मेघदूतम् · कालिदास · 1.3
मेघदूतम् · कालिदास · 1.3
रामगिरि · the brooding
तस्य स्थित्वा कथमपि पुरः कौतुकाधानहेतोः
अन्तर्बाष्पश्चिरमनुचरो राजराजस्य दध्यौ
मेघालोके भवति सुखिनोऽप्यन्यथावृत्ति चेतः
कण्ठाश्लेषप्रणयिनि जने किं पुनर्दूरसंस्थे
वृत्तविचारthe metre, syllable by syllable
pāda a
pāda b
pāda c
pāda d
सन्धिrecovering the words from the sound
कथम् + अपि → कथमपि
म् + अ
no rule named — the builder's table does not hold this change
अन्तर्बाष्पः + चिरम् → अन्तर्बाष्पश्चिरमनुचरो
ः + च्
8.3.34 · 8.4.40
चिरम् + अनुचरः → अन्तर्बाष्पश्चिरमनुचरो
म् + अ
no rule named — the builder's table does not hold this change
सुखिनः + अपि → सुखिनोऽप्यन्यथावृत्ति
ः + अ → ओ
6.1.113 · 6.1.87 · 6.1.109
अपि + अन्यथावृत्ति → सुखिनोऽप्यन्यथावृत्ति
इ + अ
6.1.77
किम् + पुनः → किं
म् + प्
8.3.23 · 8.4.59
पुनः + दूरसंस्थे → पुनर्दूरसंस्थे
ः + द्
no rule named — the builder's table does not hold this change
कौतुक + आधान → कौतुकाधानहेतोः
अ + आ → आ · falls inside the syllable का
6.1.101
आधान + हेतु → कौतुकाधानहेतोः
अ + ह्
no rule named — the builder's table does not hold this change
अन्तर् + बाष्प → अन्तर्बाष्पः
र् + ब्
no rule named — the builder's table does not hold this change
राजन् + राज → राजराजस्य
न् + र्
8.2.7
मेघ + आलोक → मेघालोके
अ + आ → आ · falls inside the syllable घा
6.1.101
अन्यथा + वृत्ति → अन्यथावृत्ति
आ + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
कण्ठ + आश्लेष → कण्ठाश्लेषप्रणयिनि
अ + आ → आ · falls inside the syllable ण्ठा
6.1.101
आश्लेष + प्रणयिन् → कण्ठाश्लेषप्रणयिनि
अ + प्
no rule named — the builder's table does not hold this change
दूर + संस्थ → दूरसंस्थे
अ + स्
no rule named — the builder's table does not hold this change
The word-joins show the visarga at work three ways: बाष्पः + चिरम् → बाष्पश्चिरम् (a visarga before च becomes श्), सुखिनः + अपि → सुखिनोऽपि (before a vowel it becomes ओ, and the following अ is swallowed, marked by the avagraha ऽ), and पुनः + दूर → पुनर्दूर (before a voiced sound it becomes र्).
పదసంధులు విసర్గను మూడు విధాలుగా చూపుతాయి: బాష్పః + చిరమ్ → బాష్పశ్చిరమ్ (చ ముందు విసర్గ శ్ అవుతుంది), సుఖినః + అపి → సుఖినోఽపి (అచ్చు ముందు ఓ అవుతుంది, తరువాతి అ లోపించి అవగ్రహ ఽ తో గుర్తు), పునః + దూర → పునర్దూర (ఘోష ధ్వని ముందు ర్ అవుతుంది).
कारकwhat each case is doing
तस्य षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
with कौतुकाधानहेतोः
अनुचरः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
with अन्तर्बाष्पः
राजराजस्य षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
मेघालोके सप्तमी · locative — अधिकरण, the location
सुखिनः षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
चेतः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
with अन्यथावृत्ति
जने सप्तमी · locative — अधिकरण, the location
with कण्ठाश्लेषप्रणयिनि, दूरसंस्थे
किम् प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
प्रकरणानुक्रमthe rules the verse uses, by section of the abridgement
हलन्त्यम् 1.3.3 · प्रकरण 1← दध्यौ; भवति
a final consonant of the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a final consonant (हल्) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it, and drops by 1.3.9. So the personal ending तिप् contributes only ति, the प् marking it, and क्तवतु leaves क्तवत् with the उ nasalized and the last letter both gone. Final त्, स् and म् of a case or personal ending are exempt (1.3.4).
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అంత్యంగా ఉన్న హల్లు (హల్) ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది వస్తువును గుర్తించే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు, 1.3.9 చేత లోపిస్తుంది. కాబట్టి తిప్ నుండి తి మాత్రమే మిగులుతుంది, ప్ ఇత్తు. విభక్తి/తిఙ్ ప్రత్యయాల అంత్య త్, స్, మ్ మాత్రం ఇత్తు కావు (1.3.4). అనునాసిక అచ్చు ఇత్తు (1.3.2) కి జోడీ.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तस्य लोपः 1.3.9 · प्रकरण 1← स्थित्वा; अन्तर्बाष्पः; अनुचरः; दध्यौ; मेघालोके; भवति; जने; दूरसंस्थे
an it-marker drops
What has been named an it-marker (इत्) is then elided (लोप). The tag has done its work — naming the suffix, and conditioning or blocking some operation — and leaves no sound behind. So the उ marked in सुँ, the ट् of टा, the ङ् of ङे ङसि ङस् ङि, and the प् of सुप् are all gone before the ending is attached.
ఇత్సంజ్ఞగా గుర్తించబడినది (इत्) తరువాత లోపిస్తుంది. ఆ గుర్తు తన పని ముగించుకుంది — ప్రత్యయానికి పేరుపెట్టడం, ఏదో కార్యాన్ని కలిగించడమో ఆపడమో — ఏ ధ్వనీ మిగలదు. सुँ లోని ఉ, टा లోని ట్, ङे ङसि ङस् ङि లోని ङ్, सुप् లోని ప్ అన్నీ ప్రత్యయం చేరేముందు పోతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुप्तिङन्तं पदम् 1.4.14 · प्रकरण 1← दध्यौ; भवति
a form ending in a case ending (सुप्) or a verb ending (तिङ्) is a पद, a finished word
A form that ends in a nominal case ending — one of the twenty-one सुप् endings 4.1.2 lists — or in a verbal personal ending — one of the eighteen तिङ् endings — is named पद, a complete word. The name is what a great many rules wait on: the visarga rules, the final-consonant rules and the anusvāra rule all apply only "in a पद" or "at the end of a पद". So राम is not yet a पद, but राम + स् is; and चक्रे is a पद once the ending ए is on. Every word the poem carries reaches this name before its word-final changes can fire.
నామవాచక విభక్తి ప్రత్యయంతో — 4.1.2 చెప్పే ఇరవై ఒక్క సుప్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — లేదా క్రియా పురుష ప్రత్యయంతో — పద్దెనిమిది తిఙ్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — అంతమయ్యే రూపానికి పద సంజ్ఞ. ఈ సంజ్ఞ మీదే ఎన్నో సూత్రాలు ఆధారపడతాయి: విసర్గ సూత్రాలు, పదాంత హల్లు సూత్రాలు, అనుస్వార సూత్రం అన్నీ "పదంలో" లేదా "పదాంతంలో" మాత్రమే పనిచేస్తాయి. రామ ఇంకా పదం కాదు; రామ + స్ పదం; చక్రే ప్రత్యయం ఏ చేరాక పదం. కావ్యంలోని ప్రతి పదం తన పదాంత మార్పులకు ముందు ఈ సంజ్ఞను చేరుకుంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
भूवादयो धातवः 1.3.1 · प्रकरण 2← स्थित्वा; दध्यौ; भवति
the words beginning with भू, listed in the Dhātupāṭha, are called धातु (roots)
The action-denoting words listed in the Dhātupāṭha — the root-list that opens with भू "to be" — are named धातु, roots. A धातु is the action-base from which every finite verb and every कृत् (primary derivative) form is built. It is the rule that stands at the head of every verb chain in the poem: चक्रे begins as the root डुकृञ्, जगाम as गम्, प्रमत्तः as मद्. Nothing is conjugated or turned into a participle until it first bears this name.
ధాతుపాఠంలో — భూ "ఉండటం" తో మొదలయ్యే ధాతువుల జాబితాలో — ఉన్న క్రియావాచక శబ్దాలకు ధాతు సంజ్ఞ. ధాతువు అంటే క్రియాధారం; దానినుండే ప్రతి తిఙంత క్రియా, ప్రతి కృదంత (ప్రాథమిక వ్యుత్పన్న) రూపం పుడతాయి. కావ్యంలోని ప్రతి క్రియా గొలుసుకు ఇది శిరస్సు: చక్రే డుకృఞ్ ధాతువుగా, జగామ గమ్ గా, ప్రమత్తః మద్ గా మొదలవుతాయి. ఈ సంజ్ఞ చేరకముందు ఏదీ రూపం దాల్చదు, కృదంతం కాదు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपदेशेऽजनुनासिक इत् 1.3.2 · प्रकरण 2← अन्तर्बाष्पः; अनुचरः; दध्यौ; भवति
a nasalized vowel in the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a vowel pronounced with nasal resonance (anunāsika) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it. The उ of सुँ and of रुँ is such a vowel, so it is a marker and drops (by 1.3.9). This is why the nominative-singular ending सुँ contributes only स्, and रुँ leaves only र्.
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అనునాసికంగా ఉచ్చరించే అచ్చు ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది ఆ వస్తువుకు పేరుపెట్టే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు. सुँ, रुँ లోని ఉ అలాంటి అచ్చే; కాబట్టి అది ఇత్తు, లోపిస్తుంది (1.3.9). అందుకే ప్రథమైకవచన ప్రత్యయం సుँ నుండి స్ మాత్రమే, రుँ నుండి ర్ మాత్రమే మిగులుతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
इको यणचि 6.1.77 · प्रकरण 2← अपि + अन्यथावृत्ति
इक् becomes यण् before a dissimilar vowel
A simple vowel of the इक् set — इ उ ऋ ऌ — becomes the matching semivowel यण् — य् व् र् ल् — when a dissimilar vowel follows: इति + अत्र → इत्यत्र, मधु + अरि → मध्वरि, धातृ + अंशः → धात्रंशः. This is the commonest vowel sandhi, the point where two words or a stem and its ending run together.
ఇక్ (ఇ ఉ ఋ ఌ) అచ్చు, భిన్నమైన అచ్చు పరమైనప్పుడు దానికి సవర్ణమైన యణ్ (య్ వ్ ర్ ల్) అవుతుంది: ఇతి + అత్ర → ఇత్యత్ర, మధు + అరి → మధ్వరి, ధాతృ + అంశః → ధాత్రంశః. రెండు పదాలు గానీ, ప్రాతిపదిక-ప్రత్యయాలు గానీ కలిసే అత్యంత సామాన్య అచ్సంధి ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
एचोऽयवायावः 6.1.78 · प्रकरण 2← भवति
एच् becomes अय्, अव्, आय् or आव् before a vowel
A diphthong of the एच् set — ए ओ ऐ औ — becomes अय् अव् आय् आव् respectively when a vowel follows: ने + अनम् → नयनम्, भो + अति → भवति, नै + अकः → नायकः, पौ + अकः → पावकः. So a word that looks to end in a diphthong shows a semivowel before the next vowel.
ఏచ్ (ఏ ఓ ఐ ఔ) అచ్చు, అచ్చు పరమైనప్పుడు వరుసగా అయ్, అవ్, ఆయ్, ఆవ్ అవుతుంది: నే + అనమ్ → నయనమ్, భో + అతి → భవతి, నై + అకః → నాయకః, పౌ + అకః → పావకః. కాబట్టి సంధ్యక్షరాంతంగా కనిపించే పదం, పర అచ్చు ముందు అంతస్థను చూపుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आद्गुणः 6.1.87 · प्रकरण 2← मेघालोके; जने; दूरसंस्थे; सुखिनः + अपि
a followed by i/u/ṛ becomes the guṇa vowel e/o/ar
When a final अ or आ is followed by a simple vowel इ उ or ऋ, the two together become the corresponding guṇa vowel — ए, ओ, or अर् — as one sound, a single substitution for both. So राम + इन (from टा) gives the ए of रामेण, and पुण्य + उदक gives the ओ of पुण्योदक. It is the guṇa-sandhi a student meets first.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఇ ఉ ఋ (సామాన్య అచ్చు) వస్తే, రెండూ కలిసి గుణమవుతాయి — ఏ, ఓ, అర్ — ఒకే ధ్వనిగా (ఏకాదేశం). రామ + ఇన (టా నుండి) → రామేణ లోని ఏ; పుణ్య + ఉదక → పుణ్యోదక లోని ఓ. విద్యార్థి మొదట కలిసే గుణసంధి ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वृद्धिरेचि 6.1.88 · प्रकरण 2← दध्यौ
a/ā followed by e/ai/o/au becomes the vṛddhi vowel ai/au
When a final अ or आ is followed by a vowel of the एच् set — ए, ऐ, ओ, औ — the two together become a single vṛddhi vowel, ऐ or औ. It overrides the guṇa rule: कृष्ण + एकत्वम् → कृष्णैकत्वम्, गङ्गा + ओघः → गङ्गौघः. This is the vṛddhi-sandhi.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఏచ్ వర్గపు అచ్చు — ఏ, ఐ, ఓ, ఔ — వస్తే, రెండూ కలిసి ఒకే వృద్ధ్యచ్చు (ఐ లేదా ఔ) అవుతాయి. ఇది గుణసూత్రాన్ని అపవదిస్తుంది: కృష్ణ + ఏకత్వమ్ → కృష్ణైకత్వమ్; గంగా + ఓఘః → గంగౌఘః. దీన్నే వృద్ధిసంధి అంటారు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अकः सवर्णे दीर्घः 6.1.101 · प्रकरण 2← कौतुक + आधान; मेघ + आलोक; कण्ठ + आश्लेष
a simple vowel before a like vowel becomes the long one
When a simple vowel (अक्: अ इ उ ऋ ऌ) is followed by a vowel of the same class (savarṇa), the two become the single long vowel of that class — अ/आ + अ/आ → आ, इ/ई + इ/ई → ई, and so on. So स्व + अधिकार → स्वाधिकार. This is dīrgha-sandhi.
అక్ (అ ఇ ఉ ఋ ఌ) తరువాత దానికి సవర్ణమైన అచ్చు వస్తే, రెండూ కలిసి ఆ వర్గపు దీర్ఘమవుతాయి — అ/ఆ + అ/ఆ → ఆ, ఇ/ఈ + ఇ/ఈ → ఈ, ఇలా. స్వ + అధికార → స్వాధికార. ఇది దీర్ఘసంధి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
एङः पदान्तादति 6.1.109 · प्रकरण 2← सुखिनः + अपि
खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8.3.15 · प्रकरण 3← कौतुकाधानहेतोः; अन्तर्बाष्पः; अनुचरः; सुखिनः; चेतः
र् becomes visarga before a खर् consonant or at a pause
A रेफ (र्) at the end of a word becomes visarga (ः) before a खर् consonant — the voiceless stops and the sibilants — or at a pause (avasāna). It is the last step of every nominative singular: यक्ष + र् becomes यक्षः. The visarga of भर्तुः is the same thing, the र् that came with the ṛ-stem's ending surfacing before the pause.
పదాంతంలోని రేఫ (ర్) ఖర్ హల్లు ముందు — అఘోష స్పర్శలు, ఊష్మలు — గాని, విరామం (అవసానం) దగ్గర గాని విసర్గ (ః) అవుతుంది. ప్రతి ప్రథమా ఏకవచనపు చివరి మెట్టు ఇదే: యక్ష + ర్ → యక్షః. భర్తుః లోని విసర్గ కూడా ఋకారాంత శబ్దపు ర్ ఇలాగే విరామం ముందు పైకి రావడమే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
मोऽनुस्वारः 8.3.23 · प्रकरण 3← किम् + पुनः
a word-final म् becomes anusvāra before a consonant
A म् at the end of a word becomes anusvāra — the nasal dot ं — when a consonant follows: हरिम् + वन्दे → हरिं वन्दे "I praise Hari". The accusative singular in -म् and every word-final म् before a consonant is written this way; before a vowel or at a pause the म् itself stays. This is why the chain-check reads a final ं and a final म् as the same sound: they are one म्, shown one way or the other by what follows.
పదాంతంలోని మ్, హల్లు ముందు అనుస్వారం — ం అనే నాసిక బిందువు — గా మారుతుంది: హరిమ్ + వన్దే → హరిం వన్దే "హరిని నమస్కరిస్తాను". మ్-అంత ద్వితీయా ఏకవచనం, హల్లు ముందు వచ్చే ప్రతి పదాంత మ్ ఇలాగే రాయబడతాయి; అచ్చు ముందు గానీ విరామంలో గానీ మ్ అలాగే నిలుస్తుంది. అందుకే గొలుసు-పరీక్ష పదాంత ం ను, పదాంత మ్ ను ఒకే ధ్వనిగా చదువుతుంది: అవి ఒకే మ్, తరువాత వచ్చేదాన్ని బట్టి ఒక్కో రూపంలో చూపబడతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
विसर्जनीयस्य सः 8.3.34 · प्रकरण 3← अन्तर्बाष्पः + चिरम्
स्तोः श्चुना श्चुः 8.4.40 · प्रकरण 3← अन्तर्बाष्पः + चिरम्
a dental (स्तु) becomes palatal (श्चु) in contact with a palatal
A स् or a dental स्तु sound (the त-वर्ग), when it meets a श् or a palatal श्चु sound (the च-वर्ग), becomes the corresponding palatal श्चु: सत् + चित् → सच्चित्, रामस् + शेते → रामश् शेते, तद् + ज्ञानम् → तज्ज्ञानम्. Dental and palatal in contact are levelled to palatal.
స్ గానీ, దంత్య స్తు వర్ణం గానీ (త-వర్గం), శ్ గానీ, తాలవ్య శ్చు వర్ణం గానీ (చ-వర్గం) తో కలిసినప్పుడు దానికి సవర్ణమైన శ్చు అవుతుంది: సత్ + చిత్ → సచ్చిత్, రామస్ + శేతే → రామశ్శేతే, తద్ + జ్ఞానమ్ → తజ్జ్ఞానమ్. దంత్యం, తాలవ్యం కలిసినప్పుడు తాలవ్యంగా సమమవుతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वा पदान्तस्य 8.4.59 · प्रकरण 3← किम् + पुनः
at the end of a word the homorganic-nasal substitution is optional
The previous rule (8.4.58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः) turns an अनुस्वार (the nasal hum ं) into the nasal of the following consonant's own class before a यय् consonant (any stop or semivowel but ह). This rule makes that substitution optional (वा, "or") when the अनुस्वार stands at the end of a पद, a finished word. So the prefix सम् before भृत "borne", once its म् has become अनुस्वार, may keep the class-nasal म् or the अनुस्वार: सम्भृतम् or संभृतम्. Both are correct; the chain shows the class-nasal.
ముందటి సూత్రం (8.4.58 అనుస్వారస్య యయి పరసవర్ణః) అనుస్వారాన్ని (ం అనే నాసిక ధ్వని) — యయ్ హల్లు (హ తప్ప అన్ని స్పర్శ, అంతస్థ హల్లులు) ముందు — ఆ హల్లు వర్గపు నాసికంగా మారుస్తుంది. ఈ సూత్రం, అనుస్వారం పదాంతంలో (పూర్తయిన పదపు చివర) నిలిచినప్పుడు, ఆ మార్పును వికల్పం (వా "లేదా") చేస్తుంది. కాబట్టి భృత "మోయబడిన" ముందు సమ్ ఉపసర్గపు మ్ అనుస్వారమైన తర్వాత వర్గనాసిక మ్ గా ఉండవచ్చు, లేదా అనుస్వారంగా ఉండవచ్చు: సమ్భృతమ్ లేదా సంభృతమ్. రెండూ సరైనవే; గొలుసు వర్గనాసికాన్ని చూపుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो रोरप्लुतादप्लुते 6.1.113 · प्रकरण 4← सुखिनः + अपि
ससजुषो रुः 8.2.66 · प्रकरण 4← कौतुकाधानहेतोः; अन्तर्बाष्पः; अनुचरः; सुखिनः; चेतः
a word-final स् becomes रु
The स् at the end of a word — and the word सजुष् — is replaced by रु. The उ of रु is only a marker and drops, so what is left is र्. This is why यक्ष + स् becomes यक्ष + र्, which then turns to visarga at a pause by 8.3.15: the visarga of every nominative singular is a buried स्. It also explains यक्षः + चक्रे → यक्षश्चक्रे — the स् resurfaces before च and becomes श्.
పదాంతంలోని స్ (మరియు సజుష్ శబ్దపు స్) రుగా మారుతుంది. 'రు'లోని ఉ కేవలం ఇత్సంజ్ఞ, అది లోపించి ర్ మాత్రమే మిగులుతుంది. కాబట్టి యక్ష + స్ → యక్ష + ర్; ఆ ర్ విరామం ముందు విసర్గ అవుతుంది (8.3.15). అందుకే ప్రతి ప్రథమా ఏకవచన విసర్గ దాగిన స్; యక్షః + చక్రే లో ఆ స్ మళ్లీ పైకి వచ్చి చకారం ముందు శ్ అవుతుంది — యక్షశ్చక్రే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कृत्तद्धितसमासाश्च 1.2.46 · प्रकरण 5← स्थित्वा
forms ending in a कृत् or तद्धित affix, and compounds, are प्रातिपदिक too
Forms ending in a कृत् affix (a primary affix that makes a word straight from a root, like क्त in मत्त), in a तद्धित affix (a secondary affix on a noun), and समास (compounds) are also termed प्रातिपदिक — a nominal base. This extends the previous rule's definition. It is why a कृत् form such as प्रमत्त "heedless" (प्र + मद् + क्त) is itself a stem and takes case endings like any noun, and why the indeclinables श्रुत्वा "having heard" and आलिङ्ग्य "having embraced" count as nominal bases before their further treatment.
కృత్ ప్రత్యయాంత (ధాతువు నుండి నేరుగా పదం చేసే ప్రాథమిక ప్రత్యయం, మత్త లోని క్త వంటిది), తద్ధిత ప్రత్యయాంత (నామంపై గౌణ ప్రత్యయం), సమాస — వీటికి కూడా ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ, నామపదపు మూలం. ఇది ముందటి సూత్రపు నిర్వచనాన్ని విస్తరిస్తుంది. అందుకే ప్రమత్త "అజాగ్రత్త" (ప్ర + మద్ + క్త) వంటి కృదంతం తానే స్టెమ్ అయి, ఏ నామంవలెనే విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది; శ్రుత్వా "విని", ఆలింగ్య "కౌగిలించి" వంటి అవ్యయాలు కూడా తదుపరి వ్యవహారం ముందు నామపద మూలాలుగా లెక్క.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
चुटू 1.3.7 · प्रकरण 5← दध्यौ
an affix’s initial palatal or cerebral is a marker
An initial palatal (चु — च छ ज झ ञ) or cerebral (टु — ट ठ ड ढ ण) of an affix is an इत्, a marker: not part of the affix but a tag on it, and it drops. So the ट of the instrumental टा and the ठ, ढ that open other affixes are only labels, gone before the affix is added. It is one of the rules that tell a bare affix from its markers.
ప్రత్యయం మొదట ఉన్న చు (చ ఛ జ ఝ ఞ) గాని టు (ట ఠ డ ఢ ణ) గాని ఇత్తు — అంటే ప్రత్యయంలో భాగం కాక దానిపై గుర్తు మాత్రమే; అది లోపిస్తుంది. అందుకే తృతీయ ప్రత్యయమైన టా లోని ట కేవలం గుర్తు, ప్రత్యయం చేరకముందే పోతుంది. బరి ప్రత్యయాన్ని దాని గుర్తులనుండి వేరుచేసే సూత్రాల్లో ఇది ఒకటి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लशक्वतद्धिते 1.3.8 · प्रकरण 5← स्थित्वा; मेघालोके; भवति; जने; दूरसंस्थे
an affix’s initial ल्, श् or velar is a marker
In an affix that is not a taddhita (a secondary nominal affix), an initial ल्, श्, or velar (क ख ग घ ङ) is an इत्, a marker, and drops. This is why the present-participle affix शतृ adds only अत् — its श् is a tag — and why the tense-name लट् contributes no ल्.
తద్ధితం కాని ప్రత్యయం మొదట ఉన్న ల్, శ్, కవర్గం (క ఖ గ ఘ ఙ) ఇత్తులు, లోపిస్తాయి. అందుకే వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయమైన శతృ కేవలం అత్ ను చేరుస్తుంది — దాని శ్ ఒక గుర్తే — మరియు లట్ లకారంలోని ల్ ఏమీ మిగల్చదు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् 1.4.13 · प्रकरण 5← स्थित्वा; दध्यौ; भवति
the base an affix is added to is called अङ्ग (stem) while the affix stands
Whatever an affix is prescribed after — taken with everything from that point on — is named अङ्ग, the stem, for as long as that affix is present. The name matters because a great many rules operate "on the अङ्ग": the guṇa and vṛddhi changes, the lengthenings, the augments all target the अङ्ग before its ending. So राम is the अङ्ग before a case ending, and चकृ the अङ्ग before a perfect ending — and it is on that अङ्ग that the vowel is strengthened to चकार.
ఒక ప్రత్యయం దేని తరువాత విధించబడుతుందో అది — అక్కడి నుండి ముందంతటితో సహా — ఆ ప్రత్యయం ఉన్నంత వరకు అఙ్గ, అంటే ప్రకృతి (కాండం), అని పిలవబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం, ఎందుకంటే ఎన్నో సూత్రాలు "అఙ్గం మీద" పనిచేస్తాయి: గుణ-వృద్ధి మార్పులు, దీర్ఘీకరణలు, ఆగమాలు అన్నీ ప్రత్యయం ముందు అఙ్గాన్నే లక్ష్యంగా చేసుకుంటాయి. కాబట్టి విభక్తి ముందు రామ అఙ్గం; పరోక్ష ప్రత్యయం ముందు చకృ అఙ్గం — ఆ అఙ్గం మీదే అచ్చు బలపడి చకార అవుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ङसिङसोश्च 6.1.110 · प्रकरण 5← कौतुकाधानहेतोः
after e/o, the abl. and gen. singular keep the vowel (pūrva-rūpa)
After a stem in ए or ओ (एङ्), the ablative-singular ङसि and the genitive-singular ङस् merge as pūrva-rūpa — the ए/ओ alone stands. An i-stem takes guṇa first (हरि → हरे), so both the ablative and the genitive singular come out हरेः.
ఏ లేదా ఓ (ఏఙ్) కారాంతం తరువాత పంచమ్యేకవచనం ఙసి, షష్ఠ్యేకవచనం ఙస్ పూర్వరూపంగా కలుస్తాయి — ఏ/ఓ మాత్రమే నిలుస్తుంది. ఇకారాంతం ముందు గుణం వస్తుంది (హరి → హరే), కాబట్టి పంచమి, షష్ఠి రెండూ హరేః గా వస్తాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
टाङसिङसामिनात्स्याः 7.1.12 · प्रकरण 5← तस्य; राजराजस्य
after an a-stem, टा/ङसि/ङस् become इन/आत्/स्य
After a stem in अ, the instrumental-singular टा becomes इन, the ablative-singular ङसि becomes आत्, and the genitive-singular ङस् becomes स्य. So राम + टा → राम + इन → रामेण (with guṇa), राम + ङसि → रामात्, राम + ङस् → रामस्य. Three of the a-stem singular endings are set by this one rule.
అకారాంత శబ్దం తరువాత తృతీయైకవచనం టా → ఇన, పంచమీ ఙసి → ఆత్, షష్ఠీ ఙస్ → స్య. రామ + టా → రామ + ఇన → రామేణ (గుణంతో), రామ + ఙసి → రామాత్, రామ + ఙస్ → రామస్య. అకారాంత ఏకవచన ప్రత్యయాల్లో మూడు ఈ ఒక్క సూత్రంతోనే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
त्यदादीनामः 7.2.102 · प्रकरण 5← तस्य
a त्यदादि pronoun’s final becomes अ before an ending
The final sound of a त्यदादि pronoun — तद्, यद्, एतद्, इदम् and their group — becomes अ before a case-ending. तद् → त, which then goes on to सः, तम्, ते. It is the step that turns the stem into the shape the endings attach to.
త్యదాది సర్వనామం — తద్, యద్, ఏతద్, ఇదమ్ మొదలైన గణం — దాని అంత్యవర్ణం విభక్తి ముందు అ అవుతుంది. తద్ → త, అటుపైన సః, తమ్, తే అవుతుంది. ప్రత్యయాలు చేరే రూపంలోకి శబ్దాన్ని మార్చే మెట్టు ఇది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
घेर्ङिति 7.3.111 · प्रकरण 5← कौतुकाधानहेतोः
a short इ/उ-stem takes guṇa before a ङित् ending
A short इ- or उ-stem (a घि stem) takes guṇa — इ → ए, उ → ओ — before a ङित् case-ending. हरि + ए (dative) → हरये, and गुरु gives गुरवे. It is what raises the vowel in the oblique singular of these stems.
హ్రస్వ ఇ లేదా ఉ కారాంతం (ఘి శబ్దం), ఙిత్ విభక్తి ప్రత్యయం ముందు గుణం తీసుకుంటుంది — ఇ → ఏ, ఉ → ఓ. హరి + ఏ (చతుర్థి) → హరయే; గురు → గురవే. ఈ శబ్దాల పరోక్ష ఏకవచనంలో అచ్చును ఎత్తేది ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य 8.2.7 · प्रकरण 5← राजन् + राज
a stem-final न् drops at the end of a word
The न् at the end of a prātipadika (a stem) is elided when it stands at the end of a fully formed word (pada). So राजन् (nom. sg., once सु has gone) → राजा, आत्मन् → आत्मा, महिमन् → महिमा. What is left of the -an nouns in the nominative singular is a bare long आ.
ప్రాతిపదికాంతంలోని న్, అది పదాంతంలో నిలిస్తే లోపిస్తుంది. రాజన్ (సు పోయాక) → రాజా, ఆత్మన్ → ఆత్మా, మహిమన్ → మహిమా. అన్-అంత శబ్దాల ప్రథమైకవచనంలో మిగిలేది కేవలం దీర్ఘ ఆ.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वमोर्नपुंसकात् 7.1.23 · प्रकरण 7← अन्यथावृत्ति; चेतः; किम्
after a neuter stem, the nom./acc. singular endings drop (luk)
After a neuter stem other than a short अ, the nominative सु and accusative अम् drop away entirely (luk). So a neuter i-stem stands bare in वारि, and अन्यथावृत्ति ends in its stem इ with no ending shown.
నపుంసక శబ్దం (హ్రస్వ అ కాని) తరువాత ప్రథమా సు, ద్వితీయా అమ్ పూర్తిగా లోపిస్తాయి (లుక్). అందుకే నపుంసక ఇకారాంతం వారి గా బరిగా నిలుస్తుంది; అన్యథావృత్తి తన ఇకారంతో ముగుస్తుంది, ప్రత్యయం కనబడదు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उभे अभ्यस्तम् 6.1.5 · प्रकरण 8← दध्यौ
the reduplicating syllable and the root together are called अभ्यस्त
In a reduplicated form both members together — the reduplicating syllable (अभ्यास) and the root it stands before — are termed अभ्यस्त, "the reduplicated whole". The perfect (लिट्) reduplicates the root, so चक्रे "he made" (from कृ, reduplicated as च-कृ) is an अभ्यस्त, and the rules that speak of an अभ्यस्त reach both its syllables at once.
ద్విరుక్త రూపంలో రెండు భాగాలు కలిపి — అభ్యాసం (ద్విరుక్తి అక్షరం) మరియు అది ముందుండే ధాతువు — అభ్యస్త సంజ్ఞ, "ద్విరుక్త మొత్తం". లిట్ (పరోక్ష భూతం) ధాతువును ద్విరుక్తం చేస్తుంది, కాబట్టి చక్రే "చేసెను" (కృ నుండి, ద్విరుక్తమై చ-కృ) అభ్యస్తం, అభ్యస్తాన్ని పేర్కొనే నియమాలు దాని రెండు అక్షరాలను ఒక్కసారే చేరుకుంటాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो गुणे 6.1.97 · प्रकरण 8← तस्य
a non-final अ before a guṇa vowel merges forward (para-rūpa)
When a non-final short अ is followed by a guṇa vowel (अ, ए, ओ), the single substitute is the later vowel alone — para-rūpa, the second stands — not a guṇa of the two. It keeps a stem-final अ from doubling with an affix that opens on such a vowel, so only the affix’s vowel is heard.
అంత్యం కాని హ్రస్వ అ తరువాత గుణాచ్చు (అ, ఏ, ఓ) వస్తే, రెండింటి స్థానంలో పరమైన అచ్చు ఒక్కటే మిగులుతుంది — పరరూపం, రెండవది నిలుస్తుంది — గుణం కాదు. అలా అకారాంత శబ్దం అటువంటి అచ్చుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయంతో కలిసినప్పుడు ప్రత్యయపు అచ్చు మాత్రమే వినబడుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्त्वातोसुन्कसुनः 1.1.40 · प्रकरण 11← स्थित्वा
a form ending in क्त्वा, तोसुन् or कसुन् is called अव्यय (indeclinable)
A word ending in the suffix क्त्वा, तोसुन् or कसुन् is called अव्यय — indeclinable, taking no case ending and never changing form. क्त्वा makes the absolutive, the "having done X" form that leans on a later verb: श्रुत्वा "having heard" is such a word, fixed in shape. When a prefix stands before the root, क्त्वा is replaced by ल्यप् (by 7.1.37), and the ल्यप् form keeps this same अव्यय name — so आलिङ्ग्य "having embraced" and एत्य "having come" are indeclinable too. The derivation names this rule where it fixes the absolutive as an अव्यय.
క్త్వా, తోసున్, లేదా కసున్ ప్రత్యయంతో అంతమయ్యే పదానికి అవ్యయ సంజ్ఞ — అవ్యయం, విభక్తి తీసుకోని, ఎప్పుడూ రూపం మారని పదం. క్త్వా ప్రత్యయం "చేసి" అనే క్త్వాంత (absolutive) రూపాన్ని చేస్తుంది, అది తరువాతి క్రియను ఆనుకొని నిలుస్తుంది: శ్రుత్వా "విని" అటువంటి రూపం. ధాతువు ముందు ఉపసర్గ నిలిస్తే క్త్వా స్థానంలో ల్యప్ వస్తుంది (7.1.37 చేత), ల్యప్ రూపమూ ఇదే అవ్యయ సంజ్ఞ నిలుపుకుంటుంది — ఆలింగ్య "కౌగిలించుకొని", ఏత్య "వచ్చి" కూడా అవ్యయాలు. గొలుసు క్త్వాంత రూపాన్ని అవ్యయంగా నిర్ణయించే చోట ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् 1.3.78 · प्रकरण 12← दध्यौ; भवति
in the remaining case, a root in the active takes परस्मैपद
In the case left over (शेष — a root not sent to the middle by the preceding rules), when the ending stands for the agent (कर्तरि, the active sense) the root takes परस्मैपद, the set of personal endings that turn the action away from the agent. This is the default that catches every root the आत्मनेपद rules did not claim: भू "be, become" is such a root, so भवति "he becomes" and प्रभवति "he arises" take the active endings. The derivation names this rule where it chooses the active set.
మిగిలిన సందర్భంలో (శేషం — ముందటి సూత్రాలు ఆత్మనేపదానికి పంపని ధాతువు), ప్రత్యయం కర్తను సూచించినప్పుడు (కర్తరి, కర్తృ అర్థం) ధాతువు పరస్మైపదాన్ని — క్రియను కర్త నుండి దూరంగా మళ్ళించే పురుష ప్రత్యయాల గణాన్ని — తీసుకుంటుంది. ఇది ఆత్మనేపద సూత్రాలు తీసుకోని ప్రతి ధాతువునూ పట్టుకొనే మూలనియమం: భూ "అగు, ఉండు" అటువంటి ధాతువు, కాబట్టి భవతి "అగును", ప్రభవతి "ఉద్భవించును" పరస్మైపద ప్రత్యయాలను తీసుకుంటాయి. ఆ గణాన్ని ఎంచుకొనే చోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कर्तरि शप् 3.1.68 · प्रकरण 12← भवति
the class-sign शप् is added after a root, in the active, before a present-system ending
In the active (कर्तरि, when the verb agrees with its agent), the affix शप् — which surfaces as a plain अ, its श् and प् being only markers — is placed between a root and a following सार्वधातुक ending (the present-system endings). It is the class-sign (विकरण) of the first, sixth and tenth verb classes, and it is what makes their present stems thematic. So भू "to be" takes शप् to give भू + अ + ति, which goes on to भवति "he is" — the poem's भवति and प्रभवति; हृ "to carry" likewise gives हरति "he carries". Where a class takes a different sign, or none, this rule does not apply.
కర్తరి ప్రయోగంలో (క్రియ కర్తతో సమన్వయించినప్పుడు) శప్ ప్రత్యయం — దీని శ్, ప్ కేవలం గుర్తులు కావటాన కేవలం అ గా కనబడేది — ధాతువుకూ, తరువాతి సార్వధాతుక ప్రత్యయానికీ (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలకు) మధ్య చేరుతుంది. ఇది మొదటి, ఆరవ, పదవ ధాతుగణాల వికరణం (గణచిహ్నం); వాటి వర్తమాన అఙ్గాలను థెమాటిక్ గా చేసేది ఇదే. అలా భూ "ఉండుట" శప్ తీసుకొని భూ + అ + తి అవుతుంది, అది భవతి "ఉన్నాడు" గా కొనసాగుతుంది — కావ్యంలోని భవతి, ప్రభవతి; హృ "మోయుట" కూడా హరతి "మోస్తాడు" గా అవుతుంది. వేరే వికరణం తీసుకునే గణానికి, లేదా ఏదీ తీసుకోని గణానికి ఈ సూత్రం వర్తించదు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
परोक्षे लिट् 3.2.115 · प्रकरण 12← दध्यौ
the perfect (लिट्) is used of a past beyond the speaker's sight
After a root, the tense-marker लिट् — the perfect — is used of a past event outside the speaker's direct experience (parokṣa): the reported or remote past. Its endings differ from the other pasts, and the root is reduplicated: √कृ → चकार/चक्रे, √गम् → जगाम. It is the narrative past of the epics.
ధాతువు తరువాత, చెప్పేవాడి ప్రత్యక్ష అనుభవం కాని భూతం (పరోక్షం) లో లిట్ — పరోక్ష భూతం — వస్తుంది: విన్న లేదా దూరపు భూతం. దీని ప్రత్యయాలు వేరు, ధాతువుకు ద్విత్వం (అభ్యాసం): √కృ → చకార/చక్రే, √గమ్ → జగామ. ఇది కావ్య-ఇతిహాసాల కథన భూతం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वर्तमाने लट् 3.2.123 · प्रकरण 12← भवति
the present tense लट् for an action going on now
For an action going on now, the affix लट् — the present tense — is placed after the root. भू “to be” gives भवति, “is”. लट् is the first of the ten लकारs, the slots the tense-and-mood endings fill.
ఇప్పుడు జరుగుతున్న క్రియకు ధాతువు తరువాత లట్ — వర్తమాన లకారం — వస్తుంది. భూ (ఉండుట) → భవతి. పది లకారాల్లో లట్ మొదటిది; కాలార్థ ప్రత్యయాలు నిండే స్థానాలే ఈ లకారాలు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् 3.4.78 · प्रकरण 12← दध्यौ; भवति
the eighteen personal endings (तिङ्) that replace a verb's tense-marker (लकार)
This one sūtra names, in a single run, all eighteen verbal personal endings — the तिङ् set — that stand in for the abstract tense-marker (लकार) a verb first receives. Nine are parasmaipada (active): तिप् तस् झि, सिप् थस् थ, मिप् वस् मस्; nine are ātmanepada (middle): त आताम् झ, थास् आथाम् ध्वम्, इट् वहि महिङ् — three persons against singular, dual and plural in each voice. Every finite verb in the poem takes one: चक्रे "he did" reaches the ātmanepada त, रुणद्धि "he obstructs" the parasmaipada तिप्, द्रक्ष्यसि "you will see" the सिप्. It is the verb's counterpart to 4.1.2, which lists the noun's सुप् endings.
ఈ ఒక్క సూత్రం, ఒక క్రియ మొదట పొందే భావ కాలచిహ్నం (లకారం) స్థానంలో వచ్చే పద్దెనిమిది క్రియా పురుష ప్రత్యయాలను — తిఙ్ గణాన్ని — ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది. తొమ్మిది పరస్మైపదం: తిప్ తస్ ఝి, సిప్ థస్ థ, మిప్ వస్ మస్; తొమ్మిది ఆత్మనేపదం: త ఆతామ్ ఝ, థాస్ ఆథామ్ ధ్వమ్, ఇట్ వహి మహిఙ్ — ప్రతి పదంలో మూడు పురుషలు ఏకవచన, ద్వివచన, బహువచనాలకు ఎదురుగా. కావ్యంలోని ప్రతి తిఙంత క్రియా వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది: చక్రే "చేశాడు" ఆత్మనేపద త ను, రుణద్ధి "అడ్డగిస్తాడు" పరస్మైపద తిప్ ను, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" సిప్ ను చేరుకుంటాయి. నామపదపు సుప్ ప్రత్యయాలను పేర్కొనే 4.1.2 కు ఇది క్రియాపరమైన జోడి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
परस्मैपदानां णलतुसुस्थलथुसणल्वमाः 3.4.82 · प्रकरण 12← दध्यौ
in the perfect, the nine parasmaipada endings are replaced by णल्, अतुस्, उस्, थल्, अथुस्, अ, णल्, व, म
In the perfect tense (लिट्), the nine active (parasmaipada) personal endings that 3.4.78 first supplied are replaced, in order, by णल् अतुस् उस्, थल् अथुस् अ, णल् व म — the perfect's own set. The first- and third-person singular both take णल्, whose ण् marks the ending as one that triggers vṛddhi. So दृश् "to see" gives ददर्श "he saw", its ending णल्; अह् "to say" gives आह "he said" and, in the third plural with उस्, आहुः "they said"; हृ gives व्याजहार "he proclaimed". It is the परस्मैपद counterpart of the perfect endings for the middle voice.
పరోక్ష భూతకాలంలో (లిట్), 3.4.78 మొదట ఇచ్చిన తొమ్మిది పరస్మైపద పురుష ప్రత్యయాలు వరుసగా ణల్ అతుస్ ఉస్, థల్ అథుస్ అ, ణల్ వ మ లుగా — పరోక్షపు సొంత గణంగా — మారతాయి. ఉత్తమ, ప్రథమ పురుష ఏకవచనాలు రెండూ ణల్ ను తీసుకుంటాయి; దాని ణ్ ఆ ప్రత్యయం వృద్ధిని కలిగించేదని గుర్తు. అలా దృశ్ "చూచుట" ణల్ తో దదర్శ "చూశాడు" అవుతుంది; అహ్ "చెప్పుట" ఆహ "చెప్పాడు" గా, ప్రథమ పురుష బహువచనంలో ఉస్ తో ఆహుః "చెప్పారు" గా అవుతుంది; హృ వ్యాజహార "ప్రకటించాడు" గా. ఆత్మనేపదపు పరోక్ష ప్రత్యయాలకు ఇది పరస్మైపద జోడి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिङ्शित्सार्वधातुकम् 3.4.113 · प्रकरण 12← भवति
a तिङ् ending and a शित् affix are called सार्वधातुक
A तिङ् ending (तिङ्, the block of finite personal endings) and any शित् affix (शित्, one that carries श् as its इत् mark, such as the class-signs शप् and श्यन्) are called सार्वधातुक — "reaching the whole root", the class of affixes that stand in the present system and act on the root as a whole. भवति "he becomes" ends in the तिङ् ending तिप् and carries the class-sign शप्, both सार्वधातुक. The name matters because other rules turn on it — some strengthenings apply only before a सार्वधातुक affix. The derivation names this rule where it fixes the affix as सार्वधातुक.
తిఙ్ ప్రత్యయం (తిఙ్ — క్రియాపదపు పురుష ప్రత్యయాల గణం) మరియు ఏదైనా శిత్ ప్రత్యయం (శిత్ — శ్ను ఇత్గా కలిగినది, శప్, శ్యన్ వంటి గణచిహ్నాలు) సార్వధాతుక సంజ్ఞ పొందుతాయి — "ధాతువు పూర్తికి చేరునది", వర్తమాన వ్యవస్థలో నిలిచి ధాతువును మొత్తంగా వర్తించే ప్రత్యయాల గణం. భవతి "అగును" తిఙ్ ప్రత్యయం తిప్తో అంతమై గణచిహ్నం శప్ను కలిగి ఉంది, రెండూ సార్వధాతుకాలు. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం — కొన్ని బలపరిచే మార్పులు సార్వధాతుక ప్రత్యయం ముందు మాత్రమే జరుగుతాయి. ప్రత్యయాన్ని సార్వధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आर्धधातुकं शेषः 3.4.114 · प्रकरण 12← स्थित्वा
the affix left over (not तिङ् or शित्) is called आर्धधातुक
Any affix enjoined after a root that is not a तिङ् ending and not a शित् affix — everything left over (शेष) once the सार्वधातुक affixes are set aside — is called आर्धधातुक, the class that reaches "half the root" and builds the stems outside the present system. The कृत् suffixes fall here: क्त in प्रमत्तः "heedless", क्त्वा in श्रुत्वा "having heard", and the future sign स्य in द्रक्ष्यसि "you will see" are all आर्धधातुक. The name governs whether the augment इट् may come and how the root's vowel strengthens. The derivation names this rule where it fixes the कृत् or derived affix as आर्धधातुक.
ధాతువు తరువాత విధించిన ప్రత్యయాలలో తిఙ్ ప్రత్యయమూ కాక శిత్ ప్రత్యయమూ కాక — సార్వధాతుక ప్రత్యయాలను పక్కన పెట్టాక మిగిలినది (శేషం) — దానికి ఆర్ధధాతుక సంజ్ఞ, "ధాతువులో సగానికే" చేరి వర్తమాన వ్యవస్థ వెలుపలి రూపాలను నిర్మించే గణం. కృత్ ప్రత్యయాలు ఇక్కడకు వస్తాయి: ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లోని క్త, శ్రుత్వా "విని" లోని క్త్వా, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" లోని భవిష్యత్ చిహ్నం స్య — అన్నీ ఆర్ధధాతుకాలు. ఇట్ ఆగమం వచ్చునా, ధాతువు అచ్చు ఎలా బలపడునా అనేది ఈ సంజ్ఞపై ఆధారపడుతుంది. కృత్ లేదా సాధిత ప్రత్యయాన్ని ఆర్ధధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लिट् च 3.4.115 · प्रकरण 12← दध्यौ
a लिट् (perfect) ending is called आर्धधातुक
A तिङ् ending that stands for लिट्, the perfect tense, is called आर्धधातुक — the class of affixes that reach only "half the root" and belong to the derived stems outside the present system. This overrides the सार्वधातुक name a तिङ् ending would otherwise get, because the perfect endings behave like the suffixes that build other stems. चक्रे and ददर्श "he saw" carry perfect endings that this rule names आर्धधातुक, which is why the root reduplicates and takes the perfect shape rather than a present one. The derivation names this rule where it fixes the perfect ending as आर्धधातुक.
పరోక్ష భూతమైన లిట్ స్థానంలో నిలిచే తిఙ్ ప్రత్యయానికి ఆర్ధధాతుక సంజ్ఞ — "ధాతువులో సగానికే" చేరి, వర్తమాన వ్యవస్థ వెలుపలి సాధిత రూపాలకు చెందే ప్రత్యయ గణం. ఇది తిఙ్ ప్రత్యయానికి లేకపోతే వచ్చే సార్వధాతుక సంజ్ఞను అధిగమిస్తుంది, ఎందుకంటే పరోక్ష ప్రత్యయాలు ఇతర రూపాలను నిర్మించే ప్రత్యయాల వలె వర్తిస్తాయి. చక్రే, దదర్శ "చూసెను" పరోక్ష ప్రత్యయాలను కలిగి ఉంటాయి, ఈ సూత్రం వాటిని ఆర్ధధాతుకంగా నిర్ణయిస్తుంది, అందుకే ధాతువు ద్విరుక్తమై వర్తమాన రూపం కాక పరోక్ష రూపాన్ని తీసుకుంటుంది. పరోక్ష ప్రత్యయాన్ని ఆర్ధధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
पूर्वोऽभ्यासः 6.1.4 · प्रकरण 12← दध्यौ
of the two enjoined, the first is called अभ्यास (the reduplicate)
Where a rule has enjoined a doubling — two copies of a piece of the root standing together — the first of the two is called अभ्यास (अभ्यास, the reduplicate, the echo-syllable that a perfect or a reduplicating class sets before the root). In चक्रे "he made", कृ is doubled to च + कृ, and the first च is the अभ्यास; later rules that shorten it, drop its consonants or fix its vowel all speak of it by this name. The derivation names this rule where it marks the first copy as the अभ्यास.
ఏదైనా సూత్రం ద్విత్వాన్ని విధించిన చోట — ధాతువు భాగపు రెండు ప్రతులు కలిసి నిలిచినప్పుడు — ఆ రెంటిలో మొదటిదానికి అభ్యాస సంజ్ఞ (అభ్యాసం — ద్విరుక్తి అక్షరం, పరోక్ష భూతం లేదా ద్విత్వ గణం ధాతువు ముందు ఉంచేది). చక్రే "చేసెను" లో కృ ద్విత్వమై చ + కృ అవుతుంది, మొదటి చ అభ్యాసం; దాన్ని కుదించే, హల్లులను తొలగించే, అచ్చును నిర్ణయించే తరువాతి సూత్రాలన్నీ ఈ పేరుతోనే దాన్ని పేర్కొంటాయి. మొదటి ప్రతిని అభ్యాసంగా గుర్తించే చోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लिटि धातोरनभ्यासस्य 6.1.8 · प्रकरण 12← दध्यौ
before the perfect (लिट्), a root that is not already a reduplicate is doubled
In the perfect tense (परोक्ष भूत, the tense-marker called लिट्), a verbal root (धातु) that does not already carry a reduplicate (अभ्यास, a copied syllable) is doubled — its first piece is set down twice — to build the reduplicated stem the perfect is made on. This rule opens the doubling; its companion 6.1.1 एकाचो द्वे प्रथमस्य says it is the first single-vowel piece that is copied. So कृ "to do" becomes कृ-कृ on the way to चक्रे "he did", the poem's चक्रे; दृश् "to see" doubles to दर्-दृश् for ददर्श "he saw"; भू "to be" to ब-भू for बभूव. The copy is then trimmed and reshaped by the rules that follow.
పరోక్ష భూతకాలంలో (లిట్ అనే లకారం), ఇంతకుముందే అభ్యాసము (కాపీ అక్షరం) లేని ధాతువు ద్విత్వం పొందుతుంది — దాని మొదటి భాగం రెండుసార్లు ఉంచబడుతుంది — పరోక్షం ఏర్పడే ద్విరుక్త అంగాన్ని నిర్మించడానికి. ఈ సూత్రం ద్విత్వాన్ని ప్రారంభిస్తుంది; తోడు సూత్రం 6.1.1 ఏకాచో ద్వే ప్రథమస్య మొదటి ఏకాచ్ భాగమే కాపీ అవుతుందని చెబుతుంది. అలా కృ "చేయుట" చక్రే "చేశాడు" (కావ్యంలోని చక్రే) వైపు కృ-కృ అవుతుంది; దృశ్ "చూచుట" ददर्श "చూశాడు" వైపు దర్-దృశ్ అవుతుంది; భూ "ఉండుట" బభూవ కోసం బ-భూ అవుతుంది. ఆ కాపీని తరవాతి సూత్రాలు కత్తిరించి మలుస్తాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आदेच उपदेशेऽशिति 6.1.45 · प्रकरण 12← दध्यौ
a root ending in a diphthong changes it to आ, except before a शित् affix
A root that in its original teaching-form (उपदेश) ends in one of the four diphthongs ए ऐ ओ औ — together called एच् — replaces that final with आ, except when a शित् affix follows (an affix marked with श्, which the present-system markers carry). So गै "to sing" becomes गा, giving गीयते "it is sung"; ध्यै "to ponder" becomes ध्या in दध्यौ "he pondered" and आध्यास्यन्ति "they will brood"; and सो "to end" becomes सा in व्यवसितम् "resolved".
మూల బోధనా రూపంలో (ఉపదేశం) ఏ ఐ ఓ ఔ అను నాలుగు సంధ్యక్షరాలలో ఒకదానితో — వీటిని కలిపి ఏచ్ అంటారు — అంతమయ్యే ధాతువు, ఆ చివరిదాన్ని ఆ చేత మారుస్తుంది; కానీ శిత్ ప్రత్యయం (శ్ గుర్తుగలది, వర్తమాన గణ గుర్తులు మోసేది) వచ్చినపుడు కాదు. అలా గై "పాడుట" గా అవుతుంది, గీయతే "పాడబడుతుంది" ఇస్తుంది; ధ్యై "ధ్యానించుట" ధ్యా అవుతుంది దధ్యౌ "ధ్యానించెను" లోను ఆధ్యాస్యన్తి "చింతిస్తారు" లోను; సో "ముగించుట" సా అవుతుంది వ్యవసితమ్ "నిశ్చయించిన" లో.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आत औ णलः 7.1.34 · प्रकरण 12← दध्यौ
the perfect ending णल् becomes औ after an आ-final root
In the perfect (लिट्), the ending णल् — the shape the third- and first-person singular parasmaipada ending takes in the perfect — is replaced by औ after a root that ends in आ. So ध्या "to ponder", reduplicated to दध्या in the perfect, meets णल् and gives दध्यौ "he pondered". The plain णल् would give an अ; the आ-final root turns it to औ instead.
లిట్ (పరోక్ష భూతకాలం)లో ణల్ ప్రత్యయం — లిట్లో ప్రథమ, ఉత్తమ పురుష ఏకవచన పరస్మైపద ప్రత్యయం తీసుకొను రూపం — ఆ-అంతంగల ధాతువు తరవాత ఔ చేత మార్చబడుతుంది. అలా ధ్యా "ధ్యానించుట", లిట్లో దధ్యా గా ద్విరుక్తమై, ణల్ ను కలిసి దధ్యౌ "ధ్యానించెను" ఇస్తుంది. సాధారణ ణల్ అ ను ఇచ్చును; ఆ-అంత ధాతువు దాన్ని ఔ గా మారుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् 7.2.10 · प्रकरण 12← स्थित्वा
after a single-vowel root unaccented in its teaching form, आर्धधातुक takes no इट्
After a root that is एकाच् — of a single vowel, one syllable — and anudātta (unaccented) in the way it is taught, an आर्धधातुक affix does not take the augment इट् (the इ- that otherwise props such an affix onto the root). These are the अनिट् roots, the ones that join their suffix bare. दृश् "see", कृ "do" and पद् "go" are among them, so द्रक्ष्यसि "you will see", कर्तुम् "to do" and सम्पत्स्यन्ते "they will come about" set the future or the infinitive straight on the root with no इ between. The derivation names this rule on the silent step where the इट् is withheld.
ఏకాచ్ — ఒకే అచ్చు, ఒక అక్షరం — అయి, ఉపదేశింపబడిన తీరులో అనుదాత్తమైన (అనుదాత్త) ధాతువు తరువాత ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం ఇట్ ఆగమాన్ని (లేకపోతే ఆ ప్రత్యయాన్ని ధాతువుకు ఆనించే ఇ-) తీసుకోదు. ఇవి అనిట్ ధాతువులు, తమ ప్రత్యయాన్ని ప్రత్యయాంతరం లేకుండా చేరేవి. దృశ్ "చూడు", కృ "చేయు", పద్ "పోవు" వీటిలోనివి, కాబట్టి ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు", కర్తుమ్ "చేయుటకు", సంపత్స్యంతే "సంభవించును" భవిష్యత్తును లేదా భావార్థకాన్ని మధ్య ఇ లేకుండా నేరుగా ధాతువుపై ఉంచుతాయి. ఇట్ ఆగిపోయే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सार्वधातुकार्धधातुकयोः 7.3.84 · प्रकरण 12← भवति
a root's final इक् vowel takes guṇa before a सार्वधातुक or आर्धधातुक affix
A root ending in one of the इक् vowels — इ उ ऋ ऌ — takes guṇa, the middle grade (इ/उ → ए/ओ, ऋ → अर्), before an affix of either great class: a सार्वधातुक (the present-system endings) or an आर्धधातुक (the endings and suffixes outside it — futures, infinitives, most kṛt affixes). So भू "to be" raises to भो before the present ending, giving भवति "he is"; कृ "to do" raises to कर् before the infinitive तुम्, giving कर्तुम् "to do"; श्रु "to hear" to श्रो in श्रोष्यसि "you will hear". It is the principal rule that strengthens a root's final vowel one grade.
ఇక్ అచ్చుల్లో — ఇ ఉ ఋ ఌ — ఒకదానితో అంతమయ్యే ధాతువు, రెండు మహాగణాల్లో ఏ ప్రత్యయం ముందైనా — సార్వధాతుకం (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలు) లేదా ఆర్ధధాతుకం (దానికి వెలుపలి ప్రత్యయాలు — భవిష్యత్తు, తుమున్, చాలా కృత్ ప్రత్యయాలు) ముందు — గుణం, మధ్య మెట్టు (ఇ/ఉ → ఏ/ఓ, ఋ → అర్), పొందుతుంది. అలా భూ "ఉండుట" వర్తమాన ప్రత్యయం ముందు భో గా ఎక్కి భవతి "ఉన్నాడు" అవుతుంది; కృ "చేయుట" తుమ్ ముందు కర్ గా ఎక్కి కర్తుమ్ "చేయుటకు" అవుతుంది; శ్రు "వినుట" శ్రోష్యసి "వింటావు" లో శ్రో గా. ధాతువు అంత్య అచ్చును ఒక మెట్టు బలపరచే ప్రధాన సూత్రం ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ह्रस्वः 7.4.59 · प्रकरण 12← दध्यौ
the vowel of the reduplicate becomes short
The vowel of the reduplicate (अभ्यास, the copied first piece of a doubled root) is made short (ह्रस्व). A long vowel in the copy is shortened so the reduplicate stays light. धा "to hold", doubled and trimmed to दधा, has its first आ shortened to दध on the way to दध्यौ "he held"; या "to ask" gives य in यया for ययाचे. Together with 7.4.60 हलादिः शेषः it fixes the shape of a reduplicate as one short syllable.
అభ్యాసము (ద్విత్వమైన ధాతువు కాపీ భాగం) యొక్క అచ్చు హ్రస్వం (పొట్టిది) అవుతుంది. కాపీలోని దీర్ఘ అచ్చు హ్రస్వంగా మారి అభ్యాసము లఘువుగా ఉంటుంది. ధా "ధరించుట" ద్విత్వమై దధా గా కుదింపబడి, దాని మొదటి ఆ హ్రస్వమై దధ్యౌ "ధరించాడు" వైపు దధ ను ఇస్తుంది; యా "అడుగుట" యయా లో య ను, యయాచే ను ఇస్తుంది. 7.4.60 హలాదిః శేషః తో కలిసి అభ్యాసమును ఒకే హ్రస్వ అక్షరంగా స్థిరపరుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
हलादिः शेषः 7.4.60 · प्रकरण 12← दध्यौ
of the reduplicate, only the first consonant is kept
When a root has been doubled for the perfect, the copied piece (अभ्यास, "reduplicate") is pared down: only its first consonant, with its vowel, is kept, and every later consonant of the copy is dropped. So दृश् "to see", doubled to दर्-दृश्, keeps only the द of the copy — दर् → द — giving ददर्श "he saw"; या "to ask" doubled to यया keeps the य for ययाचे; धा "to hold" doubled to दधा keeps the द for दध्यौ. It is the rule that makes a reduplicate a single light syllable.
పరోక్షం కోసం ఒక ధాతువు ద్విత్వం పొందిన తరవాత, కాపీ అయిన భాగం (అభ్యాసము) కుదించబడుతుంది: దాని మొదటి హల్లు (హల్), దాని అచ్చుతో సహా, మాత్రమే నిలుస్తుంది; కాపీలోని తరవాతి హల్లులన్నీ లోపిస్తాయి. అలా దృశ్ "చూచుట" దర్-దృశ్ గా ద్విత్వమై కాపీలోని ద ను మాత్రమే నిలుపుతుంది — దర్ → ద — ददर्श "చూశాడు" ను ఇస్తుంది; యా "అడుగుట" యయా గా ద్విత్వమై య ను నిలిపి యయాచే ను; ధా "ధరించుట" దధా గా అయి ద ను నిలిపి దధ్యౌ ను ఇస్తుంది. అభ్యాసాన్ని ఒకే లఘు అక్షరంగా చేసే సూత్రం ఇది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अभ्यासे चर्च 8.4.54 · प्रकरण 12← दध्यौ
in the reduplicate, an aspirated stop loses its aspiration
A झल् consonant (a stop or sibilant) in the reduplicate (अभ्यास) is replaced by its चर् or जश् counterpart — that is, it loses its aspiration, an aspirate giving the matching plain consonant of the same voicing. So the reduplicate of धा "to hold", दधा, has its copied ध turned to द: दध, on the way to दध्यौ "he held" and दधानः "holding"; हृ "to carry" gives जह्रे with its copy unaspirated. This keeps a reduplicate free of aspiration, however aspirated the root's own first consonant is.
అభ్యాసంలోని (అభ్యాసము) ఝల్ హల్లు (స్పర్శ లేదా ఊష్మం) దాని చర్ లేదా జశ్ ప్రతిరూపంగా మారుతుంది — అంటే మహాప్రాణత్వాన్ని కోల్పోతుంది; మహాప్రాణ హల్లు, అదే ఘోషముగల అల్పప్రాణ హల్లును ఇస్తుంది. అలా ధా "ధరించుట" అభ్యాసమైన దధా లోని కాపీ ధ, ద గా మారుతుంది: దధ, దధ్యౌ "ధరించాడు", దధానః "ధరిస్తూ" వైపు; హృ "మోయుట" తన కాపీ మహాప్రాణం లేకుండా జహ్రే ను ఇస్తుంది. ధాతువు మొదటి హల్లు ఎంత మహాప్రాణమైనా, ఇది అభ్యాసమును మహాప్రాణం లేకుండా నిలుపుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
समानकर्तृकयोः पूर्वकाले 3.4.21 · प्रकरण 36← स्थित्वा
the absolutive क्त्वा for the earlier of two acts by one agent
When two actions share one agent, the earlier of them takes the affix क्त्वा — the absolutive, “having …ed”. भुक्त्वा व्रजति, “having eaten, he goes”. It ties two verbs into one sentence under a single subject, the क्त्वा-form always the prior act. नीत्वा and स्थित्वा are of this kind.
ఒకే కర్తకు రెండు క్రియలు ఉన్నప్పుడు, ముందు జరిగేదానికి క్త్వా ప్రత్యయం — క్త్వార్థకం (అసమాపక క్రియ), “…చేసి” — వస్తుంది. భుక్త్వా వ్రజతి — “తిని వెళ్తాడు”. ఒకే కర్తతో రెండు క్రియలను ఒక వాక్యంగా కలుపుతుంది; క్త్వాంత రూపమే ముందటి పని. నీత్వా, స్థిత్వా ఈ రకమే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद् वृद्धम् 1.1.73 · प्रकरण 48← स्थित्वा
a stem whose first vowel is a वृद्धि vowel is named वृद्धम्
A stem the first of whose vowels (अचाम् आदिः) is a वृद्धि vowel — आ, ऐ or औ — is given the name वृद्धम्. The name marks a word as begun in a strengthened vowel, so the rules that turn on such a beginning can reach it. आदाय "having taken", आरूढे "mounted" and आयत्तम् "dependent" all open in आ, and are वृद्धम् by this rule. The derivation names it on the silent step where the word is fixed as वृद्धम्.
ఏ అంగం మొదటి అచ్చు (అచామ్ ఆదిః) వృద్ధి అచ్చు — ఆ, ఐ లేదా ఔ — అయితే, ఆ అంగానికి వృద్ధమ్ అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ, పదం బలపడిన అచ్చుతో మొదలైనట్లు గుర్తిస్తుంది, తద్వారా అటువంటి ఆరంభంపై ఆధారపడే సూత్రాలు దాన్ని అందుకోగలవు. ఆదాయ "తీసుకొని", ఆరూఢే "ఎక్కిన", ఆయత్తమ్ "ఆధారపడిన" అన్నీ ఆ తో మొదలవుతాయి, ఈ సూత్రంచేత వృద్ధమ్ అవుతాయి. పదం వృద్ధమ్గా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सात्पदाद्योः 8.3.111 · प्रकरण 59← स्थित्वा
the स of the सात् affix and a word-initial स are not made retroflex
The स of the affix सात् (as in अग्निसात् "reduced to ashes") and a स that begins a word are not turned into the retroflex ष. So अस् "to be", built to सन् "being", keeps its dental स because it stands at the head of the word.
సాత్ ప్రత్యయపు స (అగ్నిసాత్ "బూడిదైపోయినది" లో వలె) మరియు పదం మొదట నిలిచే స మూర్ధన్య ష గా మారవు. కనుక అస్ "ఉండుట", సన్ "ఉన్న" గా ఏర్పడినప్పుడు, పదం మొదట నిలవడం చేత తన దంత్య స ను నిలుపుకుంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
द्यतिस्यतिमास्थामित्ति किति 7.4.40 · not in the abridgement← स्थित्वा
दो, सो, मा, स्था replace their final by इ before a त-initial कित् affix
The roots दो "cut", सो "end", मा "measure" and स्था "stand" replace their final vowel by इ before a त-initial affix marked कित्. स्था + क्त → स्थित "stood", and so स्थितः "standing", स्थित्वा "having stood". This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.
దో "కోయుట", సో "అంతమొందుట", మా "కొలుచుట", స్థా "నిలుచుట" ధాతువులు కిత్ చే గుర్తైన తకారాది ప్రత్యయం ముందు తమ చివరి అచ్చును ఇ చే మారుస్తాయి. స్థా + క్త → స్థిత "నిలిచిన", కనుక స్థితః "నిలుచుచున్న", స్థిత్వా "నిలిచి". ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text
अ अ 8.4.68 · not in the abridgement← दध्यौ; भवति
the short अ, held open through the derivation, returns to its close sound at the end
The last sūtra of the Aṣṭādhyāyī. Throughout a derivation the short अ is treated as though it were open (विवृत), like the long आ, so that the rules can reach it; this rule restores its natural close (संवृत) sound once the derivation is done. It is the final step of nearly every chain — of चक्रे, of प्रमत्तः, and the rest. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.
అష్టాధ్యాయి చివరి సూత్రం. వ్యుత్పత్తి అంతటా హ్రస్వ అ ను విచ్చుకున్నట్టుగా (వివృత), దీర్ఘ ఆ వలె, గ్రహిస్తారు — తద్వారా నియమాలు దానిని అందుకోగలుగుతాయి; వ్యుత్పత్తి ముగిసిన పిదప ఈ సూత్రం దాని సహజ సంవృత ధ్వనిని తిరిగి ఇస్తుంది. ఇది దాదాపు ప్రతి గొలుసుకూ చివరి మెట్టు — చక్రే కు, ప్రమత్తః కు, మిగిలిన వాటికి. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text
१समासविग्रहthe compounds, unpacked
कौतुकाधानहेतोः
कौतुक · आधान · हेतु
कौतुकस्य आधानम्
तत्पुरुष (genitive) — the planting of longing
कौतुकाधानस्य हेतुः
तत्पुरुष (genitive) — the cause of that planting
तत्पुरुष — it agrees with तस्य. the thing that plants longing in him — the cloud
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“kautukādhānahetorabhilāṣotpādakāraṇasya”
अन्तर्बाष्पः
अन्तर् · बाष्प
अन्तः बाष्पः यस्य सः
बहुव्रीहि — [the man] whose tears are inside
बहुव्रीहि — it refers to अनुचरः. his tears held in — a man of dignified bearing does not spill them
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“antarbāṣpo dhīrodāttatvādantaḥ stambhitāśruḥ san”
राजराजस्य
राजन् · राज
राज्ञां राजा
तत्पुरुष (genitive) — the king of kings — Kubera
तत्पुरुष. of Kubera, king over the yakṣas, who are themselves called kings
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“rājāno yakṣāḥ || rājñāṃ rājā rājarājaḥ kuberaḥ”
मेघालोके
मेघ · आलोक
मेघस्य आलोकः
तत्पुरुष (genitive) — the sight of a cloud
तत्पुरुष. when a cloud is seen
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī
अन्यथावृत्ति
अन्यथा · वृत्ति
अन्यथा वृत्तिः यस्य तत्
बहुव्रीहि — [the mind] whose working is otherwise
बहुव्रीहि — it refers to चेतः. no longer working the way it did
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“anyathābhūtā vṛttirvyāpāro yasya tadanyathāvṛtti”
कण्ठाश्लेषप्रणयिनि
कण्ठ · आश्लेष · प्रणयिन्
कण्ठस्य आश्लेषः
तत्पुरुष (genitive) — an embrace round the neck
कण्ठाश्लेषस्य प्रणयी
तत्पुरुष (genitive) — longing for that embrace
तत्पुरुष — it agrees with जने. someone who wants arms round his neck
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“kaṇṭhāśleṣapraṇayini kaṇṭhāliṅganārthini jane”
दूरसंस्थे
दूर · संस्थ
दूरे संस्था स्थितिः यस्य तस्मिन्
बहुव्रीहि — [in one] whose standing is far off
बहुव्रीहि — it refers to जने. in one who is far away
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“dūre saṃsthā sthitiryasya tasmindūrasaṃsthe sati”
२प्रतिपदार्थeach word, its form and sense
pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular
तस्य
तद्
of it — the cloud
pronoun
A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern तद् declines on
7.2.102त्यदादीनामः
त+अ+ अस्
6.1.97अतो गुणे
त+ अस्
7.1.12टाङसिङसामिनात्स्याः
तस्य
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√स्था + क्त्वा
स्थित्वा
स्थित्वा, from √स्था
having stood — the earlier of two actions with the same agent
absolutive, क्त्वा
'Having X-ed' — the earlier of two actions with the same agent: नीत्वा 'having passed [the months]'. It never declines.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
√स्था · class 1 · क्त्वा
ष्ठा
1.3.1भूवादयो धातवः
ष्ठा॒
vārttika 6.1.64.2
स्था
3.4.21समानकर्तृकयोः पूर्वकाले
स्था + क्त्वा
and, without changing the form,1.3.8
1.3.9तस्य लोपः
स्था + त्वा
and, without changing the form,1.2.463.4.1141.1.731.1.407.2.101.4.13
7.4.40द्यतिस्यतिमास्थामित्ति किति
स्थि + त्वा
8.3.111सात्पदाद्योः
स्थित्वा
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
अव्यय
कथम्
printed कथमपि
कथम्
somehow — and Mallinātha reads it as "with great effort"
indeclinable
An indeclinable — no case, no number, one form everywhere.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
अव्यय
अपि
printed कथमपि
अपि
even, also
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय
अव्यय, governing the genitive
पुरः
पुरः
in front of
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय, governing the genitive
u-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular
कौतुकाधानहेतोः
हेतु
cause — the whole compound describes the cloud he stands before
u-stem masculine
A short-u stem: तरुः, तरू, तरवः. Adjectives like गुरु decline this way in the masculine.
హ్రస్వ ఉకారాంతం: తరుః, తరూ, తరవః. గురు వంటి విశేషణాలు పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
u-stem masculine
Nouns whose stem ends in short उ, in the masculine: गुरु, तरु, शम्भु. The nominative singular is गुरुः; the instrumental singular गुरुणा has ना for the ending टा after a short इ/उ stem (7.3.120), not the इन of the a-stem. The locative plural गुरुषु has षु after उ (ṣatva). The strong cases show guṇa: गुरवः, गुरोः. Śabdamañjarī drills it as गुरुः गुरू गुरवः.
ఉకారాంత పుంలింగ శబ్దాలు: గురు, తరు, శంభు. ప్రథమైకవచనం గురుః; తృతీయైకవచనం గురుణా — హ్రస్వ ఇ/ఉ కారాంతం తరువాత టా → నా (7.3.120), అకారాంతంలోని ఇన కాదు. సప్తమీ బహువచనం గురుషు (ఉ తరువాత షత్వం). బలమైన విభక్తుల్లో గుణం: గురవః, గురోః. శబ్దమంజరి "గురుః గురూ గురవః".
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | हेतुः | हेतू | हेतवः |
| द्वितीया | हेतुम् | हेतू | हेतून् |
| तृतीया | हेतुना | हेतुभ्याम् | हेतुभिः |
| चतुर्थी | हेतवे | हेतुभ्याम् | हेतुभ्यः |
| पञ्चमी | हेतोः | हेतुभ्याम् | हेतुभ्यः |
| षष्ठी | हेतोः | हेत्वोः | हेतूनाम् |
| सप्तमी | हेतौ | हेत्वोः | हेतुषु |
| सम्बोधन | हेतो | हेतू | हेतवः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
u-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern शम्भु declines on
7.3.111घेर्ङिति
शम्भो+अस्
6.1.110ङसिङसोश्च
शम्भोस्
8.2.66ससजुषो रुः
शम्भोरुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
शम्भोः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular
अन्तर्बाष्पः
printed अन्तर्बाष्पश्चिरमनुचरो
बाष्प
tears — held inside, the compound says
a-stem masculine
The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः.
అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్షః, యక్షౌ, యక్షాః.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
a-stem masculine
The largest noun class, and the one every other declension is measured against: यक्ष, राम. The nominative singular यक्षः ends in a visarga that is a buried स् (8.2.66, then 8.3.15); the instrumental शापेन comes from टा becoming इन after an a-stem (7.1.12) and then अ + इ → ए (6.1.87); the locative plural is यक्षेषु. Adjectives in अ — प्रमत्त, भोग्य — decline the same way in the masculine, so प्रमत्तः and भोग्येण sit in this same table.
అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్ష, రామ. శబ్దమంజరిలో మొదటి శబ్దం 'రామః రామౌ రామాః'. ప్రథమా ఏకవచనం యక్షః (దాగిన స్), తృతీయా శాపేన (టా → ఇన 7.1.12; అ + ఇ → ఏ 6.1.87), సప్తమీ బహువచనం యక్షేషు. అకారాంత విశేషణాలు — ప్రమత్త, భోగ్య — పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి; ప్రమత్తః, భోగ్యేణ ఇదే పట్టికలో ఉంటాయి.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | बाष्पः | बाष्पौ | बाष्पाः |
| द्वितीया | बाष्पम् | बाष्पौ | बाष्पान् |
| तृतीया | बाष्पेण | बाष्पाभ्याम् | बाष्पैः |
| चतुर्थी | बाष्पाय | बाष्पाभ्याम् | बाष्पेभ्यः |
| पञ्चमी | बाष्पात् | बाष्पाभ्याम् | बाष्पेभ्यः |
| षष्ठी | बाष्पस्य | बाष्पयोः | बाष्पाणाम् |
| सप्तमी | बाष्पे | बाष्पयोः | बाष्पेषु |
| सम्बोधन | बाष्प | बाष्पौ | बाष्पाः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + स्
8.2.66ससजुषो रुः
राम + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
अन्तः बाष्पः यस्य सः, a bahuvrīhi: “the man whose tears are inside”. Mallinātha reads it as the mark of a धीरोदात्त, a man of grave and lofty bearing, who holds his tears in rather than letting them fall. It describes अनुचरः.
అన్తః బాష్పః యస్య సః, బహువ్రీహి: “ఎవని కన్నీరు లోపల ఉందో అట్టివాడు”. మల్లినాథుడు దీన్ని ధీరోదాత్తుని లక్షణంగా చదువుతాడు — గంభీరుడైనవాడు కన్నీరు చిందించక లోపలే ఆపుకుంటాడు. ఇది అనుచరః ను తెలుపుతుంది.
अव्यय
चिरम्
printed अन्तर्बाष्पश्चिरमनुचरो
चिरम्
for a long time
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय
a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular
अनुचरः
printed अन्तर्बाष्पश्चिरमनुचरो
अनुचर
the attendant — which is what a yakṣa is to Kubera
a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | अनुचरः | अनुचरौ | अनुचराः |
| द्वितीया | अनुचरम् | अनुचरौ | अनुचरान् |
| तृतीया | अनुचरेण | अनुचराभ्याम् | अनुचरैः |
| चतुर्थी | अनुचराय | अनुचराभ्याम् | अनुचरेभ्यः |
| पञ्चमी | अनुचरात् | अनुचराभ्याम् | अनुचरेभ्यः |
| षष्ठी | अनुचरस्य | अनुचरयोः | अनुचराणाम् |
| सप्तमी | अनुचरे | अनुचरयोः | अनुचरेषु |
| सम्बोधन | अनुचर | अनुचरौ | अनुचराः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + स्
8.2.66ससजुषो रुः
राम + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular
राजराजस्य
राजराज
of the king of kings — Kubera, lord of wealth
a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | राजराजः | राजराजौ | राजराजाः |
| द्वितीया | राजराजम् | राजराजौ | राजराजान् |
| तृतीया | राजराजेन | राजराजाभ्याम् | राजराजैः |
| चतुर्थी | राजराजाय | राजराजाभ्याम् | राजराजेभ्यः |
| पञ्चमी | राजराजात् | राजराजाभ्याम् | राजराजेभ्यः |
| षष्ठी | राजराजस्य | राजराजयोः | राजराजानाम् |
| सप्तमी | राजराजे | राजराजयोः | राजराजेषु |
| सम्बोधन | राजराज | राजराजौ | राजराजाः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern राम declines on
7.1.12टाङसिङसामिनात्स्याः
रामस्य
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√ध्यै, class 1, लिट्, parasmaipada, third person singular
दध्यौ
√ध्यै
he brooded — Mallinātha takes the root as ध्यै "to think", in the perfect
perfect, लिट्
The perfect: something done in a past the speaker did not witness. It is the narrative tense of court poetry, and it reduplicates — √कृ gives चक्रे.
పరోక్ష భూతం (లిట్): చెప్పేవాడు చూడని భూతంలో జరిగినది. కావ్యాల కథన కాలం; ద్విత్వమవుతుంది — √కృ → చక్రే.
uncheckeddrafted from the rule and the Bālānandinī; sūtra from skt-mcp
| प्रथम | दध्यौ | दध्यतुः | दध्युः |
|---|---|---|---|
| मध्यम | दध्यिथ | दध्यथुः | दध्य |
| उत्तम | दध्यौ | दध्यिव | दध्यिम |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
√ध्यै · class 1 · लिट्
ध्यै
1.3.1भूवादयो धातवः
ध्यै॒
3.2.115परोक्षे लिट्
ध्यै + लिँट्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
ध्यै + ल्
and, without changing the form,1.3.78
3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
ध्यै + तिप्
and, without changing the form,1.3.3
1.3.9तस्य लोपः
ध्यै + ति
and, without changing the form,3.4.115
3.4.82परस्मैपदानां णलतुसुस्थलथुसणल्वमाः
ध्यै + णल्
and, without changing the form,1.3.31.3.7
1.3.9तस्य लोपः
ध्यै + अ
and, without changing the form,3.4.115
6.1.45आदेच उपदेशेऽशिति
ध्या + अ
6.1.8लिटि धातोरनभ्यासस्य
ध्या + ध्या + अ
and, without changing the form,6.1.46.1.51.4.13
7.1.34आत औ णलः
ध्या + ध्या + औ
7.4.60हलादिः शेषः
धा + ध्या + औ
7.4.59ह्रस्वः
ध + ध्या + औ
and, without changing the form,1.4.14
6.1.88वृद्धिरेचि
ध + ध्य् + औ
8.4.54अभ्यासे चर्च
द + ध्य् + औ
8.4.68अ अ
दध्यौ
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
दध्यौ, “he brooded”, the perfect of √ध्यै “to think”. An आ-ending root reduplicates and the vowel turns to a diphthong before the ending: ध्यै → द-ध्यौ. Mallinātha takes the root as ध्यै rather than the look-alike ध्या.
దధ్యౌ, “ధ్యానించెను” — √ధ్యై (తలచుట) ధాతువు లిట్. ఆకారాంత ధాతువు ద్విరుక్తమై, ప్రత్యయం ముందు అచ్చు సంధ్యక్షరమవుతుంది: ధ్యై → ద-ధ్యౌ. మల్లినాథుడు ధాతువును పోలికగల ధ్యా కాక ధ్యై గా తీసుకుంటాడు.
a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular
मेघालोके
आलोक
at the sight — a locative of the occasion: when a cloud is seen
a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | आलोकः | आलोकौ | आलोकाः |
| द्वितीया | आलोकम् | आलोकौ | आलोकान् |
| तृतीया | आलोकेन | आलोकाभ्याम् | आलोकैः |
| चतुर्थी | आलोकाय | आलोकाभ्याम् | आलोकेभ्यः |
| पञ्चमी | आलोकात् | आलोकाभ्याम् | आलोकेभ्यः |
| षष्ठी | आलोकस्य | आलोकयोः | आलोकानाम् |
| सप्तमी | आलोके | आलोकयोः | आलोकेषु |
| सम्बोधन | आलोक | आलोकौ | आलोकाः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern राम declines on
1.3.8लशक्वतद्धिते1.3.9तस्य लोपः
राम + इ
6.1.87आद्गुणः
रामे
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√भू, class 1, लट्, parasmaipada, third person singular
भवति
√भू
becomes — the present, because this is what always happens
present, लट्
The present tense.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
| प्रथम | भवति | भवतः | भवन्ति |
|---|---|---|---|
| मध्यम | भवसि | भवथः | भवथ |
| उत्तम | भवामि | भवावः | भवामः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
√भू · class 1 · लट्
भू
1.3.1भूवादयो धातवः
भू
3.2.123वर्तमाने लट्
भू + लँट्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
भू + ल्
and, without changing the form,1.3.78
3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
भू + तिप्
and, without changing the form,1.3.3
1.3.9तस्य लोपः
भू + ति
and, without changing the form,3.4.113
3.1.68कर्तरि शप्
भू + शप् + ति
and, without changing the form,1.3.31.3.8
1.3.9तस्य लोपः
भू + अ + ति
and, without changing the form,3.4.1131.4.13
7.3.84सार्वधातुकार्धधातुकयोः
भो + अ + ति
and, without changing the form,1.4.14
6.1.78एचोऽयवायावः
भव् + अ + ति
8.4.68अ अ
भवति
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
This second sentence is the figure अर्थान्तरन्यास at work: the particular case — the yakṣa standing there brooding — is propped up by a general truth, that the sight of a cloud unsettles even a contented mind. मेघालोके सुखिनः अपि चेतः अन्यथावृत्ति भवति; and किं पुनः, how much more so in one who longs for an embrace and is far from home. Mallinātha quotes Daṇḍin for the figure.
ఈ రెండవ వాక్యమే అర్థాంతరన్యాసాలంకారం: విశేషమైన సంగతి — యక్షుడు నిలిచి ధ్యానించుట — ఒక సామాన్య సత్యంతో ఆధారపడుతుంది, అంటే మేఘదర్శనం సంతృప్తుని మనసునైనా కలచివేస్తుంది. మేఘాలోకే సుఖినః అపి చేతః అన్యథావృత్తి భవతి; కిం పునః, కౌగిలిని కోరుతూ దూరాన ఉన్నవాని విషయంలో ఎంత ఎక్కువ. మల్లినాథుడు ఈ అలంకారానికి దండి లక్షణాన్ని ఉదాహరిస్తాడు.
in-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular
सुखिनः
printed सुखिनोऽप्यन्यथावृत्ति
सुखिन्
of a happy man — one who has happiness, an in-stem
in-stem masculine
A possessive stem in -in, 'having X': कामिन् 'having desire' → कामी. The nominative singular drops the n and lengthens.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
in-stem masculine
Stems ending in इन् — the possessive and agent nouns “having …”: कामिन् “in love”, अर्थिन् “wanting”, दण्डिन् “staff-bearer”. The nominative singular lengthens the penult and sheds the न्, so कामिन् gives कामी (6.4.13, then 8.2.7); the strong cases keep the न् — कामिनौ, कामिनः — and the instrumental is कामिना. Śabdamañjarī drills यशस्वी यशस्विनौ यशस्विनः.
ఇన్ కారాంత శబ్దాలు — “…గలవాడు” అనే మత్వర్థీయ/కర్తృవాచకాలు: కామిన్ “ప్రేమగలవాడు”, అర్థిన్ “కోరేవాడు”, దండిన్ “దండముగలవాడు”. ప్రథమైకవచనం ఉపధను దీర్ఘంచేసి న్ ను వదులుతుంది — కామిన్ → కామీ (6.4.13, తరువాత 8.2.7); బలమైన విభక్తుల్లో న్ నిలుస్తుంది — కామినౌ, కామినః — తృతీయైకవచనం కామినా. శబ్దమంజరి “యశస్వీ యశస్వినౌ యశస్వినః”.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | सुखी | सुखिनौ | सुखिनः |
| द्वितीया | सुखिनम् | सुखिनौ | सुखिनः |
| तृतीया | सुखिना | सुखिभ्याम् | सुखिभिः |
| चतुर्थी | सुखिने | सुखिभ्याम् | सुखिभ्यः |
| पञ्चमी | सुखिनः | सुखिभ्याम् | सुखिभ्यः |
| षष्ठी | सुखिनः | सुखिनोः | सुखिनाम् |
| सप्तमी | सुखिनि | सुखिनोः | सुखिषु |
| सम्बोधन | सुखिन् | सुखिनौ | सुखिनः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
in-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern यशस्विन् declines on
8.2.66ससजुषो रुः
यशस्विनरुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
यशस्विनः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
अव्यय
अपि
printed सुखिनोऽप्यन्यथावृत्ति
अपि
even
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय
i-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular
अन्यथावृत्ति
printed सुखिनोऽप्यन्यथावृत्ति
अन्यथावृत्ति
otherwise in its working — the compound describes the mind
i-stem neuter
A short-i stem in the neuter, which inserts न् before most endings: वारि, वारिणी, वारीणि.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
i-stem neuter
Nouns ending in short इ, in the neuter: वारि “water”, अक्षि “eye”, and here अन्यथावृत्ति. The nominative and accusative singular show no ending — वारि stands bare, the सु and अम् dropping by luk (7.1.23); the strong cases take the नुम् augment and lengthen, वारीणि; the instrumental is वारिणा. Śabdamañjarī drills वारि वारिणी वारीणि.
హ్రస్వ ఇకారాంత నపుంసక శబ్దాలు: వారి “నీరు”, అక్షి “కన్ను”, ఇక్కడ అన్యథావృత్తి. ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాల్లో ప్రత్యయం కనబడదు — వారి బరిగా నిలుస్తుంది, సు, అమ్ లుక్ చేత లోపిస్తాయి (7.1.23); బలమైన విభక్తుల్లో నుమాగమంతో దీర్ఘమై వారీణి; తృతీయైకవచనం వారిణా. శబ్దమంజరి “వారి వారిణీ వారీణి”.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | अन्यथावृत्ति | अन्यथावृत्तिनी | अन्यथावृत्तीनि |
| द्वितीया | अन्यथावृत्ति | अन्यथावृत्तिनी | अन्यथावृत्तीनि |
| तृतीया | अन्यथावृत्तिना | अन्यथावृत्तिभ्याम् | अन्यथावृत्तिभिः |
| चतुर्थी | अन्यथावृत्तिने | अन्यथावृत्तिभ्याम् | अन्यथावृत्तिभ्यः |
| पञ्चमी | अन्यथावृत्तिनः | अन्यथावृत्तिभ्याम् | अन्यथावृत्तिभ्यः |
| षष्ठी | अन्यथावृत्तिनः | अन्यथावृत्तिनोः | अन्यथावृत्तीनाम् |
| सप्तमी | अन्यथावृत्तिनि | अन्यथावृत्तिनोः | अन्यथावृत्तिषु |
| सम्बोधन | अन्यथावृत्ति | अन्यथावृत्तिनी | अन्यथावृत्तीनि |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
i-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern वारि declines on
7.1.23स्वमोर्नपुंसकात्
वारि
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
Two neuter endings sit side by side in this line. चेतः is an as-stem, its स् showing at a pause as the visarga चेतः; अन्यथावृत्ति is a neuter i-stem whose nominative singular shows no ending at all — the सु drops by luk (7.1.23), so the stem stands bare, “otherwise in its working”. The compound अन्यथा वृत्तिः यस्य तत् describes चेतः.
ఈ పాదంలో రెండు నపుంసక ముగింపులు పక్కపక్కన. చేతః అస్ కారాంతం, దాని స్ విరామంలో విసర్గగా చేతః; అన్యథావృత్తి నపుంసక ఇకారాంతం, దాని ప్రథమైకవచనంలో ప్రత్యయమే కనబడదు — సు లుక్ చేత లోపించి (7.1.23) బరి శబ్దం నిలుస్తుంది, “వేరుగా పనిచేయునది”. అన్యథా వృత్తిః యస్య తత్ అనే సమాసం చేతః ను తెలుపుతుంది.
as-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular
चेतः
चेतस्
the mind — an as-stem, whose s shows as visarga at the end of a word
as-stem neuter
A consonant stem in -as: चेतस्, नभस्. The s becomes o before voiced endings and visarga at the end of a word.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
as-stem neuter
Neuter nouns whose stem ends in अस्: चेतस् “mind”, मनस्, नभस्, पयस्. The स् shows as visarga at a pause, so the nominative singular is चेतः; the strong cases take नुम् and lengthen, चेतांसि; the oblique forms keep the स् between vowels — चेतसा, चेतसि. Śabdamañjarī drills पयः पयसी पयांसि.
అస్ కారాంత నపుంసక శబ్దాలు: చేతస్ “మనసు”, మనస్, నభస్, పయస్. స్ విరామంలో విసర్గగా కనబడుతుంది, కాబట్టి ప్రథమైకవచనం చేతః; బలమైన విభక్తుల్లో నుమాగమంతో దీర్ఘమై చేతాంసి; పరోక్ష రూపాల్లో అచ్చుల మధ్య స్ నిలుస్తుంది — చేతసా, చేతసి. శబ్దమంజరి “పయః పయసీ పయాంసి”.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | चेतः | चेतसी | चेतांसि |
| द्वितीया | चेतः | चेतसी | चेतांसि |
| तृतीया | चेतसा | चेतोभ्याम् | चेतोभिः |
| चतुर्थी | चेतसे | चेतोभ्याम् | चेतोभ्यः |
| पञ्चमी | चेतसः | चेतोभ्याम् | चेतोभ्यः |
| षष्ठी | चेतसः | चेतसोः | चेतसाम् |
| सप्तमी | चेतसि | चेतसोः | चेतःसु |
| सम्बोधन | चेतः | चेतसी | चेतांसि |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
as-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern पयस् declines on
7.1.23स्वमोर्नपुंसकात्
पयस्
8.2.66ससजुषो रुः
पयरुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
पयः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
in-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular
कण्ठाश्लेषप्रणयिनि
प्रणयिन्
longing for — an in-stem, "having longing", agreeing with जने
in-stem masculine — A possessive stem in -in, 'having X': कामिन् 'having desire' → कामी. The nominative singular drops the n and lengthens. · in-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | प्रणयी | प्रणयिनौ | प्रणयिनः |
| द्वितीया | प्रणयिनम् | प्रणयिनौ | प्रणयिनः |
| तृतीया | प्रणयिना | प्रणयिभ्याम् | प्रणयिभिः |
| चतुर्थी | प्रणयिने | प्रणयिभ्याम् | प्रणयिभ्यः |
| पञ्चमी | प्रणयिनः | प्रणयिभ्याम् | प्रणयिभ्यः |
| षष्ठी | प्रणयिनः | प्रणयिनोः | प्रणयिनाम् |
| सप्तमी | प्रणयिनि | प्रणयिनोः | प्रणयिषु |
| सम्बोधन | प्रणयिन् | प्रणयिनौ | प्रणयिनः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular
जने
जन
in a person — the locative again of the occasion
a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | जनः | जनौ | जनाः |
| द्वितीया | जनम् | जनौ | जनान् |
| तृतीया | जनेन | जनाभ्याम् | जनैः |
| चतुर्थी | जनाय | जनाभ्याम् | जनेभ्यः |
| पञ्चमी | जनात् | जनाभ्याम् | जनेभ्यः |
| षष्ठी | जनस्य | जनयोः | जनानाम् |
| सप्तमी | जने | जनयोः | जनेषु |
| सम्बोधन | जन | जनौ | जनाः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern राम declines on
1.3.8लशक्वतद्धिते1.3.9तस्य लोपः
राम + इ
6.1.87आद्गुणः
रामे
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular
किम्
printed किं
किम्
what — with पुनः, "how much more"
pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular
pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern किम् declines on
7.1.23स्वमोर्नपुंसकात्
किम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
अव्यय
पुनः
printed पुनर्दूरसंस्थे
पुनः
moreover — किं पुनः together is "how much the more"
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय
a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular
दूरसंस्थे
printed पुनर्दूरसंस्थे
संस्थ
standing — the compound makes it "one who stands far off"
a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | संस्थः | संस्थौ | संस्थाः |
| द्वितीया | संस्थम् | संस्थौ | संस्थान् |
| तृतीया | संस्थेन | संस्थाभ्याम् | संस्थैः |
| चतुर्थी | संस्थाय | संस्थाभ्याम् | संस्थेभ्यः |
| पञ्चमी | संस्थात् | संस्थाभ्याम् | संस्थेभ्यः |
| षष्ठी | संस्थस्य | संस्थयोः | संस्थानाम् |
| सप्तमी | संस्थे | संस्थयोः | संस्थेषु |
| सम्बोधन | संस्थ | संस्थौ | संस्थाः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern राम declines on
1.3.8लशक्वतद्धिते1.3.9तस्य लोपः
राम + इ
6.1.87आद्गुणः
रामे
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
३अन्वयthe words in prose order
राजराजस्य · अनुचरः · अन्तर्बाष्पः · कौतुकाधानहेतोः · तस्य · पुरः · कथम् · अपि · स्थित्वा · चिरम् · दध्यौ · मेघालोके · सुखिनः · अपि · चेतः · अन्यथावृत्ति · भवति · कण्ठाश्लेषप्रणयिनि · दूरसंस्थे · जने · किम् · पुनः
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, whose commentary is written as anvaya“ihānvayamukhenaiva sarvaṃ vyākhyāyate mayā”
the dependency structure
दध्यौ · क्रिया — the verb the sentence turns on
अनुचरः · कर्ता — the agent
राजराजस्य · of the king of kings
अन्तर्बाष्पः · his tears held in
पुरः · in front of
तस्य · of it — the cloud
कौतुकाधानहेतोः · the cloud that plants longing
स्थित्वा · having first stood
कथम् · with great effort
अपि · even so
चिरम् · a long while
भवति · अर्थान्तरन्यास — the general truth that props it
चेतः · कर्ता — the mind
सुखिनः · even a happy man’s
अपि · even
अन्यथावृत्ति · turned about
मेघालोके · अधिकरण — at the sight of a cloud
किम् · how much more
पुनः · moreover
जने · अधिकरण — in a person
कण्ठाश्लेषप्रणयिनि · longing for an embrace
दूरसंस्थे · far away
uncheckedMallinātha’s Sañjīvinī for the anvaya and the reading; the Telugu drawn from Vedam Venkataraya Sastri’s Āndhra Meghasandeśam and the Bālānandinī
There are two sentences here, not one. The first runs to दध्यौ — the servant, before the cloud, stood and brooded. The second is the general remark that turns on भवति, extended by किं पुनः into the yakṣa’s own case. The tree roots at दध्यौ and hangs the general sentence beneath it, since it is there to explain the first.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
४भावार्थthe sense of the whole
Kubera's attendant stood a long while, and with great effort, before the cloud that had planted this longing in him, his tears held in, and brooded. At the sight of a cloud even a man who has everything finds his mind turned about; how much more one who wants arms round his neck, and whose person is far away.
uncheckedthe reader's reading, following Mallinātha's gloss
The whole stanza is one particular and one general. Kubera’s servant stands a long while, his tears held in, before the very cloud that has stirred this longing, and broods. Then the poet generalises: a cloud unsettles even the happy — so what of a man who wants arms round his neck and is far from the one whose arms they are?
శ్లోకమంతా ఒక విశేషం, ఒక సామాన్యం. కుబేరుని సేవకుడు కన్నీరు ఆపుకొని, ఈ కోరికను రేపిన మేఘం ముందే చాలాసేపు నిలిచి ధ్యానిస్తాడు. తరువాత కవి సామాన్యీకరిస్తాడు: మేఘం సుఖులనైనా కలచివేస్తుంది — మరి కౌగిలిని కోరుతూ, ఆ కౌగిలి ఎవరిదో వారికి దూరంగా ఉన్నవాని మాట ఏమిటి?
५अलंकारthe figure
अर्थान्तरन्यास — a general truth set down beside the particular case it explains — the poem states something, then props it up with something else that accounts for it
The first half is the yakṣa standing there brooding; the second half is the general remark that clouds unsettle even the happy. The general sentence is there to carry the particular one. Mallinātha quotes Daṇḍin's definition for it.
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“jñeyaḥ so’rthāntaranyāso vastu prastutya kiñcana | tatsādhanasamarthasya nyāso yo’nyasya vastunaḥ”