिस्) and the त् of a personal ending like तस् are kept, not marked away. In वन्द्यैः "with the venerable ones" the ऐस् holds its स्.

  ముందటి సూత్రం 1.3.3 హలంత్యమ్ ప్రత్యయపు చివరి హల్లును ఇత్ — తొలగే మూక గుర్తు — చేస్తుంది. ఈ సూత్రం దాన్ని విభక్తి (విభక్తి ప్రత్యయం లేదా తిఙ్ పురుష ప్రత్యయం) లో ఆపుతుంది: అక్కడ చివరి తు (త-వర్గం: త థ ద ధ న), స్, మ్ ఇత్ కావు, నిజ అక్షరాలుగా నిలుస్తాయి. కాబట్టి తృతీయా బహువచనపు ఐస్ (భిస్ అయ్యేది) లోని స్, తస్ వంటి తిఙ్ ప్రత్యయపు త్ నిలుస్తాయి, గుర్తుగా తొలగవు. వంద్యైః "వందనీయులతో" లో ఐస్ తన స్ ను నిలుపుకుంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.4 न विभक्तौ तुस्माः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 130 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• लशक्वतद्धिते 1.3.8 · प्रकरण 5← संसर्पन्त्याः; भव

  an affix’s initial ल्, श् or velar is a marker

  In an affix that is not a taddhita (a secondary nominal affix), an initial ल्, श्, or velar (क ख ग घ ङ) is an इत्, a marker, and drops. This is why the present-participle affix शतृ adds only अत् — its श् is a tag — and why the tense-name लट् contributes no ल्.

  తద్ధితం కాని ప్రత్యయం మొదట ఉన్న ల్, శ్, కవర్గం (క ఖ గ ఘ ఙ) ఇత్తులు, లోపిస్తాయి. అందుకే వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయమైన శతృ కేవలం అత్ ను చేరుస్తుంది — దాని శ్ ఒక గుర్తే — మరియు లట్ లకారంలోని ల్ ఏమీ మిగల్చదు.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.8 लशक्वतद्धिते
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 135 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• यू स्त्र्याख्यौ नदी 1.4.3 · प्रकरण 5← संसर्पन्त्याः

  a feminine stem ending in long ई or ऊ is called नदी

  A stem ending in a long ई or ऊ (यू names these two vowels), when it names a feminine (स्त्र्याख्या), is termed नदी — literally "river", after the model word नदी. The नदी name gives such stems their own set of case endings, the ones with a ङित् marker. The present participle लिखन्ती "writing (she)" ends in long ई and names a feminine, so it is a नदी and declines by that pattern: संसर्पन्त्याः "of her who glides along".

  దీర్ఘ ఈ లేదా ఊ తో అంతమయ్యే స్టెము (యూ ఈ రెండు స్వరాలను సూచిస్తుంది), స్త్రీని తెలిపేటప్పుడు (స్త్ర్యాఖ్యా), నదీ సంజ్ఞ పొందుతుంది — నదీ, అక్షరార్థం "నది", నదీ అనే మాదిరి పదం నుండి. నదీ సంజ్ఞ అట్టి స్టెములకు ఙిత్ గుర్తుగల తమదైన విభక్తి ప్రత్యయాలను ఇస్తుంది. లిఖంతీ "వ్రాయుచున్నది (ఆమె)" దీర్ఘ ఈ కారాంతమై స్త్రీని తెలుపుతుంది, కాబట్టి నదీ, ఆ రీతిన వంగుతుంది: సంసర్పంత్యాః "జారుచున్నదాని".

  • Aṣṭādhyāyī — 1.4.3 यू स्त्र्याख्यौ नदी
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 193 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् 1.4.13 · प्रकरण 5← संसर्पन्त्याः; भव

  the base an affix is added to is called अङ्ग (stem) while the affix stands

  Whatever an affix is prescribed after — taken with everything from that point on — is named अङ्ग, the stem, for as long as that affix is present. The name matters because a great many rules operate "on the अङ्ग": the guṇa and vṛddhi changes, the lengthenings, the augments all target the अङ्ग before its ending. So राम is the अङ्ग before a case ending, and चकृ the अङ्ग before a perfect ending — and it is on that अङ्ग that the vowel is strengthened to चकार.

  ఒక ప్రత్యయం దేని తరువాత విధించబడుతుందో అది — అక్కడి నుండి ముందంతటితో సహా — ఆ ప్రత్యయం ఉన్నంత వరకు అఙ్గ, అంటే ప్రకృతి (కాండం), అని పిలవబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం, ఎందుకంటే ఎన్నో సూత్రాలు "అఙ్గం మీద" పనిచేస్తాయి: గుణ-వృద్ధి మార్పులు, దీర్ఘీకరణలు, ఆగమాలు అన్నీ ప్రత్యయం ముందు అఙ్గాన్నే లక్ష్యంగా చేసుకుంటాయి. కాబట్టి విభక్తి ముందు రామ అఙ్గం; పరోక్ష ప్రత్యయం ముందు చకృ అఙ్గం — ఆ అఙ్గం మీదే అచ్చు బలపడి చకార అవుతుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.4.13 यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 132 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• यचि भम् 1.4.18 · प्रकरण 5← संसर्पन्त्याः

  before an ending beginning with य् or a vowel, the stem is called भ

  Within the domain the previous rule opened, before an ending that begins with a य् or with any vowel (यच् = य् together with the अच् vowels), the stem is termed भ. The भ name triggers the internal-sandhi rules that reshape a stem before such a weak ending. वन्द्य before ऐस् — the instrumental plural, which begins with the vowel ऐ — is a भ, on the way to वन्द्यैः "with the venerable ones".

  ముందటి సూత్రం తెరిచిన క్షేత్రంలో, య్ తో గానీ ఏదైనా అచ్ (స్వరం) తో గానీ మొదలయ్యే ప్రత్యయం ముందు (యచ్ = య్ మరియు అచ్ స్వరాలు కలిపి) స్టెముకు భ సంజ్ఞ. భ సంజ్ఞ, అట్టి బలహీన ప్రత్యయం ముందు స్టెమును మార్చే అంతస్సంధి నియమాలను నడిపిస్తుంది. వంద్య, ఐస్ ముందు — తృతీయా బహువచనం, ఐ అనే స్వరంతో మొదలయ్యేది — భ, వంద్యైః "వందనీయులతో" వైపు దారిలో.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.4.18 यचि भम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 164 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• गतिश्च 1.4.60 · प्रकरण 5← संसर्पन्त्याः

  the same prefixes, joined to a verb, are also called गति

  The same प्रादि words, joined to a verb, are termed गति ("gati") as well, beside their उपसर्ग name. The गति name is what lets a prefix compound with a following क्त्वा form into a single ल्यप् word: नि + अस् + क्त्वा becomes न्यस्य "having laid down", and उप + भुज् + क्त्वा becomes उपभुज्य "having enjoyed". The derivation names this rule where the prefix earns its गति standing.

  అవే ప్రాది శబ్దాలు క్రియతో కలిస్తే, ఉపసర్గ సంజ్ఞతో పాటు, గతి సంజ్ఞ కూడా పొందుతాయి. గతి సంజ్ఞే ఉపసర్గను తర్వాతి క్త్వా-రూపంతో ఒక్క ల్యప్ పదంగా సమాసం చేయనిస్తుంది: ని + అస్ + క్త్వా → న్యస్య "ఉంచి", ఉప + భుజ్ + క్త్వా → ఉపభుజ్య "అనుభవించి". ఉపసర్గ తన గతిత్వాన్ని పొందేచోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.4.60 गतिश्च
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 200 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप् 4.1.2 · प्रकरण 5← संसर्पन्त्याः

  the twenty-one nominal case endings (सुप्), three to a case

  This one long sūtra names, in a single run, all twenty-one nominal endings — three for each of the seven cases: सु औ जस् (nominative), अम् औट् शस् (accusative), टा भ्याम् भिस् (instrumental), ङे भ्याम् भ्यस् (dative), ङसि भ्याम् भ्यस् (ablative), ङस् ओस् आम् (genitive), ङि ओस् सुप् (locative). Every declined noun in the poem takes one of these; they are the endings 1.4.14 counts as सुप्. The set's name सुप् is the pratyāhāra formed from its first sound स and its last सुप्.

  ఈ ఒక్క పొడవాటి సూత్రం ఇరవై ఒక్క నామవాచక ప్రత్యయాలను ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది — ఏడు విభక్తులకు మూడేసి: సు ఔ జస్ (ప్రథమా), అమ్ ఔట్ శస్ (ద్వితీయా), టా భ్యామ్ భిస్ (తృతీయా), ఙే భ్యామ్ భ్యస్ (చతుర్థీ), ఙసి భ్యామ్ భ్యస్ (పఞ్చమీ), ఙస్ ఓస్ ఆమ్ (షష్ఠీ), ఙి ఓస్ సుప్ (సప్తమీ). కావ్యంలోని ప్రతి విభక్తి పదం వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది; 1.4.14 వీటినే సుప్ గా లెక్కిస్తుంది. ఈ గణపు పేరు 'సుప్' — మొదటి ధ్వని స, చివరి సుప్ లతో ఏర్పడిన ప్రత్యాహారం.

  • Aṣṭādhyāyī — 4.1.2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 117 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• आटश्च 6.1.90 · प्रकरण 5← संसर्पन्त्याः; दर्शितावर्तनाभेः

  vṛddhi where the आट् augment meets the next vowel

  Where the augment आट् stands before a vowel, the augment and that vowel coalesce into a single vṛddhi vowel. This is the आट् prefixed to a vowel-initial root in the past tenses — इष् → ऐच्छत् "wanted", the आ of आट् and the इ giving ऐ — and the आट् the nadī and ā-stems take before their ङित् case endings, मति + आट् + ए → मत्यै. One rule serves both augments.

  ఆట్ ఆగమం, తరువాత అచ్చు ముందు ఉన్నప్పుడు ఆ ఆగమం, ఆ అచ్చు కలిసి ఒక్క వృద్ధి అచ్చు అవుతాయి. ఇది భూతకాలాల్లో అచ్-ఆది ధాతువుకు చేరే ఆట్ (ఇష్ → ఐచ్ఛత్; ఆట్ ఆ + ఇ → ఐ) కీ, నదీ/ఆకారాంత శబ్దాలు ఙిత్ విభక్తుల ముందు తీసుకునే ఆట్ కీ (మతి + ఆట్ + ఏ → మత్యై) — రెండింటికీ ఒకే సూత్రం.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.90 आटश्च
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 196 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अमि पूर्वः 6.1.107 · प्रकरण 5← स्खलितसुभगम्; आद्यम्; प्रणयवचनम्

  before the accusative-singular अम्, the stem vowel alone remains

  When the accusative-singular ending अम् follows a word ending in अक् (a short a i u …), the single substitute for stem-vowel + अ is the pūrva, the earlier, vowel — the stem vowel wins. So हरि + अम् → हरिम्, गुरु + अम् → गुरुम्, राम + अम् → रामम्. One rule for the accusative singular of every vowel stem.

  అక్కు (హ్రస్వ అ ఇ ఉ…) తరువాత అమ్ (ద్వితీయైకవచనం) పరమైతే, ప్రాతిపదిక అచ్చుకూ అ కూ ఏకాదేశం పూర్వరూపం — ప్రాతిపదిక అచ్చు నిలుస్తుంది. హరి + అమ్ → హరిమ్, గురు + అమ్ → గురుమ్, రామ + అమ్ → రామమ్. అచ్చంత శబ్దాల ద్వితీయైకవచనానికి ఒకే సూత్రం.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.107 अमि पूर्वः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 134 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §4.4, वसतिम्

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• नामि 6.4.3 · प्रकरण 5← स्त्रीणाम्

  the stem vowel lengthens before नाम् (the genitive plural)

  Before the genitive-plural ending आम् once it has taken the नुट् augment and become नाम् (7.1.54), a preceding short vowel lengthens: अग्नि → अग्नीनाम्, मधु → मधूनाम्, राम → रामाणाम्. The long vowel and the न् of नाम् together mark the genitive plural of the vowel stems.

  నుట్ ఆగమం చేరి నామ్ అయిన షష్ఠీబహువచన ఆమ్ (7.1.54) ముందు, ముందున్న హ్రస్వ అచ్చు దీర్ఘమవుతుంది: అగ్ని → అగ్నీనామ్, మధు → మధూనామ్, రామ → రామాణామ్. దీర్ఘ అచ్చు, నామ్ లోని న్ కలిసి అచ్చంత శబ్దాల షష్ఠీబహువచనాన్ని గుర్తిస్తాయి.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.4.3 नामि
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 148 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• ह्रस्वनद्यापो नुट् 7.1.54 · प्रकरण 5← स्त्रीणाम्

  the augment नुट् before the genitive plural after a short vowel, a नदी stem, or आप्

  The genitive-plural ending आम् takes the augment नुट् — an initial न् — after a stem ending in a short vowel, after a नदी-type feminine, and after an आप् (ā-stem) feminine: अग्नि → अग्नीनाम्, नदी → नदीनाम्, रमा → रमाणाम्. The short vowel then lengthens by 6.4.3, so the ending appears as -नाम् with a long vowel before it.

  షష్ఠీబహువచన ప్రత్యయం ఆమ్, హ్రస్వాంత శబ్దం తరువాత, నదీ-తరగతి స్త్రీలింగం తరువాత, ఆప్ (ఆకారాంత) స్త్రీలింగం తరువాత నుట్ ఆగమం (ఆది న్) తీసుకుంటుంది: అగ్ని → అగ్నీనామ్, నదీ → నదీనామ్, రమా → రమాణామ్. తరువాత 6.4.3 చేత హ్రస్వం దీర్ఘమవుతుంది; కాబట్టి ప్రత్యయం దీర్ఘ అచ్చుతో –నామ్ గా కనిపిస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.1.54 ह्रस्वनद्यापो नुट्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 147 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• बहुवचने झल्येत् 7.3.103 · प्रकरण 5← प्रियेषु

  an a-stem's final अ becomes ए before a plural ending beginning in झल्

  The final अ of an a-stem becomes ए before a plural ending that begins with a झल् consonant — the stops and sibilants. So राम + भ्यस् → रामेभ्यः, and राम + सु → रामे + सु → रामेषु. It is the ए across the a-stem plural: the dative and ablative in एभ्यः, the locative in एषु.

  అకారాంత శబ్దపు అంత్య అ, ఝల్ (స్పర్శ, ఊష్మ) హల్లుతో మొదలయ్యే బహువచన ప్రత్యయం ముందు ఏ అవుతుంది. రామ + భ్యస్ → రామేభ్యః, రామ + సు → రామే + సు → రామేషు. అకారాంత బహువచనంలో కనిపించే ఏ (ఏభ్యః, ఏషు) ఇదే.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.3.103 बहुवचने झल्येत्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 144 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §4.2, आश्रमेषु

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• आण्नद्याः 7.3.112 · प्रकरण 5← संसर्पन्त्याः; दर्शितावर्तनाभेः

  a नदी stem takes the आट् augment before the ङित् case endings

  A नदी-type feminine — a long ई- or ū-stem, and a short i- or u-stem in its optional nadī declension (1.4.6) — takes the augment आट् before the dative, ablative, genitive and locative singular (the ङित् endings). The आट् and the ending then coalesce to vṛddhi by 6.1.90: मति + आट् + ए → मत्यै "for the thought", मत्याः "of the thought".

  నదీ-తరగతి స్త్రీలింగం — దీర్ఘ ఈ/ఊ-అంతం, అలాగే ఐచ్ఛిక నదీ రూపంలో హ్రస్వ ఇ/ఉ-అంతం (1.4.6) — చతుర్థీ, పంచమీ, షష్ఠీ, సప్తమీ ఏకవచనాల (ఙిత్ ప్రత్యయాల) ముందు ఆట్ ఆగమం తీసుకుంటుంది. తరువాత ఆట్, ప్రత్యయం 6.1.90 చేత వృద్ధిగా కలుస్తాయి: మతి + ఆట్ + ఏ → మత్యై "ఆలోచనకు", మత్యాః "ఆలోచన యొక్క".

  • Aṣṭādhyāyī — 7.3.112 आण्नद्याः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 195 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• आदेशप्रत्यययोः 8.3.59 · प्रकरण 5← प्रियेषु

  स् becomes ष् in a substitute or a suffix after इण्/क् (ṣatva)

  A स् that stands in a suffix or in a substitute (ādeśa) becomes the retroflex ष् when preceded by a vowel other than अ आ, or by क् or र् — the इण्-कु condition. This is ṣatva. So the locative-plural सु becomes षु after the ए of an a-stem (रामेषु) or the उ of a u-stem (गुरुषु, तरुषु). Every vowel-stem locative plural is this rule.

  ప్రత్యయంలో గానీ ఆదేశంలో గానీ ఉన్న స్, అ ఆ తప్ప అచ్చు తరువాత, లేదా క్ ర్ తరువాత (ఇణ్-కు నియమం) మూర్ధన్య ష్ అవుతుంది — ఇదే షత్వం. సప్తమీ బహువచనపు సు, అకారాంతపు ఏ తరువాత (రామేషు), ఉకారాంతపు ఉ తరువాత (గురుషు, తరుషు) షు అవుతుంది. అచ్చంత శబ్దాల సప్తమీ బహువచనమంతా ఈ సూత్రమే.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.3.59 आदेशप्रत्यययोः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 149 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §4.2, आश्रमेषु

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि 8.4.2 · प्रकरण 5← स्त्रीणाम्

  न becomes ण after र्/ष् even across intervening अट्, क-/प-class, आङ् or नुम् (ṇatva)

  A न् becomes the retroflex ण् after a र् or ष् in the same word — and it still does when the vowels and semivowels of अट् (अ इ उ …, ह य व र), the velars, the labials, आङ्, or the augment नुम् stand in between. This is ṇatva. So राम + इन → रामेण, the र् reaching the न across ए; but शाप, with no र् or ष्, keeps its न (शापेन).

  ఒకే పదంలో ర్ లేదా ష్ తరువాత న్ మూర్ధన్య ణ్ అవుతుంది — మధ్యలో అట్ (అచ్చులు, హ య వ ర), కవర్గం, పవర్గం, ఆఙ్, నుమ్ ఉన్నా అవుతుంది. ఇదే ణత్వం. రామ + ఇన → రామేణ, ర్ ఏ ను దాటి న ను చేరుతుంది; కానీ శాప లో ర గానీ ష గానీ లేదు, న నిలుస్తుంది (శాపేన).

  • Aṣṭādhyāyī — 8.4.2 अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 137 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §4.2 and §4.3, शापेन and गुरुणा

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• ङिति ह्रस्वश्च 1.4.6 · प्रकरण 6← दर्शितावर्तनाभेः

  a short इ/उ feminine is optionally called नदी before a ङित् ending

  A feminine stem ending in short इ or उ — मति "thought", धेनु "cow" — is optionally given नदी status before a ङित् affix, that is before the dative, ablative, genitive and locative singular. When it is नदी it takes the नदी endings मत्यै, मत्याः, मत्याः, मत्याम्; when it is not, it takes the हरि-type गुण endings मतये, मतेः, मतेः, मतौ. So each of these four singular cases of the short इ- and उ-stem feminines has two forms. The च draws in the ई/ऊ stems that are not exclusively feminine, such as श्री and भू.

  హ్రస్వ ఇకారాంత లేదా ఉకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దం — మతి "బుద్ధి", ధేను "ఆవు" — ఙిత్ ప్రత్యయం ముందు, అంటే చతుర్థీ, పంచమీ, షష్ఠీ, సప్తమీ ఏకవచనం ముందు, ఐచ్ఛికంగా నదీసంజ్ఞ పొందుతుంది. నదీ అయినప్పుడు నదీ ప్రత్యయాలు మత్యై, మత్యాః, మత్యాః, మత్యామ్; కానప్పుడు హరి-వంటి గుణాదేశ రూపాలు మతయే, మతేః, మతేః, మతౌ. కాబట్టి ఈ నాలుగు ఏకవచన విభక్తులకు రెండేసి రూపాలు. చ చేత ఇది శ్రీ, భూ వంటి నిత్యస్త్రీలింగం కాని ఈ/ఊ శబ్దాలకూ వర్తిస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.4.6 ङिति ह्रस्वश्च
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 221 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• याडापः 7.3.113 · प्रकरण 6← वीचिक्षोभस्तनितविहगश्रेणिकाञ्चीगुणायाः; निर्विन्ध्यायाः

  an आप् feminine takes the याट् augment before the ङित् case endings

  An आप् (ā-stem) feminine takes the augment याट् — an initial य् — before the dative, ablative, genitive and locative singular (the ङित् endings): रमा → रमायै "for Ramā", रमायाः "of / from Ramā", रमायाम् "in Ramā". Where the नदी stems take आट् (7.3.112), the ā-stems take याट्.

  ఆప్ (ఆకారాంత) స్త్రీలింగం, చతుర్థీ/పంచమీ/షష్ఠీ/సప్తమీ ఏకవచనాల (ఙిత్ ప్రత్యయాల) ముందు యాట్ ఆగమం (ఆది య్) తీసుకుంటుంది: రమా → రమాయై "రమకు", రమాయాః "రమ యొక్క / రమనుండి", రమాయామ్ "రమయందు". నదీ శబ్దాలు ఆట్ తీసుకుంటే (7.3.112), ఆకారాంతాలు యాట్ తీసుకుంటాయి.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.3.113 याडापः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 218 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अतोऽम् 7.1.24 · प्रकरण 7← स्खलितसुभगम्; आद्यम्; प्रणयवचनम्

  after a short-अ neuter, the nom./acc. singular become अम्

  After a short-अ neuter stem, the nominative and accusative singular endings both become अम्. ज्ञानम्, फलम्, वचनम् — the -अम् that a neuter a-stem shows for both “it” and “it (as object)”.

  హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దం తరువాత ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు రెండూ అమ్ అవుతాయి. జ్ఞానమ్, ఫలమ్, వచనమ్ — నపుంసక అకారాంతం కర్తగానూ కర్మగానూ చూపే -అమ్ ఇదే.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.1.24 अतोऽम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 233 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अतो गुणे 6.1.97 · प्रकरण 8← संसर्पन्त्याः

  a non-final अ before a guṇa vowel merges forward (para-rūpa)

  When a non-final short अ is followed by a guṇa vowel (अ, ए, ओ), the single substitute is the later vowel alone — para-rūpa, the second stands — not a guṇa of the two. It keeps a stem-final अ from doubling with an affix that opens on such a vowel, so only the affix’s vowel is heard.

  అంత్యం కాని హ్రస్వ అ తరువాత గుణాచ్చు (అ, ఏ, ఓ) వస్తే, రెండింటి స్థానంలో పరమైన అచ్చు ఒక్కటే మిగులుతుంది — పరరూపం, రెండవది నిలుస్తుంది — గుణం కాదు. అలా అకారాంత శబ్దం అటువంటి అచ్చుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయంతో కలిసినప్పుడు ప్రత్యయపు అచ్చు మాత్రమే వినబడుతుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.97 अतो गुणे
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 273 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• शप्श्यनोर्नित्यम् 7.1.81 · प्रकरण 10← संसर्पन्त्याः

  the नुम् augment is obligatory for a present participle on शप् or श्यन्

  When the class-marker शप् (the thematic अ of the first, sixth and tenth classes) or श्यन् (the य of the fourth class) stands before the present-participle affix, the augment नुम् is added obligatorily (नित्यम्), not by option — so the participle's अत् always becomes अन्त्. The rule 7.1.80 allowed नुम् before the feminine ई and the neuter; this makes it fixed for these commonest classes. So सृप् "to creep" gives संसर्पन्त्याः "of her gliding", and अन्ज् "to anoint" व्यञ्जयन्ती "revealing", each with its अत् turned to अन्त् with no alternative.

  వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయానికి ముందు గణచిహ్నం శప్ (మొదటి, ఆరవ, పదవ గణాల థెమాటిక్ అ) గానీ శ్యన్ (నాలుగవ గణపు య) గానీ ఉంటే, నుమ్ ఆగమం వికల్పంగా కాక తప్పనిసరిగా (నిత్యం) చేరుతుంది — అలా కృదంతపు అత్ ఎప్పుడూ అన్త్ అవుతుంది. 7.1.80 స్త్రీలింగ ఈ, నపుంసకం ముందు నుమ్ ను అనుమతించింది; ఈ సూత్రం ఈ అత్యంత సామాన్య గణాలకు దాన్ని స్థిరం చేస్తుంది. అలా సృప్ "పాకుట" సంసర్పన్త్యాః "జారుతున్న (ఆమె)" గా, అన్జ్ "పూయుట" వ్యఞ్జయన్తీ "వెల్లడిస్తూ" గా — ప్రతిదానిలో అత్ వేరే మార్గం లేకుండా అన్త్ అవుతుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.1.81 शप्श्यनोर्नित्यम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 365 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• स्वरादिनिपातमव्ययम् 1.1.37 · प्रकरण 11← संसर्पन्त्याः

  the स्वरादि words and the निपात particles are called अव्यय (indeclinable)

  The words of the स्वरादि list (स्वर्, अन्तर्, प्रातर् and the rest) and the निपात particles are termed अव्यय — indeclinable, taking no case ending and never changing form. Because the प्रादि prefixes are निपात (by 1.4.58), a preverb like प्र in प्रभवति "he arises" is an अव्यय; that is why it stands unchanged before the root.

  స్వరాది గణపు శబ్దాలు (స్వర్, అంతర్, ప్రాతర్ మొదలైనవి) మరియు నిపాత శబ్దాలు అవ్యయ సంజ్ఞ పొందుతాయి — అవ్యయం, విభక్తి తీసుకోని, ఎప్పుడూ రూపం మారని పదం. ప్రాది ఉపసర్గలు నిపాతాలు కావటాన (1.4.58 చేత), ప్రభవతి "ఉద్భవించును" లోని ప్ర ఉపసర్గ అవ్యయం; అందుకే అది ధాతువు ముందు మారకుండా నిలుస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.1.37 स्वरादिनिपातमव्ययम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 366 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अव्ययादाप्सुपः 2.4.82 · प्रकरण 11← संसर्पन्त्याः

  after an अव्यय, the आप् (feminine) and सुप् (case) endings undergo लुक्

  After an अव्यय — an indeclinable word — the feminine suffix आप् and the case endings सुप् undergo लुक् (लुक्, a disappearance that leaves no trace, not even a mark on what stood before). A prefix like प्र is an अव्यय (an उपसर्ग, and so indeclinable), and when it joins a root it first takes a case ending which this rule then wipes out, so प्र meets मद् bare in प्रमत्तः "heedless". The same लुक् is why an indeclinable never shows an ending: the सुप् is added and at once removed. The derivation names this rule on the silent step where the prefix's ending drops.

  అవ్యయం — విభక్తి మారని పదం — తరువాత ఆప్ (స్త్రీలింగ ప్రత్యయం) మరియు సుప్ (విభక్తి ప్రత్యయాలు) లుక్ పొందుతాయి (లుక్ — ఏ గుర్తూ మిగల్చకుండా పూర్తిగా లోపించడం). ప్ర వంటి ఉపసర్గ అవ్యయం; అది ధాతువుతో కలిసేటప్పుడు మొదట ఒక విభక్తి ప్రత్యయాన్ని తీసుకుంటుంది, ఈ సూత్రం దాన్ని తుడిచివేస్తుంది, కాబట్టి ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లో ప్ర మద్‌ను ప్రత్యయం లేకుండా చేరుతుంది. అవ్యయం ఎప్పుడూ విభక్తి చూపకపోవటానికి కారణం ఇదే: సుప్ చేరి వెంటనే తొలగిపోతుంది. ఉపసర్గపు విభక్తి లోపించే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 2.4.82 अव्ययादाप्सुपः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 370 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• सार्वधातुकमपित् 1.2.4 · प्रकरण 12← संसर्पन्त्याः; भव

  a सार्वधातुक affix that is not पित् is treated as ङित्

  A सार्वधातुक affix — a present-system ending or the class sign that goes with it — that is not पित् (not marked प् as its इत्) is treated as ङित्, as though it carried ङ् as an इत्. The ङित् mark blocks the guṇa or vṛddhi strengthening the affix would otherwise pull, so the stem keeps its weak shape under such an ending. The third-person and the आत्मनेपद endings, and the imperatives that are not पित्, all fall under it: शृणु "listen", कथयतः "of the two telling" and रमसे "you take delight" keep their unstrengthened stems by this rule. The derivation names it on the silent step where the ending is fixed as ङित्.

  సార్వధాతుక ప్రత్యయం — వర్తమానగణ ప్రత్యయం, లేదా దానితో వచ్చే గణచిహ్నం — పిత్ కానిది (ప్‌ను ఇత్‌గా గుర్తు లేనిది) ఙిత్‌గా, ఙ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినట్లుగా వర్తిస్తుంది. ఙిత్ గుర్తు, ప్రత్యయం లేకపోతే కలిగించే గుణ లేదా వృద్ధి బలపడటాన్ని అడ్డుకుంటుంది, కాబట్టి ధాతువు అటువంటి ప్రత్యయం కింద తన బలహీన రూపాన్ని నిలుపుకుంటుంది. ప్రథమ పురుష ప్రత్యయాలు, ఆత్మనేపద ప్రత్యయాలు, పిత్ కాని ఆజ్ఞార్థాలు అన్నీ దీని కిందకు వస్తాయి: శృణు "వినుము", కథయతః "చెప్పే ఇద్దరి", రమసే "ఆనందిస్తావు" ఈ సూత్రంచేత బలపడని ధాతురూపాన్ని నిలుపుకుంటాయి. ప్రత్యయాన్ని ఙిత్‌గా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.2.4 सार्वधातुकमपित्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 498 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् 1.3.78 · प्रकरण 12← संसर्पन्त्याः; भव

  in the remaining case, a root in the active takes परस्मैपद

  In the case left over (शेष — a root not sent to the middle by the preceding rules), when the ending stands for the agent (कर्तरि, the active sense) the root takes परस्मैपद, the set of personal endings that turn the action away from the agent. This is the default that catches every root the आत्मनेपद rules did not claim: भू "be, become" is such a root, so भवति "he becomes" and प्रभवति "he arises" take the active endings. The derivation names this rule where it chooses the active set.

  మిగిలిన సందర్భంలో (శేషం — ముందటి సూత్రాలు ఆత్మనేపదానికి పంపని ధాతువు), ప్రత్యయం కర్తను సూచించినప్పుడు (కర్తరి, కర్తృ అర్థం) ధాతువు పరస్మైపదాన్ని — క్రియను కర్త నుండి దూరంగా మళ్ళించే పురుష ప్రత్యయాల గణాన్ని — తీసుకుంటుంది. ఇది ఆత్మనేపద సూత్రాలు తీసుకోని ప్రతి ధాతువునూ పట్టుకొనే మూలనియమం: భూ "అగు, ఉండు" అటువంటి ధాతువు, కాబట్టి భవతి "అగును", ప్రభవతి "ఉద్భవించును" పరస్మైపద ప్రత్యయాలను తీసుకుంటాయి. ఆ గణాన్ని ఎంచుకొనే చోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.78 शेषात् कर्तरि परस्मैपदम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 378 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• ते प्राग्धातोः 1.4.80 · प्रकरण 12← संसर्पन्त्याः

  the prefixes (gati and upasarga) stand before the root

  The words just named — the upasargas and the other gati particles — are placed before the root (धातु) they qualify. This is the rule that fixes a prefix's position at the head of the verb. So प्र stands before मद् in प्रमत्तः "heedless", आ before लिङ्ग् in आलिङ्ग्य "having embraced", आ before इ in एत्य "having come". The seam between prefix and root is then handled by sandhi, but their order is settled here.

  ఇప్పుడే పేర్కొన్న పదాలు — ఉపసర్గలు, ఇతర గతి పదాలు — తాము విశేషించే ధాతువుకు ముందు ఉంచబడతాయి. ఉపసర్గ స్థానాన్ని క్రియ మొదట స్థిరపరచే సూత్రం ఇది. అలా ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తగలవాడు" లో ప్ర మద్ ముందు, ఆలిఙ్గ్య "కౌగిలించి" లో ఆ లిఙ్గ్ ముందు, ఏత్య "వచ్చి" లో ఆ ఇ ముందు నిలుస్తుంది. ఉపసర్గ, ధాతువుల మధ్య సంధి తరవాత జరుగుతుంది, కానీ వాటి క్రమం ఇక్కడ స్థిరమవుతుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.4.80 ते प्राग्धातोः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 417 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• कर्तरि शप् 3.1.68 · प्रकरण 12← संसर्पन्त्याः; भव

  the class-sign शप् is added after a root, in the active, before a present-system ending

  In the active (कर्तरि, when the verb agrees with its agent), the affix शप् — which surfaces as a plain अ, its श् and प् being only markers — is placed between a root and a following सार्वधातुक ending (the present-system endings). It is the class-sign (विकरण) of the first, sixth and tenth verb classes, and it is what makes their present stems thematic. So भू "to be" takes शप् to give भू + अ + ति, which goes on to भवति "he is" — the poem's भवति and प्रभवति; हृ "to carry" likewise gives हरति "he carries". Where a class takes a different sign, or none, this rule does not apply.

  కర్తరి ప్రయోగంలో (క్రియ కర్తతో సమన్వయించినప్పుడు) శప్ ప్రత్యయం — దీని శ్, ప్ కేవలం గుర్తులు కావటాన కేవలం అ గా కనబడేది — ధాతువుకూ, తరువాతి సార్వధాతుక ప్రత్యయానికీ (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలకు) మధ్య చేరుతుంది. ఇది మొదటి, ఆరవ, పదవ ధాతుగణాల వికరణం (గణచిహ్నం); వాటి వర్తమాన అఙ్గాలను థెమాటిక్ గా చేసేది ఇదే. అలా భూ "ఉండుట" శప్ తీసుకొని భూ + అ + తి అవుతుంది, అది భవతి "ఉన్నాడు" గా కొనసాగుతుంది — కావ్యంలోని భవతి, ప్రభవతి; హృ "మోయుట" కూడా హరతి "మోస్తాడు" గా అవుతుంది. వేరే వికరణం తీసుకునే గణానికి, లేదా ఏదీ తీసుకోని గణానికి ఈ సూత్రం వర్తించదు.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.1.68 कर्तरि शप्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 385 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• वर्तमाने लट् 3.2.123 · प्रकरण 12← संसर्पन्त्याः

  the present tense लट् for an action going on now

  For an action going on now, the affix लट् — the present tense — is placed after the root. भू “to be” gives भवति, “is”. लट् is the first of the ten लकारs, the slots the tense-and-mood endings fill.

  ఇప్పుడు జరుగుతున్న క్రియకు ధాతువు తరువాత లట్ — వర్తమాన లకారం — వస్తుంది. భూ (ఉండుట) → భవతి. పది లకారాల్లో లట్ మొదటిది; కాలార్థ ప్రత్యయాలు నిండే స్థానాలే ఈ లకారాలు.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.2.123 वर्तमाने लट्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 372 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• लोट् च 3.3.162 · प्रकरण 12← भव

  and लोट् (the imperative) in those same senses

  In the same senses as the optative — command, invitation and the rest — a root also takes लोट्, the imperative. It gives the direct order and the third-person "let": गच्छ "go", गच्छतु "let him go", गच्छन्तु "let them go". Where लिङ् says "should", लोट् says "do".

  విధిలిఙ్ చెప్పిన అర్థాల్లోనే — ఆజ్ఞ, నిమంత్రణ మొదలైనవి — ధాతువుకు లోట్ (ఆజ్ఞార్థం) కూడా వస్తుంది. ఇది నేరుగా ఆజ్ఞను, ప్రథమపురుషలో "…నీ" అనే అర్థాన్ని ఇస్తుంది: గచ్ఛ "వెళ్ళు", గచ్ఛతు "వెళ్ళనీ", గచ్ఛన్తు "వెళ్ళనీ (వారు)". లిఙ్ "చేయవలెను" అంటే లోట్ "చేయుము".

  • Aṣṭādhyāyī — 3.3.162 लोट् च
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 407 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् 3.4.78 · प्रकरण 12← भव

  the eighteen personal endings (तिङ्) that replace a verb's tense-marker (लकार)

  This one sūtra names, in a single run, all eighteen verbal personal endings — the तिङ् set — that stand in for the abstract tense-marker (लकार) a verb first receives. Nine are parasmaipada (active): तिप् तस् झि, सिप् थस् थ, मिप् वस् मस्; nine are ātmanepada (middle): त आताम् झ, थास् आथाम् ध्वम्, इट् वहि महिङ् — three persons against singular, dual and plural in each voice. Every finite verb in the poem takes one: चक्रे "he did" reaches the ātmanepada त, रुणद्धि "he obstructs" the parasmaipada तिप्, द्रक्ष्यसि "you will see" the सिप्. It is the verb's counterpart to 4.1.2, which lists the noun's सुप् endings.

  ఈ ఒక్క సూత్రం, ఒక క్రియ మొదట పొందే భావ కాలచిహ్నం (లకారం) స్థానంలో వచ్చే పద్దెనిమిది క్రియా పురుష ప్రత్యయాలను — తిఙ్ గణాన్ని — ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది. తొమ్మిది పరస్మైపదం: తిప్ తస్ ఝి, సిప్ థస్ థ, మిప్ వస్ మస్; తొమ్మిది ఆత్మనేపదం: త ఆతామ్ ఝ, థాస్ ఆథామ్ ధ్వమ్, ఇట్ వహి మహిఙ్ — ప్రతి పదంలో మూడు పురుషలు ఏకవచన, ద్వివచన, బహువచనాలకు ఎదురుగా. కావ్యంలోని ప్రతి తిఙంత క్రియా వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది: చక్రే "చేశాడు" ఆత్మనేపద త ను, రుణద్ధి "అడ్డగిస్తాడు" పరస్మైపద తిప్ ను, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" సిప్ ను చేరుకుంటాయి. నామపదపు సుప్ ప్రత్యయాలను పేర్కొనే 4.1.2 కు ఇది క్రియాపరమైన జోడి.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.4.78 तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 373 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• सेर्ह्यपिच्च 3.4.87 · प्रकरण 12← भव

  the imperative's 2nd-singular ending सि becomes हि, and counts as अपित्

  In the imperative (लोट्), the second-person singular parasmaipada ending सि is replaced by हि, and this हि is treated as अपित् — as though it had no प् marker, so it behaves like a ङित् suffix, one that does not strengthen the root. So भू "to be" reaches भव + हि, व्रज् "to go" व्रज + हि, हृ "to carry" हर + हि — each before the next rule strips the हि away. The अपित् status is why the root stays weak, giving भव, not *भाव.

  ఆజ్ఞార్థంలో (లోట్), మధ్యమ పురుష ఏకవచన పరస్మైపద ప్రత్యయం సి, హి గా మారుతుంది; ఈ హి అపిత్ గా — ప్ గుర్తు లేనట్టుగా — పరిగణింపబడి, ధాతువును బలపరచని ఙిత్ ప్రత్యయంలా ప్రవర్తిస్తుంది. అలా భూ "ఉండుట" భవ + హి ను, వ్రజ్ "వెళ్ళుట" వ్రజ + హి ను, హృ "మోయుట" హర + హి ను చేరుకుంటాయి — తరవాతి సూత్రం హి ని తొలగించే ముందు. అపిత్ కావటమే ధాతువు బలహీనంగా ఉండి భవ ను ఇస్తుంది, *భావ ను కాదు.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.4.87 सेर्ह्यपिच्च
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 413 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• तिङ्शित्सार्वधातुकम् 3.4.113 · प्रकरण 12← संसर्पन्त्याः; भव

  a तिङ् ending and a शित् affix are called सार्वधातुक

  A तिङ् ending (तिङ्, the block of finite personal endings) and any शित् affix (शित्, one that carries श् as its इत् mark, such as the class-signs शप् and श्यन्) are called सार्वधातुक — "reaching the whole root", the class of affixes that stand in the present system and act on the root as a whole. भवति "he becomes" ends in the तिङ् ending तिप् and carries the class-sign शप्, both सार्वधातुक. The name matters because other rules turn on it — some strengthenings apply only before a सार्वधातुक affix. The derivation names this rule where it fixes the affix as सार्वधातुक.

  తిఙ్ ప్రత్యయం (తిఙ్ — క్రియాపదపు పురుష ప్రత్యయాల గణం) మరియు ఏదైనా శిత్ ప్రత్యయం (శిత్ — శ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినది, శప్, శ్యన్ వంటి గణచిహ్నాలు) సార్వధాతుక సంజ్ఞ పొందుతాయి — "ధాతువు పూర్తికి చేరునది", వర్తమాన వ్యవస్థలో నిలిచి ధాతువును మొత్తంగా వర్తించే ప్రత్యయాల గణం. భవతి "అగును" తిఙ్ ప్రత్యయం తిప్‌తో అంతమై గణచిహ్నం శప్‌ను కలిగి ఉంది, రెండూ సార్వధాతుకాలు. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం — కొన్ని బలపరిచే మార్పులు సార్వధాతుక ప్రత్యయం ముందు మాత్రమే జరుగుతాయి. ప్రత్యయాన్ని సార్వధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.4.113 तिङ्शित्सार्वधातुकम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 384 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अतो हेः 6.4.105 · प्रकरण 12← भव

  the imperative ending हि drops after अ

  The imperative's second-person singular ending हि (put there by 3.4.87 सेर्ह्यपिच्च) is dropped when it follows a short अ. So भू "to be", having reached भव + हि, loses the हि to give भव "be!"; व्रज् gives व्रज "go!"; अनु + सृ gives अनुसर; हृ gives हर. This is why these common imperatives end bare, in the root's own vowel, with no ending in sight.

  ఆజ్ఞార్థ మధ్యమ పురుష ఏకవచన ప్రత్యయం హి (3.4.87 సేర్హ్యపిచ్చ చేర్చినది), హ్రస్వ అ తరవాత వస్తే లోపిస్తుంది. అలా భూ "ఉండుట" భవ + హి కి చేరి, హి ని కోల్పోయి భవ "అవు!" ను ఇస్తుంది; వ్రజ్ వ్రజ "వెళ్ళు!" ను; అను + సృ అనుసర ను; హృ హర ను ఇస్తుంది. అందుకే ఈ సాధారణ ఆజ్ఞలు ఏ ప్రత్యయమూ కనబడకుండా, ధాతువు సొంత అచ్చుతో చివరవుతాయి.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.4.105 अतो हेः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 414 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• सार्वधातुकार्धधातुकयोः 7.3.84 · प्रकरण 12← भव

  a root's final इक् vowel takes guṇa before a सार्वधातुक or आर्धधातुक affix

  A root ending in one of the इक् vowels — इ उ ऋ ऌ — takes guṇa, the middle grade (इ/उ → ए/ओ, ऋ → अर्), before an affix of either great class: a सार्वधातुक (the present-system endings) or an आर्धधातुक (the endings and suffixes outside it — futures, infinitives, most kṛt affixes). So भू "to be" raises to भो before the present ending, giving भवति "he is"; कृ "to do" raises to कर् before the infinitive तुम्, giving कर्तुम् "to do"; श्रु "to hear" to श्रो in श्रोष्यसि "you will hear". It is the principal rule that strengthens a root's final vowel one grade.

  ఇక్ అచ్చుల్లో — ఇ ఉ ఋ ఌ — ఒకదానితో అంతమయ్యే ధాతువు, రెండు మహాగణాల్లో ఏ ప్రత్యయం ముందైనా — సార్వధాతుకం (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలు) లేదా ఆర్ధధాతుకం (దానికి వెలుపలి ప్రత్యయాలు — భవిష్యత్తు, తుమున్, చాలా కృత్ ప్రత్యయాలు) ముందు — గుణం, మధ్య మెట్టు (ఇ/ఉ → ఏ/ఓ, ఋ → అర్), పొందుతుంది. అలా భూ "ఉండుట" వర్తమాన ప్రత్యయం ముందు భో గా ఎక్కి భవతి "ఉన్నాడు" అవుతుంది; కృ "చేయుట" తుమ్ ముందు కర్ గా ఎక్కి కర్తుమ్ "చేయుటకు" అవుతుంది; శ్రు "వినుట" శ్రోష్యసి "వింటావు" లో శ్రో గా. ధాతువు అంత్య అచ్చును ఒక మెట్టు బలపరచే ప్రధాన సూత్రం ఇదే.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.3.84 सार्वधातुकार्धधातुकयोः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 386 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• पुगन्तलघूपधस्य च 7.3.86 · प्रकरण 12← संसर्पन्त्याः

  a stem ending in the augment पुक् or with a light penult takes गुण

  A stem takes गुण — the strengthening इ→ए, उ→ओ, ऋ→अर् — of its vowel when the stem either ends in the augment पुक् or has a light penult (लघु उपधा): a short vowel in the second-to-last place, not closed by a conjunct. This is the common strengthening before the tense-sign अ and the like. So दृश् "to see", whose penult ऋ is light, reaches ददर्श "he saw" — दृश् + दृश् + अ → दृश् + दर्श् + अ, the ऋ raised to अर्; भिद् "to split" gives भेद्यैः through भिद् + य → भेद् + य. The rule is why a light middle vowel surfaces one grade stronger in so many stems.

  అంగం తన అచ్చు గుణాన్ని — ఇ→ఏ, ఉ→ఓ, ఋ→అర్ అనే బలపడుటను — పొందుతుంది, అంగం పుక్ ఆగమంతో చివరవడం గాని లేక లఘు ఉపధ (లఘు ఉపధ) కలిగివుండటం గాని జరిగినపుడు: సంయుక్తంతో మూయబడని, చివరి ముందటి చోటిలో హ్రస్వ అచ్చు. కాల-గుర్తు అ మొదలైన వాటి ముందు సాధారణ బలపడుట ఇదే. అలా దృశ్ "చూచుట", దాని ఉపధ ఋ లఘువు, ददర్శ "చూశాడు" కు చేరుతుంది — దృశ్ + దృశ్ + అ → దృశ్ + దర్శ్ + అ, ఋ అర్ గా లేపబడి; భిద్ "చీల్చుట" భిద్ + య → భేద్ + య ద్వారా భేద్యైః ను ఇస్తుంది. చాలా అంగాలలో లఘు మధ్య అచ్చు ఒక మెట్టు బలంగా పైకి వచ్చుటకు కారణం ఈ సూత్రమే.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.3.86 पुगन्तलघूपधस्य च
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 449 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे 3.2.124 · प्रकरण 34← संसर्पन्त्याः

  the present participle: लट् becomes शतृ or शानच्

  The present लट् is optionally replaced by the two present-participle affixes — शतृ for the active (parasmaipada), शानच् for the middle (ātmanepada) — when the participle agrees with a word not in the nominative. पचन्तं पश्य, “see him cooking”. शतृ ends the stem in अत् and gives forms like पचन्, गच्छन्.

  వర్తమాన లట్ స్థానంలో రెండు వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయాలు — పరస్మైపదానికి శతృ, ఆత్మనేపదానికి శానచ్ — ప్రథమేతర విభక్తితో సమానాధికరణమైనప్పుడు వికల్పంగా వస్తాయి. పచన్తం పశ్య — “వండుతున్నవానిని చూడు”. శతృ వల్ల ధాతువు అత్ కారాంతమై పచన్, గచ్ఛన్ వంటి రూపాలు వస్తాయి.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.2.124 लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 827 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• तौ सत् 3.2.127 · प्रकरण 34← संसर्पन्त्याः

  the two affixes शतृ and शानच् are named सत्

  The two — शतृ and शानच्, the affixes that replace लट् to make a present participle — are given the name सत्. शतृ makes the active participle (पश्यन् "seeing") and शानच् the middle participle (गाहमानः "plunging in"); the name सत् lets the rules that treat a present participle as an ongoing act reach both together. मुञ्चतः "of the one loosing", कुर्वन् "doing" and पश्यन् carry शतृ, and दधानः "holding" and लम्बमानस्य "of the one hanging down" carry शानच्, all named सत् by this rule. The derivation names it on the silent step where the participle affix is fixed as सत्.

  ఆ రెండు — శతృ, శానచ్, వర్తమాన కృదంతాన్ని చేయడానికి లట్‌ను భర్తీచేసే ప్రత్యయాలు — వాటికి సత్ అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. శతృ కర్తరి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (పశ్యన్ "చూస్తూ"), శానచ్ మధ్యగణ కృదంతాన్ని చేస్తుంది (గాహమానః "మునుగుతూ"); సత్ సంజ్ఞ, వర్తమాన కృదంతాన్ని జరుగుతున్న క్రియగా చూసే సూత్రాలు రెంటినీ కలిపి అందుకోనిస్తుంది. ముఞ్చతః "విడిచేవాని", కుర్వన్ "చేస్తూ", పశ్యన్ శతృ ను కలిగి ఉంటాయి, దధానః "ధరిస్తూ", లమ్బమానస్య "వేలాడేవాని" శానచ్ ను కలిగి ఉంటాయి, అన్నీ ఈ సూత్రంచేత సత్ అని పిలవబడతాయి. కృదంత ప్రత్యయం సత్‌గా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.2.127 तौ सत्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 830 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप् 7.1.37 · प्रकरण 36← सन्निपत्य

  in a compound not preceded by नञ्, क्त्वा becomes ल्यप्

  The absolutive affix क्त्वा (which alone gives -त्वा) becomes ल्यप् when the root stands in a compound whose prior member is not the negative नञ्. ल्यप् yields -य, or -त्य after a short-vowel root by the तुक् augment: प्र + आप् → प्राप्य "having reached", वि + लोक् → विलोक्य "having looked", आ + दा → आदाय "having taken". The bare uncompounded absolutive keeps क्त्वा (गत्वा).

  సమాసంలో పూర్వపదం నఞ్ (నిషేధం) కానప్పుడు, ధాతువుకు క్త్వా బదులు ల్యప్ వస్తుంది. ల్యప్ –య ఇస్తుంది; హ్రస్వాంత ధాతువుకు తుక్ ఆగమంతో –త్య: ప్ర + ఆప్ → ప్రాప్య "పొంది", వి + లోక్ → విలోక్య "చూసి", ఆ + దా → ఆదాయ "తీసుకుని". సమాసం లేని కేవల ల్యబంతం క్త్వానే నిలుపుకుంటుంది (గత్వా).

  • Aṣṭādhyāyī — 7.1.37 समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 880 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• सात्पदाद्योः 8.3.111 · प्रकरण 59← संसर्पन्त्याः

  the स of the सात् affix and a word-initial स are not made retroflex

  The स of the affix सात् (as in अग्निसात् "reduced to ashes") and a स that begins a word are not turned into the retroflex ष. So अस् "to be", built to सन् "being", keeps its dental स because it stands at the head of the word.

  సాత్ ప్రత్యయపు స (అగ్నిసాత్ "బూడిదైపోయినది" లో వలె) మరియు పదం మొదట నిలిచే స మూర్ధన్య ష గా మారవు. కనుక అస్ "ఉండుట", సన్ "ఉన్న" గా ఏర్పడినప్పుడు, పదం మొదట నిలవడం చేత తన దంత్య స ను నిలుపుకుంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.3.111 सात्पदाद्योः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1238 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• उगितश्च 4.1.6 · प्रकरण 60← संसर्पन्त्याः

  ङीप् (the feminine ई) after a उगित् stem

  After a nominal stem ending in an उगित् — a stem whose affix carries उ, ऋ or ऌ as its इत्, such as the present-participle affix शतृ — the feminine ङीप् (an -ई) is added. पचत् "cooking" (from शतृ) + ङीप् → पचन्ती "cooking (fem.)"; so लिखन्ती "writing (fem.)", संसर्पन्त्याः "of her that glides".

  ఉగిత్ తో ముగిసే ప్రాతిపదికం — తన ప్రత్యయం ఉ, ఋ లేదా ఌ ను ఇత్ గా కలిగినది, శతృ (వర్తమాన కృదంతం) వంటిది — తరవాత స్త్రీలింగంలో ఙీప్ (-ఈ) చేరుతుంది. పచత్ "వండుచున్న" (శతృ నుండి) + ఙీప్ → పచన్తీ "వండుచున్న (స్త్రీ)"; అలాగే లిఖన్తీ "వ్రాయుచున్న (స్త్రీ)", సంసర్పన్త్యాః "జారుచున్న ఆమెది".

  • Aṣṭādhyāyī — 4.1.6 उगितश्च
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1243 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अ अ 8.4.68 · not in the abridgement← संसर्पन्त्याः; भव

  the short अ, held open through the derivation, returns to its close sound at the end

  The last sūtra of the Aṣṭādhyāyī. Throughout a derivation the short अ is treated as though it were open (विवृत), like the long आ, so that the rules can reach it; this rule restores its natural close (संवृत) sound once the derivation is done. It is the final step of nearly every chain — of चक्रे, of प्रमत्तः, and the rest. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.

  అష్టాధ్యాయి చివరి సూత్రం. వ్యుత్పత్తి అంతటా హ్రస్వ అ ను విచ్చుకున్నట్టుగా (వివృత), దీర్ఘ ఆ వలె, గ్రహిస్తారు — తద్వారా నియమాలు దానిని అందుకోగలుగుతాయి; వ్యుత్పత్తి ముగిసిన పిదప ఈ సూత్రం దాని సహజ సంవృత ధ్వనిని తిరిగి ఇస్తుంది. ఇది దాదాపు ప్రతి గొలుసుకూ చివరి మెట్టు — చక్రే కు, ప్రమత్తః కు, మిగిలిన వాటికి. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.4.68 अ अ
  • Siddhāntakaumudī — outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras

  uncheckeddrafted from the rule text

१समासविग्रहthe compounds, unpacked

२प्रतिपदार्थeach word, its form and sense

• ā-stem feminine, षष्ठी एकवचन genitive singular

  वीचिक्षोभस्तनितविहगश्रेणिकाञ्चीगुणायाः

  गुणा, the feminine of गुण

  girdle-cord — the last member of the compound and the only inflected part of it. The whole pāda stands in this genitive, waiting for the निर्विन्ध्यायाः of pāda 3. A bahuvrīhi ending in an a-stem takes ā when it describes a woman or a river, so काञ्चीगुण becomes काञ्चीगुणा

  ā-stem feminine

  The commonest feminine class, formed from an a-stem by lengthening: कान्ता, कान्ते, कान्ताः.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedauthored

  ā-stem feminine

  Feminine stems ending in आ, built from an अ-stem by टाप् (4.1.4): रमा, बाला, कान्ता, and the poem's याच्ञा, अलका, मोघा. The nominative is रमा, the accusative रमाम्, the instrumental रमया (7.3.105); the dative, ablative, genitive and locative singular take the याट् augment — रमायै, रमायाः, रमायाम् (7.3.113). The genitive plural is रमाणाम् (नुट् by 7.1.54), and the vocative singular is रमे.

  అకారాంత శబ్దం నుండి టాప్ (4.1.4) చేత ఏర్పడే ఆకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: రమా, బాలా, కాన్తా, పద్యంలోని యాచ్ఞా, అలకా, మోఘా. ప్రథమ రమా, ద్వితీయ రమామ్, తృతీయ రమయా (7.3.105); చతుర్థీ/పంచమీ/షష్ఠీ/సప్తమీ ఏకవచనాలు యాట్ ఆగమంతో — రమాయై, రమాయాః, రమాయామ్ (7.3.113). షష్ఠీబహువచనం రమాణామ్ (7.1.54 నుట్), సంబోధనైకవచనం రమే.

  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — आकारान्त स्त्रीलिङ्ग prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • Śabdamañjarī — आकारान्त स्त्रीलिङ्ग — aa-fem

  uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

  आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	गुणा	गुणे	गुणाः
  द्वितीया	गुणाम्	गुणे	गुणाः
  तृतीया	गुणया	गुणाभ्याम्	गुणाभिः
  चतुर्थी	गुणायै	गुणाभ्याम्	गुणाभ्यः
  पञ्चमी	गुणायाः	गुणाभ्याम्	गुणाभ्यः
  षष्ठी	गुणायाः	गुणयोः	गुणानाम्
  सप्तमी	गुणायाम्	गुणयोः	गुणासु
  सम्बोधन	गुणे	गुणे	गुणाः

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  ā-stem feminine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern रमा declines on

  1. रमा

  2. ↓7.3.113याडापः

     रमा+या+अस्

  3. ↓6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः

     रमायास्

  4. ↓8.2.66ससजुषो रुः

     रमायारुँ

  5. ↓8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः

     रमायाः

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  The long first pāda is one bahuvrīhi describing the river, and it unfolds step by step. The waves' tossing (वीचीनां क्षोभः) sets the birds crying (वीचिक्षोभेण स्तनिताः); the line of those crying birds (विहगानां श्रेणिः, and Mallinātha names them haṃsas) is her girdle-cord (काञ्चीगुणः); and she is the river who wears it. One grammar point Mallinātha stops on: स्तनित ends in the past-participle suffix क्त, which is usually passive, but here he marks it कर्तरि, active — the birds are not “sounded”, they sound. And the ending: a bahuvrīhi built on an a-stem takes आ when it describes a woman or a river, so काञ्चीगुण becomes काञ्चीगुणा, genitive काञ्चीगुणायाः.

  మొదటిపాదమంతా ఒక్క బహువ్రీహి, నదిని వర్ణిస్తుంది, అది మెట్టుమెట్టుగా విడుతుంది. అలల కదలిక (వీచీనాం క్షోభః) పక్షులను మ్రోగిస్తుంది (వీచిక్షోభేణ స్తనితాః); ఆ మ్రోగు పక్షుల (మల్లినాథుడు వాటిని హంసలంటాడు) వరుసయే (విహగానాం శ్రేణిః) ఆమె మొలనూలు (కాఞ్చీగుణః); ఆ నూలును ధరించిన నదియే ఆమె. మల్లినాథుడు ఆగే వ్యాకరణాంశము: స్తనిత భూతకృదంతపు క్తప్రత్యయాంతమైనను ఇక్కడ కర్తరి — పక్షులు మ్రోగింపబడినవి కావు, తామే మ్రోగుచున్నవి. మఱియు అకారాంతముపై కట్టిన బహువ్రీహి స్త్రీని గాని నదిని గాని తెలిపేటప్పుడు ఆకారము తీసుకుంటుంది, కావున కాఞ్చీగుణ కాఞ్చీగుణా అయి, షష్ఠిలో కాఞ్చీగుణాయాః అవుతుంది.

  • Mallinātha, Sañjīvinī — 1.28: vīcikṣobheṇa taraṅgacalanena stanitānāṃ mukharāṇām || kartari ktaḥ || vihagānāṃ haṃsānāṃ śreṇiḥ paṅktir eva kāñcīguṇo yasyāstasyāḥ

• √सृप् + शतृ + ङीप्, षष्ठी एकवचन genitive singular

  संसर्पन्त्याः

  संसर्पन्ती, from सम् + √सृप्

  gliding along — a present participle made feminine, agreeing with निर्विन्ध्यायाः. Mallinātha glosses it twice, प्रवहन्त्याः and गच्छन्त्याः: flowing, and going. √सृप् is of the first class, which puts a nasal in before the शतृ, so the feminine is संसर्पन्ती and not संसर्पती

  present participle active, शतृ

  The suffix शतृ makes an active present participle, 'X-ing', declining as an at-stem: कथयतः 'of the one telling'.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)

  √सृप् · class 1 · शतृ + ङीप्

  1. सृपॢँ

  2. ↓1.3.1भूवादयो धातवः

     सृ॒पॢँ

     and, without changing the form,1.3.2

  3. ↓1.3.9तस्य लोपः

     सृप्

  4. ↓1.4.58प्रादयः

     सम् + सृप्

     and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80

  5. ↓3.2.123वर्तमाने लट्

     सम् + सृप् + लँट्

     and, without changing the form,1.3.21.3.3

  6. ↓1.3.9तस्य लोपः

     सम् + सृप् + ल्

     and, without changing the form,1.3.78

  7. ↓3.2.124लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे

     सम् + सृप् + शतृँ

     and, without changing the form,1.3.21.3.8

  8. ↓1.3.9तस्य लोपः

     सम् + सृप् + अत्

     and, without changing the form,3.2.1271.2.451.2.463.4.1131.1.431.1.37

  9. ↓4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्

     सम् + सृप् + अत् + ङस्

     and, without changing the form,1.3.41.3.8

  10. ↓1.3.9तस्य लोपः

      सम् + सृप् + अत् + अस्

      and, without changing the form,1.1.372.4.82

  11. ↓3.1.68कर्तरि शप्

      सम् + सृप् + शप् + अत् + अस्

      and, without changing the form,1.3.31.3.8

  12. ↓1.3.9तस्य लोपः

      सम् + सृप् + अ + अत् + अस्

      and, without changing the form,3.4.1131.1.371.2.4

  13. ↓4.1.6उगितश्च

      सम् + सृप् + अ + अत् + ङीप् + अस्

      and, without changing the form,1.3.31.3.8

  14. ↓1.3.9तस्य लोपः

      सम् + सृप् + अ + अत् + ई + अस्

      and, without changing the form,1.4.31.4.13

  15. ↓7.3.86पुगन्तलघूपधस्य च

      सम् + सर्प् + अ + अत् + ई + अस्

      and, without changing the form,1.4.141.4.18

  16. ↓7.1.81शप्श्यनोर्नित्यम्

      सम् + सर्प् + अ + अन्त् + ई + अस्

  17. ↓7.3.112आण्नद्याः

      सम् + सर्प् + अ + अन्त् + ई + आट् + अस्

      and, without changing the form,1.3.3

  18. ↓1.3.9तस्य लोपः

      सम् + सर्प् + अ + अन्त् + ई + आ + अस्

  19. ↓6.1.90आटश्च

      सम् + सर्प् + अ + अन्त् + ई + आस्

  20. ↓6.1.97अतो गुणे

      सम् + सर्प् + अन्त् + ई + आस्

  21. ↓6.1.77इको यणचि

      सम् + सर्प् + अन्त् + य् + आस्

  22. ↓8.2.66ससजुषो रुः

      सम् + सर्प् + अन्त् + य् + आरुँ

  23. ↓1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्

      सम् + सर्प् + अन्त् + य् + आर्

  24. ↓8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः

      सम् + सर्प् + अन्त् + य् + आः

  25. ↓8.3.23मोऽनुस्वारः

      सं + सर्प् + अन्त् + य् + आः

  26. ↓8.3.24नश्चापदान्तस्य झलि

      सं + सर्प् + अंत् + य् + आः

      and, without changing the form,8.3.111

  27. ↓8.4.58अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः

      सं + सर्प् + अन्त् + य् + आः

  28. ↓8.4.68अ अ

      संसर्पन्त्याः

  uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

  ī-stem feminine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern गौरी declines on

  1. गौरी

  2. ↓7.3.112आण्नद्याः

     गौरी+आ+अस्

  3. ↓6.1.90आटश्च

     गौरी+आस्

  4. ↓6.1.77इको यणचि

     गौर्यास्

  5. ↓8.2.66ससजुषो रुः

     गौर्यारुँ

  6. ↓8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः

     गौर्याः

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  संसर्पन्त्याः, “gliding along”, is a present participle made feminine to agree with the river — Mallinātha glosses it twice, प्रवहन्त्याः and गच्छन्त्याः, flowing and going. The corpus tags it a क्त past participle from the printed form; read as शतृ it is the ongoing gliding the sense wants. The adverb on it, स्खलितसुभगम्, “lovely by its stumble”, is where Mallinātha hears two things at once: स्खलित is the water's trip over the shallows and a woman's unsteady step in her wine (मदस्खलित). Vedam adds that this second sense is left for the discerning to catch. The neuter accusative then does an adverb's work, यथा तथा: she moves in such a way that the faltering itself is the charm.

  సంసర్పన్త్యాః, “సాగుతూ”, వర్తమాన కృదంతము, నదితో అన్వయించునట్లు స్త్రీలింగము — మల్లినాథుడు దీన్ని రెండుసార్లు గ్లోసు చేస్తాడు, ప్రవహన్త్యాః, గచ్ఛన్త్యాః, ప్రవహిస్తూ, పోతూ అని. దానిపై విశేషణమైన స్ఖలితసుభగమ్‌, “తడబాటుచేత అందమైనది”, రెండర్థాలను ఒకేసారి వినిపిస్తుంది: స్ఖలిత అనగా నీరు లోతుతక్కువచోట తడబడుటయు, స్త్రీ మత్తులో తడబడు నడకయు (మదస్ఖలనము). ఈ యర్థాంతరమును విదగ్ధులే ఊహించుకొనవచ్చునని వేదం సూచిస్తాడు. నపుంసక ద్వితీయ అప్పుడు క్రియావిశేషణముగా పనిచేస్తుంది, యథా తథా: తడబాటే అందమగునట్లు ఆమె సాగుతుంది.

  • Mallinātha, Sañjīvinī — 1.28: saṃsarpantyāḥ pravahantyā gacchantyāśca | skhalitenopaskhalanena madaskhalitena ca subhagaṃ yathā tathā
  • Vedam Venkataraya Sastri, Āndhra Meghasandeśam — 1.28 ప్రతిపదార్థము; vendor/vedam-meghasandesam-telugu-ocr.txt

• a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular

  स्खलितसुभगम्

  printed स्खलितसुभगं

  सुभग

  so as to be lovely — a neuter accusative doing an adverb's work on संसर्पन्त्याः, which is what Mallinātha's यथा तथा marks

  a-stem neuter

  Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedauthored

  a-stem neuter

  Neuter nouns in short अ: फल “fruit”, वचन “word”, कुसुम, and adjectives in अ agreeing with a neuter noun. The nominative and accusative singular end in अम् (7.1.24) — फलम् — and are alike; the plural फलानि takes नुम् and lengthens; the instrumental plural is फलैः (7.1.9). It is the a-stem masculine’s table with the neuter’s own nominative, accusative and the -आनि plural.

  హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దాలు: ఫల “పండు”, వచన “మాట”, కుసుమ, నపుంసక నామానికి అన్వయించే అకారాంత విశేషణాలు. ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు అమ్ తో ముగుస్తాయి (7.1.24) — ఫలమ్ — రెండూ ఒకటే; బహువచనం ఫలాని నుమాగమంతో దీర్ఘమవుతుంది; తృతీయా బహువచనం ఫలైః (7.1.9). అకారాంత పుంలింగ పట్టికే, నపుంసకపు సొంత ప్రథమ, ద్వితీయ, -ఆని బహువచనంతో.

  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — फल / a-stem neuter prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • Śabdamañjarī — अकारान्त नपुंसकलिङ्ग — फलम् फले फलानि

  uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

  अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	सुभगम्	सुभगे	सुभगानि
  द्वितीया	सुभगम्	सुभगे	सुभगानि
  तृतीया	सुभगेन	सुभगाभ्याम्	सुभगैः
  चतुर्थी	सुभगाय	सुभगाभ्याम्	सुभगेभ्यः
  पञ्चमी	सुभगात्	सुभगाभ्याम्	सुभगेभ्यः
  षष्ठी	सुभगस्य	सुभगयोः	सुभगानाम्
  सप्तमी	सुभगे	सुभगयोः	सुभगेषु
  सम्बोधन	सुभग	सुभगे	सुभगानि

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern फल declines on

  1. फल

  2. ↓7.1.24अतोऽम्

     फल+अम्

  3. ↓6.1.107अमि पूर्वः

     फलम्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• i-stem feminine, षष्ठी एकवचन genitive singular

  दर्शितावर्तनाभेः

  नाभि

  navel — of the whirlpool, which Mallinātha reads as the river's navel shown above the water. नाभि is masculine as a noun, and at the end of a bahuvrīhi describing the river it takes her gender while keeping the endings it had, so the genitive is नाभेः

  i-stem feminine

  A short-i stem in the feminine: वसतिः, वसती, वसतयः — the same endings as the masculine but for a few cases.

  హ్రస్వ ఇకారాంత స్త్రీలింగం: వసతిః, వసతీ, వసతయః — కొన్ని విభక్తులు తప్ప పుంలింగపు ప్రత్యయాలే.

  • Śabdamañjarī — इकारान्त स्त्रीलिङ्ग — मतिः मती मतयः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; मति prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §4.4, the i-stem feminine

  uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

  i-stem feminine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern मति declines on

  1. मति

  2. ↓1.4.6ङिति ह्रस्वश्च7.3.112आण्नद्याः

     मति+आ+अस्

  3. ↓6.1.90आटश्च

     मति+आस्

  4. ↓6.1.77इको यणचि

     मत्यास्

  5. ↓8.2.66ससजुषो रुः

     मत्यारुँ

  6. ↓8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः

     मत्याः

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• ā-stem feminine, षष्ठी एकवचन genitive singular

  निर्विन्ध्यायाः

  निर्विन्ध्या

  of the Nirvindhyā — the river the road meets midway to Ujjayinī. Mallinātha's lead-in says as much before the verse begins: on his way to Ujjayinī, in the middle of the road, this is his meeting with her

  ā-stem feminine — The commonest feminine class, formed from an a-stem by lengthening: कान्ता, कान्ते, कान्ताः. · ā-stem feminine, षष्ठी एकवचन genitive singular

  आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	निर्विन्ध्या	निर्विन्ध्ये	निर्विन्ध्याः
  द्वितीया	निर्विन्ध्याम्	निर्विन्ध्ये	निर्विन्ध्याः
  तृतीया	निर्विन्ध्यया	निर्विन्ध्याभ्याम्	निर्विन्ध्याभिः
  चतुर्थी	निर्विन्ध्यायै	निर्विन्ध्याभ्याम्	निर्विन्ध्याभ्यः
  पञ्चमी	निर्विन्ध्यायाः	निर्विन्ध्याभ्याम्	निर्विन्ध्याभ्यः
  षष्ठी	निर्विन्ध्यायाः	निर्विन्ध्ययोः	निर्विन्ध्यानाम्
  सप्तमी	निर्विन्ध्यायाम्	निर्विन्ध्ययोः	निर्विन्ध्यासु
  सम्बोधन	निर्विन्ध्ये	निर्विन्ध्ये	निर्विन्ध्याः

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  ā-stem feminine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern रमा declines on

  1. रमा

  2. ↓7.3.113याडापः

     रमा+या+अस्

  3. ↓6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः

     रमायास्

  4. ↓8.2.66ससजुषो रुः

     रमायारुँ

  5. ↓8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः

     रमायाः

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  The river's name is a compound with a rule of its own. निर् plus विन्ध्य means “gone out from the Vindhya”: विन्ध्यात् निष्क्रान्ता = निर्विन्ध्या. Mallinātha cites निरादयः क्रान्ताद्यर्थे पञ्चम्याः, which lets निर् and its fellows compound with a word in the fifth case (ablative, the “from” case) in the sense of coming out from. Then a second rule blocks what a tatpuruṣa would normally do — take the gender of its last member: विन्ध्य is masculine, but the river stays feminine (पर​वल्लिङ्गता​प्रतिषेधः, by द्विगुप्राप्तापन्नालम्- and the rest). So a masculine hill-name yields a feminine river-name.

  నిర్విన్ధ్యా అను నది పేరు దాని సొంత సూత్రముతో కట్టబడిన సమాసము. నిర్‌ + విన్ధ్య అనగా “విన్ధ్య నుండి బయలుదేఱినది”: విన్ధ్యాత్‌ నిష్క్రాన్తా = నిర్విన్ధ్యా. వేదం రెండు సూత్రాలను ఉదాహరిస్తాడు — “నిరాదయః క్రాన్తాద్యర్థే పఞ్చమ్యాః” అనునది నిర్‌ మొదలైనవి పఞ్చమ్యర్థమున (అపాదానము, “నుండి” అను అర్థమున) “బయటికివచ్చు” భావమున సమసించుటకు అనుమతిస్తుంది. తర్వాత “ద్విగుప్రాప్తాపన్నాలమ్‌” ఇత్యాదిచేత పరవల్లిఙ్గతాప్రతిషేధము — తత్పురుషము సాధారణంగా చివరిపదపు లింగమును తీసుకుంటుంది గాని ఇక్కడ అది నిషిద్ధము: విన్ధ్య పుంలింగమైనను నది స్త్రీలింగముగానే నిలుస్తుంది.

  • Mallinātha, Sañjīvinī — 1.28: niṣkrāntā vindhyānnirvindhyā nāma nadīm || “nirādayaḥ krāntādyarthe pañcamyāḥ” iti samāsaḥ | “dviguprāptāpannālam-” ityādinā paravalliṅgatāpratiṣedhaḥ

• in-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular

  पथि

  पथिन्

  on the road — Mallinātha names which road: उज्जयिनीपथे. The same locative stood at 1.14 of the road through the sky, and the same stem was the पन्थाः of 1.27, where it bent. पथिन् is irregular: it declines on पन्थान् in the strong cases and drops to पथि here

  in-stem masculine

  A possessive stem in -in, 'having X': कामिन् 'having desire' → कामी. The nominative singular drops the n and lengthens.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedauthored

• √भू, class 1, लोट्, parasmaipada, second person singular

  भव

  √भू

  be — the imperative, and the verse's one command. Mallinātha carries it into his own gloss and then replaces it: अभ्यन्तरो भव comes out as तस्या रसम् अनुभव, take her rasa

  imperative, लोट्

  A command or a request: हर 'carry', शृणु 'listen'.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)

  परस्मैपद · लोट्

  प्रथम	भवतु	भवताम्	भवन्तु
  मध्यम	भव	भवतम्	भवत
  उत्तम	भवानि	भवाव	भवाम

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  √भू · class 1 · लोट्

  1. भू

  2. ↓1.3.1भूवादयो धातवः

     भू

  3. ↓3.3.162लोट् च

     भू + लोँट्

     and, without changing the form,1.3.21.3.3

  4. ↓1.3.9तस्य लोपः

     भू + ल्

     and, without changing the form,1.3.78

  5. ↓3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्

     भू + सिप्

     and, without changing the form,1.3.3

  6. ↓1.3.9तस्य लोपः

     भू + सि

     and, without changing the form,3.4.113

  7. ↓3.1.68कर्तरि शप्

     भू + शप् + सि

     and, without changing the form,1.3.31.3.8

  8. ↓1.3.9तस्य लोपः

     भू + अ + सि

     and, without changing the form,3.4.113

  9. ↓3.4.87सेर्ह्यपिच्च

     भू + अ + हि

     and, without changing the form,1.2.41.4.13

  10. ↓7.3.84सार्वधातुकार्धधातुकयोः

      भो + अ + हि

      and, without changing the form,1.4.14

  11. ↓6.4.105अतो हेः

      भो + अ

  12. ↓6.1.78एचोऽयवायावः

      भव् + अ

  13. ↓8.4.68अ अ

      भव

  uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

  भव is the verse's one finite verb, an imperative (लोट्) of √भू, “to be”. The whole verse builds to this single command, and Mallinātha restates it from अभ्यन्तरो भव to तस्या रसम् अनुभव. Vedam draws out the flavour of the imperative (लोट्ప్రయోగస్వారస్యము): she comes to you of her own accord, so do not take lightly what came unasked — meet her and fulfil her wish. The second half, headed by हि, gives the reason the command needs: a woman's first word of love is not spoken but played, so her whole approach — her stumbling glide, her shown navel — already is the asking.

  భవ ఈ శ్లోకపు ఒక్క తిఙంతక్రియ — √భూ, “అగు”, యొక్క లోట్‌ (ఆజ్ఞ). శ్లోకమంతా ఈ ఒక్క ఆజ్ఞవైపు నడుస్తుంది; మల్లినాథుడు దాన్ని అభ్యన్తరో భవ నుండి తస్యా రసమ్‌ అనుభవ గా మారుస్తాడు. వేదం లోట్‌ప్రయోగపు స్వారస్యమును విప్పుతాడు — ఆమె తనంతటతానే నీకడకు వచ్చును గావున, అడుగకయే వచ్చిన దానిని చులకనగా చూడకుము; ఆమెతో సంగమించి ఆమె మనోరథమును నెఱవేర్చు. “హి” తో మొదలైన ఉత్తరార్ధము ఆజ్ఞకు కారణమిస్తుంది: స్త్రీ తొలి ప్రణయవచనము మాటకాదు, విలాసమే — కావున ఆమె రాక అంతా, తడబడు నడకా, చూపిన నాభీ, అదే ప్రార్థన.

  • Mallinātha, Sañjīvinī — 1.28: abhyantaro ’ntaraṅgo bhava … strīṇāṃ priyeṣu viṣaye vibhramo vilāsaḥ
  • Vedam Venkataraya Sastri, Āndhra Meghasandeśam — 1.28 తాత్పర్యము; vendor/vedam-meghasandesam-telugu-ocr.txt

• a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

  रसाभ्यन्तरः

  अभ्यन्तर

  inner — Mallinātha glosses अन्तरङ्गः, one who is on the inside of a thing. The nominative is a predicate to भव: be that

  a-stem masculine

  The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः.

  అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్షః, యక్షౌ, యక్షాః.

  • Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; राम prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §4.2, the a-stem masculine

  uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

  a-stem masculine

  The largest noun class, and the one every other declension is measured against: यक्ष, राम. The nominative singular यक्षः ends in a visarga that is a buried स् (8.2.66, then 8.3.15); the instrumental शापेन comes from टा becoming इन after an a-stem (7.1.12) and then अ + इ → ए (6.1.87); the locative plural is यक्षेषु. Adjectives in अ — प्रमत्त, भोग्य — decline the same way in the masculine, so प्रमत्तः and भोग्येण sit in this same table.

  అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్ష, రామ. శబ్దమంజరిలో మొదటి శబ్దం 'రామః రామౌ రామాః'. ప్రథమా ఏకవచనం యక్షః (దాగిన స్), తృతీయా శాపేన (టా → ఇన 7.1.12; అ + ఇ → ఏ 6.1.87), సప్తమీ బహువచనం యక్షేషు. అకారాంత విశేషణాలు — ప్రమత్త, భోగ్య — పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి; ప్రమత్తః, భోగ్యేణ ఇదే పట్టికలో ఉంటాయి.

  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — रामः prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
  • docs/lessons/1.1.md — §4, the a-stem masculine

  uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

  अकारान्त पुंलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	अभ्यन्तरः	अभ्यन्तरौ	अभ्यन्तराः
  द्वितीया	अभ्यन्तरम्	अभ्यन्तरौ	अभ्यन्तरान्
  तृतीया	अभ्यन्तरेण	अभ्यन्तराभ्याम्	अभ्यन्तरैः
  चतुर्थी	अभ्यन्तराय	अभ्यन्तराभ्याम्	अभ्यन्तरेभ्यः
  पञ्चमी	अभ्यन्तरात्	अभ्यन्तराभ्याम्	अभ्यन्तरेभ्यः
  षष्ठी	अभ्यन्तरस्य	अभ्यन्तरयोः	अभ्यन्तराणाम्
  सप्तमी	अभ्यन्तरे	अभ्यन्तरयोः	अभ्यन्तरेषु
  सम्बोधन	अभ्यन्तर	अभ्यन्तरौ	अभ्यन्तराः

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on

  1. राम

  2. ↓1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः

     राम + स्

  3. ↓8.2.66ससजुषो रुः

     राम + रुँ

  4. ↓1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः

     राम + र्

  5. ↓8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः

     रामः

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  The verse turns on the word रस, and Mallinātha reads it two ways at once. Plainly: रस = जल, water, and अभ्यन्तर = having it inside — “be the one with her water inside you”, take up her stream. Figuratively: रस = शृङ्गार, the love-mood, and अभ्यन्तर = अन्तरङ्ग, an intimate — “be taken into her heart”. He lets both stand: सर्वथा तस्या रसम् अनुभव, take her rasa however you take it. A single word carrying two readings kept live together is śleṣa, a “fusing”; here the two readings are the whole point of the line.

  ఈ శ్లోకపు మెలిక రస అను మాటమీద; వేదం దీన్ని రెండర్థాలుగా ఒకేసారి చదువుతాడు. మామూలుగా: రస = జలము, అభ్యన్తరః = లోపల కలవాడవు — “ఆమె నీటిని లోనికి తీసుకో”, అనగా ఆమె ప్రవాహమును గ్రహించు. అర్థాంతరముగా: రస = శృంగారము, అభ్యన్తరః = అంతరంగుడు — “ఆమె హృదయమునకు దగ్గఱివాడవు అగుము”. వేదం రెంటినీ నిలుపుతాడు: సర్వథా ఆమె రసమును అనుభవించుము, ఏ విధమున తీసుకున్నా. ఒక్క మాట రెండర్థాలను ఒకేసారి మోయుట శ్లేష; ఇక్కడ ఆ రెండర్థాలే శ్లోకపు సారము.

  • Mallinātha, Sañjīvinī — 1.28: raso jalamabhyantare yasya saḥ | anyatra rasena śṛṅgāreṇābhyantaro ’ntaraṅgo bhava | sarvathā tasyā rasamanubhaveti

• ल्यप्

  सन्निपत्य

  सन्निपत्य, from सम् + नि + √पत्

  having come down to her — Mallinātha glosses सङ्गत्य, having met. √पत् is the root of the उत्पत of 1.14, where the cloud was told to fly up; this is the first time it is told to come down

  absolutive, ल्यप्

  The same 'having X-ed', but in -ya, which is what क्त्वा becomes when the root carries a prefix: आलिङ्ग्य 'having embraced'.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)

• ī-stem feminine, षष्ठी बहुवचन genitive plural

  स्त्रीणाम्

  printed स्त्रीणामाद्यं

  स्त्री

  of women — the verse leaves the one river and states what holds of women generally, which is what licenses the advice. स्त्री is irregular: it puts इय् in before a vowel ending, स्त्रियाः, though the genitive plural is the regular स्त्रीणाम्

  ī-stem feminine

  A long-ī stem, most often a feminine made from a masculine stem: एकपत्नी, नद्याः.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedauthored

  ī-stem feminine, षष्ठी बहुवचन genitive plural · the pattern गौरी declines on

  1. गौरी

  2. ↓7.1.54ह्रस्वनद्यापो नुट्

     गौरी+न्+आम्

  3. ↓6.4.3नामि

     गौरीनाम्

  4. ↓8.4.2अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि

     गौरीणाम्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular

  आद्यम्

  printed स्त्रीणामाद्यं

  आद्य

  first — agreeing with प्रणयवचनम्: the first word of asking, and it is spoken before anything is said

  a-stem neuter — Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि. · a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular

  अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	आद्यम्	आद्ये	आद्यानि
  द्वितीया	आद्यम्	आद्ये	आद्यानि
  तृतीया	आद्येन	आद्याभ्याम्	आद्यैः
  चतुर्थी	आद्याय	आद्याभ्याम्	आद्येभ्यः
  पञ्चमी	आद्यात्	आद्याभ्याम्	आद्येभ्यः
  षष्ठी	आद्यस्य	आद्ययोः	आद्यानाम्
  सप्तमी	आद्ये	आद्ययोः	आद्येषु
  सम्बोधन	आद्य	आद्ये	आद्यानि

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern फल declines on

  1. फल

  2. ↓7.1.24अतोऽम्

     फल+अम्

  3. ↓6.1.107अमि पूर्वः

     फलम्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular

  प्रणयवचनम्

  printed प्रणयवचनं

  वचन

  a word — Mallinātha glosses वाक्यम्, a whole sentence rather than a single word

  a-stem neuter — Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि. · a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular

  अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	वचनम्	वचने	वचनानि
  द्वितीया	वचनम्	वचने	वचनानि
  तृतीया	वचनेन	वचनाभ्याम्	वचनैः
  चतुर्थी	वचनाय	वचनाभ्याम्	वचनेभ्यः
  पञ्चमी	वचनात्	वचनाभ्याम्	वचनेभ्यः
  षष्ठी	वचनस्य	वचनयोः	वचनानाम्
  सप्तमी	वचने	वचनयोः	वचनेषु
  सम्बोधन	वचन	वचने	वचनानि

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern फल declines on

  1. फल

  2. ↓7.1.24अतोऽम्

     फल+अम्

  3. ↓6.1.107अमि पूर्वः

     फलम्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

  विभ्रमः

  printed विभ्रमो

  विभ्रम

  play — Mallinātha glosses विलासः, and at the end of the verse says which play this was: the showing of the navel. The nominative is the subject and प्रणयवचनम् the predicate, so the play is the word rather than a substitute for it

  a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

  अकारान्त पुंलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	विभ्रमः	विभ्रमौ	विभ्रमाः
  द्वितीया	विभ्रमम्	विभ्रमौ	विभ्रमान्
  तृतीया	विभ्रमेण	विभ्रमाभ्याम्	विभ्रमैः
  चतुर्थी	विभ्रमाय	विभ्रमाभ्याम्	विभ्रमेभ्यः
  पञ्चमी	विभ्रमात्	विभ्रमाभ्याम्	विभ्रमेभ्यः
  षष्ठी	विभ्रमस्य	विभ्रमयोः	विभ्रमाणाम्
  सप्तमी	विभ्रमे	विभ्रमयोः	विभ्रमेषु
  सम्बोधन	विभ्रम	विभ्रमौ	विभ्रमाः

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on

  1. राम

  2. ↓1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः

     राम + स्

  3. ↓8.2.66ससजुषो रुः

     राम + रुँ

  4. ↓1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः

     राम + र्

  5. ↓8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः

     रामः

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• अव्यय

  हि

  हि

  for — it makes the second half the reason for the first. Mallinātha puts the objection it answers in so many words: without her asking, how is going in to her right?

  indeclinable

  An indeclinable — no case, no number, one form everywhere.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedauthored

• a-stem masculine, सप्तमी बहुवचन locative plural

  प्रियेषु

  प्रिय

  where their lovers are concerned — Mallinātha supplies विषये, in the matter of, which is the work this locative is doing

  a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, सप्तमी बहुवचन locative plural

  अकारान्त पुंलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	प्रियः	प्रियौ	प्रियाः
  द्वितीया	प्रियम्	प्रियौ	प्रियान्
  तृतीया	प्रियेण	प्रियाभ्याम्	प्रियैः
  चतुर्थी	प्रियाय	प्रियाभ्याम्	प्रियेभ्यः
  पञ्चमी	प्रियात्	प्रियाभ्याम्	प्रियेभ्यः
  षष्ठी	प्रियस्य	प्रिययोः	प्रियाणाम्
  सप्तमी	प्रिये	प्रिययोः	प्रियेषु
  सम्बोधन	प्रिय	प्रियौ	प्रियाः

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  a-stem masculine, सप्तमी बहुवचन locative plural · the pattern राम declines on

  1. राम

  2. ↓7.3.103बहुवचने झल्येत्

     रामे + सु

  3. ↓8.3.59आदेशप्रत्यययोः

     रामेषु

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

३अन्वयthe words in prose order

४भावार्थthe sense of the whole

५अलंकारthe figure

No figure is named for this verse by the commentary this reading follows, so none is shown.