मेघदूतम् · कालिदास · 1.31
मेघदूतम् · कालिदास · 1.31
शिप्रा · the wind before dawn
दीर्घीकुर्वन् पटु मदकलं कूजितं सारसानां
प्रत्यूषेषु स्फुटितकमलामोदमैत्रीकषायः
यत्र स्त्रीणां हरति सुरतग्लानिमङ्गानुकूलः
शिप्रावातः प्रियतम इव प्रार्थनाचाटुकारः
वृत्तविचारthe metre, syllable by syllable
pāda a
pāda b
pāda c
pāda d
सन्धिrecovering the words from the sound
मदकलम् + कूजितम् → मदकलं
म् + क्
8.3.23 · 8.4.59
कूजितम् + सारसानाम् → कूजितं
म् + स्
8.3.23
सारसानाम् + प्रत्यूषेषु → सारसानां
म् + प्
8.3.23 · 8.4.59
स्त्रीणाम् + हरति → स्त्रीणां
म् + ह्
8.3.23
सुरतग्लानिम् + अङ्गानुकूलः → सुरतग्लानिमङ्गानुकूलः
म् + अ
no rule named — the builder's table does not hold this change
प्रियतमः + इव → प्रियतम
ः + इ
no rule named — the builder's table does not hold this change
मद + कल → मदकलम्
अ + क्
no rule named — the builder's table does not hold this change
स्फुटित + कमल → स्फुटितकमलामोदमैत्रीकषायः
अ + क्
no rule named — the builder's table does not hold this change
कमल + आमोद → स्फुटितकमलामोदमैत्रीकषायः
अ + आ → आ · falls inside the syllable ला
6.1.101
आमोद + मैत्री → स्फुटितकमलामोदमैत्रीकषायः
अ + म्
no rule named — the builder's table does not hold this change
मैत्री + कषाय → स्फुटितकमलामोदमैत्रीकषायः
ई + क्
no rule named — the builder's table does not hold this change
सुरत + ग्लानि → सुरतग्लानिम्
अ + ग्
no rule named — the builder's table does not hold this change
अङ्ग + अनुकूल → अङ्गानुकूलः
अ + अ → आ · falls inside the syllable ङ्गा
6.1.101
शिप्रा + वात → शिप्रावातः
आ + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
प्रार्थना + चाटु → प्रार्थनाचाटुकारः
आ + च्
no rule named — the builder's table does not hold this change
चाटु + कार → प्रार्थनाचाटुकारः
उ + क्
no rule named — the builder's table does not hold this change
मदकलं कूजितं, कूजितं सारसानां, and सारसानां प्रत्यूषेषु all keep the word-final म् as अनुस्वार before a consonant. सुरतग्लानिमङ्गानुकूलः shows the other outcome: सुरतग्लानिम् ends in म्, but अङ्गानुकूलः begins with a vowel, so the म् is not turned to अनुस्वार — it stays a full म् and joins straight onto the next word. प्रियतम इव is a visarga lost before a vowel: प्रियतमः + इव, and because the visarga stands before इ (not before short अ), it simply drops and leaves the two words in hiatus, प्रियतम इव. Inside the long compound the vowels fuse — स्फुटितकमल + आमोद gives स्फुटितकमलामोद, अ and आ running to a single आ.
మదకలం కూజితం, కూజితం సారసానాం, సారసానాం ప్రత్యూషేషు — అన్నీ హల్లు ముందు పదాంత మ్ ను అనుస్వారంగా నిలుపుతాయి. సురతగ్లానిమఙ్గానుకూలః లో మఱో ఫలితం: సురతగ్లానిమ్ చివర మ్, అఙ్గానుకూలః అచ్చుతో మొదలవుతుంది గావున ఆ మ్ అనుస్వారం కాక పూర్తి మ్ గా నిలిచి తర్వాతి పదానికి కలిసిపోతుంది. ప్రియతమ ఇవ లో అచ్చు ముందు విసర్గ లోపిస్తుంది: ప్రియతమః + ఇవ, విసర్గ ఇ ముందు (హ్రస్వ అ ముందు కాదు) నిలిచినందున అది కేవలం లోపించి రెండు పదాలు విడిగా నిలుస్తాయి, ప్రియతమ ఇవ. పొడవాటి సమాసంలో అచ్చులు కలిసిపోతాయి — స్ఫుటితకమల + ఆమోద లో అ, ఆ ఒక్క ఆ గా (స్ఫుటితకమలామోద).
कारकwhat each case is doing
पटु द्वितीया · accusative — कर्म, the object
कूजितम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
with मदकलम्
सारसानाम् षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
प्रत्यूषेषु सप्तमी · locative — अधिकरण, the location
स्त्रीणाम् षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
सुरतग्लानिम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
शिप्रावातः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
with स्फुटितकमलामोदमैत्रीकषायः, अङ्गानुकूलः, प्रार्थनाचाटुकारः
प्रियतमः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
with दीर्घीकुर्वन्
प्रकरणानुक्रमthe rules the verse uses, by section of the abridgement
हलन्त्यम् 1.3.3 · प्रकरण 1← सारसानाम्; हरति
a final consonant of the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a final consonant (हल्) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it, and drops by 1.3.9. So the personal ending तिप् contributes only ति, the प् marking it, and क्तवतु leaves क्तवत् with the उ nasalized and the last letter both gone. Final त्, स् and म् of a case or personal ending are exempt (1.3.4).
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అంత్యంగా ఉన్న హల్లు (హల్) ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది వస్తువును గుర్తించే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు, 1.3.9 చేత లోపిస్తుంది. కాబట్టి తిప్ నుండి తి మాత్రమే మిగులుతుంది, ప్ ఇత్తు. విభక్తి/తిఙ్ ప్రత్యయాల అంత్య త్, స్, మ్ మాత్రం ఇత్తు కావు (1.3.4). అనునాసిక అచ్చు ఇత్తు (1.3.2) కి జోడీ.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तस्य लोपः 1.3.9 · प्रकरण 1← सारसानाम्; स्फुटितकमलामोदमैत्रीकषायः; हरति; अङ्गानुकूलः; शिप्रावातः; प्रियतमः; प्रार्थनाचाटुकारः
an it-marker drops
What has been named an it-marker (इत्) is then elided (लोप). The tag has done its work — naming the suffix, and conditioning or blocking some operation — and leaves no sound behind. So the उ marked in सुँ, the ट् of टा, the ङ् of ङे ङसि ङस् ङि, and the प् of सुप् are all gone before the ending is attached.
ఇత్సంజ్ఞగా గుర్తించబడినది (इत्) తరువాత లోపిస్తుంది. ఆ గుర్తు తన పని ముగించుకుంది — ప్రత్యయానికి పేరుపెట్టడం, ఏదో కార్యాన్ని కలిగించడమో ఆపడమో — ఏ ధ్వనీ మిగలదు. सुँ లోని ఉ, टा లోని ట్, ङे ङसि ङस् ङि లోని ङ్, सुप् లోని ప్ అన్నీ ప్రత్యయం చేరేముందు పోతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुप्तिङन्तं पदम् 1.4.14 · प्रकरण 1← हरति
a form ending in a case ending (सुप्) or a verb ending (तिङ्) is a पद, a finished word
A form that ends in a nominal case ending — one of the twenty-one सुप् endings 4.1.2 lists — or in a verbal personal ending — one of the eighteen तिङ् endings — is named पद, a complete word. The name is what a great many rules wait on: the visarga rules, the final-consonant rules and the anusvāra rule all apply only "in a पद" or "at the end of a पद". So राम is not yet a पद, but राम + स् is; and चक्रे is a पद once the ending ए is on. Every word the poem carries reaches this name before its word-final changes can fire.
నామవాచక విభక్తి ప్రత్యయంతో — 4.1.2 చెప్పే ఇరవై ఒక్క సుప్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — లేదా క్రియా పురుష ప్రత్యయంతో — పద్దెనిమిది తిఙ్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — అంతమయ్యే రూపానికి పద సంజ్ఞ. ఈ సంజ్ఞ మీదే ఎన్నో సూత్రాలు ఆధారపడతాయి: విసర్గ సూత్రాలు, పదాంత హల్లు సూత్రాలు, అనుస్వార సూత్రం అన్నీ "పదంలో" లేదా "పదాంతంలో" మాత్రమే పనిచేస్తాయి. రామ ఇంకా పదం కాదు; రామ + స్ పదం; చక్రే ప్రత్యయం ఏ చేరాక పదం. కావ్యంలోని ప్రతి పదం తన పదాంత మార్పులకు ముందు ఈ సంజ్ఞను చేరుకుంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
भूवादयो धातवः 1.3.1 · प्रकरण 2← हरति
the words beginning with भू, listed in the Dhātupāṭha, are called धातु (roots)
The action-denoting words listed in the Dhātupāṭha — the root-list that opens with भू "to be" — are named धातु, roots. A धातु is the action-base from which every finite verb and every कृत् (primary derivative) form is built. It is the rule that stands at the head of every verb chain in the poem: चक्रे begins as the root डुकृञ्, जगाम as गम्, प्रमत्तः as मद्. Nothing is conjugated or turned into a participle until it first bears this name.
ధాతుపాఠంలో — భూ "ఉండటం" తో మొదలయ్యే ధాతువుల జాబితాలో — ఉన్న క్రియావాచక శబ్దాలకు ధాతు సంజ్ఞ. ధాతువు అంటే క్రియాధారం; దానినుండే ప్రతి తిఙంత క్రియా, ప్రతి కృదంత (ప్రాథమిక వ్యుత్పన్న) రూపం పుడతాయి. కావ్యంలోని ప్రతి క్రియా గొలుసుకు ఇది శిరస్సు: చక్రే డుకృఞ్ ధాతువుగా, జగామ గమ్ గా, ప్రమత్తః మద్ గా మొదలవుతాయి. ఈ సంజ్ఞ చేరకముందు ఏదీ రూపం దాల్చదు, కృదంతం కాదు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपदेशेऽजनुनासिक इत् 1.3.2 · प्रकरण 2← स्फुटितकमलामोदमैत्रीकषायः; हरति; अङ्गानुकूलः; शिप्रावातः; प्रियतमः; प्रार्थनाचाटुकारः
a nasalized vowel in the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a vowel pronounced with nasal resonance (anunāsika) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it. The उ of सुँ and of रुँ is such a vowel, so it is a marker and drops (by 1.3.9). This is why the nominative-singular ending सुँ contributes only स्, and रुँ leaves only र्.
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అనునాసికంగా ఉచ్చరించే అచ్చు ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది ఆ వస్తువుకు పేరుపెట్టే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు. सुँ, रुँ లోని ఉ అలాంటి అచ్చే; కాబట్టి అది ఇత్తు, లోపిస్తుంది (1.3.9). అందుకే ప్రథమైకవచన ప్రత్యయం సుँ నుండి స్ మాత్రమే, రుँ నుండి ర్ మాత్రమే మిగులుతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अकः सवर्णे दीर्घः 6.1.101 · प्रकरण 2← कमल + आमोद; अङ्ग + अनुकूल
a simple vowel before a like vowel becomes the long one
When a simple vowel (अक्: अ इ उ ऋ ऌ) is followed by a vowel of the same class (savarṇa), the two become the single long vowel of that class — अ/आ + अ/आ → आ, इ/ई + इ/ई → ई, and so on. So स्व + अधिकार → स्वाधिकार. This is dīrgha-sandhi.
అక్ (అ ఇ ఉ ఋ ఌ) తరువాత దానికి సవర్ణమైన అచ్చు వస్తే, రెండూ కలిసి ఆ వర్గపు దీర్ఘమవుతాయి — అ/ఆ + అ/ఆ → ఆ, ఇ/ఈ + ఇ/ఈ → ఈ, ఇలా. స్వ + అధికార → స్వాధికార. ఇది దీర్ఘసంధి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
संयोगान्तस्य लोपः 8.2.23 · प्रकरण 2← दीर्घीकुर्वन्
a word-final conjunct loses its last consonant
A word-final conjunct loses its last consonant. When a strong stem like भवान्त् stands at the end of a pada, the final त् of the न्त् cluster drops, giving भवान्. It is the rule that trims a final cluster down to one consonant.
పదాంత సంయుక్తాక్షరం తన చివరి హల్లును కోల్పోతుంది. భవాన్త్ వంటి బలమైన శబ్దం పదాంతమైనప్పుడు న్త్ సంయుక్తపు చివరి త్ లోపించి భవాన్ వస్తుంది. పదాంత సంయుక్తాన్ని ఒకే హల్లుకు తగ్గించే సూత్రమిది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8.3.15 · प्रकरण 3← स्फुटितकमलामोदमैत्रीकषायः; अङ्गानुकूलः; शिप्रावातः; प्रियतमः; प्रार्थनाचाटुकारः
र् becomes visarga before a खर् consonant or at a pause
A रेफ (र्) at the end of a word becomes visarga (ः) before a खर् consonant — the voiceless stops and the sibilants — or at a pause (avasāna). It is the last step of every nominative singular: यक्ष + र् becomes यक्षः. The visarga of भर्तुः is the same thing, the र् that came with the ṛ-stem's ending surfacing before the pause.
పదాంతంలోని రేఫ (ర్) ఖర్ హల్లు ముందు — అఘోష స్పర్శలు, ఊష్మలు — గాని, విరామం (అవసానం) దగ్గర గాని విసర్గ (ః) అవుతుంది. ప్రతి ప్రథమా ఏకవచనపు చివరి మెట్టు ఇదే: యక్ష + ర్ → యక్షః. భర్తుః లోని విసర్గ కూడా ఋకారాంత శబ్దపు ర్ ఇలాగే విరామం ముందు పైకి రావడమే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
मोऽनुस्वारः 8.3.23 · प्रकरण 3← मदकलम् + कूजितम्; कूजितम् + सारसानाम्; सारसानाम् + प्रत्यूषेषु; स्त्रीणाम् + हरति
a word-final म् becomes anusvāra before a consonant
A म् at the end of a word becomes anusvāra — the nasal dot ं — when a consonant follows: हरिम् + वन्दे → हरिं वन्दे "I praise Hari". The accusative singular in -म् and every word-final म् before a consonant is written this way; before a vowel or at a pause the म् itself stays. This is why the chain-check reads a final ं and a final म् as the same sound: they are one म्, shown one way or the other by what follows.
పదాంతంలోని మ్, హల్లు ముందు అనుస్వారం — ం అనే నాసిక బిందువు — గా మారుతుంది: హరిమ్ + వన్దే → హరిం వన్దే "హరిని నమస్కరిస్తాను". మ్-అంత ద్వితీయా ఏకవచనం, హల్లు ముందు వచ్చే ప్రతి పదాంత మ్ ఇలాగే రాయబడతాయి; అచ్చు ముందు గానీ విరామంలో గానీ మ్ అలాగే నిలుస్తుంది. అందుకే గొలుసు-పరీక్ష పదాంత ం ను, పదాంత మ్ ను ఒకే ధ్వనిగా చదువుతుంది: అవి ఒకే మ్, తరువాత వచ్చేదాన్ని బట్టి ఒక్కో రూపంలో చూపబడతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वा पदान्तस्य 8.4.59 · प्रकरण 3← मदकलम् + कूजितम्; सारसानाम् + प्रत्यूषेषु
at the end of a word the homorganic-nasal substitution is optional
The previous rule (8.4.58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः) turns an अनुस्वार (the nasal hum ं) into the nasal of the following consonant's own class before a यय् consonant (any stop or semivowel but ह). This rule makes that substitution optional (वा, "or") when the अनुस्वार stands at the end of a पद, a finished word. So the prefix सम् before भृत "borne", once its म् has become अनुस्वार, may keep the class-nasal म् or the अनुस्वार: सम्भृतम् or संभृतम्. Both are correct; the chain shows the class-nasal.
ముందటి సూత్రం (8.4.58 అనుస్వారస్య యయి పరసవర్ణః) అనుస్వారాన్ని (ం అనే నాసిక ధ్వని) — యయ్ హల్లు (హ తప్ప అన్ని స్పర్శ, అంతస్థ హల్లులు) ముందు — ఆ హల్లు వర్గపు నాసికంగా మారుస్తుంది. ఈ సూత్రం, అనుస్వారం పదాంతంలో (పూర్తయిన పదపు చివర) నిలిచినప్పుడు, ఆ మార్పును వికల్పం (వా "లేదా") చేస్తుంది. కాబట్టి భృత "మోయబడిన" ముందు సమ్ ఉపసర్గపు మ్ అనుస్వారమైన తర్వాత వర్గనాసిక మ్ గా ఉండవచ్చు, లేదా అనుస్వారంగా ఉండవచ్చు: సమ్భృతమ్ లేదా సంభృతమ్. రెండూ సరైనవే; గొలుసు వర్గనాసికాన్ని చూపుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ससजुषो रुः 8.2.66 · प्रकरण 4← स्फुटितकमलामोदमैत्रीकषायः; अङ्गानुकूलः; शिप्रावातः; प्रियतमः; प्रार्थनाचाटुकारः
a word-final स् becomes रु
The स् at the end of a word — and the word सजुष् — is replaced by रु. The उ of रु is only a marker and drops, so what is left is र्. This is why यक्ष + स् becomes यक्ष + र्, which then turns to visarga at a pause by 8.3.15: the visarga of every nominative singular is a buried स्. It also explains यक्षः + चक्रे → यक्षश्चक्रे — the स् resurfaces before च and becomes श्.
పదాంతంలోని స్ (మరియు సజుష్ శబ్దపు స్) రుగా మారుతుంది. 'రు'లోని ఉ కేవలం ఇత్సంజ్ఞ, అది లోపించి ర్ మాత్రమే మిగులుతుంది. కాబట్టి యక్ష + స్ → యక్ష + ర్; ఆ ర్ విరామం ముందు విసర్గ అవుతుంది (8.3.15). అందుకే ప్రతి ప్రథమా ఏకవచన విసర్గ దాగిన స్; యక్షః + చక్రే లో ఆ స్ మళ్లీ పైకి వచ్చి చకారం ముందు శ్ అవుతుంది — యక్షశ్చక్రే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लशक्वतद्धिते 1.3.8 · प्रकरण 5← हरति
an affix’s initial ल्, श् or velar is a marker
In an affix that is not a taddhita (a secondary nominal affix), an initial ल्, श्, or velar (क ख ग घ ङ) is an इत्, a marker, and drops. This is why the present-participle affix शतृ adds only अत् — its श् is a tag — and why the tense-name लट् contributes no ल्.
తద్ధితం కాని ప్రత్యయం మొదట ఉన్న ల్, శ్, కవర్గం (క ఖ గ ఘ ఙ) ఇత్తులు, లోపిస్తాయి. అందుకే వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయమైన శతృ కేవలం అత్ ను చేరుస్తుంది — దాని శ్ ఒక గుర్తే — మరియు లట్ లకారంలోని ల్ ఏమీ మిగల్చదు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् 1.4.13 · प्रकरण 5← हरति
the base an affix is added to is called अङ्ग (stem) while the affix stands
Whatever an affix is prescribed after — taken with everything from that point on — is named अङ्ग, the stem, for as long as that affix is present. The name matters because a great many rules operate "on the अङ्ग": the guṇa and vṛddhi changes, the lengthenings, the augments all target the अङ्ग before its ending. So राम is the अङ्ग before a case ending, and चकृ the अङ्ग before a perfect ending — and it is on that अङ्ग that the vowel is strengthened to चकार.
ఒక ప్రత్యయం దేని తరువాత విధించబడుతుందో అది — అక్కడి నుండి ముందంతటితో సహా — ఆ ప్రత్యయం ఉన్నంత వరకు అఙ్గ, అంటే ప్రకృతి (కాండం), అని పిలవబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం, ఎందుకంటే ఎన్నో సూత్రాలు "అఙ్గం మీద" పనిచేస్తాయి: గుణ-వృద్ధి మార్పులు, దీర్ఘీకరణలు, ఆగమాలు అన్నీ ప్రత్యయం ముందు అఙ్గాన్నే లక్ష్యంగా చేసుకుంటాయి. కాబట్టి విభక్తి ముందు రామ అఙ్గం; పరోక్ష ప్రత్యయం ముందు చకృ అఙ్గం — ఆ అఙ్గం మీదే అచ్చు బలపడి చకార అవుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् 6.1.68 · प्रकरण 5← दीर्घीकुर्वन्
after a consonant or a long ई/आ feminine, a bare-consonant सु/ति/सि drops
The nominative-singular सु — and the verb endings ति सि — when it would be left as a single consonant (apṛkta), is elided after a stem ending in a consonant (हल्), or after the long feminine stems in ई (ङी) or आ (आप्). So a consonant-stem masculine like राजन् loses the स् of सु. It is why महिमन्, आत्मन्, राजन् show no visible ending in the nominative singular.
ఒకే హల్లుగా మిగిలే సు (ప్రథమైకవచనం; ధాతువుల్లో తి సి), హల్లంతం తరువాత, లేదా దీర్ఘ స్త్రీలింగ ఈ (ఙీ)/ఆ (ఆప్) తరువాత లోపిస్తుంది. రాజన్ వంటి హలంత పుంలింగం సు లోని స్ ను కోల్పోతుంది. మహిమన్, ఆత్మన్, రాజన్ లకు ప్రథమైకవచనంలో ప్రత్యయం కనిపించకపోవడానికి కారణం ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अमि पूर्वः 6.1.107 · प्रकरण 5← मदकलम्; कूजितम्; सुरतग्लानिम्
before the accusative-singular अम्, the stem vowel alone remains
When the accusative-singular ending अम् follows a word ending in अक् (a short a i u …), the single substitute for stem-vowel + अ is the pūrva, the earlier, vowel — the stem vowel wins. So हरि + अम् → हरिम्, गुरु + अम् → गुरुम्, राम + अम् → रामम्. One rule for the accusative singular of every vowel stem.
అక్కు (హ్రస్వ అ ఇ ఉ…) తరువాత అమ్ (ద్వితీయైకవచనం) పరమైతే, ప్రాతిపదిక అచ్చుకూ అ కూ ఏకాదేశం పూర్వరూపం — ప్రాతిపదిక అచ్చు నిలుస్తుంది. హరి + అమ్ → హరిమ్, గురు + అమ్ → గురుమ్, రామ + అమ్ → రామమ్. అచ్చంత శబ్దాల ద్వితీయైకవచనానికి ఒకే సూత్రం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
नामि 6.4.3 · प्रकरण 5← सारसानाम्; स्त्रीणाम्
the stem vowel lengthens before नाम् (the genitive plural)
Before the genitive-plural ending आम् once it has taken the नुट् augment and become नाम् (7.1.54), a preceding short vowel lengthens: अग्नि → अग्नीनाम्, मधु → मधूनाम्, राम → रामाणाम्. The long vowel and the न् of नाम् together mark the genitive plural of the vowel stems.
నుట్ ఆగమం చేరి నామ్ అయిన షష్ఠీబహువచన ఆమ్ (7.1.54) ముందు, ముందున్న హ్రస్వ అచ్చు దీర్ఘమవుతుంది: అగ్ని → అగ్నీనామ్, మధు → మధూనామ్, రామ → రామాణామ్. దీర్ఘ అచ్చు, నామ్ లోని న్ కలిసి అచ్చంత శబ్దాల షష్ఠీబహువచనాన్ని గుర్తిస్తాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ह्रस्वनद्यापो नुट् 7.1.54 · प्रकरण 5← सारसानाम्; स्त्रीणाम्
the augment नुट् before the genitive plural after a short vowel, a नदी stem, or आप्
The genitive-plural ending आम् takes the augment नुट् — an initial न् — after a stem ending in a short vowel, after a नदी-type feminine, and after an आप् (ā-stem) feminine: अग्नि → अग्नीनाम्, नदी → नदीनाम्, रमा → रमाणाम्. The short vowel then lengthens by 6.4.3, so the ending appears as -नाम् with a long vowel before it.
షష్ఠీబహువచన ప్రత్యయం ఆమ్, హ్రస్వాంత శబ్దం తరువాత, నదీ-తరగతి స్త్రీలింగం తరువాత, ఆప్ (ఆకారాంత) స్త్రీలింగం తరువాత నుట్ ఆగమం (ఆది న్) తీసుకుంటుంది: అగ్ని → అగ్నీనామ్, నదీ → నదీనామ్, రమా → రమాణామ్. తరువాత 6.4.3 చేత హ్రస్వం దీర్ఘమవుతుంది; కాబట్టి ప్రత్యయం దీర్ఘ అచ్చుతో –నామ్ గా కనిపిస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
बहुवचने झल्येत् 7.3.103 · प्रकरण 5← प्रत्यूषेषु
an a-stem's final अ becomes ए before a plural ending beginning in झल्
The final अ of an a-stem becomes ए before a plural ending that begins with a झल् consonant — the stops and sibilants. So राम + भ्यस् → रामेभ्यः, and राम + सु → रामे + सु → रामेषु. It is the ए across the a-stem plural: the dative and ablative in एभ्यः, the locative in एषु.
అకారాంత శబ్దపు అంత్య అ, ఝల్ (స్పర్శ, ఊష్మ) హల్లుతో మొదలయ్యే బహువచన ప్రత్యయం ముందు ఏ అవుతుంది. రామ + భ్యస్ → రామేభ్యః, రామ + సు → రామే + సు → రామేషు. అకారాంత బహువచనంలో కనిపించే ఏ (ఏభ్యః, ఏషు) ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आदेशप्रत्यययोः 8.3.59 · प्रकरण 5← प्रत्यूषेषु
स् becomes ष् in a substitute or a suffix after इण्/क् (ṣatva)
A स् that stands in a suffix or in a substitute (ādeśa) becomes the retroflex ष् when preceded by a vowel other than अ आ, or by क् or र् — the इण्-कु condition. This is ṣatva. So the locative-plural सु becomes षु after the ए of an a-stem (रामेषु) or the उ of a u-stem (गुरुषु, तरुषु). Every vowel-stem locative plural is this rule.
ప్రత్యయంలో గానీ ఆదేశంలో గానీ ఉన్న స్, అ ఆ తప్ప అచ్చు తరువాత, లేదా క్ ర్ తరువాత (ఇణ్-కు నియమం) మూర్ధన్య ష్ అవుతుంది — ఇదే షత్వం. సప్తమీ బహువచనపు సు, అకారాంతపు ఏ తరువాత (రామేషు), ఉకారాంతపు ఉ తరువాత (గురుషు, తరుషు) షు అవుతుంది. అచ్చంత శబ్దాల సప్తమీ బహువచనమంతా ఈ సూత్రమే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि 8.4.2 · प्रकरण 5← सारसानाम्; स्त्रीणाम्
न becomes ण after र्/ष् even across intervening अट्, क-/प-class, आङ् or नुम् (ṇatva)
A न् becomes the retroflex ण् after a र् or ष् in the same word — and it still does when the vowels and semivowels of अट् (अ इ उ …, ह य व र), the velars, the labials, आङ्, or the augment नुम् stand in between. This is ṇatva. So राम + इन → रामेण, the र् reaching the न across ए; but शाप, with no र् or ष्, keeps its न (शापेन).
ఒకే పదంలో ర్ లేదా ష్ తరువాత న్ మూర్ధన్య ణ్ అవుతుంది — మధ్యలో అట్ (అచ్చులు, హ య వ ర), కవర్గం, పవర్గం, ఆఙ్, నుమ్ ఉన్నా అవుతుంది. ఇదే ణత్వం. రామ + ఇన → రామేణ, ర్ ఏ ను దాటి న ను చేరుతుంది; కానీ శాప లో ర గానీ ష గానీ లేదు, న నిలుస్తుంది (శాపేన).
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वमोर्नपुंसकात् 7.1.23 · प्रकरण 7← पटु
after a neuter stem, the nom./acc. singular endings drop (luk)
After a neuter stem other than a short अ, the nominative सु and accusative अम् drop away entirely (luk). So a neuter i-stem stands bare in वारि, and अन्यथावृत्ति ends in its stem इ with no ending shown.
నపుంసక శబ్దం (హ్రస్వ అ కాని) తరువాత ప్రథమా సు, ద్వితీయా అమ్ పూర్తిగా లోపిస్తాయి (లుక్). అందుకే నపుంసక ఇకారాంతం వారి గా బరిగా నిలుస్తుంది; అన్యథావృత్తి తన ఇకారంతో ముగుస్తుంది, ప్రత్యయం కనబడదు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतोऽम् 7.1.24 · प्रकरण 7← मदकलम्; कूजितम्
after a short-अ neuter, the nom./acc. singular become अम्
After a short-अ neuter stem, the nominative and accusative singular endings both become अम्. ज्ञानम्, फलम्, वचनम् — the -अम् that a neuter a-stem shows for both “it” and “it (as object)”.
హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దం తరువాత ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు రెండూ అమ్ అవుతాయి. జ్ఞానమ్, ఫలమ్, వచనమ్ — నపుంసక అకారాంతం కర్తగానూ కర్మగానూ చూపే -అమ్ ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अत्वसन्तस्य चाधातोः 6.4.14 · प्रकरण 8← दीर्घीकुर्वन्
the penult of an अत्- or अस्-stem lengthens before the nom. singular सु
Before the nominative-singular सु, a non-verbal stem ending in अत् (the शतृ participles, and मत्/वत् possessives) or in अस् lengthens its penult. भवत् → भवान्, धीमत् → धीमान्. With the नुम् augment already in, the strong stem भवान्त् loses its final cluster to give भवान्.
ప్రథమా ఏకవచనం సు ముందు, అత్ కారాంత (శతృ కృదంతాలు, మత్/వత్ మత్వర్థీయాలు) గాని అస్ కారాంత గాని అధాతు శబ్దపు ఉపధ దీర్ఘమవుతుంది. భవత్ → భవాన్, ధీమత్ → ధీమాన్. నుమాగమంతో బలమైన భవాన్త్ నుండి చివరి సంయుక్తాక్షరం పోయి భవాన్ వస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः 7.1.70 · प्रकरण 8← दीर्घीकुर्वन्
certain stems take the नुम् augment before a strong ending
A stem with an उ-class marker (उक् — an उ, ऋ or ऌ इत्), or one that loses its न्, or अञ्च्, takes the augment नुम् (न्) before a strong (sarvanāmasthāna) case-ending. So a शतृ participle भवत् becomes भवन्त् in the strong cases: भवन्तौ, भवन्तः. It is why these stems show -अन्त्- where the ending is strong.
ఉక్-గుర్తు (ఉ, ఋ, ఌ ఇత్) గల శబ్దం, న్ లోపించే శబ్దం, లేదా అఞ్చ్ — బలమైన (సర్వనామస్థాన) విభక్తి ముందు నుమ్ (న్) ఆగమం తీసుకుంటాయి. అందుకే శతృ కృదంతం భవత్ బలమైన విభక్తుల్లో భవన్త్ అవుతుంది: భవన్తౌ, భవన్తః. ఈ శబ్దాలు బలమైన విభక్తిలో -అన్త్- చూపడానికి కారణమిదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् 1.3.78 · प्रकरण 12← हरति
in the remaining case, a root in the active takes परस्मैपद
In the case left over (शेष — a root not sent to the middle by the preceding rules), when the ending stands for the agent (कर्तरि, the active sense) the root takes परस्मैपद, the set of personal endings that turn the action away from the agent. This is the default that catches every root the आत्मनेपद rules did not claim: भू "be, become" is such a root, so भवति "he becomes" and प्रभवति "he arises" take the active endings. The derivation names this rule where it chooses the active set.
మిగిలిన సందర్భంలో (శేషం — ముందటి సూత్రాలు ఆత్మనేపదానికి పంపని ధాతువు), ప్రత్యయం కర్తను సూచించినప్పుడు (కర్తరి, కర్తృ అర్థం) ధాతువు పరస్మైపదాన్ని — క్రియను కర్త నుండి దూరంగా మళ్ళించే పురుష ప్రత్యయాల గణాన్ని — తీసుకుంటుంది. ఇది ఆత్మనేపద సూత్రాలు తీసుకోని ప్రతి ధాతువునూ పట్టుకొనే మూలనియమం: భూ "అగు, ఉండు" అటువంటి ధాతువు, కాబట్టి భవతి "అగును", ప్రభవతి "ఉద్భవించును" పరస్మైపద ప్రత్యయాలను తీసుకుంటాయి. ఆ గణాన్ని ఎంచుకొనే చోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कर्तरि शप् 3.1.68 · प्रकरण 12← हरति
the class-sign शप् is added after a root, in the active, before a present-system ending
In the active (कर्तरि, when the verb agrees with its agent), the affix शप् — which surfaces as a plain अ, its श् and प् being only markers — is placed between a root and a following सार्वधातुक ending (the present-system endings). It is the class-sign (विकरण) of the first, sixth and tenth verb classes, and it is what makes their present stems thematic. So भू "to be" takes शप् to give भू + अ + ति, which goes on to भवति "he is" — the poem's भवति and प्रभवति; हृ "to carry" likewise gives हरति "he carries". Where a class takes a different sign, or none, this rule does not apply.
కర్తరి ప్రయోగంలో (క్రియ కర్తతో సమన్వయించినప్పుడు) శప్ ప్రత్యయం — దీని శ్, ప్ కేవలం గుర్తులు కావటాన కేవలం అ గా కనబడేది — ధాతువుకూ, తరువాతి సార్వధాతుక ప్రత్యయానికీ (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలకు) మధ్య చేరుతుంది. ఇది మొదటి, ఆరవ, పదవ ధాతుగణాల వికరణం (గణచిహ్నం); వాటి వర్తమాన అఙ్గాలను థెమాటిక్ గా చేసేది ఇదే. అలా భూ "ఉండుట" శప్ తీసుకొని భూ + అ + తి అవుతుంది, అది భవతి "ఉన్నాడు" గా కొనసాగుతుంది — కావ్యంలోని భవతి, ప్రభవతి; హృ "మోయుట" కూడా హరతి "మోస్తాడు" గా అవుతుంది. వేరే వికరణం తీసుకునే గణానికి, లేదా ఏదీ తీసుకోని గణానికి ఈ సూత్రం వర్తించదు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वर्तमाने लट् 3.2.123 · प्रकरण 12← हरति
the present tense लट् for an action going on now
For an action going on now, the affix लट् — the present tense — is placed after the root. भू “to be” gives भवति, “is”. लट् is the first of the ten लकारs, the slots the tense-and-mood endings fill.
ఇప్పుడు జరుగుతున్న క్రియకు ధాతువు తరువాత లట్ — వర్తమాన లకారం — వస్తుంది. భూ (ఉండుట) → భవతి. పది లకారాల్లో లట్ మొదటిది; కాలార్థ ప్రత్యయాలు నిండే స్థానాలే ఈ లకారాలు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् 3.4.78 · प्रकरण 12← हरति
the eighteen personal endings (तिङ्) that replace a verb's tense-marker (लकार)
This one sūtra names, in a single run, all eighteen verbal personal endings — the तिङ् set — that stand in for the abstract tense-marker (लकार) a verb first receives. Nine are parasmaipada (active): तिप् तस् झि, सिप् थस् थ, मिप् वस् मस्; nine are ātmanepada (middle): त आताम् झ, थास् आथाम् ध्वम्, इट् वहि महिङ् — three persons against singular, dual and plural in each voice. Every finite verb in the poem takes one: चक्रे "he did" reaches the ātmanepada त, रुणद्धि "he obstructs" the parasmaipada तिप्, द्रक्ष्यसि "you will see" the सिप्. It is the verb's counterpart to 4.1.2, which lists the noun's सुप् endings.
ఈ ఒక్క సూత్రం, ఒక క్రియ మొదట పొందే భావ కాలచిహ్నం (లకారం) స్థానంలో వచ్చే పద్దెనిమిది క్రియా పురుష ప్రత్యయాలను — తిఙ్ గణాన్ని — ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది. తొమ్మిది పరస్మైపదం: తిప్ తస్ ఝి, సిప్ థస్ థ, మిప్ వస్ మస్; తొమ్మిది ఆత్మనేపదం: త ఆతామ్ ఝ, థాస్ ఆథామ్ ధ్వమ్, ఇట్ వహి మహిఙ్ — ప్రతి పదంలో మూడు పురుషలు ఏకవచన, ద్వివచన, బహువచనాలకు ఎదురుగా. కావ్యంలోని ప్రతి తిఙంత క్రియా వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది: చక్రే "చేశాడు" ఆత్మనేపద త ను, రుణద్ధి "అడ్డగిస్తాడు" పరస్మైపద తిప్ ను, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" సిప్ ను చేరుకుంటాయి. నామపదపు సుప్ ప్రత్యయాలను పేర్కొనే 4.1.2 కు ఇది క్రియాపరమైన జోడి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिङ्शित्सार्वधातुकम् 3.4.113 · प्रकरण 12← हरति
a तिङ् ending and a शित् affix are called सार्वधातुक
A तिङ् ending (तिङ्, the block of finite personal endings) and any शित् affix (शित्, one that carries श् as its इत् mark, such as the class-signs शप् and श्यन्) are called सार्वधातुक — "reaching the whole root", the class of affixes that stand in the present system and act on the root as a whole. भवति "he becomes" ends in the तिङ् ending तिप् and carries the class-sign शप्, both सार्वधातुक. The name matters because other rules turn on it — some strengthenings apply only before a सार्वधातुक affix. The derivation names this rule where it fixes the affix as सार्वधातुक.
తిఙ్ ప్రత్యయం (తిఙ్ — క్రియాపదపు పురుష ప్రత్యయాల గణం) మరియు ఏదైనా శిత్ ప్రత్యయం (శిత్ — శ్ను ఇత్గా కలిగినది, శప్, శ్యన్ వంటి గణచిహ్నాలు) సార్వధాతుక సంజ్ఞ పొందుతాయి — "ధాతువు పూర్తికి చేరునది", వర్తమాన వ్యవస్థలో నిలిచి ధాతువును మొత్తంగా వర్తించే ప్రత్యయాల గణం. భవతి "అగును" తిఙ్ ప్రత్యయం తిప్తో అంతమై గణచిహ్నం శప్ను కలిగి ఉంది, రెండూ సార్వధాతుకాలు. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం — కొన్ని బలపరిచే మార్పులు సార్వధాతుక ప్రత్యయం ముందు మాత్రమే జరుగుతాయి. ప్రత్యయాన్ని సార్వధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सार्वधातुकार्धधातुकयोः 7.3.84 · प्रकरण 12← हरति
a root's final इक् vowel takes guṇa before a सार्वधातुक or आर्धधातुक affix
A root ending in one of the इक् vowels — इ उ ऋ ऌ — takes guṇa, the middle grade (इ/उ → ए/ओ, ऋ → अर्), before an affix of either great class: a सार्वधातुक (the present-system endings) or an आर्धधातुक (the endings and suffixes outside it — futures, infinitives, most kṛt affixes). So भू "to be" raises to भो before the present ending, giving भवति "he is"; कृ "to do" raises to कर् before the infinitive तुम्, giving कर्तुम् "to do"; श्रु "to hear" to श्रो in श्रोष्यसि "you will hear". It is the principal rule that strengthens a root's final vowel one grade.
ఇక్ అచ్చుల్లో — ఇ ఉ ఋ ఌ — ఒకదానితో అంతమయ్యే ధాతువు, రెండు మహాగణాల్లో ఏ ప్రత్యయం ముందైనా — సార్వధాతుకం (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలు) లేదా ఆర్ధధాతుకం (దానికి వెలుపలి ప్రత్యయాలు — భవిష్యత్తు, తుమున్, చాలా కృత్ ప్రత్యయాలు) ముందు — గుణం, మధ్య మెట్టు (ఇ/ఉ → ఏ/ఓ, ఋ → అర్), పొందుతుంది. అలా భూ "ఉండుట" వర్తమాన ప్రత్యయం ముందు భో గా ఎక్కి భవతి "ఉన్నాడు" అవుతుంది; కృ "చేయుట" తుమ్ ముందు కర్ గా ఎక్కి కర్తుమ్ "చేయుటకు" అవుతుంది; శ్రు "వినుట" శ్రోష్యసి "వింటావు" లో శ్రో గా. ధాతువు అంత్య అచ్చును ఒక మెట్టు బలపరచే ప్రధాన సూత్రం ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे 3.2.124 · प्रकरण 34← दीर्घीकुर्वन्
the present participle: लट् becomes शतृ or शानच्
The present लट् is optionally replaced by the two present-participle affixes — शतृ for the active (parasmaipada), शानच् for the middle (ātmanepada) — when the participle agrees with a word not in the nominative. पचन्तं पश्य, “see him cooking”. शतृ ends the stem in अत् and gives forms like पचन्, गच्छन्.
వర్తమాన లట్ స్థానంలో రెండు వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయాలు — పరస్మైపదానికి శతృ, ఆత్మనేపదానికి శానచ్ — ప్రథమేతర విభక్తితో సమానాధికరణమైనప్పుడు వికల్పంగా వస్తాయి. పచన్తం పశ్య — “వండుతున్నవానిని చూడు”. శతృ వల్ల ధాతువు అత్ కారాంతమై పచన్, గచ్ఛన్ వంటి రూపాలు వస్తాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अ अ 8.4.68 · not in the abridgement← हरति
the short अ, held open through the derivation, returns to its close sound at the end
The last sūtra of the Aṣṭādhyāyī. Throughout a derivation the short अ is treated as though it were open (विवृत), like the long आ, so that the rules can reach it; this rule restores its natural close (संवृत) sound once the derivation is done. It is the final step of nearly every chain — of चक्रे, of प्रमत्तः, and the rest. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.
అష్టాధ్యాయి చివరి సూత్రం. వ్యుత్పత్తి అంతటా హ్రస్వ అ ను విచ్చుకున్నట్టుగా (వివృత), దీర్ఘ ఆ వలె, గ్రహిస్తారు — తద్వారా నియమాలు దానిని అందుకోగలుగుతాయి; వ్యుత్పత్తి ముగిసిన పిదప ఈ సూత్రం దాని సహజ సంవృత ధ్వనిని తిరిగి ఇస్తుంది. ఇది దాదాపు ప్రతి గొలుసుకూ చివరి మెట్టు — చక్రే కు, ప్రమత్తః కు, మిగిలిన వాటికి. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text
१समासविग्रहthe compounds, unpacked
मदकलम्
मद · कल
मदेन कलम्
तत्पुरुष (instrumental) — made soft and unclear by passion
तत्पुरुष — it agrees with कूजितम्. sweet and slurred with desire — Mallinātha glosses मदेनाव्यक्तमधुरम् and quotes Amara for कल said of a sound: sweet and not clear. It stands beside पटु, clear, and says the opposite of it, which is what the cry is: loud and unintelligible at once
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“madakalaṃ madenāvyaktamadhuram || “dhvanau tu madhurāsphuṭe | kalaḥ” ityamaraḥ”
स्फुटितकमलामोदमैत्रीकषायः
स्फुटित · कमल · आमोद · मैत्री · कषाय
स्फुटितानि कमलानि
कर्मधारय — the lotuses, and they have opened
स्फुटितकमलानाम् आमोदः
तत्पुरुष (genitive) — the scent of them
आमोदेन सह मैत्री
तत्पुरुष (instrumental) — a friendship struck up with it
मैत्र्या कषायः
तत्पुरुष (instrumental) — scented by that friendship
तत्पुरुष — it agrees with शिप्रावातः. carrying the scent it has picked up from the opened lotuses — Mallinātha glosses मैत्री as संसर्ग, keeping company, and कषाय as सुरभि, fragrant, with Yādava quoted for the word's range. Then he turns it over: अन्यत्र विमर्दगन्धी, in the other sense it smells of bodies pressed together, and he quotes Amara for परिमल and आमोद being exactly the scent that rubbing raises
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“sphuṭitānāṃ vikasitānāṃ kamalānāmāmodena parimalena saha yā maitrī saṃsargastena kaṣāyaḥ surabhiḥ … anyatra vimardagandhītyarthaḥ”
सुरतग्लानिम्
सुरत · ग्लानि
सुरतस्य ग्लानिः
तत्पुरुष (genitive) — the weariness that love-making leaves
तत्पुरुष. the tiredness left by the night — Mallinātha glosses सम्भोगखेदम्, and the whole of his argument at the end of the stanza turns on the word: the weariness has to be a weariness that already exists, which is why he will not have the wind read as a lover coaxing a woman he has slighted
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“strīṇāṃ surataglāniṃ sambhogakhedaṃ harati nudati”
अङ्गानुकूलः
अङ्ग · अनुकूल
अङ्गानाम् अनुकूलः
तत्पुरुष (genitive) — kind to the limbs
तत्पुरुष — it agrees with शिप्रावातः. easy on the body — Mallinātha glosses गात्रसुखस्पर्शः, pleasant where it touches the limbs, and again gives the second sense: अन्यत्र, the one who kneads the limbs in a tight embrace. He quotes Bhavabhūti for the phrase, and then quotes this poem's own later line, हस्तसंवाहनानाम्, which the yakṣa has not said yet
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“aṅgānukūlo gātrasukhasparśaḥ | anyatra gāḍhāliṅganadattagātrasaṃvāhana ityarthaḥ”
शिप्रावातः
शिप्रा · वात
शिप्रायाः वातः
तत्पुरुष (genitive) — the wind off the Śiprā
तत्पुरुष. the wind from the river Śiprā — Mallinātha says why the river is named at all: शिप्राग्रहणं शैत्यद्योतनार्थम्, it is there to let the coolness be felt. The wind is the subject of the whole verse, and it is held back until the last line
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“śiprā nāma kācittatratyā nadī tasyā vātaḥ śiprāvātaḥ || śiprāgrahaṇaṃ śaityadyotanārtham”
प्रार्थनाचाटुकारः
प्रार्थना · चाटु · कार
चाटुं करोति इति चाटुकारः
तत्पुरुष (accusative) — one who makes coaxing talk
प्रार्थनायां चाटुकारः
तत्पुरुष (locative) — and makes it while he is asking
तत्पुरुष — it agrees with शिप्रावातः. coaxing for what it wants — Mallinātha says what is being asked for: प्रार्थना सुरतस्य याञ्चा, the asking is an asking for love, so the man is one who uses sweet words to get it again. He names the affix that makes कार out of √कृ, अण् in the sense of the object
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“prārthanā suratasya yāñcā tatra cāṭu karotīti tathoktaḥ | punaḥ suratārthaṃ priyavacanaprayokteti arthaḥ || karmaṇyaṇpratyayaḥ”
२प्रतिपदार्थeach word, its form and sense
√कृ + च्वि + शतृ, प्रथमा एकवचन nominative singular
दीर्घीकुर्वन्
दीर्घीकुर्वत्, from दीर्घ with च्वि and √कृ
drawing out — Mallinātha glosses विस्तारयन् and gives the reason the cry is lengthened at all: as long as the wind blows the sound goes with it. The third च्वि form in three verses, after वेणीभूत at 1.29 and स्वल्पीभूत at 1.30, and the first with कृ rather than भू: this one makes a thing what it was not, where those two became it
present participle active, शतृ
The suffix शतृ makes an active present participle, 'X-ing', declining as an at-stem: कथयतः 'of the one telling'.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
at-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern भवत् declines on
6.4.14अत्वसन्तस्य चाधातोः
भवात्+स्
7.1.70उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः
भवान्त्+स्
6.1.68हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्
भवान्त्
8.2.23संयोगान्तस्य लोपः
भवान्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
दीर्घीकुर्वन्, “drawing out”, is built with the च्वि construction, the way Sanskrit says “making a thing what it was not before”. You take the adjective दीर्घ, “long”, lengthen its final vowel to ई (the च्वि change), and attach it to a verb of becoming or making — here √कृ, “to make” — giving दीर्घीकृ, “to make long”, and its present participle दीर्घीकुर्वन्, “drawing out”. This is the third such form in three verses — वेणीभूत at 1.29 and स्वल्पीभूत at 1.30 — and the first built on कृ rather than भू: भू-forms say a thing became so of itself, कृ-forms say something made it so. Mallinātha glosses विस्तारयन् and gives the reason the cry is lengthened at all: यावद्वातं शब्दानुवृत्तेः, the sound carries as far as the wind goes.
దీర్ఘీకుర్వన్, “పొడిగిస్తూ”, చ్వి ప్రయోగంతో ఏర్పడింది — “ఇంతకు ముందు లేని దానిగా చేయుట”ను చెప్పే విధం. దీర్ఘ, “పొడవు”, అనే విశేషణపు చివరి అచ్చును ఈ గా పొడిగించి (చ్వి మార్పు), కృ/భూ వంటి ధాతువుకు చేరిస్తే — ఇక్కడ √కృ, “చేయు” — దీర్ఘీకృ, “పొడవు చేయు”, దాని వర్తమాన కృదంతం దీర్ఘీకుర్వన్. ఇది మూడు శ్లోకాలలో మూడవ చ్వి రూపం — 1.29 లో వేణీభూత, 1.30 లో స్వల్పీభూత — కృ తో కట్టిన మొదటిది: భూ-రూపాలు తానే అట్లయ్యెనని, కృ-రూపాలు ఏదో దాన్ని అట్లు చేసెనని చెబుతాయి. మల్లినాథుడు విస్తారయన్ అని అర్థమిచ్చి, ఎందుకు పొడిగింపబడుతుందో చెబుతాడు: యావద్వాతం శబ్దానువృత్తేః, గాలి పోయినంత దూరము నాదము దానితో పోతుంది.
u-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular
पटु
पटु
clear, carrying — Mallinātha glosses प्रस्फुटम्. It agrees with कूजितम्, and मदकलम् beside it says the opposite: the cry is sharp and blurred at once
u-stem neuter
A short-u stem in the neuter: वस्तु, वस्तुनी, वस्तूनि — the neuter endings again on a u-stem.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
u-stem neuter
Neuter stems ending in short उ: मधु "honey", and the poem's साधु and परिलघु. The nominative and accusative singular are the bare stem मधु; the strong dual and plural take the नुम् augment — मधुनी, मधूनि — as every neuter does. The oblique singular runs मधुना, मधुने, मधुनः, मधुनि, and the genitive plural is मधूनाम् (6.4.3). It declines like the u-stem masculine शम्भु apart from the neuter nominative, accusative and vocative.
హ్రస్వ ఉకారాంత నపుంసకలింగ శబ్దాలు: మధు "తేనె", పద్యంలోని సాధు, పరిలఘు. ప్రథమా/ద్వితీయా ఏకవచనం కేవలం ప్రాతిపదికం మధు; బలమైన ద్వి/బహువచనాలు నుమ్ ఆగమం తీసుకుంటాయి — మధునీ, మధూని — ప్రతి నపుంసకంలా. పరవిభక్తి ఏకవచనం మధునా, మధునే, మధునః, మధుని; షష్ఠీబహువచనం మధూనామ్ (6.4.3). నపుంసక ప్రథమా/ద్వితీయా/సంబోధనలు తప్ప, ఉకారాంత పుంలింగం శంభు లాగే నడుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | पटु | पटुनी | पटूनि |
| द्वितीया | पटु | पटुनी | पटूनि |
| तृतीया | पटुना | पटुभ्याम् | पटुभिः |
| चतुर्थी | पटुने | पटुभ्याम् | पटुभ्यः |
| पञ्चमी | पटुनः | पटुभ्याम् | पटुभ्यः |
| षष्ठी | पटुनः | पटुनोः | पटूनाम् |
| सप्तमी | पटुनि | पटुनोः | पटुषु |
| सम्बोधन | पटु | पटुनी | पटूनि |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
u-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern मधु declines on
7.1.23स्वमोर्नपुंसकात्
मधु
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular
मदकलम्
printed मदकलं
कल
soft and unclear — Amara, whom Mallinātha quotes, gives कल that sense only of a sound
a-stem neuter
Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
a-stem neuter
Neuter nouns in short अ: फल “fruit”, वचन “word”, कुसुम, and adjectives in अ agreeing with a neuter noun. The nominative and accusative singular end in अम् (7.1.24) — फलम् — and are alike; the plural फलानि takes नुम् and lengthens; the instrumental plural is फलैः (7.1.9). It is the a-stem masculine’s table with the neuter’s own nominative, accusative and the -आनि plural.
హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దాలు: ఫల “పండు”, వచన “మాట”, కుసుమ, నపుంసక నామానికి అన్వయించే అకారాంత విశేషణాలు. ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు అమ్ తో ముగుస్తాయి (7.1.24) — ఫలమ్ — రెండూ ఒకటే; బహువచనం ఫలాని నుమాగమంతో దీర్ఘమవుతుంది; తృతీయా బహువచనం ఫలైః (7.1.9). అకారాంత పుంలింగ పట్టికే, నపుంసకపు సొంత ప్రథమ, ద్వితీయ, -ఆని బహువచనంతో.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | कलम् | कले | कलानि |
| द्वितीया | कलम् | कले | कलानि |
| तृतीया | कलेन | कलाभ्याम् | कलैः |
| चतुर्थी | कलाय | कलाभ्याम् | कलेभ्यः |
| पञ्चमी | कलात् | कलाभ्याम् | कलेभ्यः |
| षष्ठी | कलस्य | कलयोः | कलानाम् |
| सप्तमी | कले | कलयोः | कलेषु |
| सम्बोधन | कल | कले | कलानि |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern फल declines on
7.1.24अतोऽम्
फल+अम्
6.1.107अमि पूर्वः
फलम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular
कूजितम्
printed कूजितं
कूजित
the crying — a past participle used as a noun, "what has been cried", the same shape as the गर्जितम् of 1.11. Mallinātha glosses रुतम्
a-stem neuter — Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि. · a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | कूजितम् | कूजिते | कूजितानि |
| द्वितीया | कूजितम् | कूजिते | कूजितानि |
| तृतीया | कूजितेन | कूजिताभ्याम् | कूजितैः |
| चतुर्थी | कूजिताय | कूजिताभ्याम् | कूजितेभ्यः |
| पञ्चमी | कूजितात् | कूजिताभ्याम् | कूजितेभ्यः |
| षष्ठी | कूजितस्य | कूजितयोः | कूजितानाम् |
| सप्तमी | कूजिते | कूजितयोः | कूजितेषु |
| सम्बोधन | कूजित | कूजिते | कूजितानि |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern फल declines on
7.1.24अतोऽम्
फल+अम्
6.1.107अमि पूर्वः
फलम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem masculine, षष्ठी बहुवचन genitive plural
सारसानाम्
printed सारसानां
सारस
of the sāras cranes — Mallinātha will not settle the bird. He glosses पक्षिविशेषाणाम्, a particular kind of bird, and quotes Yādava for its names; then he offers another reading outright, यद्वा सारसानां हंसानाम्, or else geese, with the Śabdārṇava behind it
a-stem masculine
The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः.
అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్షః, యక్షౌ, యక్షాః.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
a-stem masculine
The largest noun class, and the one every other declension is measured against: यक्ष, राम. The nominative singular यक्षः ends in a visarga that is a buried स् (8.2.66, then 8.3.15); the instrumental शापेन comes from टा becoming इन after an a-stem (7.1.12) and then अ + इ → ए (6.1.87); the locative plural is यक्षेषु. Adjectives in अ — प्रमत्त, भोग्य — decline the same way in the masculine, so प्रमत्तः and भोग्येण sit in this same table.
అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్ష, రామ. శబ్దమంజరిలో మొదటి శబ్దం 'రామః రామౌ రామాః'. ప్రథమా ఏకవచనం యక్షః (దాగిన స్), తృతీయా శాపేన (టా → ఇన 7.1.12; అ + ఇ → ఏ 6.1.87), సప్తమీ బహువచనం యక్షేషు. అకారాంత విశేషణాలు — ప్రమత్త, భోగ్య — పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి; ప్రమత్తః, భోగ్యేణ ఇదే పట్టికలో ఉంటాయి.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | सारसः | सारसौ | सारसाः |
| द्वितीया | सारसम् | सारसौ | सारसान् |
| तृतीया | सारसेन | सारसाभ्याम् | सारसैः |
| चतुर्थी | सारसाय | सारसाभ्याम् | सारसेभ्यः |
| पञ्चमी | सारसात् | सारसाभ्याम् | सारसेभ्यः |
| षष्ठी | सारसस्य | सारसयोः | सारसानाम् |
| सप्तमी | सारसे | सारसयोः | सारसेषु |
| सम्बोधन | सारस | सारसौ | सारसाः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, षष्ठी बहुवचन genitive plural · the pattern राम declines on
7.1.54ह्रस्वनद्यापो नुट्
राम + नुट् + आम्
1.3.3हलन्त्यम्1.3.9तस्य लोपः
राम + न् + आम्
6.4.3नामि
रामानाम्
8.4.2अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि
रामाणाम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem masculine, सप्तमी बहुवचन locative plural
प्रत्यूषेषु
प्रत्यूष
at daybreak — a plural because it happens every morning, not once. Mallinātha glosses अहर्मुखेषु, the mouth of the day, and quotes Amara for the three words that mean it
a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, सप्तमी बहुवचन locative plural
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | प्रत्यूषः | प्रत्यूषौ | प्रत्यूषाः |
| द्वितीया | प्रत्यूषम् | प्रत्यूषौ | प्रत्यूषान् |
| तृतीया | प्रत्यूषेण | प्रत्यूषाभ्याम् | प्रत्यूषैः |
| चतुर्थी | प्रत्यूषाय | प्रत्यूषाभ्याम् | प्रत्यूषेभ्यः |
| पञ्चमी | प्रत्यूषात् | प्रत्यूषाभ्याम् | प्रत्यूषेभ्यः |
| षष्ठी | प्रत्यूषस्य | प्रत्यूषयोः | प्रत्यूषाणाम् |
| सप्तमी | प्रत्यूषे | प्रत्यूषयोः | प्रत्यूषेषु |
| सम्बोधन | प्रत्यूष | प्रत्यूषौ | प्रत्यूषाः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, सप्तमी बहुवचन locative plural · the pattern राम declines on
7.3.103बहुवचने झल्येत्
रामे + सु
8.3.59आदेशप्रत्यययोः
रामेषु
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular
स्फुटितकमलामोदमैत्रीकषायः
कषाय
scented — Mallinātha glosses सुरभिः and quotes Yādava for how far the word reaches: a dye, a resin, a fragrance, a taste. The nominative agrees with शिप्रावातः three words into the next line
a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | कषायः | कषायौ | कषायाः |
| द्वितीया | कषायम् | कषायौ | कषायान् |
| तृतीया | कषायेण | कषायाभ्याम् | कषायैः |
| चतुर्थी | कषायाय | कषायाभ्याम् | कषायेभ्यः |
| पञ्चमी | कषायात् | कषायाभ्याम् | कषायेभ्यः |
| षष्ठी | कषायस्य | कषाययोः | कषायाणाम् |
| सप्तमी | कषाये | कषाययोः | कषायेषु |
| सम्बोधन | कषाय | कषायौ | कषायाः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + स्
8.2.66ससजुषो रुः
राम + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
स्फुटितकमलामोदमैत्रीकषायः, “scented by the friendship struck up with the opened lotuses”, is a five-member compound built in steps: स्फुटित-कमल, the opened lotuses; their आमोद, their scent; a मैत्री, a “friendship” or keeping-company (Mallinātha glosses संसर्ग) with that scent; and कषाय, “fragrant” (सुरभि), from that keeping-company. This one word carries the whole double reading of the verse. Said of the wind, it means the breeze has picked up the scent of the morning lotuses. Said of the lover — the इव reading — Mallinātha turns each piece over: कषाय also names the smell that rubbing raises, so अन्यत्र विमर्दगन्धी, “in the other sense it smells of bodies pressed together”, and he quotes Amara for आमोद being exactly the scent of that pressing.
స్ఫుటితకమలామోదమైత్రీకషాయః, “వికసించిన కమలాలతో కలిసిన మైత్రిచే పరిమళించినది”, ఐదు పదాల సమాసం, మెట్లుగా కట్టబడింది: స్ఫుటిత-కమల, వికసించిన తామరలు; వాటి ఆమోద, పరిమళం; ఆ పరిమళంతో మైత్రి, కలయిక (మల్లినాథుడు సంసర్గ అంటాడు); ఆ కలయికవల్ల కషాయ, “సుగంధి” (సురభి). ఈ ఒక్క మాట శ్లోకమంతటి రెండర్థాలను మోస్తుంది. వాయువు విషయంలో — ఉదయపు తామరల వాసనను గాలి పట్టుకుంది. ప్రియుని విషయంలో — ఇవ చదువులో — మల్లినాథుడు ప్రతి భాగాన్ని తిరగేస్తాడు: కషాయ కు రుద్దుటవల్ల కలిగే వాసన అనీ అర్థం, కావున అన్యత్ర విమర్దగన్ధీ, “మఱో అర్థంలో శరీరాలు రాచుకోవటపు వాసన”, ఆ రాపిడివల్ల కలిగే గంధమే ఆమోద అని అమరాన్ని ఉదాహరిస్తాడు.
अव्यय
यत्र
यत्र
where — Mallinātha fills it in: यत्र विशालायाम्. This is the first of the verses that hang off the city named at 1.30, and they will keep hanging off this one word
indeclinable
An indeclinable — no case, no number, one form everywhere.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
ī-stem feminine, षष्ठी बहुवचन genitive plural
स्त्रीणाम्
printed स्त्रीणां
स्त्री
of the women — the same form as at 1.28, and again a general statement about women rather than about anyone in particular. स्त्री is irregular: it puts इय् in before a vowel ending, स्त्रियाः, though the genitive plural is the regular स्त्रीणाम्
ī-stem feminine
A long-ī stem, most often a feminine made from a masculine stem: एकपत्नी, नद्याः.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
ī-stem feminine, षष्ठी बहुवचन genitive plural · the pattern गौरी declines on
7.1.54ह्रस्वनद्यापो नुट्
गौरी+न्+आम्
6.4.3नामि
गौरीनाम्
8.4.2अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि
गौरीणाम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√हृ, class 1, लट्, parasmaipada, third person singular
हरति
√हृ
takes away — Mallinātha glosses नुदति, pushes off. The same root as the हर of 1.7, where the cloud was asked to carry a message; here the wind carries something away instead
present, लट्
The present tense.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
| प्रथम | हरति | हरतः | हरन्ति |
|---|---|---|---|
| मध्यम | हरसि | हरथः | हरथ |
| उत्तम | हरामि | हरावः | हरामः |
| प्रथम | हरते | हरेते | हरन्ते |
|---|---|---|---|
| मध्यम | हरसे | हरेथे | हरध्वे |
| उत्तम | हरे | हरावहे | हरामहे |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
√हृ · class 1 · लट्
हृञ्
1.3.1भूवादयो धातवः
हृ॒ञ्
and, without changing the form,1.3.3
1.3.9तस्य लोपः
हृ
3.2.123वर्तमाने लट्
हृ + लँट्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
हृ + ल्
and, without changing the form,1.3.78
3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
हृ + तिप्
and, without changing the form,1.3.3
1.3.9तस्य लोपः
हृ + ति
and, without changing the form,3.4.113
3.1.68कर्तरि शप्
हृ + शप् + ति
and, without changing the form,1.3.31.3.8
1.3.9तस्य लोपः
हृ + अ + ति
and, without changing the form,3.4.1131.4.13
7.3.84सार्वधातुकार्धधातुकयोः
हर् + अ + ति
and, without changing the form,1.4.14
8.4.68अ अ
हरति
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
i-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular
सुरतग्लानिम्
printed सुरतग्लानिमङ्गानुकूलः
ग्लानि
weariness — Mallinātha glosses खेदम्. It is what the wind carries off, and the object of हरति
i-stem feminine
A short-i stem in the feminine: वसतिः, वसती, वसतयः — the same endings as the masculine but for a few cases.
హ్రస్వ ఇకారాంత స్త్రీలింగం: వసతిః, వసతీ, వసతయః — కొన్ని విభక్తులు తప్ప పుంలింగపు ప్రత్యయాలే.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
i-stem feminine
Feminine stems ending in short इ: मति, वसति, कीर्ति. The accusative singular is मतिम् (before अम्, the stem vowel wins, 6.1.107). The instrumental singular is मत्या; the dative, ablative, genitive and locative singular optionally take the nadī endings (मत्यै beside मतये). It declines much like the i-stem masculine हरि, with the feminine options in the singular oblique cases.
ఇకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: మతి, వసతి, కీర్తి. ద్వితీయైకవచనం మతిమ్ (అమ్ ముందు పూర్వరూపం, 6.1.107). తృతీయైకవచనం మత్యా; చతుర్థీ/పంచమీ/షష్ఠీ/సప్తమీ ఏకవచనాల్లో ఐచ్ఛికంగా నదీ ప్రత్యయాలు (మత్యై / మతయే). ఇకారాంత పుంలింగం (హరి) లాగే, ఏకవచన పరవిభక్తుల్లో స్త్రీలింగ ఐచ్ఛికాలతో.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | ग्लानिः | ग्लानी | ग्लानयः |
| द्वितीया | ग्लानिम् | ग्लानी | ग्लानीः |
| तृतीया | ग्लान्या | ग्लानिभ्याम् | ग्लानिभिः |
| चतुर्थी | ग्लान्यै | ग्लानिभ्याम् | ग्लानिभ्यः |
| पञ्चमी | ग्लान्याः | ग्लानिभ्याम् | ग्लानिभ्यः |
| षष्ठी | ग्लान्याः | ग्लान्योः | ग्लानीनाम् |
| सप्तमी | ग्लान्याम् | ग्लान्योः | ग्लानिषु |
| सम्बोधन | ग्लाने | ग्लानी | ग्लानयः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
i-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern मति declines on
6.1.107अमि पूर्वः
मतिम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular
अङ्गानुकूलः
printed सुरतग्लानिमङ्गानुकूलः
अनुकूल
favourable, going with the grain — literally along the bank, which is the word a river gives a wind
a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | अनुकूलः | अनुकूलौ | अनुकूलाः |
| द्वितीया | अनुकूलम् | अनुकूलौ | अनुकूलान् |
| तृतीया | अनुकूलेन | अनुकूलाभ्याम् | अनुकूलैः |
| चतुर्थी | अनुकूलाय | अनुकूलाभ्याम् | अनुकूलेभ्यः |
| पञ्चमी | अनुकूलात् | अनुकूलाभ्याम् | अनुकूलेभ्यः |
| षष्ठी | अनुकूलस्य | अनुकूलयोः | अनुकूलानाम् |
| सप्तमी | अनुकूले | अनुकूलयोः | अनुकूलेषु |
| सम्बोधन | अनुकूल | अनुकूलौ | अनुकूलाः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + स्
8.2.66ससजुषो रुः
राम + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular
शिप्रावातः
वात
wind — the subject that everything from pāda 1 onward has been waiting for
a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | वातः | वातौ | वाताः |
| द्वितीया | वातम् | वातौ | वातान् |
| तृतीया | वातेन | वाताभ्याम् | वातैः |
| चतुर्थी | वाताय | वाताभ्याम् | वातेभ्यः |
| पञ्चमी | वातात् | वाताभ्याम् | वातेभ्यः |
| षष्ठी | वातस्य | वातयोः | वातानाम् |
| सप्तमी | वाते | वातयोः | वातेषु |
| सम्बोधन | वात | वातौ | वाताः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + स्
8.2.66ससजुषो रुः
राम + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
शिप्रावातः, “the wind off the Śiprā”, is the subject of the whole verse, and Kālidāsa holds it back to the last line: everything from pāda 1 — the drawn-out cries, the lotus scent, the kindness to the body, the coaxing — has been waiting for the noun it belongs to. Mallinātha even asks why the river is named at all and answers शिप्राग्रहणं शैत्यद्योतनार्थम्, “the Śiprā is mentioned to let the coolness be felt”: a wind off the water is a cool wind, and that coolness is the point at daybreak.
శిప్రావాతః, “శిప్రానది గాలి”, శ్లోకమంతటికి కర్త, కాళిదాసు దీన్ని చివరిపాదందాకా ఆపి ఉంచుతాడు: మొదటిపాదం నుండీ — పొడిగిన కేకలు, కమలపరిమళం, శరీరానికి హితం, బతిమాలుట — అన్నీ ఏ నామానికి చెందునో ఆ నామంకోసం వేచియుంటాయి. నదిని ఎందుకు పేర్కొన్నాడో మల్లినాథుడే అడిగి, శిప్రాగ్రహణం శైత్యద్యోతనార్థమ్ అంటాడు — “శిప్ర పేరు చల్లదనాన్ని తెలుపటానికే”: నీటిపైనుండి వచ్చే గాలి చల్లనిది, ఆ చల్లదనమే ఉదయవేళ ముఖ్యం.
a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular
प्रियतमः
printed प्रियतम
प्रियतम, the superlative of प्रिय
the dearest of them — Mallinātha glosses वल्लभः. The printed प्रियतम is the visarga lost before the इ of इव
a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | प्रियतमः | प्रियतमौ | प्रियतमाः |
| द्वितीया | प्रियतमम् | प्रियतमौ | प्रियतमान् |
| तृतीया | प्रियतमेन | प्रियतमाभ्याम् | प्रियतमैः |
| चतुर्थी | प्रियतमाय | प्रियतमाभ्याम् | प्रियतमेभ्यः |
| पञ्चमी | प्रियतमात् | प्रियतमाभ्याम् | प्रियतमेभ्यः |
| षष्ठी | प्रियतमस्य | प्रियतमयोः | प्रियतमानाम् |
| सप्तमी | प्रियतमे | प्रियतमयोः | प्रियतमेषु |
| सम्बोधन | प्रियतम | प्रियतमौ | प्रियतमाः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + स्
8.2.66ससजुषो रुः
राम + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
अव्यय
इव
इव
like — and everything said of the wind has been said so that it can be said of the man too. Mallinātha marks the second sense at each word as he passes it: अन्यत्र, in the other reading
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय
a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular
प्रार्थनाचाटुकारः
कार, from √कृ with अण्
maker — Mallinātha names the affix, अण् in the sense of the object, which is what turns "makes coaxing talk" into a word for the man who does it
a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | कारः | कारौ | काराः |
| द्वितीया | कारम् | कारौ | कारान् |
| तृतीया | कारेण | काराभ्याम् | कारैः |
| चतुर्थी | काराय | काराभ्याम् | कारेभ्यः |
| पञ्चमी | कारात् | काराभ्याम् | कारेभ्यः |
| षष्ठी | कारस्य | कारयोः | काराणाम् |
| सप्तमी | कारे | कारयोः | कारेषु |
| सम्बोधन | कार | कारौ | काराः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + स्
8.2.66ससजुषो रुः
राम + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
प्रार्थनाचाटुकारः, “coaxing for what it wants”, names what the wind is asking for. चाटु is “sweet, wheedling talk”, कार (from √कृ with the affix अण् in the sense of the object) is “the maker of it”, and प्रार्थना is the asking — which Mallinātha reads as an asking for love, प्रार्थना सुरतस्य याञ्चा. So the wind is like a man who uses sweet words to be taken back to bed. Mallinātha reports and rejects a rival reading here, and it is the crux of the verse: another commentator took the lover to be one placating a खण्डिता, a woman angry that he spent the night elsewhere. Mallinātha answers that such a woman has had no night with him, so she has no सुरतग्लानि, no love-weariness, for the wind to take away; sweet talk meant to calm a present anger cannot undo a tiredness that never happened. The fancy — a wind that does what a returning lover does — is what fits.
ప్రార్థనాచాటుకారః, “కోరుకున్నదానికై బతిమాలుతూ”, వాయువు ఏమి అడుగుతున్నదో చెబుతుంది. చాటు అంటే తీయని, ముద్దుమాటలు; కార (√కృ కు కర్మార్థంలో అణ్ ప్రత్యయంతో) ఆ మాటలు పలికేవాడు; ప్రార్థన అంటే యాచన — దీన్ని మల్లినాథుడు సురతయాచనగా చదువుతాడు, ప్రార్థనా సురతస్య యాఞ్చా. కావున వాయువు మరల శయ్యకు చేరటానికి తీయమాటలాడే మగవానివంటిది. ఇక్కడ మల్లినాథుడు ఒక ప్రత్యర్థి చదువును తెచ్చి తిరస్కరిస్తాడు, అదే శ్లోకపు మర్మం: మఱో వ్యాఖ్యాత ఆ ప్రియుని ఖండితను — రేయి వేఱెక్కడో గడిపెనని కోపించిన స్త్రీని — బుజ్జగించేవానిగా తీసుకున్నాడు. అట్టి స్త్రీకి అతనితో రేయే గడవలేదు గావున తీర్చదగిన సురతగ్లాని లేదు; ప్రస్తుత కోపాన్ని చల్లార్చే మాటలు జరగని బడలికను తీర్చలేవు అని మల్లినాథుడు జవాబిస్తాడు. కావున ప్రియుడు చేసేదాన్ని చేసే వాయువు అనే ఉత్ప్రేక్షయే సరిపోతుంది.
३अन्वयthe words in prose order
यत्र · प्रत्यूषेषु · सारसानाम् · पटु · मदकलम् · कूजितम् · दीर्घीकुर्वन् · स्फुटितकमलामोदमैत्रीकषायः · अङ्गानुकूलः · प्रार्थनाचाटुकारः · शिप्रावातः · प्रियतमः · इव · स्त्रीणाम् · सुरतग्लानिम् · हरति
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, whose commentary is written as anvaya“yatra viśālāyāṃ pratyūṣeṣvaharmukheṣu … kūjitaṃ rutaṃ dīrghīkurvan … priyatamo vallabha iva strīṇāṃ surataglāniṃ … harati”
the dependency structure
हरति · क्रिया — takes away, नुदति; the main verb, and Mallinātha reads the whole verse toward it: the wind does what a returning lover does
शिप्रावातः · कर्ता — the wind off the Śiprā, the subject the whole verse has been waiting for; Mallinātha names the river to let the coolness be felt, शिप्राग्रहणं शैत्यद्योतनार्थम्
दीर्घीकुर्वन् · drawing out — a present participle agreeing with the wind, विस्तारयन्; the cry carries as far as the wind blows
कूजितम् · कर्म — the cry, रुतम्, what the wind draws out
सारसानाम् · षष्ठी — of the sāras cranes, or else geese; Mallinātha will not settle the bird
पटु · agreeing with कूजितम् — clear and carrying, प्रस्फुटम्
मदकलम् · agreeing with कूजितम् — soft and slurred with desire, मदेनाव्यक्तमधुरम्; it stands beside पटु and says the opposite
स्फुटितकमलामोदमैत्रीकषायः · agreeing with the wind — scented from the friendship it strikes up with the opened lotuses, and in the other reading smelling of bodies pressed together
अङ्गानुकूलः · agreeing with the wind — easy on the body, गात्रसुखस्पर्शः, and in the other reading the one who kneads the limbs
प्रार्थनाचाटुकारः · agreeing with the wind — coaxing for what it wants; the asking is an asking for love, प्रार्थना सुरतस्य याञ्चा
सुरतग्लानिम् · कर्म — the night's weariness, सम्भोगखेदम्, what the wind takes away
स्त्रीणाम् · षष्ठी — of the women there
प्रियतमः · उपमान — the way their dearest man does; the comparison the whole verse is built for, वल्लभः
इव · like — the mark of the fancy, उत्प्रेक्षा
यत्र · where — in Viśālā, यत्र विशालायाम्; the word the coming verses all hang from
प्रत्यूषेषु · अधिकरण — at every daybreak, अहर्मुखेषु; a plural because it happens each morning, not once
uncheckedMallinātha’s Sañjīvinī for the anvaya and the reading; the Telugu drawn from Vedam Venkataraya Sastri’s Āndhra Meghasandeśam and the Bālānandinī
४भावार्थthe sense of the whole
Where at daybreak the wind off the Śiprā draws out the cranes' cry — carrying and slurred with desire at once — and comes scented from the friendship it has struck up with the opened lotuses, and is kind to the body, and coaxes for what it wants: it takes the night's weariness from the women there, the way their dearest man does.
uncheckedthe reader's reading, following Mallinātha's gloss
Where at daybreak the wind off the Śiprā draws out the cranes' cry — carrying and slurred with desire at once — and comes scented from the friendship it has struck up with the opened lotuses, and is kind to the body, and coaxes for what it wants: it takes the night's weariness from the women there, the way their dearest man does.
ఆ విశాలానగరంలో ప్రభాతవేళల శిప్రానది చల్లగాలి — సారసపక్షుల (లేక హంసల) కేకను, పటువూ మదముచే అవ్యక్తమధురమూ ఐన దాన్ని, గాలి పోయినంతదూరం పొడిగిస్తూ, వికసించిన కమలాల పరిమళాన్ని వెదజల్లుతూ, శరీరానికి హితమై, మరల కోరుతూ ముద్దుమాటలాడుతూ — స్త్రీల రాత్రి సురతగ్లానిని తీరుస్తుంది; సరిగ్గా ప్రియతముడు ప్రభాతాన చాటువచనాలతో మరల సురతం కోరి, పూర్వసురతపు విమర్దపరిమళము గలవాడై, గాఢాలింగనాలతో ఆ బడలికను పోగొట్టి స్త్రీని మరల చేరినట్లే.
५अलंकारthe figure
उत्प्रेक्षा — The figure of fancy: one thing is imagined as being another, and the imagining is marked as an imagining rather than asserted.
Mallinātha names it while turning down somebody else's reading, and the argument is worth having in full. Another commentator took प्रार्थनाचाटुकारः to mean a lover coaxing a woman he has slighted — the खण्डिता of the handbooks, whom he quotes the Daśarūpaka to define. Mallinātha answers that such a woman has had no night with him, so there is no weariness of love-making to take away, and that talk meant to calm a present anger cannot undo a tiredness that has not happened yet. So the fancy, and not the type-heroine, is what fits: सुरतग्लानिं हरति has to be about a wind doing what a lover does. The mark in the verse is इव.
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī““prārthanācāṭukāraḥ” ityatra “khaṇḍitanāyikānunītā” iti vyākhyāne surataglāniharaṇaṃ na sambhavati | tasyāḥ pūrvaṃ suratābhāvāt … ityutprekṣaivocitā vivekinām”