मेघदूतम् — कालिदास

मेघदूतम् · कालिदास · 1.34

उज्जयिनी · the terraces, and the road forgotten

जालोद्गीर्णैरुपचितवपुः केशसंस्कारधूपैः

जा

लो

द्गी

र्णै

रु

प

चि

त

व

पुः

के

श

सं

स्का

र

धू

पैः

बन्धुप्रीत्या भवनशिखिभिर्दत्तनृत्त्योपहारः

ब

न्धु

प्री

त्या

भ

व

न

शि

खि

भि

र्द

त्त

नृ

त्त्यो

प

हा

रः

हर्म्येष्वस्याः कुसुमसुरभिष्वध्वखेदं नयेथा

ह

र्म्ये

ष्व

स्याः

कु

सु

म

सु

र

भि

ष्व

ध्व

खे

दं

न

ये

था

लक्ष्मीं पश्यंल्ललितवनितापादरागाङ्कितेषु

ल

क्ष्मीं

प

श्यं

ल्ल

लि

त

व

नि

ता

पा

द

रा

गा

ङ्कि

ते

षु

वृत्तविचारthe metre, syllable by syllable

pāda a

जाguruits long vowel आ
लोguruits long vowel ओ
द्गीguruits long vowel ई
र्णैguruits long vowel ऐ
रुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
पlaghuits short vowel, with a single consonant after it
चिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तlaghuits short vowel, with a single consonant after it
वlaghuits short vowel, with a single consonant after it
पुःguruthe visarga it carries
केguruits long vowel ए
शlaghuits short vowel, with a single consonant after it
संguruthe anusvāra it carries
स्काguruits long vowel आ
रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
धूguruits long vowel ऊ
पैःguruthe visarga it carries

yati after 4 — it falls inside the compound जालोद्गीर्णैः
yati after 10 — a word ends here — जालोद्गीर्णैरुपचितवपुः

pāda b

बguruthe conjunct न्ध that follows it
न्धुguruthe conjunct प्र that follows it
प्रीguruits long vowel ई
त्याguruits long vowel आ
भlaghuits short vowel, with a single consonant after it
वlaghuits short vowel, with a single consonant after it
नlaghuits short vowel, with a single consonant after it
शिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
खिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
भिguruthe conjunct र्द that follows it
र्दguruthe conjunct त्त that follows it
त्तlaghuits short vowel, with a single consonant after it
नृguruthe conjunct त्त्य that follows it
त्त्योguruits long vowel ओ
पlaghuits short vowel, with a single consonant after it
हाguruits long vowel आ
रःguruthe visarga it carries

yati after 4 — a word ends here — बन्धुप्रीत्या
yati after 10 — it falls inside the compound भवनशिखिभिः

pāda c

हguruthe conjunct र्म्य that follows it
र्म्येguruits long vowel ए
ष्वguruthe conjunct स्य that follows it
स्याःguruthe visarga it carries
कुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
सुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
मlaghuits short vowel, with a single consonant after it
सुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
भिguruthe conjunct ष्व that follows it
ष्वguruthe conjunct ध्व that follows it
ध्वlaghuits short vowel, with a single consonant after it
खेguruits long vowel ए
दंguruthe anusvāra it carries
नlaghuits short vowel, with a single consonant after it
येguruits long vowel ए
थाguruits long vowel आ

yati after 4 — a word ends here — हर्म्येष्वस्याः
yati after 10 — it falls inside the compound कुसुमसुरभिषु

pāda d

लguruthe conjunct क्ष्म that follows it
क्ष्मींguruthe anusvāra it carries
पguruthe conjunct श्य that follows it
श्यंguruthe anusvāra it carries
ल्लlaghuits short vowel, with a single consonant after it
लिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तlaghuits short vowel, with a single consonant after it
वlaghuits short vowel, with a single consonant after it
निlaghuits short vowel, with a single consonant after it
ताguruits long vowel आ
पाguruits long vowel आ
दlaghuits short vowel, with a single consonant after it
राguruits long vowel आ
गाguruits long vowel आ
ङ्किlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तेguruits long vowel ए
षुlaghuits short vowel — light on its own, though the pāda ends here

yati after 4 — it falls inside पश्यन्
yati after 10 — it falls inside the compound ललितवनितापादरागाङ्कितेषु

सन्धिrecovering the words from the sound

जालोद्गीर्णैः + उपचितवपुः → जालोद्गीर्णैरुपचितवपुः
ः + उ
no rule named — the builder's table does not hold this change
भवनशिखिभिः + दत्तनृत्त्योपहारः → भवनशिखिभिर्दत्तनृत्त्योपहारः
ः + द्
no rule named — the builder's table does not hold this change
हर्म्येषु + अस्याः → हर्म्येष्वस्याः
उ + अ
6.1.77
कुसुमसुरभिषु + अध्वखेदम् → कुसुमसुरभिष्वध्वखेदं
उ + अ
6.1.77
नयेथाः + लक्ष्मीम् → नयेथा
ः + ल्
8.3.17 · 8.3.22
लक्ष्मीम् + पश्यन् → लक्ष्मीं
म् + प्
8.3.23 · 8.4.59
पश्यन् + ललितवनितापादरागाङ्कितेषु → पश्यंल्ललितवनितापादरागाङ्कितेषु
न् + ल्
8.4.60
जाल + उद्गीर्ण → जालोद्गीर्णैः
अ + उ → ओ · falls inside the syllable लो
6.1.87
उपचित + वपुस् → उपचितवपुः
अ + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
केश + संस्कार → केशसंस्कारधूपैः
अ + स्
no rule named — the builder's table does not hold this change
संस्कार + धूप → केशसंस्कारधूपैः
अ + ध्
no rule named — the builder's table does not hold this change
बन्धु + प्रीति → बन्धुप्रीत्या
उ + प्
no rule named — the builder's table does not hold this change
भवन + शिखिन् → भवनशिखिभिः
अ + श्
no rule named — the builder's table does not hold this change
दत्त + नृत्त्य → दत्तनृत्त्योपहारः
अ + न्
no rule named — the builder's table does not hold this change
नृत्त्य + उपहार → दत्तनृत्त्योपहारः
अ + उ → ओ · falls inside the syllable त्त्यो
6.1.87
कुसुम + सुरभि → कुसुमसुरभिषु
अ + स्
no rule named — the builder's table does not hold this change
अध्वन् + खेद → अध्वखेदम्
न् + ख्
8.2.7
ललित + वनिता → ललितवनितापादरागाङ्कितेषु
अ + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
वनिता + पाद → ललितवनितापादरागाङ्कितेषु
आ + प्
no rule named — the builder's table does not hold this change
पाद + राग → ललितवनितापादरागाङ्कितेषु
अ + र्
no rule named — the builder's table does not hold this change
राग + अङ्कित → ललितवनितापादरागाङ्कितेषु
अ + अ → आ · falls inside the syllable गा
6.1.101

The stanza's joins are the two everyday outcomes, visarga before a voiced sound and short vowels meeting. जालोद्गीर्णैरुपचितवपुः and भवनशिखिभिर्दत्त- turn a visarga to र् before a vowel or a voiced consonant: जालोद्गीर्णैः + उपचित-, भवनशिखिभिः + दत्त-. हर्म्येष्वस्याः and कुसुमसुरभिष्वध्वखेदं are the उ of the locative plural going to व् before a vowel (Pāṇini 6.1.77): हर्म्येषु + अस्याः, कुसुमसुरभिषु + अध्वखेदम्. नयेथा लक्ष्मीं loses a visarga before ल् (8.3.17, 8.3.22): नयेथाः + लक्ष्मीम् prints नयेथा. And पश्यंल्ललितवनिता- shows न् before ल् becoming a nasalised ल् (ल्ँ), the न् of पश्यन् assimilating to the following ल.

ఈ శ్లోకపు కూడికలు రెండు నిత్యఫలితాలు — గోషధ్వని ముందు విసర్గ, హ్రస్వాచ్చుల కలయిక. జాలోద్గీర్ణైరుపచితవపుః, భవనశిఖిభిర్దత్త- లో అచ్చు గానీ గోషహల్లు గానీ ముందు విసర్గ ర్‌ అవుతుంది: జాలోద్గీర్ణైః + ఉపచిత-, భవనశిఖిభిః + దత్త-. హర్మ్యేష్వస్యాః, కుసుమసురభిష్వధ్వఖేదం లో సప్తమీబహువచనపు ఉ అచ్చు ముందు వ్‌ అవుతుంది (పాణిని 6.1.77): హర్మ్యేషు + అస్యాః, కుసుమసురభిషు + అధ్వఖేదమ్‌. నయేథా లక్ష్మీం లో ల్‌ ముందు విసర్గ లోపిస్తుంది (8.3.17, 8.3.22): నయేథాః + లక్ష్మీమ్‌ → నయేథా. పశ్యంల్లలితవనితా- లో ల్‌ ముందు న్‌ అనునాసిక ల్‌ (ల్ఁ) గా మారుతుంది.

Chinnaya Sūri, Bālavyākaraṇam — సంధిపరిచ్ఛేదము; vendor/balavyakaranam-sandhi.txt

कारकwhat each case is doing

केशसंस्कारधूपैः तृतीया · instrumental — करण, the instrument or cause
with जालोद्गीर्णैः
बन्धुप्रीत्या तृतीया · instrumental — हेतौ तृतीया — an instrumental of motive, not of means; ‘out of fondness’, not ‘by fondness’
The instrumental's default role is करण, the means by which a thing is done. बन्धुप्रीत्या is not the means of the dancing but its motive — the peacocks dance out of fondness, which is what makes the dancing a gift and not a trained habit. Mallinātha offers two ways to construe the fondness and does not choose: बन्धौ प्रीत्या, fondness directed at a kinsman, or बन्धुरिति प्रीत्या, fondness at the thought ‘this is a kinsman’; either way it is a cause in the instrumental.
- Mallinātha, Sañjīvinī — 1.34: bandhau prītyā bandhuriti vā prītyā
भवनशिखिभिः तृतीया · instrumental — करण, the instrument or cause
हर्म्येषु सप्तमी · locative — अधिकरण, the location
with कुसुमसुरभिषु, ललितवनितापादरागाङ्कितेषु
अस्याः षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
अध्वखेदम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
लक्ष्मीम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
पश्यन् प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent

प्रकरणानुक्रमthe rules the verse uses, by section of the abridgement

हलन्त्यम् 1.3.3 · प्रकरण 1← नयेथाः; पश्यन्; ललितवनितापादरागाङ्कितेषु
a final consonant of the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a final consonant (हल्) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it, and drops by 1.3.9. So the personal ending तिप् contributes only ति, the प् marking it, and क्तवतु leaves क्तवत् with the उ nasalized and the last letter both gone. Final त्, स् and म् of a case or personal ending are exempt (1.3.4).
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అంత్యంగా ఉన్న హల్లు (హల్) ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది వస్తువును గుర్తించే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు, 1.3.9 చేత లోపిస్తుంది. కాబట్టి తిప్ నుండి తి మాత్రమే మిగులుతుంది, ప్ ఇత్తు. విభక్తి/తిఙ్ ప్రత్యయాల అంత్య త్, స్, మ్ మాత్రం ఇత్తు కావు (1.3.4). అనునాసిక అచ్చు ఇత్తు (1.3.2) కి జోడీ.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.3 हलन्त्यम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तस्य लोपः 1.3.9 · प्रकरण 1← जालोद्गीर्णैः; केशसंस्कारधूपैः; दत्तनृत्त्योपहारः; नयेथाः; पश्यन्; ललितवनितापादरागाङ्कितेषु
an it-marker drops
What has been named an it-marker (इत्) is then elided (लोप). The tag has done its work — naming the suffix, and conditioning or blocking some operation — and leaves no sound behind. So the उ marked in सुँ, the ट् of टा, the ङ् of ङे ङसि ङस् ङि, and the प् of सुप् are all gone before the ending is attached.
ఇత్సంజ్ఞగా గుర్తించబడినది (इत्) తరువాత లోపిస్తుంది. ఆ గుర్తు తన పని ముగించుకుంది — ప్రత్యయానికి పేరుపెట్టడం, ఏదో కార్యాన్ని కలిగించడమో ఆపడమో — ఏ ధ్వనీ మిగలదు. सुँ లోని ఉ, टा లోని ట్, ङे ङसि ङस् ङि లోని ङ్, सुप् లోని ప్ అన్నీ ప్రత్యయం చేరేముందు పోతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.9 तस्य लोपः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 3 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुप्तिङन्तं पदम् 1.4.14 · प्रकरण 1← जालोद्गीर्णैः; नयेथाः; पश्यन्; ललितवनितापादरागाङ्कितेषु
a form ending in a case ending (सुप्) or a verb ending (तिङ्) is a पद, a finished word
A form that ends in a nominal case ending — one of the twenty-one सुप् endings 4.1.2 lists — or in a verbal personal ending — one of the eighteen तिङ् endings — is named पद, a complete word. The name is what a great many rules wait on: the visarga rules, the final-consonant rules and the anusvāra rule all apply only "in a पद" or "at the end of a पद". So राम is not yet a पद, but राम + स् is; and चक्रे is a पद once the ending ए is on. Every word the poem carries reaches this name before its word-final changes can fire.
నామవాచక విభక్తి ప్రత్యయంతో — 4.1.2 చెప్పే ఇరవై ఒక్క సుప్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — లేదా క్రియా పురుష ప్రత్యయంతో — పద్దెనిమిది తిఙ్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — అంతమయ్యే రూపానికి పద సంజ్ఞ. ఈ సంజ్ఞ మీదే ఎన్నో సూత్రాలు ఆధారపడతాయి: విసర్గ సూత్రాలు, పదాంత హల్లు సూత్రాలు, అనుస్వార సూత్రం అన్నీ "పదంలో" లేదా "పదాంతంలో" మాత్రమే పనిచేస్తాయి. రామ ఇంకా పదం కాదు; రామ + స్ పదం; చక్రే ప్రత్యయం ఏ చేరాక పదం. కావ్యంలోని ప్రతి పదం తన పదాంత మార్పులకు ముందు ఈ సంజ్ఞను చేరుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.14 सुप्तिङन्तं पदम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 14 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
भूवादयो धातवः 1.3.1 · प्रकरण 2← जालोद्गीर्णैः; नयेथाः; पश्यन्; ललितवनितापादरागाङ्कितेषु
the words beginning with भू, listed in the Dhātupāṭha, are called धातु (roots)
The action-denoting words listed in the Dhātupāṭha — the root-list that opens with भू "to be" — are named धातु, roots. A धातु is the action-base from which every finite verb and every कृत् (primary derivative) form is built. It is the rule that stands at the head of every verb chain in the poem: चक्रे begins as the root डुकृञ्, जगाम as गम्, प्रमत्तः as मद्. Nothing is conjugated or turned into a participle until it first bears this name.
ధాతుపాఠంలో — భూ "ఉండటం" తో మొదలయ్యే ధాతువుల జాబితాలో — ఉన్న క్రియావాచక శబ్దాలకు ధాతు సంజ్ఞ. ధాతువు అంటే క్రియాధారం; దానినుండే ప్రతి తిఙంత క్రియా, ప్రతి కృదంత (ప్రాథమిక వ్యుత్పన్న) రూపం పుడతాయి. కావ్యంలోని ప్రతి క్రియా గొలుసుకు ఇది శిరస్సు: చక్రే డుకృఞ్ ధాతువుగా, జగామ గమ్ గా, ప్రమత్తః మద్ గా మొదలవుతాయి. ఈ సంజ్ఞ చేరకముందు ఏదీ రూపం దాల్చదు, కృదంతం కాదు.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.1 भूवादयो धातवः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 36 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपदेशेऽजनुनासिक इत् 1.3.2 · प्रकरण 2← जालोद्गीर्णैः; केशसंस्कारधूपैः; दत्तनृत्त्योपहारः; नयेथाः; पश्यन्; ललितवनितापादरागाङ्कितेषु
a nasalized vowel in the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a vowel pronounced with nasal resonance (anunāsika) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it. The उ of सुँ and of रुँ is such a vowel, so it is a marker and drops (by 1.3.9). This is why the nominative-singular ending सुँ contributes only स्, and रुँ leaves only र्.
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అనునాసికంగా ఉచ్చరించే అచ్చు ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది ఆ వస్తువుకు పేరుపెట్టే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు. सुँ, रुँ లోని ఉ అలాంటి అచ్చే; కాబట్టి అది ఇత్తు, లోపిస్తుంది (1.3.9). అందుకే ప్రథమైకవచన ప్రత్యయం సుँ నుండి స్ మాత్రమే, రుँ నుండి ర్ మాత్రమే మిగులుతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.2 उपदेशेऽजनुनासिक इत्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 28 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
प्रादयः 1.4.58 · प्रकरण 2← जालोद्गीर्णैः
प्र and the rest of the prefix list are called निपात (particles)
The words प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, नि, वि, उद् and the rest of the प्रादि list are named निपात — indeclinable particles. Joined to a root they are the upasargas, the verbal prefixes that turn or deepen its sense: प्र + मद् gives प्रमद् "be heedless, be carried away", the base of प्रमत्तः, and उद् + स्था gives उत्था "rise". Because the prefix is a particle held before the root, the corpus writes it into the word, and the derivation names this rule when it puts the prefix on.
ప్ర, పరా, అప, సమ్, అను, అవ, ని, వి, ఉద్ మొదలైన ప్రాది గణపు శబ్దాలకు నిపాత సంజ్ఞ — అవి అవ్యయాలు (వికారం లేని పదాలు). ధాతువుకు చేరినప్పుడు అవే ఉపసర్గలు, ధాతువు అర్థాన్ని తిప్పే లేదా లోతు చేసే క్రియా ఉపసర్గలు: ప్ర + మద్ → ప్రమద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం, పరవశం కావటం", ఇది ప్రమత్తః కు ఆధారం; ఉద్ + స్థా → ఉత్థా "లేవటం". ఉపసర్గ ధాతువు ముందు నిలిచే నిపాతం కావటాన కార్పస్ దాన్ని పదంలోనే రాస్తుంది, గొలుసు ఉపసర్గను చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.58 प्रादयः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 54 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपसर्गाः क्रियायोगे 1.4.59 · प्रकरण 2← जालोद्गीर्णैः
प्र and the rest, joined to a verb, are called उपसर्ग (preverbs)
The प्रादि particles (प्र, सम्, उद्, नि, वि and the rest, named निपात by the previous rule) are called उपसर्ग — "preverbs" — when they stand in construction with a verb (क्रियायोग, "joined to an action"). Away from a verb the same words keep only their निपात name; before a root they are the prefix that turns its sense. प्र before मद् "be heedless" gives the प्रमद् of प्रमत्तः, and उद् before पत् "fall, fly" gives the उत्पत् of उत्पत. The derivation names this rule where it sets the prefix on the root.
ప్రాది నిపాతాలు (ప్ర, సమ్, ఉద్, ని, వి మొదలైనవి — ముందటి సూత్రం వీటికి నిపాత సంజ్ఞ ఇచ్చింది) క్రియతో కలిసి నిలిచినప్పుడు (క్రియాయోగం) వాటికి ఉపసర్గ సంజ్ఞ. క్రియ లేకుంటే అవే శబ్దాలు కేవలం నిపాతాలుగా నిలుస్తాయి; ధాతువు ముందు నిలిస్తే అర్థాన్ని తిప్పే ఉపసర్గలు. మద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం" ముందు ప్ర → ప్రమత్తః లోని ప్రమద్; పత్ "పడటం, ఎగరటం" ముందు ఉద్ → ఉత్పత లోని ఉత్పత్. గొలుసు ఉపసర్గను ధాతువుకు చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.59 उपसर्गाः क्रियायोगे
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 35 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
इको यणचि 6.1.77 · प्रकरण 2← बन्धुप्रीत्या; हर्म्येषु + अस्याः; कुसुमसुरभिषु + अध्वखेदम्
इक् becomes यण् before a dissimilar vowel
A simple vowel of the इक् set — इ उ ऋ ऌ — becomes the matching semivowel यण् — य् व् र् ल् — when a dissimilar vowel follows: इति + अत्र → इत्यत्र, मधु + अरि → मध्वरि, धातृ + अंशः → धात्रंशः. This is the commonest vowel sandhi, the point where two words or a stem and its ending run together.
ఇక్ (ఇ ఉ ఋ ఌ) అచ్చు, భిన్నమైన అచ్చు పరమైనప్పుడు దానికి సవర్ణమైన యణ్ (య్ వ్ ర్ ల్) అవుతుంది: ఇతి + అత్ర → ఇత్యత్ర, మధు + అరి → మధ్వరి, ధాతృ + అంశః → ధాత్రంశః. రెండు పదాలు గానీ, ప్రాతిపదిక-ప్రత్యయాలు గానీ కలిసే అత్యంత సామాన్య అచ్‌సంధి ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.77 इको यणचि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 15 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
एचोऽयवायावः 6.1.78 · प्रकरण 2← नयेथाः
एच् becomes अय्, अव्, आय् or आव् before a vowel
A diphthong of the एच् set — ए ओ ऐ औ — becomes अय् अव् आय् आव् respectively when a vowel follows: ने + अनम् → नयनम्, भो + अति → भवति, नै + अकः → नायकः, पौ + अकः → पावकः. So a word that looks to end in a diphthong shows a semivowel before the next vowel.
ఏచ్ (ఏ ఓ ఐ ఔ) అచ్చు, అచ్చు పరమైనప్పుడు వరుసగా అయ్, అవ్, ఆయ్, ఆవ్ అవుతుంది: నే + అనమ్ → నయనమ్, భో + అతి → భవతి, నై + అకః → నాయకః, పౌ + అకః → పావకః. కాబట్టి సంధ్యక్షరాంతంగా కనిపించే పదం, పర అచ్చు ముందు అంతస్థను చూపుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.78 एचोऽयवायावः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 22 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आद्गुणः 6.1.87 · प्रकरण 2← नयेथाः; जाल + उद्गीर्ण; नृत्त्य + उपहार
a followed by i/u/ṛ becomes the guṇa vowel e/o/ar
When a final अ or आ is followed by a simple vowel इ उ or ऋ, the two together become the corresponding guṇa vowel — ए, ओ, or अर् — as one sound, a single substitution for both. So राम + इन (from टा) gives the ए of रामेण, and पुण्य + उदक gives the ओ of पुण्योदक. It is the guṇa-sandhi a student meets first.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఇ ఉ ఋ (సామాన్య అచ్చు) వస్తే, రెండూ కలిసి గుణమవుతాయి — ఏ, ఓ, అర్ — ఒకే ధ్వనిగా (ఏకాదేశం). రామ + ఇన (టా నుండి) → రామేణ లోని ఏ; పుణ్య + ఉదక → పుణ్యోదక లోని ఓ. విద్యార్థి మొదట కలిసే గుణసంధి ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.87 आद्गुणः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 27 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the guṇa sandhi
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वृद्धिरेचि 6.1.88 · प्रकरण 2← जालोद्गीर्णैः; केशसंस्कारधूपैः
a/ā followed by e/ai/o/au becomes the vṛddhi vowel ai/au
When a final अ or आ is followed by a vowel of the एच् set — ए, ऐ, ओ, औ — the two together become a single vṛddhi vowel, ऐ or औ. It overrides the guṇa rule: कृष्ण + एकत्वम् → कृष्णैकत्वम्, गङ्गा + ओघः → गङ्गौघः. This is the vṛddhi-sandhi.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఏచ్ వర్గపు అచ్చు — ఏ, ఐ, ఓ, ఔ — వస్తే, రెండూ కలిసి ఒకే వృద్ధ్యచ్చు (ఐ లేదా ఔ) అవుతాయి. ఇది గుణసూత్రాన్ని అపవదిస్తుంది: కృష్ణ + ఏకత్వమ్ → కృష్ణైకత్వమ్; గంగా + ఓఘః → గంగౌఘః. దీన్నే వృద్ధిసంధి అంటారు.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.88 वृद्धिरेचि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 33 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अकः सवर्णे दीर्घः 6.1.101 · प्रकरण 2← अस्याः; राग + अङ्कित
a simple vowel before a like vowel becomes the long one
When a simple vowel (अक्: अ इ उ ऋ ऌ) is followed by a vowel of the same class (savarṇa), the two become the single long vowel of that class — अ/आ + अ/आ → आ, इ/ई + इ/ई → ई, and so on. So स्व + अधिकार → स्वाधिकार. This is dīrgha-sandhi.
అక్ (అ ఇ ఉ ఋ ఌ) తరువాత దానికి సవర్ణమైన అచ్చు వస్తే, రెండూ కలిసి ఆ వర్గపు దీర్ఘమవుతాయి — అ/ఆ + అ/ఆ → ఆ, ఇ/ఈ + ఇ/ఈ → ఈ, ఇలా. స్వ + అధికార → స్వాధికార. ఇది దీర్ఘసంధి.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.101 अकः सवर्णे दीर्घः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 42 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the dīrgha sandhi
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
संयोगान्तस्य लोपः 8.2.23 · प्रकरण 2← पश्यन्
a word-final conjunct loses its last consonant
A word-final conjunct loses its last consonant. When a strong stem like भवान्त् stands at the end of a pada, the final त् of the न्त् cluster drops, giving भवान्. It is the rule that trims a final cluster down to one consonant.
పదాంత సంయుక్తాక్షరం తన చివరి హల్లును కోల్పోతుంది. భవాన్త్ వంటి బలమైన శబ్దం పదాంతమైనప్పుడు న్త్ సంయుక్తపు చివరి త్ లోపించి భవాన్ వస్తుంది. పదాంత సంయుక్తాన్ని ఒకే హల్లుకు తగ్గించే సూత్రమిది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.23 संयोगान्तस्य लोपः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 20 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
झलां जशोऽन्ते 8.2.39 · प्रकरण 3← जालोद्गीर्णैः
a word-final झल् becomes the corresponding जश् (voiced unaspirate)
At the end of a word, a झल् consonant — a stop or sibilant — is replaced by the corresponding जश्, a voiced unaspirated stop (ग् ज् ड् द् ब्). So a word-final त् may be written द् (वाक् beside वाग्, षष् beside षड्). At a pause it can revert to त् (8.4.56), and before a voiceless sound it stays voiceless (8.4.55 खरि च); so अधिकारात् before प्र keeps its त्.
పదాంతంలో ఝల్ (స్పర్శ లేదా ఊష్మ) హల్లుకు దాని జశ్ — ఘోష అల్పప్రాణ స్పర్శం (గ్ జ్ డ్ ద్ బ్) — ఆదేశం. పదాంత త్ ను ద్ గా రాయవచ్చు (వాక్/వాగ్, షష్/షడ్). విరామంలో మళ్లీ త్ కావచ్చు (8.4.56); అఘోషం ముందు అఘోషంగానే ఉంటుంది (8.4.55 ఖరి చ) — అధికారాత్ ప్ర ముందు త్ గానే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.39 झलां जशोऽन्ते
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 67 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.2, स्वाधिकारात्
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8.3.15 · प्रकरण 3← जालोद्गीर्णैः; केशसंस्कारधूपैः; भवनशिखिभिः; दत्तनृत्त्योपहारः; अस्याः; नयेथाः
र् becomes visarga before a खर् consonant or at a pause
A रेफ (र्) at the end of a word becomes visarga (ः) before a खर् consonant — the voiceless stops and the sibilants — or at a pause (avasāna). It is the last step of every nominative singular: यक्ष + र् becomes यक्षः. The visarga of भर्तुः is the same thing, the र् that came with the ṛ-stem's ending surfacing before the pause.
పదాంతంలోని రేఫ (ర్) ఖర్ హల్లు ముందు — అఘోష స్పర్శలు, ఊష్మలు — గాని, విరామం (అవసానం) దగ్గర గాని విసర్గ (ః) అవుతుంది. ప్రతి ప్రథమా ఏకవచనపు చివరి మెట్టు ఇదే: యక్ష + ర్ → యక్షః. భర్తుః లోని విసర్గ కూడా ఋకారాంత శబ్దపు ర్ ఇలాగే విరామం ముందు పైకి రావడమే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 93 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः and भर्तुः prakriyās
- docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः and भर्तुः derivations
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
मोऽनुस्वारः 8.3.23 · प्रकरण 3← लक्ष्मीम् + पश्यन्
a word-final म् becomes anusvāra before a consonant
A म् at the end of a word becomes anusvāra — the nasal dot ं — when a consonant follows: हरिम् + वन्दे → हरिं वन्दे "I praise Hari". The accusative singular in -म् and every word-final म् before a consonant is written this way; before a vowel or at a pause the म् itself stays. This is why the chain-check reads a final ं and a final म् as the same sound: they are one म्, shown one way or the other by what follows.
పదాంతంలోని మ్, హల్లు ముందు అనుస్వారం — ం అనే నాసిక బిందువు — గా మారుతుంది: హరిమ్ + వన్దే → హరిం వన్దే "హరిని నమస్కరిస్తాను". మ్-అంత ద్వితీయా ఏకవచనం, హల్లు ముందు వచ్చే ప్రతి పదాంత మ్ ఇలాగే రాయబడతాయి; అచ్చు ముందు గానీ విరామంలో గానీ మ్ అలాగే నిలుస్తుంది. అందుకే గొలుసు-పరీక్ష పదాంత ం ను, పదాంత మ్ ను ఒకే ధ్వనిగా చదువుతుంది: అవి ఒకే మ్, తరువాత వచ్చేదాన్ని బట్టి ఒక్కో రూపంలో చూపబడతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.23 मोऽनुस्वारः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 77 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
नश्चापदान्तस्य झलि 8.3.24 · प्रकरण 3← ललितवनितापादरागाङ्कितेषु
a non-final न् (or म्) becomes anusvāra before a झल् consonant
A न् or म् that does not stand at the end of a word becomes anusvāra before a झल् sound — a stop or a sibilant: the नुम् augment gives धनूंषि "bows", पयांसि "waters", where the न् before ष्/स् is written as the anusvāra dot. The change is inside the word; a word-final न् is left for the sandhi rules.
పదాంతంలో లేని న్ (లేదా మ్), ఝల్ హల్లు — స్పర్శం లేదా ఊష్మం — పరమైనప్పుడు అనుస్వారమవుతుంది: నుమ్ ఆగమంతో ధనూంషి "ధనుస్సులు", పయాంసి "నీళ్ళు" — ష్/స్ ముందున్న న్ అనుస్వార బిందువుగా వ్రాయబడుతుంది. ఈ మార్పు పదం లోపలిది; పదాంత న్ ను సంధి సూత్రాలకు వదులుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.24 नश्चापदान्तस्य झलि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 78 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः 8.4.58 · प्रकरण 3← ललितवनितापादरागाङ्कितेषु
an anusvāra becomes the class nasal of a following यय् consonant
An anusvāra, before a यय् sound — a class stop or a semivowel, that is anything but श् ष् स् ह् — becomes the nasal homorganic with it: सम् + कारः → सङ्कारः, अलम् + कारः → अलङ्कारः, सम् + चयः → सञ्चयः. Before श् ष् स् ह् the anusvāra stays, since those have no class nasal to match.
అనుస్వారం, యయ్ వర్ణం — వర్గ్య స్పర్శం లేదా అంతస్థ, అంటే శ్ ష్ స్ హ్ తప్ప అన్నీ — పరమైనప్పుడు దానికి సవర్ణమైన వర్గానునాసికమవుతుంది: సమ్ + కారః → సఙ్కారః, అలమ్ + కారః → అలఙ్కారః, సమ్ + చయః → సఞ్చయః. శ్ ష్ స్ హ్ ముందు సవర్ణ అనునాసికం లేదు కాబట్టి అనుస్వారమే నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 79 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वा पदान्तस्य 8.4.59 · प्रकरण 3← लक्ष्मीम् + पश्यन्
at the end of a word the homorganic-nasal substitution is optional
The previous rule (8.4.58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः) turns an अनुस्वार (the nasal hum ं) into the nasal of the following consonant's own class before a यय् consonant (any stop or semivowel but ह). This rule makes that substitution optional (वा, "or") when the अनुस्वार stands at the end of a पद, a finished word. So the prefix सम् before भृत "borne", once its म् has become अनुस्वार, may keep the class-nasal म् or the अनुस्वार: सम्भृतम् or संभृतम्. Both are correct; the chain shows the class-nasal.
ముందటి సూత్రం (8.4.58 అనుస్వారస్య యయి పరసవర్ణః) అనుస్వారాన్ని (ం అనే నాసిక ధ్వని) — యయ్ హల్లు (హ తప్ప అన్ని స్పర్శ, అంతస్థ హల్లులు) ముందు — ఆ హల్లు వర్గపు నాసికంగా మారుస్తుంది. ఈ సూత్రం, అనుస్వారం పదాంతంలో (పూర్తయిన పదపు చివర) నిలిచినప్పుడు, ఆ మార్పును వికల్పం (వా "లేదా") చేస్తుంది. కాబట్టి భృత "మోయబడిన" ముందు సమ్ ఉపసర్గపు మ్ అనుస్వారమైన తర్వాత వర్గనాసిక మ్ గా ఉండవచ్చు, లేదా అనుస్వారంగా ఉండవచ్చు: సమ్భృతమ్ లేదా సంభృతమ్. రెండూ సరైనవే; గొలుసు వర్గనాసికాన్ని చూపుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.59 वा पदान्तस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 80 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तोर्लि 8.4.60 · प्रकरण 3← पश्यन् + ललितवनितापादरागाङ्कितेषु
ससजुषो रुः 8.2.66 · प्रकरण 4← जालोद्गीर्णैः; केशसंस्कारधूपैः; भवनशिखिभिः; दत्तनृत्त्योपहारः; अस्याः; नयेथाः
a word-final स् becomes रु
The स् at the end of a word — and the word सजुष् — is replaced by रु. The उ of रु is only a marker and drops, so what is left is र्. This is why यक्ष + स् becomes यक्ष + र्, which then turns to visarga at a pause by 8.3.15: the visarga of every nominative singular is a buried स्. It also explains यक्षः + चक्रे → यक्षश्चक्रे — the स् resurfaces before च and becomes श्.
పదాంతంలోని స్ (మరియు సజుష్ శబ్దపు స్) రుగా మారుతుంది. 'రు'లోని ఉ కేవలం ఇత్‌సంజ్ఞ, అది లోపించి ర్ మాత్రమే మిగులుతుంది. కాబట్టి యక్ష + స్ → యక్ష + ర్; ఆ ర్ విరామం ముందు విసర్గ అవుతుంది (8.3.15). అందుకే ప్రతి ప్రథమా ఏకవచన విసర్గ దాగిన స్; యక్షః + చక్రే లో ఆ స్ మళ్లీ పైకి వచ్చి చకారం ముందు శ్ అవుతుంది — యక్షశ్చక్రే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.66 ससजुषो रुः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 105 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः prakriyā
- docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः derivation
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि 8.3.17 · प्रकरण 4← नयेथाः + लक्ष्मीम्
हलि सर्वेषाम् 8.3.22 · प्रकरण 4← नयेथाः + लक्ष्मीम्
सुडनपुंसकस्य 1.1.43 · प्रकरण 5← जालोद्गीर्णैः; पश्यन्
the सुट् endings of a non-neuter stem are called सर्वनामस्थान
For a stem that is not neuter (अनपुंसक), the endings of the सुट् set — सु, औ, जस् (nominative singular, dual, plural) and अम्, औट् (accusative singular, dual) — are termed सर्वनामस्थान. This name marks the "strong" cases, where a stem shows its fullest form: it is before a सर्वनामस्थान that नुम् is inserted, a vowel lengthens, and the like. प्रमत्तः "heedless" is प्रमत्त + सु, a nominative singular, so its सु is a सर्वनामस्थान.
నపుంసకం కాని (అనపుంసక) స్టెముకు, సుట్ గణపు ప్రత్యయాలు — సు, ఔ, జస్ (ప్రథమా ఏక, ద్వి, బహువచనం) మరియు అమ్, ఔట్ (ద్వితీయా ఏక, ద్వివచనం) — సర్వనామస్థాన సంజ్ఞ పొందుతాయి. ఈ సంజ్ఞ "బలమైన" విభక్తులను గుర్తిస్తుంది, అక్కడ స్టెము తన పూర్ణ రూపాన్ని చూపుతుంది: సర్వనామస్థానం ముందే నుమ్ చేరిక, స్వరదీర్ఘీకరణం మొదలైనవి జరుగుతాయి. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త" = ప్రమత్త + సు, ప్రథమా ఏకవచనం, కాబట్టి దాని సు సర్వనామస్థానం.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.43 सुडनपुंसकस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 162 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् 1.2.45 · प्रकरण 5← जालोद्गीर्णैः
a meaningful form that is neither a root nor an affix is a प्रातिपदिक (nominal base)
A form that carries meaning (अर्थवत्) and is neither a धातु (a verb root) nor a प्रत्यय (an affix) is termed प्रातिपदिक — a nominal base, the stem to which case endings are then added. This is the general definition; forms ending in a कृत् or a तद्धित affix and compounds are brought under the same name by the next rule (1.2.46). So a plain stem like मेघ "cloud" is a प्रातिपदिक on its own, while a कृत् form such as प्रमत्त reaches the name through that extension. The प्रातिपदिक is what takes the सुप् case endings.
అర్థవంతమైన (అర్థవత్), ధాతువు కాని, ప్రత్యయం కాని రూపానికి ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ — నామపదపు మూలం (స్టెమ్), దీనికే విభక్తి ప్రత్యయాలు చేరతాయి. ఇది సాధారణ నిర్వచనం; కృత్, తద్ధిత ప్రత్యయాంత రూపాలను, సమాసాలను తర్వాతి సూత్రం (1.2.46) అదే సంజ్ఞకు తెస్తుంది. కాబట్టి మేఘ "మేఘం" వంటి సాదా మూలం తనంతట తానే ప్రాతిపదికం, ప్రమత్త వంటి కృదంతం ఆ విస్తరణ వల్ల ఈ సంజ్ఞను పొందుతుంది. ప్రాతిపదికమే సుప్ విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.2.45 अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 115 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कृत्तद्धितसमासाश्च 1.2.46 · प्रकरण 5← जालोद्गीर्णैः; पश्यन्; ललितवनितापादरागाङ्कितेषु
forms ending in a कृत् or तद्धित affix, and compounds, are प्रातिपदिक too
Forms ending in a कृत् affix (a primary affix that makes a word straight from a root, like क्त in मत्त), in a तद्धित affix (a secondary affix on a noun), and समास (compounds) are also termed प्रातिपदिक — a nominal base. This extends the previous rule's definition. It is why a कृत् form such as प्रमत्त "heedless" (प्र + मद् + क्त) is itself a stem and takes case endings like any noun, and why the indeclinables श्रुत्वा "having heard" and आलिङ्ग्य "having embraced" count as nominal bases before their further treatment.
కృత్ ప్రత్యయాంత (ధాతువు నుండి నేరుగా పదం చేసే ప్రాథమిక ప్రత్యయం, మత్త లోని క్త వంటిది), తద్ధిత ప్రత్యయాంత (నామంపై గౌణ ప్రత్యయం), సమాస — వీటికి కూడా ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ, నామపదపు మూలం. ఇది ముందటి సూత్రపు నిర్వచనాన్ని విస్తరిస్తుంది. అందుకే ప్రమత్త "అజాగ్రత్త" (ప్ర + మద్ + క్త) వంటి కృదంతం తానే స్టెమ్ అయి, ఏ నామంవలెనే విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది; శ్రుత్వా "విని", ఆలింగ్య "కౌగిలించి" వంటి అవ్యయాలు కూడా తదుపరి వ్యవహారం ముందు నామపద మూలాలుగా లెక్క.
- Aṣṭādhyāyī — 1.2.46 कृत्तद्धितसमासाश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 116 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
न विभक्तौ तुस्माः 1.3.4 · प्रकरण 5← जालोद्गीर्णैः; नयेथाः
in a case or personal ending a final त-class, स् or म् is not an इत्
The previous rule 1.3.3 हलन्त्यम् makes the final consonant of an affix an इत् — a silent marker that is then dropped. This rule stops that within a विभक्ति (a case ending or a तिङ् personal ending): a final तु (the त-class: त थ द ध न), स्, or म् there is not an इत् and stays as a real letter. So the स् of the instrumental-plural ऐस् (which becomes भिस्) and the त् of a personal ending like तस् are kept, not marked away. In वन्द्यैः "with the venerable ones" the ऐस् holds its स्.
ముందటి సూత్రం 1.3.3 హలంత్యమ్ ప్రత్యయపు చివరి హల్లును ఇత్ — తొలగే మూక గుర్తు — చేస్తుంది. ఈ సూత్రం దాన్ని విభక్తి (విభక్తి ప్రత్యయం లేదా తిఙ్ పురుష ప్రత్యయం) లో ఆపుతుంది: అక్కడ చివరి తు (త-వర్గం: త థ ద ధ న), స్, మ్ ఇత్ కావు, నిజ అక్షరాలుగా నిలుస్తాయి. కాబట్టి తృతీయా బహువచనపు ఐస్ (భిస్ అయ్యేది) లోని స్, తస్ వంటి తిఙ్ ప్రత్యయపు త్ నిలుస్తాయి, గుర్తుగా తొలగవు. వంద్యైః "వందనీయులతో" లో ఐస్ తన స్ ను నిలుపుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.4 न विभक्तौ तुस्माः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 130 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
चुटू 1.3.7 · प्रकरण 5← ललितवनितापादरागाङ्कितेषु
an affix’s initial palatal or cerebral is a marker
An initial palatal (चु — च छ ज झ ञ) or cerebral (टु — ट ठ ड ढ ण) of an affix is an इत्, a marker: not part of the affix but a tag on it, and it drops. So the ट of the instrumental टा and the ठ, ढ that open other affixes are only labels, gone before the affix is added. It is one of the rules that tell a bare affix from its markers.
ప్రత్యయం మొదట ఉన్న చు (చ ఛ జ ఝ ఞ) గాని టు (ట ఠ డ ఢ ణ) గాని ఇత్తు — అంటే ప్రత్యయంలో భాగం కాక దానిపై గుర్తు మాత్రమే; అది లోపిస్తుంది. అందుకే తృతీయ ప్రత్యయమైన టా లోని ట కేవలం గుర్తు, ప్రత్యయం చేరకముందే పోతుంది. బరి ప్రత్యయాన్ని దాని గుర్తులనుండి వేరుచేసే సూత్రాల్లో ఇది ఒకటి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.7 चुटू
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 128 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लशक्वतद्धिते 1.3.8 · प्रकरण 5← जालोद्गीर्णैः; नयेथाः; पश्यन्; ललितवनितापादरागाङ्कितेषु
an affix’s initial ल्, श् or velar is a marker
In an affix that is not a taddhita (a secondary nominal affix), an initial ल्, श्, or velar (क ख ग घ ङ) is an इत्, a marker, and drops. This is why the present-participle affix शतृ adds only अत् — its श् is a tag — and why the tense-name लट् contributes no ल्.
తద్ధితం కాని ప్రత్యయం మొదట ఉన్న ల్, శ్, కవర్గం (క ఖ గ ఘ ఙ) ఇత్తులు, లోపిస్తాయి. అందుకే వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయమైన శతృ కేవలం అత్ ను చేరుస్తుంది — దాని శ్ ఒక గుర్తే — మరియు లట్ లకారంలోని ల్ ఏమీ మిగల్చదు.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.8 लशक्वतद्धिते
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 135 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् 1.4.13 · प्रकरण 5← जालोद्गीर्णैः; नयेथाः; पश्यन्; ललितवनितापादरागाङ्कितेषु
the base an affix is added to is called अङ्ग (stem) while the affix stands
Whatever an affix is prescribed after — taken with everything from that point on — is named अङ्ग, the stem, for as long as that affix is present. The name matters because a great many rules operate "on the अङ्ग": the guṇa and vṛddhi changes, the lengthenings, the augments all target the अङ्ग before its ending. So राम is the अङ्ग before a case ending, and चकृ the अङ्ग before a perfect ending — and it is on that अङ्ग that the vowel is strengthened to चकार.
ఒక ప్రత్యయం దేని తరువాత విధించబడుతుందో అది — అక్కడి నుండి ముందంతటితో సహా — ఆ ప్రత్యయం ఉన్నంత వరకు అఙ్గ, అంటే ప్రకృతి (కాండం), అని పిలవబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం, ఎందుకంటే ఎన్నో సూత్రాలు "అఙ్గం మీద" పనిచేస్తాయి: గుణ-వృద్ధి మార్పులు, దీర్ఘీకరణలు, ఆగమాలు అన్నీ ప్రత్యయం ముందు అఙ్గాన్నే లక్ష్యంగా చేసుకుంటాయి. కాబట్టి విభక్తి ముందు రామ అఙ్గం; పరోక్ష ప్రత్యయం ముందు చకృ అఙ్గం — ఆ అఙ్గం మీదే అచ్చు బలపడి చకార అవుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.13 यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 132 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वादिष्वसर्वनामस्थाने 1.4.17 · प्रकरण 5← ललितवनितापादरागाङ्कितेषु
before the case endings that are not सर्वनामस्थान — the domain for the भ and पद names
This rule opens the domain in which the भ and पद names are given: "before the सु and the rest of the case endings (the सुप्) that are not सर्वनामस्थान". The weak endings — the genitive, dative, locative and their kin — fall here, as against the strong सर्वनामस्थान endings. Within this domain the following rules decide whether the stem is called भ or पद. गतानाम् "of those gone" is गत + आम्, a genitive plural, an ending that is not सर्वनामस्थान and so within the domain.
ఈ సూత్రం భ, పద సంజ్ఞలు ఇచ్చే క్షేత్రాన్ని తెరుస్తుంది: "సర్వనామస్థానం కాని సు మొదలైన విభక్తి ప్రత్యయాల (సుప్) ముందు". బలమైన సర్వనామస్థాన ప్రత్యయాలకు ఎదురుగా, షష్ఠీ, చతుర్థీ, సప్తమీ మొదలైన బలహీన విభక్తులు ఇక్కడ వస్తాయి. ఈ క్షేత్రంలో తర్వాతి సూత్రాలు స్టెము భ యా పద అని నిర్ణయిస్తాయి. గతానామ్ "వెళ్ళినవారి" = గత + ఆమ్, షష్ఠీ బహువచనం, సర్వనామస్థానం కాని ప్రత్యయమై ఈ క్షేత్రంలోనిది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.17 स्वादिष्वसर्वनामस्थाने
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 163 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यचि भम् 1.4.18 · प्रकरण 5← जालोद्गीर्णैः
before an ending beginning with य् or a vowel, the stem is called भ
Within the domain the previous rule opened, before an ending that begins with a य् or with any vowel (यच् = य् together with the अच् vowels), the stem is termed भ. The भ name triggers the internal-sandhi rules that reshape a stem before such a weak ending. वन्द्य before ऐस् — the instrumental plural, which begins with the vowel ऐ — is a भ, on the way to वन्द्यैः "with the venerable ones".
ముందటి సూత్రం తెరిచిన క్షేత్రంలో, య్ తో గానీ ఏదైనా అచ్ (స్వరం) తో గానీ మొదలయ్యే ప్రత్యయం ముందు (యచ్ = య్ మరియు అచ్ స్వరాలు కలిపి) స్టెముకు భ సంజ్ఞ. భ సంజ్ఞ, అట్టి బలహీన ప్రత్యయం ముందు స్టెమును మార్చే అంతస్సంధి నియమాలను నడిపిస్తుంది. వంద్య, ఐస్ ముందు — తృతీయా బహువచనం, ఐ అనే స్వరంతో మొదలయ్యేది — భ, వంద్యైః "వందనీయులతో" వైపు దారిలో.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.18 यचि भम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 164 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
गतिश्च 1.4.60 · प्रकरण 5← जालोद्गीर्णैः
the same prefixes, joined to a verb, are also called गति
The same प्रादि words, joined to a verb, are termed गति ("gati") as well, beside their उपसर्ग name. The गति name is what lets a prefix compound with a following क्त्वा form into a single ल्यप् word: नि + अस् + क्त्वा becomes न्यस्य "having laid down", and उप + भुज् + क्त्वा becomes उपभुज्य "having enjoyed". The derivation names this rule where the prefix earns its गति standing.
అవే ప్రాది శబ్దాలు క్రియతో కలిస్తే, ఉపసర్గ సంజ్ఞతో పాటు, గతి సంజ్ఞ కూడా పొందుతాయి. గతి సంజ్ఞే ఉపసర్గను తర్వాతి క్త్వా-రూపంతో ఒక్క ల్యప్ పదంగా సమాసం చేయనిస్తుంది: ని + అస్ + క్త్వా → న్యస్య "ఉంచి", ఉప + భుజ్ + క్త్వా → ఉపభుజ్య "అనుభవించి". ఉపసర్గ తన గతిత్వాన్ని పొందేచోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.60 गतिश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 200 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप् 4.1.2 · प्रकरण 5← जालोद्गीर्णैः; पश्यन्; ललितवनितापादरागाङ्कितेषु
the twenty-one nominal case endings (सुप्), three to a case
This one long sūtra names, in a single run, all twenty-one nominal endings — three for each of the seven cases: सु औ जस् (nominative), अम् औट् शस् (accusative), टा भ्याम् भिस् (instrumental), ङे भ्याम् भ्यस् (dative), ङसि भ्याम् भ्यस् (ablative), ङस् ओस् आम् (genitive), ङि ओस् सुप् (locative). Every declined noun in the poem takes one of these; they are the endings 1.4.14 counts as सुप्. The set's name सुप् is the pratyāhāra formed from its first sound स and its last सुप्.
ఈ ఒక్క పొడవాటి సూత్రం ఇరవై ఒక్క నామవాచక ప్రత్యయాలను ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది — ఏడు విభక్తులకు మూడేసి: సు ఔ జస్ (ప్రథమా), అమ్ ఔట్ శస్ (ద్వితీయా), టా భ్యామ్ భిస్ (తృతీయా), ఙే భ్యామ్ భ్యస్ (చతుర్థీ), ఙసి భ్యామ్ భ్యస్ (పఞ్చమీ), ఙస్ ఓస్ ఆమ్ (షష్ఠీ), ఙి ఓస్ సుప్ (సప్తమీ). కావ్యంలోని ప్రతి విభక్తి పదం వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది; 1.4.14 వీటినే సుప్ గా లెక్కిస్తుంది. ఈ గణపు పేరు 'సుప్' — మొదటి ధ్వని స, చివరి సుప్ లతో ఏర్పడిన ప్రత్యాహారం.
- Aṣṭādhyāyī — 4.1.2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 117 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् 6.1.68 · प्रकरण 5← पश्यन्
after a consonant or a long ई/आ feminine, a bare-consonant सु/ति/सि drops
The nominative-singular सु — and the verb endings ति सि — when it would be left as a single consonant (apṛkta), is elided after a stem ending in a consonant (हल्), or after the long feminine stems in ई (ङी) or आ (आप्). So a consonant-stem masculine like राजन् loses the स् of सु. It is why महिमन्, आत्मन्, राजन् show no visible ending in the nominative singular.
ఒకే హల్లుగా మిగిలే సు (ప్రథమైకవచనం; ధాతువుల్లో తి సి), హల్లంతం తరువాత, లేదా దీర్ఘ స్త్రీలింగ ఈ (ఙీ)/ఆ (ఆప్) తరువాత లోపిస్తుంది. రాజన్ వంటి హలంత పుంలింగం సు లోని స్ ను కోల్పోతుంది. మహిమన్, ఆత్మన్, రాజన్ లకు ప్రథమైకవచనంలో ప్రత్యయం కనిపించకపోవడానికి కారణం ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.68 हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 178 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.6, महिमा
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अमि पूर्वः 6.1.107 · प्रकरण 5← अध्वखेदम्; लक्ष्मीम्
before the accusative-singular अम्, the stem vowel alone remains
When the accusative-singular ending अम् follows a word ending in अक् (a short a i u …), the single substitute for stem-vowel + अ is the pūrva, the earlier, vowel — the stem vowel wins. So हरि + अम् → हरिम्, गुरु + अम् → गुरुम्, राम + अम् → रामम्. One rule for the accusative singular of every vowel stem.
అక్కు (హ్రస్వ అ ఇ ఉ…) తరువాత అమ్ (ద్వితీయైకవచనం) పరమైతే, ప్రాతిపదిక అచ్చుకూ అ కూ ఏకాదేశం పూర్వరూపం — ప్రాతిపదిక అచ్చు నిలుస్తుంది. హరి + అమ్ → హరిమ్, గురు + అమ్ → గురుమ్, రామ + అమ్ → రామమ్. అచ్చంత శబ్దాల ద్వితీయైకవచనానికి ఒకే సూత్రం.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.107 अमि पूर्वः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 134 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.4, वसतिम्
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो भिस ऐस् 7.1.9 · प्रकरण 5← जालोद्गीर्णैः; केशसंस्कारधूपैः
after an a-stem, the instrumental plural भिस् becomes ऐस्
After an अ-stem, the instrumental-plural ending भिस् becomes ऐस्. रामैः, वृक्षैः — the -ऐः that marks “by the many”. Only a-stems do this; other stems keep भिः (हरिभिः).
అకారాంతం తరువాత తృతీయా బహువచన ప్రత్యయం భిస్ ఐస్ అవుతుంది. రామైః, వృక్షైః — “పలువురిచేత” అని తెలిపే -ఐః. ఇది అకారాంతాలకే; మిగతా శబ్దాలు భిః నిలుపుకుంటాయి (హరిభిః).
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.9 अतो भिस ऐस्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 141 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
त्यदादीनामः 7.2.102 · प्रकरण 5← अस्याः
a त्यदादि pronoun’s final becomes अ before an ending
The final sound of a त्यदादि pronoun — तद्, यद्, एतद्, इदम् and their group — becomes अ before a case-ending. तद् → त, which then goes on to सः, तम्, ते. It is the step that turns the stem into the shape the endings attach to.
త్యదాది సర్వనామం — తద్, యద్, ఏతద్, ఇదమ్ మొదలైన గణం — దాని అంత్యవర్ణం విభక్తి ముందు అ అవుతుంది. తద్ → త, అటుపైన సః, తమ్, తే అవుతుంది. ప్రత్యయాలు చేరే రూపంలోకి శబ్దాన్ని మార్చే మెట్టు ఇది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.102 त्यदादीनामः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 192 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
बहुवचने झल्येत् 7.3.103 · प्रकरण 5← हर्म्येषु; ललितवनितापादरागाङ्कितेषु
an a-stem's final अ becomes ए before a plural ending beginning in झल्
The final अ of an a-stem becomes ए before a plural ending that begins with a झल् consonant — the stops and sibilants. So राम + भ्यस् → रामेभ्यः, and राम + सु → रामे + सु → रामेषु. It is the ए across the a-stem plural: the dative and ablative in एभ्यः, the locative in एषु.
అకారాంత శబ్దపు అంత్య అ, ఝల్ (స్పర్శ, ఊష్మ) హల్లుతో మొదలయ్యే బహువచన ప్రత్యయం ముందు ఏ అవుతుంది. రామ + భ్యస్ → రామేభ్యః, రామ + సు → రామే + సు → రామేషు. అకారాంత బహువచనంలో కనిపించే ఏ (ఏభ్యః, ఏషు) ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.3.103 बहुवचने झल्येत्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 144 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.2, आश्रमेषु
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य 8.2.7 · प्रकरण 5← भवनशिखिभिः; अध्वन् + खेद
a stem-final न् drops at the end of a word
The न् at the end of a prātipadika (a stem) is elided when it stands at the end of a fully formed word (pada). So राजन् (nom. sg., once सु has gone) → राजा, आत्मन् → आत्मा, महिमन् → महिमा. What is left of the -an nouns in the nominative singular is a bare long आ.
ప్రాతిపదికాంతంలోని న్, అది పదాంతంలో నిలిస్తే లోపిస్తుంది. రాజన్ (సు పోయాక) → రాజా, ఆత్మన్ → ఆత్మా, మహిమన్ → మహిమా. అన్-అంత శబ్దాల ప్రథమైకవచనంలో మిగిలేది కేవలం దీర్ఘ ఆ.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.7 नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 179 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.6, महिमा
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आदेशप्रत्यययोः 8.3.59 · प्रकरण 5← हर्म्येषु; कुसुमसुरभिषु; ललितवनितापादरागाङ्कितेषु
स् becomes ष् in a substitute or a suffix after इण्/क् (ṣatva)
A स् that stands in a suffix or in a substitute (ādeśa) becomes the retroflex ष् when preceded by a vowel other than अ आ, or by क् or र् — the इण्-कु condition. This is ṣatva. So the locative-plural सु becomes षु after the ए of an a-stem (रामेषु) or the उ of a u-stem (गुरुषु, तरुषु). Every vowel-stem locative plural is this rule.
ప్రత్యయంలో గానీ ఆదేశంలో గానీ ఉన్న స్, అ ఆ తప్ప అచ్చు తరువాత, లేదా క్ ర్ తరువాత (ఇణ్-కు నియమం) మూర్ధన్య ష్ అవుతుంది — ఇదే షత్వం. సప్తమీ బహువచనపు సు, అకారాంతపు ఏ తరువాత (రామేషు), ఉకారాంతపు ఉ తరువాత (గురుషు, తరుషు) షు అవుతుంది. అచ్చంత శబ్దాల సప్తమీ బహువచనమంతా ఈ సూత్రమే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.59 आदेशप्रत्यययोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 149 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.2, आश्रमेषु
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सर्वनाम्नः स्याड्ढ्रस्वश्च 7.3.114 · प्रकरण 6← अस्याः
an आ-stem pronominal takes स्याट् and shortens before ङित् endings
An आप्-ending (ā-stem feminine) सर्वनाम, before a ङित् affix — the dative, ablative, genitive and locative singular — takes the स्याट् augment (an inserted स्य) and its आ shortens to अ: सर्वा → सर्व + स्यै → सर्वस्यै, सर्वस्याः, सर्वस्याम्; the genitive plural is सर्वासाम्. So the feminine pronouns सर्वा, या, सा inflect सर्वस्यै, यस्याः, तस्याः rather than the noun's रमायै, रमायाः.
ఆప్-అంత (ఆకారాంత స్త్రీలింగ) సర్వనామ శబ్దం ఙిత్ ప్రత్యయం — చతుర్థీ, పంచమీ, షష్ఠీ, సప్తమీ ఏకవచనం — ముందు స్యాట్ ఆగమం (చేర్చిన స్య) తీసుకుని, ఆకారం హ్రస్వ అ అవుతుంది: సర్వా → సర్వ + స్యై → సర్వస్యై, సర్వస్యాః, సర్వస్యామ్; షష్ఠీ బహువచనం సర్వాసామ్. కాబట్టి స్త్రీలింగ సర్వనామాలు సర్వా, యా, సా — రమాయై, రమాయాః కాక — సర్వస్యై, యస్యాః, తస్యాః గా నడుస్తాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 7.3.114 सर्वनाम्नः स्याड्ढ्रस्वश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 219 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो गुणे 6.1.97 · प्रकरण 8← अस्याः; पश्यन्
a non-final अ before a guṇa vowel merges forward (para-rūpa)
When a non-final short अ is followed by a guṇa vowel (अ, ए, ओ), the single substitute is the later vowel alone — para-rūpa, the second stands — not a guṇa of the two. It keeps a stem-final अ from doubling with an affix that opens on such a vowel, so only the affix’s vowel is heard.
అంత్యం కాని హ్రస్వ అ తరువాత గుణాచ్చు (అ, ఏ, ఓ) వస్తే, రెండింటి స్థానంలో పరమైన అచ్చు ఒక్కటే మిగులుతుంది — పరరూపం, రెండవది నిలుస్తుంది — గుణం కాదు. అలా అకారాంత శబ్దం అటువంటి అచ్చుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయంతో కలిసినప్పుడు ప్రత్యయపు అచ్చు మాత్రమే వినబడుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.97 अतो गुणे
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 273 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अत्वसन्तस्य चाधातोः 6.4.14 · प्रकरण 8← पश्यन्
the penult of an अत्- or अस्-stem lengthens before the nom. singular सु
Before the nominative-singular सु, a non-verbal stem ending in अत् (the शतृ participles, and मत्/वत् possessives) or in अस् lengthens its penult. भवत् → भवान्, धीमत् → धीमान्. With the नुम् augment already in, the strong stem भवान्त् loses its final cluster to give भवान्.
ప్రథమా ఏకవచనం సు ముందు, అత్ కారాంత (శతృ కృదంతాలు, మత్/వత్ మత్వర్థీయాలు) గాని అస్ కారాంత గాని అధాతు శబ్దపు ఉపధ దీర్ఘమవుతుంది. భవత్ → భవాన్, ధీమత్ → ధీమాన్. నుమాగమంతో బలమైన భవాన్త్ నుండి చివరి సంయుక్తాక్షరం పోయి భవాన్ వస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.4.14 अत्वसन्तस्य चाधातोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 342 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः 7.1.70 · प्रकरण 8← पश्यन्
certain stems take the नुम् augment before a strong ending
A stem with an उ-class marker (उक् — an उ, ऋ or ऌ इत्), or one that loses its न्, or अञ्च्, takes the augment नुम् (न्) before a strong (sarvanāmasthāna) case-ending. So a शतृ participle भवत् becomes भवन्त् in the strong cases: भवन्तौ, भवन्तः. It is why these stems show -अन्त्- where the ending is strong.
ఉక్-గుర్తు (ఉ, ఋ, ఌ ఇత్) గల శబ్దం, న్ లోపించే శబ్దం, లేదా అఞ్చ్ — బలమైన (సర్వనామస్థాన) విభక్తి ముందు నుమ్ (న్) ఆగమం తీసుకుంటాయి. అందుకే శతృ కృదంతం భవత్ బలమైన విభక్తుల్లో భవన్త్ అవుతుంది: భవన్తౌ, భవన్తః. ఈ శబ్దాలు బలమైన విభక్తిలో -అన్త్- చూపడానికి కారణమిదే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.70 उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 288 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
हलि लोपः 7.2.113 · प्रकरण 8← अस्याः
the द of इदम् elides before a consonant ending
Before a consonant-initial ending, the द of इदम् elides, so those forms build on the अ/ए base without it: एभिः "by these", एषु "in these", आभ्याम् "by these two", and the ablative अस्मात् "from this". The vowel-initial cases keep the इम- of 7.2.108; the consonant cases drop straight to the pronoun's vowel base.
హల్-ఆది ప్రత్యయం పరమైనప్పుడు ఇదమ్ లోని ద లోపిస్తుంది; ఆ రూపాలు ద లేని అ/ఏ ప్రాతిపదికంపై నిలుస్తాయి: ఏభిః "వీటిచేత", ఏషు "వీటియందు", ఆభ్యామ్ "వీరిద్దరిచేత", పంచమిలో అస్మాత్ "దీనినుండి". అచ్-ఆది విభక్తులు 7.2.108 ఇచ్చే ఇమ- ను నిలుపుకుంటే, హల్-ఆది విభక్తులు నేరుగా సర్వనామపు అచ్-ప్రాతిపదికానికి దిగుతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.113 हलि लोपः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 276 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
नलोपः सुप्स्वरसंज्ञातुग्विधिषु कृति 8.2.2 · प्रकरण 8← भवनशिखिभिः
the न्-loss is held invisible for a listed set of later rules
The dropping of a stem’s न् (by 8.2.7) is treated as not-yet-done — invisible (asiddha) — for a listed set of later operations: case-endings, accent, technical names, kṛt-suffixes and the tuk augment. So राजन् + भ्याम् builds as राजभ्याम् with the न् still counted where those rules need it. It fixes the order in which न्-loss and these operations apply.
శబ్దపు న్ లోపం (8.2.7 చేత) కొన్ని నిర్ణీత తరువాతి కార్యాలకు — సుప్ విధి, స్వరం, సంజ్ఞ, కృత్ప్రత్యయం, తుక్ ఆగమం — జరగనట్టే, అసిద్ధంగా పరిగణించబడుతుంది. అందుకే రాజన్ + భ్యామ్ లో న్ ను ఆ సూత్రాలకు లెక్కలోకి తీసుకొని రాజభ్యామ్ ఏర్పడుతుంది. న్-లోపమూ ఈ కార్యాలూ ఏ క్రమంలో జరగాలో నిర్ణయించే సూత్రమిది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.2 नलोपः सुप्स्वरसंज्ञातुग्विधिषु कृति
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 281 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
रषाभ्यां नो णः समानपदे 8.4.1 · प्रकरण 8← जालोद्गीर्णैः
न् becomes ण् after र् or ष् within the same word
A dental न् is replaced by the retroflex ण् when a र् (including the vowel ऋ) or a ष् has come before it, provided both stand in the same word (समानपद). The tongue, once curled back for the र् or ष्, stays curled for the nasal. So तॄ "to cross" gives the participle तीर्ण "crossed", where the न of the क्त suffix retroflexes to ण after the र् — the poem's तीर्णः; the same lifts विशीर्णाम् "scattered" and उद्गीर्णैः "belched forth". The rule 8.4.2 widens the reach so a vowel or a few consonants may intervene and the change still fires.
దంత్య న్ కు ముందు ర్ (ఋ అచ్చుతో సహా) గానీ ష్ గానీ ఒకే పదంలో (సమానపదం) వస్తే, ఆ న్ మూర్ధన్య ణ్ గా మారుతుంది. ర్ లేదా ష్ కోసం వెనక్కు ముడిచిన నాలుక ఆ అనునాసికానికీ ముడిచే ఉంటుంది. అలా తౄ "దాటుట" క్త ప్రత్యయంతో తీర్ణ "దాటినది" అవుతుంది — ఇక్కడ క్త లోని న ర్ తరువాత ణ గా మారుతుంది; ఇది కావ్యంలోని తీర్ణః. అదే విశీర్ణామ్ "చెల్లాచెదరైన", ఉద్గీర్ణైః "వెళ్లగక్కబడిన" లను ఎత్తుతుంది. మధ్యలో ఒక అచ్చు గానీ కొన్ని హల్లులు గానీ వచ్చినా మార్పు జరిగేలా 8.4.2 దీని పరిధిని విస్తరిస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.1 रषाभ्यां नो णः समानपदे
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 266 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वरादिनिपातमव्ययम् 1.1.37 · प्रकरण 11← जालोद्गीर्णैः
the स्वरादि words and the निपात particles are called अव्यय (indeclinable)
The words of the स्वरादि list (स्वर्, अन्तर्, प्रातर् and the rest) and the निपात particles are termed अव्यय — indeclinable, taking no case ending and never changing form. Because the प्रादि prefixes are निपात (by 1.4.58), a preverb like प्र in प्रभवति "he arises" is an अव्यय; that is why it stands unchanged before the root.
స్వరాది గణపు శబ్దాలు (స్వర్, అంతర్, ప్రాతర్ మొదలైనవి) మరియు నిపాత శబ్దాలు అవ్యయ సంజ్ఞ పొందుతాయి — అవ్యయం, విభక్తి తీసుకోని, ఎప్పుడూ రూపం మారని పదం. ప్రాది ఉపసర్గలు నిపాతాలు కావటాన (1.4.58 చేత), ప్రభవతి "ఉద్భవించును" లోని ప్ర ఉపసర్గ అవ్యయం; అందుకే అది ధాతువు ముందు మారకుండా నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.37 स्वरादिनिपातमव्ययम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 366 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अव्ययादाप्सुपः 2.4.82 · प्रकरण 11← जालोद्गीर्णैः
after an अव्यय, the आप् (feminine) and सुप् (case) endings undergo लुक्
After an अव्यय — an indeclinable word — the feminine suffix आप् and the case endings सुप् undergo लुक् (लुक्, a disappearance that leaves no trace, not even a mark on what stood before). A prefix like प्र is an अव्यय (an उपसर्ग, and so indeclinable), and when it joins a root it first takes a case ending which this rule then wipes out, so प्र meets मद् bare in प्रमत्तः "heedless". The same लुक् is why an indeclinable never shows an ending: the सुप् is added and at once removed. The derivation names this rule on the silent step where the prefix's ending drops.
అవ్యయం — విభక్తి మారని పదం — తరువాత ఆప్ (స్త్రీలింగ ప్రత్యయం) మరియు సుప్ (విభక్తి ప్రత్యయాలు) లుక్ పొందుతాయి (లుక్ — ఏ గుర్తూ మిగల్చకుండా పూర్తిగా లోపించడం). ప్ర వంటి ఉపసర్గ అవ్యయం; అది ధాతువుతో కలిసేటప్పుడు మొదట ఒక విభక్తి ప్రత్యయాన్ని తీసుకుంటుంది, ఈ సూత్రం దాన్ని తుడిచివేస్తుంది, కాబట్టి ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లో ప్ర మద్‌ను ప్రత్యయం లేకుండా చేరుతుంది. అవ్యయం ఎప్పుడూ విభక్తి చూపకపోవటానికి కారణం ఇదే: సుప్ చేరి వెంటనే తొలగిపోతుంది. ఉపసర్గపు విభక్తి లోపించే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 2.4.82 अव्ययादाप्सुपः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 370 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्ङिति च 1.1.5 · प्रकरण 12← जालोद्गीर्णैः; ललितवनितापादरागाङ्कितेषु
no गुण or वृद्धि before an affix marked क् or ङ्
The strengthening of a vowel — गुण (इ→ए, उ→ओ, ऋ→अर्) and वृद्धि (its longer grade) — does not take place when the affix that would cause it is marked with an indicatory क् (कित्) or ङ् (ङित्). Many endings carry these marks precisely to keep the root weak. So कृ "to do" reaches चक्रे "he did", where the perfect endings are ङित् and the root ऋ is not raised to अर्; श्रु "to hear" reaches श्रुत्वा "having heard", where क्त्वा is कित् and the उ stays. It is the standard brake on strengthening, and it works by leaving a form unchanged where a plainer affix would have raised it.
అచ్చు బలపడుట — గుణం (ఇ→ఏ, ఉ→ఓ, ఋ→అర్) మరియు వృద్ధి (దాని దీర్ఘతర రూపం) — దాన్ని కలిగించే ప్రత్యయం సూచక క్ (కిత్) గాని ఙ్ (ఙిత్) గాని గుర్తుగలదైనపుడు జరుగదు. ధాతువును బలహీనంగా ఉంచుటకే చాలా ప్రత్యయాలు ఈ గుర్తులను మోస్తాయి. అలా కృ "చేయుట" చక్రే "చేశాడు" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ లిట్ ప్రత్యయాలు ఙిత్, ధాతువు ఋ అర్ గా లేపబడదు; శ్రు "వినుట" శ్రుత్వా "విని" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ క్త్వా కిత్, ఉ నిలుస్తుంది. ఇది బలపడుటపై సాధారణ కళ్ళెం, సాధారణ ప్రత్యయం లేపిన చోట రూపాన్ని మార్పు లేకుండా వదలి పని చేస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.5 क्ङिति च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 431 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सार्वधातुकमपित् 1.2.4 · प्रकरण 12← नयेथाः; पश्यन्
a सार्वधातुक affix that is not पित् is treated as ङित्
A सार्वधातुक affix — a present-system ending or the class sign that goes with it — that is not पित् (not marked प् as its इत्) is treated as ङित्, as though it carried ङ् as an इत्. The ङित् mark blocks the guṇa or vṛddhi strengthening the affix would otherwise pull, so the stem keeps its weak shape under such an ending. The third-person and the आत्मनेपद endings, and the imperatives that are not पित्, all fall under it: शृणु "listen", कथयतः "of the two telling" and रमसे "you take delight" keep their unstrengthened stems by this rule. The derivation names it on the silent step where the ending is fixed as ङित्.
సార్వధాతుక ప్రత్యయం — వర్తమానగణ ప్రత్యయం, లేదా దానితో వచ్చే గణచిహ్నం — పిత్ కానిది (ప్‌ను ఇత్‌గా గుర్తు లేనిది) ఙిత్‌గా, ఙ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినట్లుగా వర్తిస్తుంది. ఙిత్ గుర్తు, ప్రత్యయం లేకపోతే కలిగించే గుణ లేదా వృద్ధి బలపడటాన్ని అడ్డుకుంటుంది, కాబట్టి ధాతువు అటువంటి ప్రత్యయం కింద తన బలహీన రూపాన్ని నిలుపుకుంటుంది. ప్రథమ పురుష ప్రత్యయాలు, ఆత్మనేపద ప్రత్యయాలు, పిత్ కాని ఆజ్ఞార్థాలు అన్నీ దీని కిందకు వస్తాయి: శృణు "వినుము", కథయతః "చెప్పే ఇద్దరి", రమసే "ఆనందిస్తావు" ఈ సూత్రంచేత బలపడని ధాతురూపాన్ని నిలుపుకుంటాయి. ప్రత్యయాన్ని ఙిత్‌గా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.2.4 सार्वधातुकमपित्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 498 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वरितञितः कर्त्रभिप्राये क्रियाफले 1.3.72 · प्रकरण 12← नयेथाः
a root marked स्वरितेत् or ञित् takes आत्मनेपद when the fruit is the agent's
A root taught with a स्वरित इत् (स्वरितेत् — an indicatory sound in the swung tone) or with ञ् as an इत् (ञित्) takes आत्मनेपद, the middle endings, when the fruit of the action falls to the agent themselves (कर्त्रभिप्राय क्रियाफल — "the result meant for the doer"). Such a root is उभयपद, able to take either set; this rule sends it to the middle when the doer acts for their own sake. कृ "make" is marked so, and चक्रे "he made (for himself)" takes the middle by this rule, where the same act done for another would take the active. The derivation names it where it chooses the middle.
స్వరిత ఇత్‌తో (స్వరితేత్ — ఊగే స్వరంలో పలికిన సూచక ధ్వని) గాని ఞ్‌ను ఇత్‌గా (ఞిత్) కలిగి గాని ఉపదేశింపబడిన ధాతువు, క్రియ ఫలం కర్తకే చెందినప్పుడు (కర్త్రభిప్రాయ క్రియాఫల — "చేసేవానికే ఉద్దేశించిన ఫలం"), ఆత్మనేపదాన్ని తీసుకుంటుంది. అటువంటి ధాతువు ఉభయపదం, రెండు గణాలనూ తీసుకోగలదు; కర్త తన కోసమే చేసినప్పుడు ఈ సూత్రం దాన్ని ఆత్మనేపదానికి పంపుతుంది. కృ "చేయు" ఇలా గుర్తు కలది, చక్రే "అతడు (తన కోసం) చేసెను" ఈ సూత్రంచేత ఆత్మనేపదం తీసుకుంటుంది; అదే పని ఇతరుని కోసమైతే పరస్మైపదం వచ్చేది. దాన్ని ఎంచుకొనే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.72 स्वरितञितः कर्त्रभिप्राये क्रियाफले
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 377 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् 1.3.78 · प्रकरण 12← पश्यन्
in the remaining case, a root in the active takes परस्मैपद
In the case left over (शेष — a root not sent to the middle by the preceding rules), when the ending stands for the agent (कर्तरि, the active sense) the root takes परस्मैपद, the set of personal endings that turn the action away from the agent. This is the default that catches every root the आत्मनेपद rules did not claim: भू "be, become" is such a root, so भवति "he becomes" and प्रभवति "he arises" take the active endings. The derivation names this rule where it chooses the active set.
మిగిలిన సందర్భంలో (శేషం — ముందటి సూత్రాలు ఆత్మనేపదానికి పంపని ధాతువు), ప్రత్యయం కర్తను సూచించినప్పుడు (కర్తరి, కర్తృ అర్థం) ధాతువు పరస్మైపదాన్ని — క్రియను కర్త నుండి దూరంగా మళ్ళించే పురుష ప్రత్యయాల గణాన్ని — తీసుకుంటుంది. ఇది ఆత్మనేపద సూత్రాలు తీసుకోని ప్రతి ధాతువునూ పట్టుకొనే మూలనియమం: భూ "అగు, ఉండు" అటువంటి ధాతువు, కాబట్టి భవతి "అగును", ప్రభవతి "ఉద్భవించును" పరస్మైపద ప్రత్యయాలను తీసుకుంటాయి. ఆ గణాన్ని ఎంచుకొనే చోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.78 शेषात् कर्तरि परस्मैपदम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 378 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ते प्राग्धातोः 1.4.80 · प्रकरण 12← जालोद्गीर्णैः
the prefixes (gati and upasarga) stand before the root
The words just named — the upasargas and the other gati particles — are placed before the root (धातु) they qualify. This is the rule that fixes a prefix's position at the head of the verb. So प्र stands before मद् in प्रमत्तः "heedless", आ before लिङ्ग् in आलिङ्ग्य "having embraced", आ before इ in एत्य "having come". The seam between prefix and root is then handled by sandhi, but their order is settled here.
ఇప్పుడే పేర్కొన్న పదాలు — ఉపసర్గలు, ఇతర గతి పదాలు — తాము విశేషించే ధాతువుకు ముందు ఉంచబడతాయి. ఉపసర్గ స్థానాన్ని క్రియ మొదట స్థిరపరచే సూత్రం ఇది. అలా ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తగలవాడు" లో ప్ర మద్ ముందు, ఆలిఙ్గ్య "కౌగిలించి" లో ఆ లిఙ్గ్ ముందు, ఏత్య "వచ్చి" లో ఆ ఇ ముందు నిలుస్తుంది. ఉపసర్గ, ధాతువుల మధ్య సంధి తరవాత జరుగుతుంది, కానీ వాటి క్రమం ఇక్కడ స్థిరమవుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.80 ते प्राग्धातोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 417 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सनाद्यन्ता धातवः 3.1.32 · प्रकरण 12← ललितवनितापादरागाङ्कितेषु
words ending in सन् and the other सनादि affixes are called धातु (roots)
A word that ends in सन् or any of the सनादि affixes — the set running from सन् through णिच् (the causative sign) and the rest — is itself called धातु, a verb root. This lets a stem already carrying such a suffix be conjugated afresh, taking the tense endings as any root does. The causative roots of the poem stand on this rule: कथ् "tell", रच् "arrange" and सूच् "point out" carry णिच् and are धातु by it, so कथयतः "of the one telling", विरचिताम् "arranged" and सूचयिष्यन्ति "they will point out" build on a stem this rule names a root. The derivation names it on the silent step where the सनादि-ending stem is fixed as a धातु.
సన్‌తో గాని సనాది ప్రత్యయాలలో (సన్ నుండి ణిచ్ — ప్రేరణ చిహ్నం — మొదలైన గణం) దేనితో గాని అంతమయ్యే పదానికి ధాతు సంజ్ఞ, అదే ఒక క్రియా ధాతువు. దీనివల్ల అటువంటి ప్రత్యయాన్ని ఇప్పటికే కలిగిన అంగం మళ్ళీ, ఏ ధాతువు వలెనే కాలప్రత్యయాలను తీసుకొని, వర్తించగలదు. కావ్యపు ప్రేరణార్థ ధాతువులు ఈ సూత్రంపై నిలుస్తాయి: కథ్ "చెప్పు", రచ్ "అమర్చు", సూచ్ "చూపు" ణిచ్‌ను కలిగి దీనిచేత ధాతువులు అవుతాయి, కాబట్టి కథయతః "చెప్పేవాని", విరచితామ్ "అమర్చబడిన", సూచయిష్యంతి "చూపుతారు" ఈ సూత్రం ధాతువు అని పిలిచే అంగంపై నిర్మితమవుతాయి. సనాదిఅంత అంగాన్ని ధాతువుగా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.1.32 सनाद्यन्ता धातवः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 466 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कर्तरि शप् 3.1.68 · प्रकरण 12← नयेथाः; पश्यन्
the class-sign शप् is added after a root, in the active, before a present-system ending
In the active (कर्तरि, when the verb agrees with its agent), the affix शप् — which surfaces as a plain अ, its श् and प् being only markers — is placed between a root and a following सार्वधातुक ending (the present-system endings). It is the class-sign (विकरण) of the first, sixth and tenth verb classes, and it is what makes their present stems thematic. So भू "to be" takes शप् to give भू + अ + ति, which goes on to भवति "he is" — the poem's भवति and प्रभवति; हृ "to carry" likewise gives हरति "he carries". Where a class takes a different sign, or none, this rule does not apply.
కర్తరి ప్రయోగంలో (క్రియ కర్తతో సమన్వయించినప్పుడు) శప్ ప్రత్యయం — దీని శ్, ప్ కేవలం గుర్తులు కావటాన కేవలం అ గా కనబడేది — ధాతువుకూ, తరువాతి సార్వధాతుక ప్రత్యయానికీ (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలకు) మధ్య చేరుతుంది. ఇది మొదటి, ఆరవ, పదవ ధాతుగణాల వికరణం (గణచిహ్నం); వాటి వర్తమాన అఙ్గాలను థెమాటిక్ గా చేసేది ఇదే. అలా భూ "ఉండుట" శప్ తీసుకొని భూ + అ + తి అవుతుంది, అది భవతి "ఉన్నాడు" గా కొనసాగుతుంది — కావ్యంలోని భవతి, ప్రభవతి; హృ "మోయుట" కూడా హరతి "మోస్తాడు" గా అవుతుంది. వేరే వికరణం తీసుకునే గణానికి, లేదా ఏదీ తీసుకోని గణానికి ఈ సూత్రం వర్తించదు.
- Aṣṭādhyāyī — 3.1.68 कर्तरि शप्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 385 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वर्तमाने लट् 3.2.123 · प्रकरण 12← पश्यन्
the present tense लट् for an action going on now
For an action going on now, the affix लट् — the present tense — is placed after the root. भू “to be” gives भवति, “is”. लट् is the first of the ten लकारs, the slots the tense-and-mood endings fill.
ఇప్పుడు జరుగుతున్న క్రియకు ధాతువు తరువాత లట్ — వర్తమాన లకారం — వస్తుంది. భూ (ఉండుట) → భవతి. పది లకారాల్లో లట్ మొదటిది; కాలార్థ ప్రత్యయాలు నిండే స్థానాలే ఈ లకారాలు.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.123 वर्तमाने लट्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 372 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ् 3.3.161 · प्रकरण 12← नयेथाः
लिङ् (the optative) in command, invitation, address, entreaty, deliberation and prayer
In the senses of injunction (विधि), invitation, respectful address, solicited request, deliberative question and prayer, a root takes लिङ् — the optative or "potential". It renders "should, may, would": गच्छेत् "he should go", कुर्यात् "he should do". The one mood carries the whole range from a rule laid down to a wish expressed.
విధి, నిమంత్రణ, ఆమంత్రణ, అధీష్ట (గౌరవంతో కోరడం), సంప్రశ్న (ఆలోచనతో ప్రశ్నించడం), ప్రార్థన — ఈ అర్థాల్లో ధాతువుకు లిఙ్ (విధిలిఙ్) వస్తుంది. "చేయవలెను, చేయవచ్చు" అనే భావం: గచ్ఛేత్ "వెళ్ళవలెను", కుర్యాత్ "చేయవలెను". విధి నుండి కోరిక దాకా ఈ ఒక్క లకారమే మోస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.3.161 विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 423 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् 3.4.78 · प्रकरण 12← नयेथाः
the eighteen personal endings (तिङ्) that replace a verb's tense-marker (लकार)
This one sūtra names, in a single run, all eighteen verbal personal endings — the तिङ् set — that stand in for the abstract tense-marker (लकार) a verb first receives. Nine are parasmaipada (active): तिप् तस् झि, सिप् थस् थ, मिप् वस् मस्; nine are ātmanepada (middle): त आताम् झ, थास् आथाम् ध्वम्, इट् वहि महिङ् — three persons against singular, dual and plural in each voice. Every finite verb in the poem takes one: चक्रे "he did" reaches the ātmanepada त, रुणद्धि "he obstructs" the parasmaipada तिप्, द्रक्ष्यसि "you will see" the सिप्. It is the verb's counterpart to 4.1.2, which lists the noun's सुप् endings.
ఈ ఒక్క సూత్రం, ఒక క్రియ మొదట పొందే భావ కాలచిహ్నం (లకారం) స్థానంలో వచ్చే పద్దెనిమిది క్రియా పురుష ప్రత్యయాలను — తిఙ్ గణాన్ని — ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది. తొమ్మిది పరస్మైపదం: తిప్ తస్ ఝి, సిప్ థస్ థ, మిప్ వస్ మస్; తొమ్మిది ఆత్మనేపదం: త ఆతామ్ ఝ, థాస్ ఆథామ్ ధ్వమ్, ఇట్ వహి మహిఙ్ — ప్రతి పదంలో మూడు పురుషలు ఏకవచన, ద్వివచన, బహువచనాలకు ఎదురుగా. కావ్యంలోని ప్రతి తిఙంత క్రియా వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది: చక్రే "చేశాడు" ఆత్మనేపద త ను, రుణద్ధి "అడ్డగిస్తాడు" పరస్మైపద తిప్ ను, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" సిప్ ను చేరుకుంటాయి. నామపదపు సుప్ ప్రత్యయాలను పేర్కొనే 4.1.2 కు ఇది క్రియాపరమైన జోడి.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.78 तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 373 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लिङस्सीयुट् 3.4.102 · प्रकरण 12← नयेथाः
the optative's ātmanepada endings take the augment सीयुट्
In the optative (लिङ्), the ātmanepada personal endings take the augment सीयुट् — the piece सीय्, whose उ and ट् are silent markers that only say it attaches at the front. It is set before the ending, so the third-person त becomes सीय् + त. The स of सीय् later drops (by लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य), and the ई that is left gives the ेत you see in the finished word. बाध् "to trouble", with the present marker अ, gives बाध + अ + सीय् + त, which after the स falls is बाधेत "he would afflict"; नी "to lead" gives नयेथाः "you would lead".
లిఙ్ (విధ్యర్థం)లో ఆత్మనేపద పురుష ప్రత్యయాలు సీయుట్ అను ఆగమాన్ని గ్రహిస్తాయి — అది సీయ్ అను భాగం, దానిలోని ఉ, ట్ మౌన గుర్తులు మాత్రమే, అది మొదట చేరుతుందని చెప్పేవి. అది ప్రత్యయానికి ముందు నిలుస్తుంది, కనుక ప్రథమ పురుష త సీయ్ + త అవుతుంది. సీయ్ లోని స తరవాత లోపిస్తుంది (లిఙః సలోపోఽనన్త్యస్య చేత), మిగిలిన ఈ చివరి పదంలో కనిపించే ేత ను ఇస్తుంది. బాధ్ "బాధించుట", వర్తమాన వికరణ అ తో, బాధ + అ + సీయ్ + త ను ఇస్తుంది, స లోపించాక అది బాధేత "బాధించును"; నీ "నడిపించుట" నయేథాః "నడిపించెదవు" ను ఇస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.102 लिङः सीयुट्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 518 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुट् तिथोः 3.4.107 · प्रकरण 12← नयेथाः
the optative's त and थास् take the augment सुट्
In the optative (लिङ्), the third-person ending त and the second-person ātmanepada ending थास् take the augment सुट् — a स्, with a silent उ and ट् that only mark where it sits. It goes before the ending: त becomes स्त, थास् becomes स्थास्. In the benedictive (आशीर्लिङ्) the स stays and surfaces, as in एधिषीष्ट "may he thrive"; in deriving स्यात् "may it be" the ending त takes the augment — अस् + यास् + स्त — though the sārvadhātuka optative then drops the स again.
లిఙ్ (విధ్యర్థం)లో ప్రథమ పురుష ప్రత్యయం త, మధ్యమ పురుష ఆత్మనేపద ప్రత్యయం థాస్ — ఇవి సుట్ అను ఆగమాన్ని గ్రహిస్తాయి — అది స్, దానిలోని ఉ, ట్ అది ఎక్కడ నిలుస్తుందో చెప్పే మౌన గుర్తులు మాత్రమే. అది ప్రత్యయానికి ముందు వెళ్తుంది: త స్త అవుతుంది, థాస్ స్థాస్ అవుతుంది. ఆశీర్లిఙ్ (దీవెన అర్థం)లో ఆ స నిలిచి కనిపిస్తుంది, ఎధిషీష్ట "వర్ధిల్లుగాక" లో వలె; స్యాత్ "అగుగాక" ను సాధించునపుడు త ప్రత్యయం ఆగమాన్ని గ్రహిస్తుంది — అస్ + యాస్ + స్త — అయితే సార్వధాతుక విధ్యర్థం ఆ స ను మళ్ళీ లోపింపజేస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.107 सुट् तिथोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 521 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिङ्शित्सार्वधातुकम् 3.4.113 · प्रकरण 12← नयेथाः; पश्यन्
a तिङ् ending and a शित् affix are called सार्वधातुक
A तिङ् ending (तिङ्, the block of finite personal endings) and any शित् affix (शित्, one that carries श् as its इत् mark, such as the class-signs शप् and श्यन्) are called सार्वधातुक — "reaching the whole root", the class of affixes that stand in the present system and act on the root as a whole. भवति "he becomes" ends in the तिङ् ending तिप् and carries the class-sign शप्, both सार्वधातुक. The name matters because other rules turn on it — some strengthenings apply only before a सार्वधातुक affix. The derivation names this rule where it fixes the affix as सार्वधातुक.
తిఙ్ ప్రత్యయం (తిఙ్ — క్రియాపదపు పురుష ప్రత్యయాల గణం) మరియు ఏదైనా శిత్ ప్రత్యయం (శిత్ — శ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినది, శప్, శ్యన్ వంటి గణచిహ్నాలు) సార్వధాతుక సంజ్ఞ పొందుతాయి — "ధాతువు పూర్తికి చేరునది", వర్తమాన వ్యవస్థలో నిలిచి ధాతువును మొత్తంగా వర్తించే ప్రత్యయాల గణం. భవతి "అగును" తిఙ్ ప్రత్యయం తిప్‌తో అంతమై గణచిహ్నం శప్‌ను కలిగి ఉంది, రెండూ సార్వధాతుకాలు. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం — కొన్ని బలపరిచే మార్పులు సార్వధాతుక ప్రత్యయం ముందు మాత్రమే జరుగుతాయి. ప్రత్యయాన్ని సార్వధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.113 तिङ्शित्सार्वधातुकम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 384 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आर्धधातुकं शेषः 3.4.114 · प्रकरण 12← जालोद्गीर्णैः; ललितवनितापादरागाङ्कितेषु
the affix left over (not तिङ् or शित्) is called आर्धधातुक
Any affix enjoined after a root that is not a तिङ् ending and not a शित् affix — everything left over (शेष) once the सार्वधातुक affixes are set aside — is called आर्धधातुक, the class that reaches "half the root" and builds the stems outside the present system. The कृत् suffixes fall here: क्त in प्रमत्तः "heedless", क्त्वा in श्रुत्वा "having heard", and the future sign स्य in द्रक्ष्यसि "you will see" are all आर्धधातुक. The name governs whether the augment इट् may come and how the root's vowel strengthens. The derivation names this rule where it fixes the कृत् or derived affix as आर्धधातुक.
ధాతువు తరువాత విధించిన ప్రత్యయాలలో తిఙ్ ప్రత్యయమూ కాక శిత్ ప్రత్యయమూ కాక — సార్వధాతుక ప్రత్యయాలను పక్కన పెట్టాక మిగిలినది (శేషం) — దానికి ఆర్ధధాతుక సంజ్ఞ, "ధాతువులో సగానికే" చేరి వర్తమాన వ్యవస్థ వెలుపలి రూపాలను నిర్మించే గణం. కృత్ ప్రత్యయాలు ఇక్కడకు వస్తాయి: ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లోని క్త, శ్రుత్వా "విని" లోని క్త్వా, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" లోని భవిష్యత్ చిహ్నం స్య — అన్నీ ఆర్ధధాతుకాలు. ఇట్ ఆగమం వచ్చునా, ధాతువు అచ్చు ఎలా బలపడునా అనేది ఈ సంజ్ఞపై ఆధారపడుతుంది. కృత్ లేదా సాధిత ప్రత్యయాన్ని ఆర్ధధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.114 आर्धधातुकं शेषः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 402 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
णो नः 6.1.65 · प्रकरण 12← नयेथाः
a root's initial ण् is replaced by न्
A root taught in the dhātupāṭha with an initial ण् (णोपदेश) actually begins with plain न् in use; the ण् is only a teaching device. So the roots नी "to lead" and नम् "to bend", listed as णी and णम्, drop straight to न-: नी reaches नीत्वा "having led" and नयेथाः, नम् reaches परिणताम् "bent" through नम्. The retroflex ण् is kept in the teaching so that later rules can know these roots as the ones whose न् turns back to ण् after a preverb; in the word itself the plain न् is the starting point.
ధాతుపాఠంలో మొదటి ణ్ తో నేర్పిన ధాతువు (ణోపదేశ) వాడుకలో నిజానికి సాదా న్ తో మొదలవుతుంది; ణ్ కేవలం ఒక బోధనా సాధనం. అలా ణీ, ణమ్ గా నమోదైన నీ "నడిపించుట", నమ్ "వంగుట" ధాతువులు నేరుగా న- కు దిగుతాయి: నీ నీత్వా "నడిపి", నయేథాః కు చేరుతుంది; నమ్ నమ్ ద్వారా పరిణతామ్ "వంగిన" కు చేరుతుంది. ఉపసర్గ తరవాత న్ తిరిగి ణ్ గా మారే ధాతువులివేనని తరవాతి సూత్రాలు ఎరుగుటకు వీలుగా బోధనలో మూర్ధన్య ణ్ నిలుపబడుతుంది; పదంలో మాత్రం సాదా న్ ప్రారంభ బిందువు.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.65 णो नः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 456 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लोपो व्योर्वलि 6.1.66 · प्रकरण 12← नयेथाः
व् and य् are dropped before a consonant of the वल् set
A व् or a य् is dropped when a वल् consonant follows — वल् being the consonants other than य्, that is, the ordinary stops, sibilants and the rest. So in the optative इय् loses its य् before the ending's स्: गम् reaches गच्छेः through गच्छ् + अ + इय् + स् → गच्छ् + अ + इ + स्. And भू "to be" reaches अभूत् "it became" when the व् of the aorist stem भूव् drops before त्: अ + भू + व् + त् → अ + भू + त्; likewise भूः. Strip these glides and the vowel before them stands bare against the ending.
వల్ హల్లు తరవాత వచ్చినపుడు వ్ గాని య్ గాని లోపిస్తుంది — వల్ అనగా య్ తప్ప మిగిలిన హల్లులు, అనగా సాధారణ స్పర్శలు, ఊష్మలు మొదలైనవి. అలా విధ్యర్థంలో ఇయ్ తన య్ ను ప్రత్యయపు స్ ముందు కోల్పోతుంది: గమ్ గచ్ఛ్ + అ + ఇయ్ + స్ → గచ్ఛ్ + అ + ఇ + స్ ద్వారా గచ్ఛేః కు చేరుతుంది. మరియు భూ "ఉండుట" — లుఙ్ అంగం భూవ్ యొక్క వ్ త్ ముందు లోపించినపుడు — అభూత్ "అయ్యింది" కు చేరుతుంది: అ + భూ + వ్ + త్ → అ + భూ + త్; భూః కూడా అలాగే. ఈ అర్ధస్వరాలను తొలగిస్తే వాటి ముందరి అచ్చు ప్రత్యయాన్ని ఎదుర్కొని ఒంటరిగా నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.66 लोपो व्योर्वलि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 427 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
इदितो नुम् धातोः 7.1.58 · प्रकरण 12← ललितवनितापादरागाङ्कितेषु
a root marked with a silent इ takes the nasal augment नुम्
A root that carries a short इ as a silent marker — an इत्, a letter hung on the root in the teaching only to signal a rule and then dropped — is called इदित्. Such a root takes the augment नुम्, a न् placed after its last vowel, so that it lands before the final consonant. So वदि becomes वन्द् "to praise", लिगि becomes लिङ्ग् "to embrace", लबि becomes लम्ब् "to hang", खडि becomes खण्ड् "to break". The नुम्-न् then surfaces as the nasal that matches the following sound. The poem walks वन्द्यैः "with those worthy of praise" out of वदि this way, आलिङ्ग्य "having embraced" out of लिगि, and लम्बमानस्य "of the one hanging" out of लबि.
మౌన గుర్తుగా చిన్న ఇ ని మోసే ధాతువు — ఇత్, అంటే ఒక సూత్రాన్ని సూచించుటకే బోధనలో ధాతువుకు తగిలించి తరవాత తొలగించే అక్షరం — ఇదిత్ అనబడుతుంది. అట్టి ధాతువు నుమ్ ఆగమాన్ని — తన చివరి అచ్చు తరవాత, అంతిమ హల్లు ముందు నిలిచే న్ ని — గ్రహిస్తుంది. అలా వది వన్ద్ "స్తుతించుట" అవుతుంది, లిగి లిఙ్గ్ "కౌగిలించుట", లబి లమ్బ్ "వేలాడుట", ఖడి ఖణ్డ్ "విరుగుట" అవుతాయి. నుమ్-న్ తరవాతి ధ్వనికి తగిన అనునాసికంగా కనబడుతుంది. కావ్యంలో వన్ద్యైః "స్తుతికి తగినవారితో" వది నుండి, ఆలిఙ్గ్య "కౌగిలించి" లిగి నుండి, లమ్బమానస్య "వేలాడుతున్నదాని" లబి నుండి ఇలా నడుస్తాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.58 इदितो नुम् धातोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 461 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आर्धधातुकस्येड् वलादेः 7.2.35 · प्रकरण 12← ललितवनितापादरागाङ्कितेषु
an ārdhadhātuka suffix beginning with a वल् consonant takes the augment इट् (इ)
An ārdhadhātuka suffix (आर्धधातुक — the class that holds the past participle क्त, the futures, the perfect and more) that begins with a वल् consonant — any consonant except य् — receives the augment इट्, a prefixed इ. This इ is what lets a consonant-initial suffix attach without an unpronounceable cluster. So रच् "to arrange" + त gives रचित, in विरचिताम् "arranged"; वञ्च् gives वञ्चितः "deceived"; the future सूचयिष्यन्ति carries the same इ before its स्य. Roots that block the augment are called अनिट्; those that take it, सेट्.
వల్ హల్లుతో — య్ తప్ప ఏ హల్లుతోనైనా — మొదలయ్యే ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం (ఆర్ధధాతుకము — క్త కృదంతం, భవిష్యత్తులు, పరోక్షం మొదలైనవి కల గణం) తనకు ముందు ఇట్ ఆగమాన్ని — చేర్చిన ఇ ను — పొందుతుంది. ఈ ఇ, హల్లుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయం ఉచ్చరించలేని సంయుక్తాక్షరం లేకుండా చేరేలా చేస్తుంది. అలా రచ్ "అమర్చుట" + త రచిత అవుతుంది, విరచితామ్ "అమర్చబడిన" లో; వఞ్చ్ వఞ్చితః "మోసగింపబడిన" ను; భవిష్యత్తు సూచయిష్యన్తి తన స్య ముందు అదే ఇ ను మోస్తుంది. ఆగమాన్ని నిరోధించే ధాతువులను అనిట్ అంటారు; తీసుకునేవి సేట్.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.35 आर्धधातुकस्येड् वलादेः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 399 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य 7.2.79 · प्रकरण 12← नयेथाः
in the optative, the स् of the ending and its augment is dropped, unless it is the last sound
In the optative (लिङ्), a स् belonging to the sārvadhātuka ending or to its यासुट् augment is dropped — but only a स् that is not the final sound of the form. So the यास् augment, whose स् is not final, loses it and becomes या: गम् reaches गच्छेः through गच्छ् + अ + यास् + स् → गच्छ् + अ + या + स्, where the first स् (of यास्) goes and the last स् (the ending) stays. वस् "to dwell" gives अधिवसेः, and या "to go" gives यायाः. Where the स् would be the last sound of the word it is kept, which is why the ending's own स् survives.
విధ్యర్థంలో (లిఙ్), సార్వధాతుక ప్రత్యయానికి గాని దాని యాసుట్ ఆగమానికి గాని చెందిన స్ లోపిస్తుంది — కాని రూపపు చివరి ధ్వని కాని స్ మాత్రమే. అలా యాస్ ఆగమం, దాని స్ చివరిది కాదు కనుక, దాన్ని కోల్పోయి యా అవుతుంది: గమ్ గచ్ఛ్ + అ + యాస్ + స్ → గచ్ఛ్ + అ + యా + స్ ద్వారా గచ్ఛేః కు చేరుతుంది, ఇక్కడ మొదటి స్ (యాస్ ది) పోతుంది, చివరి స్ (ప్రత్యయానిది) నిలుస్తుంది. వస్ "నివసించుట" అధివసేః ను, యా "వెళ్ళుట" యాయాః ను ఇస్తుంది. స్ పదపు చివరి ధ్వని అయ్యే చోట అది నిలుపబడుతుంది, అందుకే ప్రత్యయపు సొంత స్ మిగులుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.79 लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 425 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
पाघ्राध्मास्थाम्नादाण्दृश्यर्त्तिसर्त्तिशदसदां पिबजिघ्रधमतिष्ठमनयच्छपश्यर्च्छधौशीयसीदाः 7.3.78 · प्रकरण 12← पश्यन्
nine roots take a special present stem before शप्
Nine roots trade themselves for a special present stem when the class-1 marker शप् — the अ (written श) inserted before class-1 endings — follows: पा "to drink" → पिब, घ्रा "to smell" → जिघ्र, ध्मा "to blow" → धम, स्था "to stand" → तिष्ठ, म्ना "to note" → मन, दाण् "to give" → यच्छ, दृश् "to see" → पश्य, ऋ "to go" → ऋच्छ, and सद् "to sit" → सीद, with सृ → धौ and शद् → शीय in the same list. The poem's उत्पश्यामि "I look up at", पश्यन् "seeing", and पश्य "look" all take पश्य for दृश् by this rule.
ఒకటవ గణపు గుర్తు శప్ — ఒకటవ గణ ప్రత్యయాల ముందు చేర్చే అ (శ గా వ్రాయబడినది) — వచ్చినపుడు తొమ్మిది ధాతువులు ప్రత్యేక వర్తమాన అంగంతో మారుతాయి: పా "తాగుట" → పిబ, ఘ్రా "వాసన చూచుట" → జిఘ్ర, ధ్మా "ఊదుట" → ధమ, స్థా "నిలుచుట" → తిష్ఠ, మ్నా "గుర్తించుట" → మన, దాణ్ "ఇచ్చుట" → యచ్ఛ, దృశ్ "చూచుట" → పశ్య, ఋ "పోవుట" → ఋచ్ఛ, సద్ "కూర్చుండుట" → సీద; సృ → ధౌ, శద్ → శీయ కూడా అదే జాబితాలో. కావ్యంలో ఉత్పశ్యామి "పైకి చూస్తాను", పశ్యన్ "చూస్తూ", పశ్య "చూడు" — ఇవన్నీ ఈ సూత్రం చేత దృశ్ కు పశ్య ను గ్రహిస్తాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 7.3.78 पाघ्राध्मास्थाम्नादाण्दृश्यर्त्तिसर्त्तिशदसदां पिबजिघ्रधमतिष्ठमनयच्छपश्यर्च्छधौशीयसीदाः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 485 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सार्वधातुकार्धधातुकयोः 7.3.84 · प्रकरण 12← नयेथाः
a root's final इक् vowel takes guṇa before a सार्वधातुक or आर्धधातुक affix
A root ending in one of the इक् vowels — इ उ ऋ ऌ — takes guṇa, the middle grade (इ/उ → ए/ओ, ऋ → अर्), before an affix of either great class: a सार्वधातुक (the present-system endings) or an आर्धधातुक (the endings and suffixes outside it — futures, infinitives, most kṛt affixes). So भू "to be" raises to भो before the present ending, giving भवति "he is"; कृ "to do" raises to कर् before the infinitive तुम्, giving कर्तुम् "to do"; श्रु "to hear" to श्रो in श्रोष्यसि "you will hear". It is the principal rule that strengthens a root's final vowel one grade.
ఇక్ అచ్చుల్లో — ఇ ఉ ఋ ఌ — ఒకదానితో అంతమయ్యే ధాతువు, రెండు మహాగణాల్లో ఏ ప్రత్యయం ముందైనా — సార్వధాతుకం (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలు) లేదా ఆర్ధధాతుకం (దానికి వెలుపలి ప్రత్యయాలు — భవిష్యత్తు, తుమున్, చాలా కృత్ ప్రత్యయాలు) ముందు — గుణం, మధ్య మెట్టు (ఇ/ఉ → ఏ/ఓ, ఋ → అర్), పొందుతుంది. అలా భూ "ఉండుట" వర్తమాన ప్రత్యయం ముందు భో గా ఎక్కి భవతి "ఉన్నాడు" అవుతుంది; కృ "చేయుట" తుమ్ ముందు కర్ గా ఎక్కి కర్తుమ్ "చేయుటకు" అవుతుంది; శ్రు "వినుట" శ్రోష్యసి "వింటావు" లో శ్రో గా. ధాతువు అంత్య అచ్చును ఒక మెట్టు బలపరచే ప్రధాన సూత్రం ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.3.84 सार्वधातुकार्धधातुकयोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 386 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
हलि च 8.2.77 · प्रकरण 14← जालोद्गीर्णैः
the penultimate इक् of a root ending in र् or व् lengthens before a consonant
In a root that ends in र् or व्, the short इक् vowel (इ, उ, ऋ, ऌ) standing just before that final is lengthened before a suffix beginning with a consonant (हल्). तॄ "to cross" has by an earlier step become तिर्; before the क्त participle's न the इ of तिर् lengthens: तीर् + न → तीर्ण, and with the ending तीर्णः "crossed".
र् లేదా వ్ తో అంతమయ్యే ధాతువులో, ఆ చివరి అక్షరానికి ముందు నిలిచే హ్రస్వ ఇక్ (ఇ, ఉ, ఋ, ఌ) హల్‌తో మొదలయ్యే ప్రత్యయం ముందు దీర్ఘమవుతుంది. తౄ "దాటుట" ముందటి అడుగులో తిర్ అయింది; క్త కృదంతపు న ముందు తిర్ లోని ఇ దీర్ఘమవుతుంది: తీర్ + న → తీర్ణ, ప్రత్యయంతో తీర్ణః "దాటిన".
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.77 हलि च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 611 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
श्र्युकः किति 7.2.11 · प्रकरण 16← जालोद्गीर्णैः
श्रि and the single-vowel उक् roots take no इट् before a कित् affix
After श्रि "resort to" and after an एकाच् root — one of a single vowel — that ends in उक् (in उ, ऋ or ऌ), a कित् affix (one marked क् as its इत्) does not take the augment इट् (the इ- that otherwise props such an affix onto the root). These roots join their कित् suffix bare. श्रुत्वा "having heard" from श्रु, कृत्वा "having done" from कृ, हृतम् "carried" from हृ and तीर्णः "crossed" from तॄ all set the कित् क्त्वा or क्त straight on the root with no इ between. The derivation names this rule on the silent step where the इट् is withheld.
శ్రి "ఆశ్రయించు" తరువాత, మరియు ఉక్‌తో (ఉ, ఋ లేదా ఌ తో) అంతమయ్యే ఏకాచ్ ధాతువు — ఒకే అచ్చు గల ధాతువు — తరువాత, కిత్ ప్రత్యయం (క్‌ను ఇత్‌గా గుర్తు గలది) ఇట్ ఆగమాన్ని (లేకపోతే ఆ ప్రత్యయాన్ని ధాతువుకు ఆనించే ఇ-) తీసుకోదు. ఈ ధాతువులు తమ కిత్ ప్రత్యయాన్ని ప్రత్యయాంతరం లేకుండా చేరతాయి. శ్రు నుండి శ్రుత్వా "విని", కృ నుండి కృత్వా "చేసి", హృ నుండి హృతమ్ "తీసుకోబడిన", తౄ నుండి తీర్ణః "దాటిన" అన్నీ కిత్ క్త్వా లేదా క్త ను మధ్య ఇ లేకుండా నేరుగా ధాతువుపై ఉంచుతాయి. ఇట్ ఆగిపోయే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.11 श्र्युकः किति
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 649 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ॠत इद्धातोः 7.1.100 · प्रकरण 17← जालोद्गीर्णैः
a root ending in ॠ replaces that ॠ with इ
The stem of a root ending in ॠ (the long vocalic ऋ) has इ substituted for that ॠ. तॄ "to cross" becomes तिर् — the इ, with the र that the vocalic sound carries; before the क्त participle's न the इ lengthens (हलि च, [[8.2.77]]): तिर् → तीर् → तीर्ण, giving तीर्णः "crossed".
ॠ (దీర్ఘ ఋకారం) తో అంతమయ్యే ధాతువు అంగం, ఆ ॠ స్థానంలో ఇ ను గ్రహిస్తుంది. తౄ "దాటుట" తిర్ అవుతుంది — ఇ, దానితో ఋకారం మోసే ర; క్త కృదంతపు న ముందు ఇ దీర్ఘమవుతుంది (హలి చ, [[8.2.77]]): తిర్ → తీర్ → తీర్ణ, తీర్ణః "దాటిన" ను ఇస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.100 ॠत इद्धातोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 659 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
हेतुमति च 3.1.26 · प्रकरण 22← ललितवनितापादरागाङ्कितेषु
the causative affix णिच्, added when the action has a prompter
When an action has a हेतु — a causer who sets a doer to it — the affix णिच् (an इ that leaves guṇa or vṛddhi on the root) is placed after the root, and the prompter becomes the sentence's agent. रम् “take delight” → रमयति “gives delight” (1.33), दृश् “see” → दर्शयति “shows, causes to see” (1.39), वह् “carry” → वाहयति “has it carried” (1.40). The causative stem then takes the ordinary tense endings over the इ.
హేతువు — ప్రేరకుడు — ఉన్నప్పుడు ధాతువు తరువాత ణిచ్ ప్రత్యయం (గుణ/వృద్ధిని మిగిల్చే ఇ) వస్తుంది, ప్రేరకుడే కర్త అవుతాడు. రమ్ → రమయతి (1.33), దృశ్ → దర్శయతి (1.39), వహ్ → వాహయతి (1.40). ఆ ఇ మీద సాధారణ కాల ప్రత్యయాలు చేరుతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 3.1.26 हेतुमति च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 696 in the abridgement; the णिच् prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्तक्तवतू निष्ठा 1.1.26 · प्रकरण 34← जालोद्गीर्णैः; ललितवनितापादरागाङ्कितेषु
the क्त and क्तवतु affixes are named निष्ठा
The two affixes क्त and क्तवतु are given the name निष्ठा. क्त makes the past passive participle (कृतम् "done") and क्तवतु the past active participle (कृतवत् "having done"); gathering both under one name lets the later rules that shape them — the ones that add or withhold the augment इट्, or change the root before them — reach both by one word. प्रमत्तः "heedless", from मद् with क्त, तीर्णः "crossed", from तॄ, and विरचिताम् "arranged", from रच् with the causative, all end in a निष्ठा affix. The derivation names it on the silent step where the affix is fixed as निष्ठा.
క్త, క్తవతు అనే రెండు ప్రత్యయాలకు నిష్ఠా అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. క్త భూతకాల కర్మణి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతమ్ "చేయబడిన"), క్తవతు భూతకాల కర్తరి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతవత్ "చేసినవాడు"); రెంటినీ ఒక సంజ్ఞ కింద కూర్చడం వల్ల వాటిని తీర్చిదిద్దే తరువాతి సూత్రాలు — ఇట్ ఆగమాన్ని చేర్చే లేదా ఆపే, లేదా వాటి ముందు ధాతువును మార్చే సూత్రాలు — రెంటినీ ఒక్క మాటతో అందుకోగలవు. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త గలవాడు", మద్ నుండి క్త తో, తీర్ణః "దాటిన", తౄ నుండి, విరచితామ్ "అమర్చబడిన", రచ్ నుండి ప్రేరణతో, అన్నీ నిష్ఠా ప్రత్యయంతో అంతమవుతాయి. ప్రత్యయం నిష్ఠాగా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.26 क्तक्तवतू निष्ठा
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 810 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
निष्ठा 3.2.102 · प्रकरण 34← जालोद्गीर्णैः; ललितवनितापादरागाङ्कितेषु
the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root in a past sense
In the sense of the past, the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root. क्त gives the past participle — usually passive (कृत 'done', गत 'gone'), active with verbs of state or motion (मत्त 'intoxicated'); क्तवतु gives the active past participle in -तवत् (कृतवत् 'having done'). The क्त word then declines as an ordinary adjective and agrees with its noun.
భూతార్థంలో ధాతువు తరువాత నిష్ఠా ప్రత్యయాలు క్త, క్తవతు వస్తాయి. క్త భూత కృదంతం — సాధారణంగా కర్మణి (కృత "చేయబడినది", గత "వెళ్లినది"), స్థితి/గతి ధాతువులకు కర్తరి (మత్త "మత్తెక్కినవాడు"); క్తవతు కర్తరి భూత కృదంతం -తవత్ (కృతవత్ "చేసినవాడు"). క్త రూపం సామాన్య విశేషణంలా నడిచి తన నామంతో అన్వయిస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.102 निष्ठा
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 811 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §5.1, प्रमत्तः
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे 3.2.124 · प्रकरण 34← पश्यन्
the present participle: लट् becomes शतृ or शानच्
The present लट् is optionally replaced by the two present-participle affixes — शतृ for the active (parasmaipada), शानच् for the middle (ātmanepada) — when the participle agrees with a word not in the nominative. पचन्तं पश्य, “see him cooking”. शतृ ends the stem in अत् and gives forms like पचन्, गच्छन्.
వర్తమాన లట్ స్థానంలో రెండు వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయాలు — పరస్మైపదానికి శతృ, ఆత్మనేపదానికి శానచ్ — ప్రథమేతర విభక్తితో సమానాధికరణమైనప్పుడు వికల్పంగా వస్తాయి. పచన్తం పశ్య — “వండుతున్నవానిని చూడు”. శతృ వల్ల ధాతువు అత్ కారాంతమై పచన్, గచ్ఛన్ వంటి రూపాలు వస్తాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.124 लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 827 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तौ सत् 3.2.127 · प्रकरण 34← पश्यन्
the two affixes शतृ and शानच् are named सत्
The two — शतृ and शानच्, the affixes that replace लट् to make a present participle — are given the name सत्. शतृ makes the active participle (पश्यन् "seeing") and शानच् the middle participle (गाहमानः "plunging in"); the name सत् lets the rules that treat a present participle as an ongoing act reach both together. मुञ्चतः "of the one loosing", कुर्वन् "doing" and पश्यन् carry शतृ, and दधानः "holding" and लम्बमानस्य "of the one hanging down" carry शानच्, all named सत् by this rule. The derivation names it on the silent step where the participle affix is fixed as सत्.
ఆ రెండు — శతృ, శానచ్, వర్తమాన కృదంతాన్ని చేయడానికి లట్‌ను భర్తీచేసే ప్రత్యయాలు — వాటికి సత్ అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. శతృ కర్తరి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (పశ్యన్ "చూస్తూ"), శానచ్ మధ్యగణ కృదంతాన్ని చేస్తుంది (గాహమానః "మునుగుతూ"); సత్ సంజ్ఞ, వర్తమాన కృదంతాన్ని జరుగుతున్న క్రియగా చూసే సూత్రాలు రెంటినీ కలిపి అందుకోనిస్తుంది. ముఞ్చతః "విడిచేవాని", కుర్వన్ "చేస్తూ", పశ్యన్ శతృ ను కలిగి ఉంటాయి, దధానః "ధరిస్తూ", లమ్బమానస్య "వేలాడేవాని" శానచ్ ను కలిగి ఉంటాయి, అన్నీ ఈ సూత్రంచేత సత్ అని పిలవబడతాయి. కృదంత ప్రత్యయం సత్‌గా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.127 तौ सत्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 830 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
निष्ठायां सेटि 6.4.52 · प्रकरण 34← ललितवनितापादरागाङ्कितेषु
णि is dropped before a निष्ठा affix that takes इट्
Before a निष्ठा affix (the past participle -त) that takes the इट् augment (an इ before it), the णि marker is dropped. भावि (from भू, made a verb-stem by णि) + इत → भावित "brought into being". The poem's tenth-class रच् "compose" gives विरचिताम् "the composed one".
ఇట్ ఆగమం (ముందు ఒక ఇ) పొందే నిష్ఠా ప్రత్యయం (భూతకృదంతం -త) ముందు ణి గుర్తు లోపిస్తుంది. భావి (భూ నుండి ణి చే ధాతురూపమైనది) + ఇత → భావిత "కలిగింపబడినది". పద్యంలోని పదవ గణపు రచ్ "రచించుట" → విరచితామ్ "రచింపబడినదానిని".
- Aṣṭādhyāyī — 6.4.52 निष्ठायां सेटि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 820 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः 8.2.42 · प्रकरण 34← जालोद्गीर्णैः
after र् or द् the निष्ठा त becomes न, and a preceding root-final द् too
After र् or द्, the त of a निष्ठा affix (क्त and क्तवतु, the past participles in -त and -तवत्) becomes न; and the root-final द् that precedes it also becomes न. तॄ "to cross" → तीर्ण "crossed", शॄ "to crush" → शीर्ण; भिद् "to split" → भिन्न, where both the root's द् and the affix's त् turn to न.
ర్ లేదా ద్ తరవాత, నిష్ఠా ప్రత్యయపు (క్త, క్తవతు — -త, -తవత్ భూతకృదంతాలు) త న గా మారుతుంది; దాని ముందటి ధాతువు చివరి ద్ కూడా న గా మారుతుంది. తౄ "దాటుట" → తీర్ణ "దాటినది", శౄ "నలుపుట" → శీర్ణ; భిద్ "చీల్చుట" → భిన్న, ఇక్కడ ధాతువు ద్ మరియు ప్రత్యయపు త్ రెండూ న గా మారుతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.42 रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 812 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अजाद्यतष्टाप् 4.1.4 · प्रकरण 60← अस्याः
टाप् (the feminine आ) after an अज-class word or an अ-stem
A nominal stem of the अजादि class, and any stem ending in short अ, forms its feminine by adding टाप्, which yields आ: अज → अजा "she-goat", बाल → बाला "girl", कान्त → कान्ता "beloved". This is how the ā-stem feminines — the रमा class — are built from masculine or neuter a-stems.
అజాది గణపు శబ్దాలకు, హ్రస్వ అకారాంత ప్రాతిపదికాలకు స్త్రీలింగంలో టాప్ ప్రత్యయం చేరుతుంది; అది ఆ ఇస్తుంది: అజ → అజా "మేక", బాల → బాలా "బాలిక", కాన్త → కాన్తా "ప్రియురాలు". అకారాంత పుం/నపుంసక శబ్దాల నుండి ఆకారాంత స్త్రీలింగం (రమా తరగతి) ఇలా ఏర్పడుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 4.1.4 अजाद्यतष्टाप्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1242 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अ अ 8.4.68 · not in the abridgement← नयेथाः; पश्यन्; ललितवनितापादरागाङ्कितेषु
the short अ, held open through the derivation, returns to its close sound at the end
The last sūtra of the Aṣṭādhyāyī. Throughout a derivation the short अ is treated as though it were open (विवृत), like the long आ, so that the rules can reach it; this rule restores its natural close (संवृत) sound once the derivation is done. It is the final step of nearly every chain — of चक्रे, of प्रमत्तः, and the rest. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.
అష్టాధ్యాయి చివరి సూత్రం. వ్యుత్పత్తి అంతటా హ్రస్వ అ ను విచ్చుకున్నట్టుగా (వివృత), దీర్ఘ ఆ వలె, గ్రహిస్తారు — తద్వారా నియమాలు దానిని అందుకోగలుగుతాయి; వ్యుత్పత్తి ముగిసిన పిదప ఈ సూత్రం దాని సహజ సంవృత ధ్వనిని తిరిగి ఇస్తుంది. ఇది దాదాపు ప్రతి గొలుసుకూ చివరి మెట్టు — చక్రే కు, ప్రమత్తః కు, మిగిలిన వాటికి. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.68 अ अ
- Siddhāntakaumudī — outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras
uncheckeddrafted from the rule text

१समासविग्रहthe compounds, unpacked

जालोद्गीर्णैः

जाल · उद्गीर्ण

जालेभ्यः उद्गीर्णैः
तत्पुरुष (ablative) — given up out of the lattices

तत्पुरुष — it agrees with केशसंस्कारधूपैः. coming up through the window lattices — Mallinātha glosses गवाक्षमार्गनिर्गतैः, gone out by way of the lattice openings, and puts मार्ग, 'by way of', in himself: the compound gives only the lattices and the coming-out. He then fixes जाल with a lexicon, quoting Yādava, who gives the word a latticed window first and a net, a small window, a fraud and a crowd after it

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, citing Yādava's Vaijayantī“jālodgīrṇairgavākṣamārganirgataiḥ || “jālaṃ gavākṣa ānāye jālake kapaṭe gaṇe” iti yādavaḥ”

उपचितवपुः

उपचित · वपुस्

उपचितं वपुः यस्य सः
बहुव्रीहि — the one whose body has been filled out

बहुव्रीहि — it refers to त्वम्. his body thickened by it — Mallinātha glosses परिपुष्टशरीरः, of well-fed body. The cloud eats smoke: what rises off the women's hair goes into him and makes him denser, which is a joke about what a cloud is made of and a compliment to the house at once. There is no word in the verse for the compound to point at — the addressee is carried by the ending of नयेथाः alone — so the त्वम् here is supplied by the analysis and not by the commentator

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī (the gloss); the word it points at supplied by the analysis from the second-person ending of नयेथाः“upacitavapuḥ paripuṣṭaśarīraḥ”

केशसंस्कारधूपैः

केश · संस्कार · धूप

केशानां संस्कारः
तत्पुरुष (genitive) — the dressing of the hair
केशसंस्कारस्य धूपाः
तत्पुरुष (genitive) — the incense that belongs to that dressing

तत्पुरुष. the incense that dresses their hair — Mallinātha glosses वनिताकेशवासनार्यैर्गन्धद्रव्यधूपैः, smoke of scented stuff, fit for perfuming women's hair, and then stops to say which compound it is. The sense is plainly purpose — incense *for* dressing the hair — and a purpose compound would be a dative one by Pāṇini 2.1.36. He rules that out: the dative compound holds only where the first thing turns into the second, as the wood of यूपदारु turns into the sacrificial post, and hair-dressing is not what incense is made into. So this is a genitive compound of the अश्वघास kind — grass for horses, which is still the horses' grass. A rule about sacrificial timber, applied to a woman drying her hair over a censer

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, on Pāṇini 2.1.36, चतुर्थी तदर्थार्थबलिहितसुखरक्षितैः, looked up through skt-mcp — the transcription reads अश्वघासादिषत् where अश्वघासादिवत्, "like अश्वघास and its sort", is what the argument needs“keśasaṃskāradhūpaiḥ | vanitākeśavāsanāryairgandhadravyadhūpairityarthaḥ || atra saṃskāradhūpayostādarthye'pi yūpadārvādivatprakṛtivikāratvābhāvādaśvaghāsādiṣat ṣaṣṭhīsamāso na caturthīsamāsaḥ”

बन्धुप्रीत्या

बन्धु · प्रीति

बन्धौ प्रीतिः
तत्पुरुष (locative) — fondness for a kinsman
बन्धुः इति प्रीतिः
तत्पुरुष — the fondness that says "kinsman"

तत्पुरुष. out of fondness for a kinsman — Mallinātha gives two ways to take it and does not choose: बन्धौ प्रीत्या, fondness directed at a kinsman, or बन्धुरिति प्रीत्या, fondness that comes of thinking "this is a kinsman". The peacocks are the cloud's relations because they dance when he comes; on the second reading the verse says so and on the first it only assumes it

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who prints both with वा“bandhau bandhuriti vā prītyā”

भवनशिखिभिः

भवन · शिखिन्

भवनानां शिखिनः
तत्पुरुष (genitive) — the houses' peacocks

तत्पुरुष. the house-peacocks — Mallinātha answers a compound with a compound, गृहमयूरैः, and so does not say which relation he reads: the peacocks of the houses or the peacocks in them come to the same tame bird either way. The vigraha here is restored

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who glosses it with another compound and leaves it unresolved; the vigraha restored“bhavanaśikhibhirgṛhamayūraiḥ”

दत्तनृत्त्योपहारः

दत्त · नृत्त्य · उपहार

नृत्यम् एव उपहारः
कर्मधारय — the dancing, and it is the present
दत्तः नृत्योपहारः यस्मै सः
बहुव्रीहि — the one to whom that present was given

बहुव्रीहि — it refers to त्वम्. made a present of their dancing — Mallinātha's vigraha is the whole of it: दत्तो नृत्यमेवोपहार उपायनं यस्मै स तथोक्तः, he to whom the dancing, as a gift, was given. He fixes उपहार with Amara, who puts it in a line of four words for a present. The bahuvrīhi ends in a dative relation — यस्मै — which is not the commonest kind, and the one it describes is again the cloud, whom the verse never names

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, citing Amara; the word it points at supplied by the analysis, as Mallinātha's own यस्मै supplies it“datto nṛtyamevopahāra upāyanaṃ yasmai sa tathoktaḥ || “upāyanamupagrāhyamupahārastathopadā” ityamaraḥ”

कुसुमसुरभिषु

कुसुम · सुरभि

कुसुमैः सुरभिषु
तत्पुरुष (instrumental) — made sweet by flowers

तत्पुरुष — it agrees with हर्म्येषु. sweet with flowers — Mallinātha unpacks it with the instrumental in place, कुसुमैः सुरभिषु, and glosses सुरभि as सुगन्धि, sweet-smelling. It is the third scent of the stanza, after the incense and the lac: the terrace is described entirely by what reaches the nose and the eye

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“kusumaiḥ surabhiṣu sugandhiṣu”

अध्वखेदम्

अध्वन् · खेद

अध्वना खेदः
तत्पुरुष (instrumental) — the tiredness the road brings

तत्पुरुष. the weariness of the road — Mallinātha unpacks it with the instrumental, अध्वना, and then says what he means by the road: अध्वगमनेन, the going along it. So the first member is not the road but the travelling, and the compound is cause and effect rather than possession

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“adhvanādhvagamanena khedaṃ kleśam”

ललितवनितापादरागाङ्कितेषु

ललित · वनिता · पाद · राग · अङ्कित

ललिताः वनिताः
कर्मधारय — the women, and they are lovely
पादयोः रागः
तत्पुरुष (locative) — the red that is on the feet
ललितवनितानां पादरागः
तत्पुरुष (genitive) — and it is those women's
ललितवनितापादरागेण अङ्कितेषु
तत्पुरुष (instrumental) — marked by it

तत्पुरुष — it agrees with हर्म्येषु. printed with the red from lovely women's feet — Mallinātha takes it apart in the order the members come: ललितवनिताः सुन्दरस्त्रियः, with the Śabdārṇava behind ललित for 'lovely in all three genders'; then तासां पादरागेण लाक्षारसेन, by their foot-dye, which is lac-juice; then अङ्कितेषु चिह्नितेषु, marked. What is left on the terrace is a floor of red footprints, and the women who made them are gone

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, citing the Śabdārṇava“lalitavanitāḥ sundarastriyaḥ || “lalitaṃ triṣu sundaram” iti śabdārṇave | tāsāṃ pādarāgeṇa lākṣārasenāṅkiteṣu cihniteṣu”

२प्रतिपदार्थeach word, its form and sense

√गॄ + क्त, तृतीया बहुवचन instrumental plural
जालोद्गीर्णैः
printed जालोद्गीर्णैरुपचितवपुः
उद्गीर्ण, from उद् + √गॄ
given up — Mallinātha glosses निर्गतैः, gone out. √गॄ is to swallow, and उद् turns it round: the house takes the smoke in at the censer and hands it back out at the windows
past participle, क्त
The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective.
క్త ప్రత్యయం భూత కృదంతాన్ని చేస్తుంది — సాధారణంగా కర్మణి, "చేయబడినది"; గతి/స్థితి ధాతువులకు కర్తరి: గతః "వెళ్లినవాడు". తరువాత సామాన్య విశేషణంలా నడుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.102 निष्ठा
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 811 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §5.1, प्रमत्तः
uncheckeddrafted from the rule and the Bālānandinī; sūtra from skt-mcp
√गॄ · class 6 · क्त
1. गॄ
2. 1.3.1भूवादयो धातवः
  गॄ
3. 1.4.58प्रादयः
  उद् + गॄ
  and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80
4. 3.2.102निष्ठा
  उद् + गॄ + क्त
  and, without changing the form,1.3.8
5. 1.3.9तस्य लोपः
  उद् + गॄ + त
  and, without changing the form,1.1.261.2.451.2.463.4.1141.1.431.1.37
6. 4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
  उद् + गॄ + त + भिस्
  and, without changing the form,1.3.41.1.372.4.827.2.111.4.131.1.5
7. 7.1.100ॠत इद्धातोः
  उद् + गिर् + त + भिस्
8. 7.1.9अतो भिस ऐस्
  उद् + गिर् + त + ऐस्
  and, without changing the form,1.4.141.4.18
9. 6.1.88वृद्धिरेचि
  उद् + गिर् + त् + ऐस्
  and, without changing the form,8.2.39
10. 8.2.42रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः
  उद् + गिर् + न् + ऐस्
11. 8.2.66ससजुषो रुः
  उद् + गिर् + न् + ऐरुँ
12. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्
  उद् + गिर् + न् + ऐर्
13. 8.2.77हलि च
  उद् + गीर् + न् + ऐर्
14. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
  उद् + गीर् + न् + ऐः
15. 8.4.1रषाभ्यां नो णः समानपदे
  उद्गीर्णैः
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural · the pattern राम declines on
1. राम
2. 7.1.9अतो भिस ऐस्
  राम + ऐस्
3. 6.1.88वृद्धिरेचि
  रामैस्
4. 8.2.66ससजुषो रुः
  रामैरुँ
5. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
  रामैर्
6. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
  रामैः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

us-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

उपचितवपुः

printed जालोद्गीर्णैरुपचितवपुः

वपुस्

body — Mallinātha glosses the compound as परिपुष्टशरीरः and so reads वपुस् as plain शरीर, the body. The cloud is being fed. वपुस् is neuter as a noun and masculine here at the end of a bahuvrīhi describing the cloud — the nominative singular is वपुः in either gender

us-stem masculine

A stem in -us describing something masculine, which is what a neuter noun becomes at the end of a bahuvrīhi: लिखितवपुषौ, 'the two whose forms are drawn', of the treasures at the door. The nominative and accusative part from the neuter's — वपुषौ where the neuter has वपुषी — and the rest of the table is the same.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

us-stem neuter

Neuter stems ending in उस्: धनुस् "bow", and the poem's वपुस् "body" (वपुः at 1.15). The स् shows as a visarga at the word's end — धनुः, वपुः — and as ष् before a vowel or झल् ending by ṣatva (8.3.59): धनुषा, धनुषी. The strong plural takes नुम् and the न् becomes anusvāra before the ष् — धनूंषि, वपूंषि (8.3.24). Otherwise it declines as a short-उ neuter.

ఉస్-అంత నపుంసకలింగ శబ్దాలు: ధనుస్ "విల్లు", పద్యంలోని వపుస్ "శరీరం" (1.15లో వపుః). స్ పదాంతంలో విసర్గగా — ధనుః, వపుః — అచ్/ఝల్ ప్రత్యయం ముందు షత్వం (8.3.59) చేత ష్ గా — ధనుషా, ధనుషీ. బలమైన బహువచనం నుమ్ తీసుకుని, న్ ష్ ముందు అనుస్వారమవుతుంది — ధనూంషి, వపూంషి (8.3.24). మిగతా చోట్ల హ్రస్వ-ఉ నపుంసకంలా నడుస్తుంది.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — उसकारान्त नपुंसकलिङ्ग prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — उसकारान्त नपुंसकलिङ्ग — us-neut

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

उस्-कारान्त नपुंसकलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	वपुः	वपुषी	वपूंषि
द्वितीया	वपुः	वपुषी	वपूंषि
तृतीया	वपुषा	वपुर्भ्याम्	वपुर्भिः
चतुर्थी	वपुषे	वपुर्भ्याम्	वपुर्भ्यः
पञ्चमी	वपुषः	वपुर्भ्याम्	वपुर्भ्यः
षष्ठी	वपुषः	वपुषोः	वपुषाम्
सप्तमी	वपुषि	वपुषोः	वपुःषु
सम्बोधन	वपुः	वपुषी	वपूंषि

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

उपचितवपुः, “your body thickened,” says the cloud eats. Mallinātha glosses परिपुष्टशरीरः, “of well-fed body,” and reads वपुस् as plain शरीर, the body. What rises off the women's hair — the केशसंस्कारधूप, the scented smoke they dress their hair in — goes up through the lattices and into the cloud, and feeds it. Vedam adds the physics the fancy runs on: only the smoke of these high terraces reaches a cloud lying against them; smoke from the low kitchens below would scatter into the sky and never arrive. वपुस् is neuter as a plain noun and comes out masculine here at the end of the bahuvrīhi, agreeing with the cloud.

ఉపచితవపుః, “పుష్టిచెందిన దేహము గల,” మేఘుడు తినుననే భావాన్ని చెబుతుంది. మల్లినాథుడు పరిపుష్టశరీరః అని అర్థమిచ్చి వపుస్‌ ను శరీరముగా చదువుతాడు. స్త్రీల తలలనుంచి లేచేది — కేశసంస్కారధూప, జుట్టుకు సుగంధమిచ్చే పొగ — కిటికీలగుండా పైకిలేచి మేఘంలో కలిసి దాన్ని పోషిస్తుంది. ఈ ఉత్ప్రేక్ష ఏ భౌతికంపై నడుస్తుందో వేదం చెబుతాడు: మేఘం ఆనుకున్న ఎత్తయిన మేడల పొగ మాత్రమే మేఘాన్ని చేరుతుంది; కింది వంటిళ్ల పొగ ఆకాశంలో చెదరిపోయి చేరనేచేరదు. వపుస్‌ సాధారణంగా నపుంసకం, ఇక్కడ బహువ్రీహి చివర మేఘంతో అన్వయించి పుంలింగమవుతుంది.

Mallinātha, Sañjīvinī — 1.34: upacitavapuḥ paripuṣṭaśarīraḥ | keśasaṃskāradhūpairgandhadravyadhūpaiḥ

a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural

केशसंस्कारधूपैः

धूप

with the incense-smokes — Mallinātha glosses गन्धद्रव्यधूपैः, smoke of scented substances. The instrumental is what does the thickening: the smoke is the cloud's food

a-stem masculine

The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः.

అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్షః, యక్షౌ, యక్షాః.

Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; राम prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
docs/lessons/1.1.md — §4.2, the a-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

a-stem masculine

The largest noun class, and the one every other declension is measured against: यक्ष, राम. The nominative singular यक्षः ends in a visarga that is a buried स् (8.2.66, then 8.3.15); the instrumental शापेन comes from टा becoming इन after an a-stem (7.1.12) and then अ + इ → ए (6.1.87); the locative plural is यक्षेषु. Adjectives in अ — प्रमत्त, भोग्य — decline the same way in the masculine, so प्रमत्तः and भोग्येण sit in this same table.

అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్ష, రామ. శబ్దమంజరిలో మొదటి శబ్దం 'రామః రామౌ రామాః'. ప్రథమా ఏకవచనం యక్షః (దాగిన స్), తృతీయా శాపేన (టా → ఇన 7.1.12; అ + ఇ → ఏ 6.1.87), సప్తమీ బహువచనం యక్షేషు. అకారాంత విశేషణాలు — ప్రమత్త, భోగ్య — పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి; ప్రమత్తః, భోగ్యేణ ఇదే పట్టికలో ఉంటాయి.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — रामः prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
docs/lessons/1.1.md — §4, the a-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	धूपः	धूपौ	धूपाः
द्वितीया	धूपम्	धूपौ	धूपान्
तृतीया	धूपेन	धूपाभ्याम्	धूपैः
चतुर्थी	धूपाय	धूपाभ्याम्	धूपेभ्यः
पञ्चमी	धूपात्	धूपाभ्याम्	धूपेभ्यः
षष्ठी	धूपस्य	धूपयोः	धूपानाम्
सप्तमी	धूपे	धूपयोः	धूपेषु
सम्बोधन	धूप	धूपौ	धूपाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural · the pattern राम declines on

राम
7.1.9अतो भिस ऐस्
राम + ऐस्
6.1.88वृद्धिरेचि
रामैस्
8.2.66ससजुषो रुः
रामैरुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
रामैर्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामैः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

i-stem feminine, तृतीया एकवचन instrumental singular

बन्धुप्रीत्या

प्रीति

out of fondness — the instrumental of the motive, which is what makes the dancing a gift rather than a habit. Mallinātha reads the fondness as the peacocks' and offers two ways of attaching the kinsman to it

i-stem feminine

A short-i stem in the feminine: वसतिः, वसती, वसतयः — the same endings as the masculine but for a few cases.

హ్రస్వ ఇకారాంత స్త్రీలింగం: వసతిః, వసతీ, వసతయః — కొన్ని విభక్తులు తప్ప పుంలింగపు ప్రత్యయాలే.

Śabdamañjarī — इकारान्त स्त्रीलिङ्ग — मतिः मती मतयः
Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; मति prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
docs/lessons/1.1.md — §4.4, the i-stem feminine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

i-stem feminine

Feminine stems ending in short इ: मति, वसति, कीर्ति. The accusative singular is मतिम् (before अम्, the stem vowel wins, 6.1.107). The instrumental singular is मत्या; the dative, ablative, genitive and locative singular optionally take the nadī endings (मत्यै beside मतये). It declines much like the i-stem masculine हरि, with the feminine options in the singular oblique cases.

ఇకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: మతి, వసతి, కీర్తి. ద్వితీయైకవచనం మతిమ్ (అమ్ ముందు పూర్వరూపం, 6.1.107). తృతీయైకవచనం మత్యా; చతుర్థీ/పంచమీ/షష్ఠీ/సప్తమీ ఏకవచనాల్లో ఐచ్ఛికంగా నదీ ప్రత్యయాలు (మత్యై / మతయే). ఇకారాంత పుంలింగం (హరి) లాగే, ఏకవచన పరవిభక్తుల్లో స్త్రీలింగ ఐచ్ఛికాలతో.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; मति / i-stem feminine prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — इकारान्त स्त्रीलिङ्ग — मतिः मती मतयः
docs/lessons/1.1.md — §4.4, the i-stem feminine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

इकारान्त स्त्रीलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	प्रीतिः	प्रीती	प्रीतयः
द्वितीया	प्रीतिम्	प्रीती	प्रीतीः
तृतीया	प्रीत्या	प्रीतिभ्याम्	प्रीतिभिः
चतुर्थी	प्रीत्यै	प्रीतिभ्याम्	प्रीतिभ्यः
पञ्चमी	प्रीत्याः	प्रीतिभ्याम्	प्रीतिभ्यः
षष्ठी	प्रीत्याः	प्रीत्योः	प्रीतीनाम्
सप्तमी	प्रीत्याम्	प्रीत्योः	प्रीतिषु
सम्बोधन	प्रीते	प्रीती	प्रीतयः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

i-stem feminine, तृतीया एकवचन instrumental singular · the pattern मति declines on

मति
6.1.77इको यणचि
मत्या

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

in-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural

भवनशिखिभिः

printed भवनशिखिभिर्दत्तनृत्त्योपहारः

शिखिन्

by the peacocks — Mallinātha glosses मयूरैः. शिखिन् is the crested one, so the word names the bird by the thing on its head, and it is also the word for fire

in-stem masculine

A possessive stem in -in, 'having X': कामिन् 'having desire' → कामी. The nominative singular drops the n and lengthens.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

in-stem masculine

Stems ending in इन् — the possessive and agent nouns “having …”: कामिन् “in love”, अर्थिन् “wanting”, दण्डिन् “staff-bearer”. The nominative singular lengthens the penult and sheds the न्, so कामिन् gives कामी (6.4.13, then 8.2.7); the strong cases keep the न् — कामिनौ, कामिनः — and the instrumental is कामिना. Śabdamañjarī drills यशस्वी यशस्विनौ यशस्विनः.

ఇన్ కారాంత శబ్దాలు — “…గలవాడు” అనే మత్వర్థీయ/కర్తృవాచకాలు: కామిన్ “ప్రేమగలవాడు”, అర్థిన్ “కోరేవాడు”, దండిన్ “దండముగలవాడు”. ప్రథమైకవచనం ఉపధను దీర్ఘంచేసి న్ ను వదులుతుంది — కామిన్ → కామీ (6.4.13, తరువాత 8.2.7); బలమైన విభక్తుల్లో న్ నిలుస్తుంది — కామినౌ, కామినః — తృతీయైకవచనం కామినా. శబ్దమంజరి “యశస్వీ యశస్వినౌ యశస్వినః”.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — दण्डिन् / in-stem masculine prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — इन्नन्त पुंल्लिङ्ग — यशस्वी यशस्विनौ यशस्विनः

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

इन्-कारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	शिखी	शिखिनौ	शिखिनः
द्वितीया	शिखिनम्	शिखिनौ	शिखिनः
तृतीया	शिखिना	शिखिभ्याम्	शिखिभिः
चतुर्थी	शिखिने	शिखिभ्याम्	शिखिभ्यः
पञ्चमी	शिखिनः	शिखिभ्याम्	शिखिभ्यः
षष्ठी	शिखिनः	शिखिनोः	शिखिनाम्
सप्तमी	शिखिनि	शिखिनोः	शिखिषु
सम्बोधन	शिखिन्	शिखिनौ	शिखिनः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

in-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural · the pattern यशस्विन् declines on

यशस्विन्
8.2.7नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य
यशस्विभिस्
8.2.2नलोपः सुप्स्वरसंज्ञातुग्विधिषु कृति
यशस्विभिस्
8.2.66ससजुषो रुः
यशस्विभिरुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
यशस्विभिः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

दत्तनृत्त्योपहारः

printed भवनशिखिभिर्दत्तनृत्त्योपहारः

उपहार

a present — Mallinātha glosses उपायनम् and quotes Amara, who gives four words for the same thing: उपायन, उपग्राह्य, उपहार, उपदा. The page prints the middle member नृत्त्य where Mallinātha and DCS both read नृत्य

a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	उपहारः	उपहारौ	उपहाराः
द्वितीया	उपहारम्	उपहारौ	उपहारान्
तृतीया	उपहारेण	उपहाराभ्याम्	उपहारैः
चतुर्थी	उपहाराय	उपहाराभ्याम्	उपहारेभ्यः
पञ्चमी	उपहारात्	उपहाराभ्याम्	उपहारेभ्यः
षष्ठी	उपहारस्य	उपहारयोः	उपहाराणाम्
सप्तमी	उपहारे	उपहारयोः	उपहारेषु
सम्बोधन	उपहार	उपहारौ	उपहाराः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on

राम
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + स्
8.2.66ससजुषो रुः
राम + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

दत्तनृत्त्योपहारः, “made a present of the dancing,” is a bahuvrīhi Mallinātha spells whole: दत्तो नृत्यमेवोपहार उपायनं यस्मै सः, “he to whom the dancing, as a gift, was given.” The word for the gift is उपहार, and Mallinātha quotes Amara's four names for the one thing, उपायन, उपग्राह्य, उपहार, उपदा. The point is दत्त, “given”: the house-peacocks are not paid to dance and not merely in the habit of it — they dance out of बन्धुप्रीति, fondness for a kinsman, so the dance is a present made to a guest, not a hireling's turn.

దత్తనృత్త్యోపహారః, “నృత్యాన్ని కానుకగా పొందినవాడు,” మల్లినాథుడు పూర్తిగా విడమరచే బహువ్రీహి: దత్తో నృత్యమేవోపహార ఉపాయనం యస్మై సః, “నృత్యమే కానుకగా ఎవనికి ఇవ్వబడిందో వాడు.” కానుకకు మాట ఉపహార, మల్లినాథుడు ఆ ఒక్క వస్తువుకు అమరపు నాలుగుపేర్లు చెబుతాడు — ఉపాయన, ఉపగ్రాహ్య, ఉపహార, ఉపదా. మర్మం దత్త, “ఇవ్వబడిన”: ఇంటినెమళ్లు ఆడటానికి కూలి తీసుకోవు, అలవాటుకోసమూ ఆడవు — బంధుప్రీతిచే, చుట్టమనే మక్కువచే ఆడతాయి, కావున ఆ నృత్యం అతిథికి ఇచ్చిన కానుక, కూలివాని విన్యాసము కాదు.

Mallinātha, Sañjīvinī — 1.34: datto nṛtyamevopahāra upāyanaṃ yasmai sa tathoktaḥ | “upāyanamupagrāhyamupahāropadā” ityamaraḥ

a-stem neuter, सप्तमी बहुवचन locative plural

हर्म्येषु

printed हर्म्येष्वस्याः

हर्म्य

on the terraced houses — Mallinātha glosses धनिकभवनेषु, rich men's houses, which is what the word carries: not a house but a mansion. Everything else in the stanza hangs off this locative

a-stem neuter

Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

a-stem neuter

Neuter nouns in short अ: फल “fruit”, वचन “word”, कुसुम, and adjectives in अ agreeing with a neuter noun. The nominative and accusative singular end in अम् (7.1.24) — फलम् — and are alike; the plural फलानि takes नुम् and lengthens; the instrumental plural is फलैः (7.1.9). It is the a-stem masculine’s table with the neuter’s own nominative, accusative and the -आनि plural.

హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దాలు: ఫల “పండు”, వచన “మాట”, కుసుమ, నపుంసక నామానికి అన్వయించే అకారాంత విశేషణాలు. ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు అమ్ తో ముగుస్తాయి (7.1.24) — ఫలమ్ — రెండూ ఒకటే; బహువచనం ఫలాని నుమాగమంతో దీర్ఘమవుతుంది; తృతీయా బహువచనం ఫలైః (7.1.9). అకారాంత పుంలింగ పట్టికే, నపుంసకపు సొంత ప్రథమ, ద్వితీయ, -ఆని బహువచనంతో.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — फल / a-stem neuter prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — अकारान्त नपुंसकलिङ्ग — फलम् फले फलानि

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	हर्म्यम्	हर्म्ये	हर्म्याणि
द्वितीया	हर्म्यम्	हर्म्ये	हर्म्याणि
तृतीया	हर्म्येण	हर्म्याभ्याम्	हर्म्यैः
चतुर्थी	हर्म्याय	हर्म्याभ्याम्	हर्म्येभ्यः
पञ्चमी	हर्म्यात्	हर्म्याभ्याम्	हर्म्येभ्यः
षष्ठी	हर्म्यस्य	हर्म्ययोः	हर्म्याणाम्
सप्तमी	हर्म्ये	हर्म्ययोः	हर्म्येषु
सम्बोधन	हर्म्य	हर्म्ये	हर्म्याणि

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem neuter, सप्तमी बहुवचन locative plural · the pattern फल declines on

फल
7.3.103बहुवचने झल्येत्
फलेसु
8.3.59आदेशप्रत्यययोः
फलेषु

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular
अस्याः
printed हर्म्येष्वस्याः
इदम्
of this one — and Mallinātha names her: उज्जयिन्याः. इदम् is the pronoun for what is close at hand, which is the right one for a city the cloud is standing over
pronoun
A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern इदम् declines on
1. इदम्
2. 7.2.102त्यदादीनामः
  इद+अ+अस्
3. 6.1.97अतो गुणे
  इद+अस्
4. 4.1.4अजाद्यतष्टाप्
  इद+टाप्+अस्
5. 6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
  इदा+अस्
6. 7.3.114सर्वनाम्नः स्याड्ढ्रस्वश्च
  इद+स्या+अस्
7. 6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
  इदस्यास्
8. 7.2.113हलि लोपः
  अस्यास्
9. 8.2.66ससजुषो रुः
  अस्यारुँ
10. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
  अस्याः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

i-stem neuter, सप्तमी बहुवचन locative plural

कुसुमसुरभिषु

printed कुसुमसुरभिष्वध्वखेदं

सुरभि

sweet-smelling — Mallinātha glosses सुगन्धिषु. सुरभि is fragrance itself and also the cow Surabhi, and as an adjective it declines in whichever gender the thing it describes has. It is an adjective, neuter here with the हर्म्येषु it describes

i-stem neuter

A short-i stem in the neuter, which inserts न् before most endings: वारि, वारिणी, वारीणि.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

i-stem neuter

Nouns ending in short इ, in the neuter: वारि “water”, अक्षि “eye”, and here अन्यथावृत्ति. The nominative and accusative singular show no ending — वारि stands bare, the सु and अम् dropping by luk (7.1.23); the strong cases take the नुम् augment and lengthen, वारीणि; the instrumental is वारिणा. Śabdamañjarī drills वारि वारिणी वारीणि.

హ్రస్వ ఇకారాంత నపుంసక శబ్దాలు: వారి “నీరు”, అక్షి “కన్ను”, ఇక్కడ అన్యథావృత్తి. ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాల్లో ప్రత్యయం కనబడదు — వారి బరిగా నిలుస్తుంది, సు, అమ్ లుక్ చేత లోపిస్తాయి (7.1.23); బలమైన విభక్తుల్లో నుమాగమంతో దీర్ఘమై వారీణి; తృతీయైకవచనం వారిణా. శబ్దమంజరి “వారి వారిణీ వారీణి”.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — वारि / i-stem neuter prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — इकारान्त नपुंसकलिङ्ग — वारि वारिणी वारीणि

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

इकारान्त नपुंसकलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	सुरभि	सुरभिणी	सुरभीणि
द्वितीया	सुरभि	सुरभिणी	सुरभीणि
तृतीया	सुरभिणा	सुरभिभ्याम्	सुरभिभिः
चतुर्थी	सुरभिणे	सुरभिभ्याम्	सुरभिभ्यः
पञ्चमी	सुरभिणः	सुरभिभ्याम्	सुरभिभ्यः
षष्ठी	सुरभिणः	सुरभिणोः	सुरभीणाम्
सप्तमी	सुरभिणि	सुरभिणोः	सुरभिषु
सम्बोधन	सुरभि	सुरभिणी	सुरभीणि

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

i-stem neuter, सप्तमी बहुवचन locative plural · the pattern वारि declines on

वारि
8.3.59आदेशप्रत्यययोः
वारिषु

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular

अध्वखेदम्

printed कुसुमसुरभिष्वध्वखेदं

खेद

the weariness — Mallinātha glosses क्लेशम्, the distress of it. It is the object of नयेथाः, and the object of a verb of carrying is what gets carried off

a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	खेदः	खेदौ	खेदाः
द्वितीया	खेदम्	खेदौ	खेदान्
तृतीया	खेदेन	खेदाभ्याम्	खेदैः
चतुर्थी	खेदाय	खेदाभ्याम्	खेदेभ्यः
पञ्चमी	खेदात्	खेदाभ्याम्	खेदेभ्यः
षष्ठी	खेदस्य	खेदयोः	खेदानाम्
सप्तमी	खेदे	खेदयोः	खेदेषु
सम्बोधन	खेद	खेदौ	खेदाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern राम declines on

राम
6.1.107अमि पूर्वः
रामम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

√नी, class 1, विधिलिङ्, atmanepada, second person singular

नयेथाः

printed नयेथा

√नी

you are to carry it away — Mallinātha glosses अपनय, drive it off, and so reads नी with the accusative as removal rather than as passing time. The optative is the mood the whole errand is in: the yakṣa asks and never orders

optative, विधिलिङ्

What would, should, or might be: स्यात् 'there might be', उपेक्षेत 'would he overlook'.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)

परस्मैपद · विधिलिङ्
प्रथम	नयेत्	नयेताम्	नयेयुः
मध्यम	नयेः	नयेतम्	नयेत
उत्तम	नयेयम्	नयेव	नयेम

आत्मनेपद · विधिलिङ्
प्रथम	नयेत	नयेयाताम्	नयेरन्
मध्यम	नयेथाः	नयेयाथाम्	नयेध्वम्
उत्तम	नयेय	नयेवहि	नयेमहि

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

√नी · class 1 · विधिलिङ्

णीञ्
1.3.1भूवादयो धातवः
णी॒ञ्
and, without changing the form,1.3.3
1.3.9तस्य लोपः
णी
6.1.65णो नः
नी
3.3.161विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ्
नी + लिँङ्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
नी + ल्
and, without changing the form,1.3.72
3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
नी + थास्
and, without changing the form,1.3.43.4.113
3.1.68कर्तरि शप्
नी + शप् + थास्
and, without changing the form,1.3.31.3.8
1.3.9तस्य लोपः
नी + अ + थास्
and, without changing the form,3.4.113
3.4.102लिङस्सीयुट्
नी + अ + सीयुँट् + थास्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
नी + अ + सीय् + थास्
3.4.107सुट् तिथोः
नी + अ + सीय् + स्थास्
and, without changing the form,1.2.41.4.13
7.2.79लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य
नी + अ + ईय् + थास्
6.1.66लोपो व्योर्वलि
नी + अ + ई + थास्
7.3.84सार्वधातुकार्धधातुकयोः
ने + अ + ई + थास्
and, without changing the form,1.4.14
6.1.78एचोऽयवायावः
नय् + अ + ई + थास्
6.1.87आद्गुणः
नय् + ए + थास्
8.2.66ससजुषो रुः
नय् + ए + थारुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्
नय् + ए + थार्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
नय् + ए + थाः
8.4.68अ अ
नयेथाः

uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

नयेथाः, “you are to carry it away,” is the verb the whole errand is put in, and Mallinātha reads it as removal: अपनय, “drive it off.” √नी with an accusative can pass time or lead a thing along, but here अध्वखेदम्, “the weariness of the road,” is the object, and to lead weariness away is to be rid of it. Mallinātha unpacks अध्वखेद with the instrumental, अध्वना, “by the road,” and then says what he means by the road, अध्वगमनेन, “by the going along it.” The optative नयेथाः is the mood the cloud is asked in throughout — not an order but a wish laid on a friend.

నయేథాః, “తీసుకుపోదువుగాక / తీర్చుకొందువుగాక,” ఈ దౌత్యమంతా ఏ క్రియలో ఉందో అది, మల్లినాథుడు దాన్ని తొలగింపుగా చదువుతాడు: అపనయ, “పోగొట్టు.” √నీ అకారంతో కాలాన్ని గడపనూవచ్చు, వస్తువును నడిపించనూవచ్చు; ఇక్కడ అధ్వఖేదమ్‌, “దారి బడలిక,” కర్మ, బడలికను నడిపించుట అంటే దాన్ని వదిలించుకొనుటే. మల్లినాథుడు అధ్వఖేద ను అధ్వనా, “దారిచేత,” అని విడదీసి, దారి అంటే ఏమిటో చెబుతాడు — అధ్వగమనేన, “దారిన నడచుటచేత.” నయేథాః విధ్యర్థరూపం — ఆజ్ఞ కాదు, మిత్రునిపై ఉంచిన కోరిక — మేఘుని అంతటా ఇదే మనోభావంలో అడుగుతారు.

Mallinātha, Sañjīvinī — 1.34: adhvakhedamadhvanā'dhvagamanena khedaṃ kleśaṃ nayethā apanaya

ī-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular
लक्ष्मीम्
printed लक्ष्मीं
लक्ष्मी
the splendour — Mallinātha reads it as the city's, अस्या उज्जयिन्या लक्ष्मीम्. The word is the goddess's name and the ordinary word for a place's beauty at the same time, and the verse is using both. लक्ष्मी is irregular: it is not made with ङीप् and so keeps the स् of the nominative singular, लक्ष्मीः, where a नदी-type stem would drop it
ī-stem feminine
A long-ī stem, most often a feminine made from a masculine stem: एकपत्नी, नद्याः.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
ī-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern गौरी declines on
1. गौरी
2. 6.1.107अमि पूर्वः
  गौरीम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√दृश् + शतृ, प्रथमा एकवचन nominative singular
पश्यन्
printed पश्यंल्ललितवनितापादरागाङ्कितेषु
पश्यत्, from √दृश्
looking at — the present participle, which holds the looking and the losing of the weariness in one moment: he is not to look and then rest, but to rest by looking. The stem is पश्य, which √दृश् borrows for its present alone — the root itself shows in दृष्ट and in द्रक्ष्यति and never here
present participle active, शतृ
The suffix शतृ makes an active present participle, 'X-ing', declining as an at-stem: कथयतः 'of the one telling'.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
√दृश् · class 1 · शतृ
1. दृशिँर्
2. 1.3.1भूवादयो धातवः
  दृ॒शिँर्
  and, without changing the form,vārttika 1.3.3.1
3. 1.3.9तस्य लोपः
  दृश्
4. 3.2.123वर्तमाने लट्
  दृश् + लँट्
  and, without changing the form,1.3.21.3.3
5. 1.3.9तस्य लोपः
  दृश् + ल्
  and, without changing the form,1.3.78
6. 3.2.124लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे
  दृश् + शतृँ
  and, without changing the form,1.3.21.3.8
7. 1.3.9तस्य लोपः
  दृश् + अत्
  and, without changing the form,3.2.1271.2.463.4.113
8. 4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
  दृश् + अत् + सुँ
  and, without changing the form,1.3.2
9. 1.3.9तस्य लोपः
  दृश् + अत् + स्
  and, without changing the form,1.1.43
10. 3.1.68कर्तरि शप्
  दृश् + शप् + अत् + स्
  and, without changing the form,1.3.31.3.8
11. 1.3.9तस्य लोपः
  दृश् + अ + अत् + स्
  and, without changing the form,3.4.1131.1.431.2.41.4.13
12. 7.3.78पाघ्राध्मास्थाम्नादाण्दृश्यर्त्तिसर्त्तिशदसदां पिबजिघ्रधमतिष्ठमनयच्छपश्यर्च्छधौशीयसीदाः
  पश्य + अ + अत् + स्
  and, without changing the form,1.4.14
13. 7.1.70उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः
  पश्य + अ + अन्त् + स्
14. 6.1.68हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्
  पश्य + अ + अन्त्
15. 6.1.97अतो गुणे
  पश्य् + अ + अन्त्
16. 6.1.97अतो गुणे
  पश्य् + अन्त्
17. 8.2.23संयोगान्तस्य लोपः
  पश्य् + अन्
18. 8.4.68अ अ
  पश्यन्
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
at-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern भवत् declines on
1. भवत्
2. 6.4.14अत्वसन्तस्य चाधातोः
  भवात्+स्
3. 7.1.70उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः
  भवान्त्+स्
4. 6.1.68हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्
  भवान्त्
5. 8.2.23संयोगान्तस्य लोपः
  भवान्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
पश्यन्, “looking at,” holds the looking and the losing of the weariness in one moment: the cloud is not to look and then rest, but to rest by looking. Its stem is पश्य-, the present of √दृश्, which shows a stem no letter of the root survives in — दृश् is seen in the past दृष्ट and the future द्रक्ष्यति, but the present borrows पश्य-. What it looks at is लक्ष्मीम्, and the word is the goddess Lakṣmī's name and the plain word for a place's beauty at once; Mallinātha fixes the plain sense, अस्या उज्जयिन्या लक्ष्मीम्, the splendour of this Ujjayinī.
పశ్యన్‌, “చూస్తూ,” చూపునూ బడలిక తీరుటనూ ఒక్క క్షణంలో పట్టుకుంటుంది: మేఘుడు చూచి ఆపైన విశ్రమింపడు, చూచుటచేతనే విశ్రమిస్తాడు. దీని అంగం పశ్య-, √దృశ్‌ కు వర్తమానం — మూలంలోని అక్షరమేదీ మిగలని అంగం: దృశ్‌ భూతమైన దృష్ట లోనూ, భవిష్యత్తైన ద్రక్ష్యతి లోనూ కనబడుతుంది గానీ వర్తమానం పశ్య- ను అప్పుగా తీసుకుంటుంది. ఏమి చూస్తాడు — లక్ష్మీమ్‌; ఈ మాట లక్ష్మీదేవి పేరూ, ఒక చోటి సౌందర్యానికి మాటూ ఒకేసారి; మల్లినాథుడు సాధారణార్థాన్ని నిలుపుతాడు, అస్యా ఉజ్జయిన్యా లక్ష్మీమ్‌.
- Mallinātha, Sañjīvinī — 1.34: asyā ujjayinyā lakṣmīṃ paśyan
√अङ्क् + णिच् + क्त, सप्तमी बहुवचन locative plural
ललितवनितापादरागाङ्कितेषु
printed पश्यंल्ललितवनितापादरागाङ्कितेषु
अङ्कित, from √अङ्क् with णिच्
marked — Mallinātha glosses चिह्नितेषु. The same participle stood at 1.12, of the mountain marked with Rāma's footprints; here the footprints are women's and the mark is lac rather than stone
past participle, क्त — The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective. · √अङ्क् + णिच् + क्त, सप्तमी बहुवचन locative plural
√अङ्क् · class 1 · णिच् + क्त
1. अकिँ
2. 1.3.1भूवादयो धातवः
  अकिँ॒
  and, without changing the form,1.3.2
3. 1.3.9तस्य लोपः
  अक्
4. 7.1.58इदितो नुम् धातोः
  अन्क्
5. 3.1.26हेतुमति च
  अन्क् + णिच्
  and, without changing the form,3.1.321.3.31.3.7
6. 1.3.9तस्य लोपः
  अन्क् + इ
  and, without changing the form,3.4.1141.4.13
7. 3.2.102निष्ठा
  अन्क् + इ + क्त
  and, without changing the form,1.3.8
8. 1.3.9तस्य लोपः
  अन्क् + इ + त
  and, without changing the form,1.1.261.2.463.4.114
9. 4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
  अन्क् + इ + त + सुप्
  and, without changing the form,1.3.3
10. 1.3.9तस्य लोपः
  अन्क् + इ + त + सु
11. 7.2.35आर्धधातुकस्येड् वलादेः
  अन्क् + इ + इट् + त + सु
  and, without changing the form,1.3.3
12. 1.3.9तस्य लोपः
  अन्क् + इ + इ + त + सु
  and, without changing the form,1.4.131.1.5
13. 6.4.52निष्ठायां सेटि
  अन्क् + इ + त + सु
  and, without changing the form,1.4.171.4.14
14. 7.3.103बहुवचने झल्येत्
  अन्क् + इ + ते + सु
15. 8.3.24नश्चापदान्तस्य झलि
  अंक् + इ + ते + सु
16. 8.3.59आदेशप्रत्यययोः
  अंक् + इ + ते + षु
17. 8.4.58अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः
  अङ्क् + इ + ते + षु
18. 8.4.68अ अ
  अङ्कितेषु
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
a-stem neuter, सप्तमी बहुवचन locative plural · the pattern फल declines on
1. फल
2. 7.3.103बहुवचने झल्येत्
  फलेसु
3. 8.3.59आदेशप्रत्यययोः
  फलेषु
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

३अन्वयthe words in prose order

जालोद्गीर्णैः · केशसंस्कारधूपैः · उपचितवपुः · बन्धुप्रीत्या · भवनशिखिभिः · दत्तनृत्त्योपहारः · ललितवनितापादरागाङ्कितेषु · कुसुमसुरभिषु · अस्याः · हर्म्येषु · लक्ष्मीम् · पश्यन् · अध्वखेदम् · नयेथाः

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, whose commentary is written as anvaya“jālodgīrṇair … keśasaṃskāradhūpaiḥ … upacitavapuḥ … bandhau bandhuriti vā prītyā bhavanaśikhibhir … datto nṛtyamevopahāra … kusumaiḥ surabhiṣu … tāsāṃ pādarāgeṇa … aṅkiteṣu … harmyeṣu … asyā ujjayinyā lakṣmīṃ paśyannadhvanā … khedaṃ … nayethā”

the dependency structure

नयेथाः · क्रिया — you are to carry it away, अपनय; नी with the accusative read as removal, and the optative is the mood the whole errand is asked in

अध्वखेदम् · कर्म — the weariness of the road, क्लेशम्; the object of a verb of carrying is what gets carried off, अध्वना अध्वगमनेन खेदम्

पश्यन् · looking at — the present participle; he is not to look and then rest, but to rest by looking

लक्ष्मीम् · कर्म of पश्यन् — the splendour, अस्या उज्जयिन्या लक्ष्मीम्; the goddess's name and a place's beauty in one word

अस्याः · षष्ठी — of this one, उज्जयिन्याः; इदम्, the pronoun for what is close at hand, right for a city the cloud stands over

हर्म्येषु · अधिकरण — on the terraced houses, धनिकभवनेषु; everything else in the stanza hangs off this locative

कुसुमसुरभिषु · agreeing with हर्म्येषु — sweet with flowers, कुसुमैः सुरभिषु, सुगन्धिषु

ललितवनितापादरागाङ्कितेषु · agreeing with हर्म्येषु — printed with the lac-red off lovely women's feet, चिह्नितेषु

उपचितवपुः · बहुव्रीहि agreeing with the cloud — your body filled out, परिपुष्टशरीरः; the cloud eats smoke

केशसंस्कारधूपैः · करण — with the incense-smokes, गन्धद्रव्यधूपैः; the smoke is the cloud's food

जालोद्गीर्णैः · agreeing with the smokes — given up through the window lattices, गवाक्षमार्गनिर्गतैः

दत्तनृत्त्योपहारः · बहुव्रीहि agreeing with the cloud — made a present of the dancing, दत्तो नृत्यमेवोपहार उपायनं यस्मै सः

भवनशिखिभिः · करण — by the house-peacocks, गृहमयूरैः

बन्धुप्रीत्या · करण by case, हेतु by force — out of fondness for a kinsman; what makes the dancing a gift and not a habit

uncheckedMallinātha’s Sañjīvinī for the anvaya and the reading; the Telugu drawn from Vedam Venkataraya Sastri’s Āndhra Meghasandeśam and the Bālānandinī

४भावार्थthe sense of the whole

Your body filled out by the incense that comes up through their window lattices — the smoke they dress their hair in — and made a present of the house-peacocks' dancing, which they give you out of fondness for a kinsman: on her terraces, sweet with flowers and printed with the lac-red off lovely women's feet, take a look at what Ujjayinī has, and let the weariness of the road go out of you.

uncheckedthe reader's reading, following Mallinātha's gloss

వారి కిటికీ కమ్ములగుండా లేచే ధూపముచేత — వారు జుట్టుకు అలదుకొను సుగంధపొగచేత — నీ దేహము పుష్టిచెంది, చుట్టమనే మక్కువతో ఇంటినెమళ్లు నీకిచ్చే నృత్యమనే కానుకను పొంది: పూలవాసనతో గుబాళించి, అందగత్తెల పాదాల లత్తుకతో ముద్రితమైన ఆమె మేడలపై, ఉజ్జయిని సౌభాగ్యాన్ని కన్నులారా చూడు, దారి బడలికను వదిలించుకో.

Mallinātha, Sañjīvinī — 1.34, whole-verse gloss

५अलंकारthe figure

No figure is named for this verse by the commentary this reading follows, so none is shown.