मेघदूतम् — कालिदास

मेघदूतम् · कालिदास · 1.38

महाकाल · Śiva's dance, and the cloud for his hide

पश्चादुच्चैर्भुजतरुवनं मण्डलेनाभिलीनः

प

श्चा

दु

च्चै

र्भु

ज

त

रु

व

नं

म

ण्ड

ले

ना

भि

ली

नः

सांध्यं तेजः प्रतिनवजपापुष्परक्तं दधानः

सां

ध्यं

ते

जः

प्र

ति

न

व

ज

पा

पु

ष्प

र

क्तं

द

धा

नः

नृत्यारम्भे हर पशुपतेरार्द्रनागाजिनेच्छां

नृ

त्या

र

म्भे

ह

र

प

शु

प

ते

रा

र्द्र

ना

गा

जि

ने

च्छां

शान्तोद्वेगस्तिमितनयनं दृष्टभक्तिर्भवान्या

शा

न्तो

द्वे

ग

स्ति

मि

त

न

य

नं

दृ

ष्ट

भ

क्ति

र्भ

वा

न्या

वृत्तविचारthe metre, syllable by syllable

pāda a

पguruthe conjunct श्च that follows it
श्चाguruits long vowel आ
दुguruthe conjunct च्च that follows it
च्चैguruits long vowel ऐ
र्भुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
जlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तlaghuits short vowel, with a single consonant after it
रुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
वlaghuits short vowel, with a single consonant after it
नंguruthe anusvāra it carries
मguruthe conjunct ण्ड that follows it
ण्डlaghuits short vowel, with a single consonant after it
लेguruits long vowel ए
नाguruits long vowel आ
भिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
लीguruits long vowel ई
नःguruthe visarga it carries

yati after 4 — it falls inside उच्चैः
yati after 10 — a word ends here — पश्चादुच्चैर्भुजतरुवनं

pāda b

सांguruthe anusvāra it carries
ध्यंguruthe anusvāra it carries
तेguruits long vowel ए
जःguruthe visarga it carries
प्रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
नlaghuits short vowel, with a single consonant after it
वlaghuits short vowel, with a single consonant after it
जlaghuits short vowel, with a single consonant after it
पाguruits long vowel आ
पुguruthe conjunct ष्प that follows it
ष्पlaghuits short vowel, with a single consonant after it
रguruthe conjunct क्त that follows it
क्तंguruthe anusvāra it carries
दlaghuits short vowel, with a single consonant after it
धाguruits long vowel आ
नःguruthe visarga it carries

yati after 4 — a word ends here — तेजः
yati after 10 — it falls inside the compound प्रतिनवजपापुष्परक्तम्

pāda c

नृguruthe conjunct त्य that follows it
त्याguruits long vowel आ
रguruthe conjunct म्भ that follows it
म्भेguruits long vowel ए
हlaghuits short vowel, with a single consonant after it
रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
पlaghuits short vowel, with a single consonant after it
शुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
पlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तेguruits long vowel ए
राguruits long vowel आ
र्द्रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
नाguruits long vowel आ
गाguruits long vowel आ
जिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
नेguruits long vowel ए
च्छांguruthe anusvāra it carries

yati after 4 — a word ends here — नृत्यारम्भे
yati after 10 — it falls inside the compound पशुपतेः

pāda d

शाguruits long vowel आ
न्तोguruits long vowel ओ
द्वेguruits long vowel ए
गguruthe conjunct स्त that follows it
स्तिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
मिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तlaghuits short vowel, with a single consonant after it
नlaghuits short vowel, with a single consonant after it
यlaghuits short vowel, with a single consonant after it
नंguruthe anusvāra it carries
दृguruthe conjunct ष्ट that follows it
ष्टlaghuits short vowel, with a single consonant after it
भguruthe conjunct क्त that follows it
क्तिguruthe conjunct र्भ that follows it
र्भlaghuits short vowel, with a single consonant after it
वाguruits long vowel आ
न्याguruits long vowel आ

yati after 4 — a compound member ends here, inside शान्तोद्वेगस्तिमितनयनम्
yati after 10 — a word ends here — शान्तोद्वेगस्तिमितनयनं

सन्धिrecovering the words from the sound

पश्चात् + उच्चैः → पश्चादुच्चैर्भुजतरुवनं
त् + उ
8.2.39
उच्चैः + भुजतरुवनम् → पश्चादुच्चैर्भुजतरुवनं
ः + भ्
no rule named — the builder's table does not hold this change
मण्डलेन + अभिलीनः → मण्डलेनाभिलीनः
अ + अ → आ
6.1.101
सांध्यम् + तेजः → सांध्यं
म् + त्
8.3.23 · 8.4.59
प्रतिनवजपापुष्परक्तम् + दधानः → प्रतिनवजपापुष्परक्तं
म् + द्
8.3.23 · 8.4.59
पशुपतेः + आर्द्रनागाजिनेच्छाम् → पशुपतेरार्द्रनागाजिनेच्छां
ः + आ
no rule named — the builder's table does not hold this change
शान्तोद्वेगस्तिमितनयनम् + दृष्टभक्तिः → शान्तोद्वेगस्तिमितनयनं
म् + द्
8.3.23 · 8.4.59
दृष्टभक्तिः + भवान्या → दृष्टभक्तिर्भवान्या
ः + भ्
no rule named — the builder's table does not hold this change
भुज + तरु → भुजतरुवनम्
अ + त्
no rule named — the builder's table does not hold this change
तरु + वन → भुजतरुवनम्
उ + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
प्रतिनव + जपा → प्रतिनवजपापुष्परक्तम्
अ + ज्
no rule named — the builder's table does not hold this change
जपा + पुष्प → प्रतिनवजपापुष्परक्तम्
आ + प्
no rule named — the builder's table does not hold this change
पुष्प + रक्त → प्रतिनवजपापुष्परक्तम्
अ + र्
no rule named — the builder's table does not hold this change
नृत्य + आरम्भ → नृत्यारम्भे
अ + आ → आ · falls inside the syllable त्या
6.1.101
पशु + पति → पशुपतेः
उ + प्
no rule named — the builder's table does not hold this change
आर्द्र + नाग → आर्द्रनागाजिनेच्छाम्
अ + न्
no rule named — the builder's table does not hold this change
नाग + अजिन → आर्द्रनागाजिनेच्छाम्
अ + अ → आ · falls inside the syllable गा
6.1.101
अजिन + इच्छा → आर्द्रनागाजिनेच्छाम्
अ + इ → ए · falls inside the syllable ने
6.1.87
शान्त + उद्वेग → शान्तोद्वेगस्तिमितनयनम्
अ + उ → ओ · falls inside the syllable न्तो
6.1.87
उद्वेग + स्तिमित → शान्तोद्वेगस्तिमितनयनम्
अ + स्
no rule named — the builder's table does not hold this change
स्तिमित + नयन → शान्तोद्वेगस्तिमितनयनम्
अ + न्
no rule named — the builder's table does not hold this change
दृष्ट + भक्ति → दृष्टभक्तिः
अ + भ्
no rule named — the builder's table does not hold this change

The stanza turns on म् before a consonant and visarga before a voiced one. सांध्यं तेजः, प्रतिनवजपापुष्परक्तं दधानः and शान्तोद्वेगस्तिमितनयनं दृष्टभक्तिः keep the म् as अनुस्वार and give it the following class's nasal (Pāṇini 8.3.23, 8.4.59). पशुपतेरार्द्र- and दृष्टभक्तिर्भवान्या turn a visarga to र् before a vowel or a voiced consonant: पशुपतेः + आर्द्र-, दृष्टभक्तिः + भवान्या. पश्चादुच्चैर्भुजतरुवनं shows two at once — a word-final त् voiced to द् before the vowel of उच्चैः (8.2.39), and the visarga of उच्चैः gone to र् before the भ् of भुज-. मण्डलेनाभिलीनः is savarṇa-dīrgha, two अ's fusing to a single आ (6.1.101): मण्डलेन + अभिलीनः.

శ్లోకం హల్లు ముందు మ్‌ మీదా, గోషహల్లు ముందు విసర్గ మీదా తిరుగుతుంది. సాంధ్యం తేజః, ప్రతినవజపాపుష్పరక్తం దధానః, శాన్తోద్వేగస్తిమితనయనం దృష్టభక్తిః — మ్‌ ను అనుస్వారంగా నిలిపి, తర్వాతివర్గపు అనునాసికమిస్తాయి (పాణిని 8.3.23, 8.4.59). పశుపతేరార్ద్ర-, దృష్టభక్తిర్భవాన్యా లో అచ్చు గానీ గోషహల్లు గానీ ముందు విసర్గ ర్‌ అవుతుంది: పశుపతేః + ఆర్ద్ర-, దృష్టభక్తిః + భవాన్యా. పశ్చాదుచ్చైర్భుజతరువనం లో రెండు కలిసి — పదాంత త్‌ ఉచ్చైః లోని అచ్చు ముందు ద్‌ (8.2.39), ఉచ్చైః లోని విసర్గ భుజ- లోని భ్‌ ముందు ర్‌. మణ్డలేనాభిలీనః లో సవర్ణదీర్ఘం, రెండు అ లు ఒక్క ఆ గా (6.1.101): మణ్డలేన + అభిలీనః.

Chinnaya Sūri, Bālavyākaraṇam — సంధిపరిచ్ఛేదము; vendor/balavyakaranam-sandhi.txt

कारकwhat each case is doing

भुजतरुवनम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
मण्डलेन तृतीया · instrumental — करण, the instrument or cause
अभिलीनः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
सांध्यम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
तेजः द्वितीया · accusative — कर्म, the object
with प्रतिनवजपापुष्परक्तम्
दधानः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
नृत्यारम्भे सप्तमी · locative — अधिकरण, the location
पशुपतेः षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
आर्द्रनागाजिनेच्छाम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
भवान्या तृतीया · instrumental — करण, the instrument or cause

प्रकरणानुक्रमthe rules the verse uses, by section of the abridgement

हलन्त्यम् 1.3.3 · प्रकरण 1← अभिलीनः; दधानः; हर
a final consonant of the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a final consonant (हल्) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it, and drops by 1.3.9. So the personal ending तिप् contributes only ति, the प् marking it, and क्तवतु leaves क्तवत् with the उ nasalized and the last letter both gone. Final त्, स् and म् of a case or personal ending are exempt (1.3.4).
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అంత్యంగా ఉన్న హల్లు (హల్) ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది వస్తువును గుర్తించే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు, 1.3.9 చేత లోపిస్తుంది. కాబట్టి తిప్ నుండి తి మాత్రమే మిగులుతుంది, ప్ ఇత్తు. విభక్తి/తిఙ్ ప్రత్యయాల అంత్య త్, స్, మ్ మాత్రం ఇత్తు కావు (1.3.4). అనునాసిక అచ్చు ఇత్తు (1.3.2) కి జోడీ.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.3 हलन्त्यम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तस्य लोपः 1.3.9 · प्रकरण 1← अभिलीनः; दधानः; नृत्यारम्भे; हर; पशुपतेः; दृष्टभक्तिः
an it-marker drops
What has been named an it-marker (इत्) is then elided (लोप). The tag has done its work — naming the suffix, and conditioning or blocking some operation — and leaves no sound behind. So the उ marked in सुँ, the ट् of टा, the ङ् of ङे ङसि ङस् ङि, and the प् of सुप् are all gone before the ending is attached.
ఇత్సంజ్ఞగా గుర్తించబడినది (इत्) తరువాత లోపిస్తుంది. ఆ గుర్తు తన పని ముగించుకుంది — ప్రత్యయానికి పేరుపెట్టడం, ఏదో కార్యాన్ని కలిగించడమో ఆపడమో — ఏ ధ్వనీ మిగలదు. सुँ లోని ఉ, टा లోని ట్, ङे ङसि ङस् ङि లోని ङ్, सुप् లోని ప్ అన్నీ ప్రత్యయం చేరేముందు పోతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.9 तस्य लोपः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 3 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुप्तिङन्तं पदम् 1.4.14 · प्रकरण 1← अभिलीनः; दधानः; हर
a form ending in a case ending (सुप्) or a verb ending (तिङ्) is a पद, a finished word
A form that ends in a nominal case ending — one of the twenty-one सुप् endings 4.1.2 lists — or in a verbal personal ending — one of the eighteen तिङ् endings — is named पद, a complete word. The name is what a great many rules wait on: the visarga rules, the final-consonant rules and the anusvāra rule all apply only "in a पद" or "at the end of a पद". So राम is not yet a पद, but राम + स् is; and चक्रे is a पद once the ending ए is on. Every word the poem carries reaches this name before its word-final changes can fire.
నామవాచక విభక్తి ప్రత్యయంతో — 4.1.2 చెప్పే ఇరవై ఒక్క సుప్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — లేదా క్రియా పురుష ప్రత్యయంతో — పద్దెనిమిది తిఙ్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — అంతమయ్యే రూపానికి పద సంజ్ఞ. ఈ సంజ్ఞ మీదే ఎన్నో సూత్రాలు ఆధారపడతాయి: విసర్గ సూత్రాలు, పదాంత హల్లు సూత్రాలు, అనుస్వార సూత్రం అన్నీ "పదంలో" లేదా "పదాంతంలో" మాత్రమే పనిచేస్తాయి. రామ ఇంకా పదం కాదు; రామ + స్ పదం; చక్రే ప్రత్యయం ఏ చేరాక పదం. కావ్యంలోని ప్రతి పదం తన పదాంత మార్పులకు ముందు ఈ సంజ్ఞను చేరుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.14 सुप्तिङन्तं पदम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 14 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
भूवादयो धातवः 1.3.1 · प्रकरण 2← अभिलीनः; दधानः; हर
the words beginning with भू, listed in the Dhātupāṭha, are called धातु (roots)
The action-denoting words listed in the Dhātupāṭha — the root-list that opens with भू "to be" — are named धातु, roots. A धातु is the action-base from which every finite verb and every कृत् (primary derivative) form is built. It is the rule that stands at the head of every verb chain in the poem: चक्रे begins as the root डुकृञ्, जगाम as गम्, प्रमत्तः as मद्. Nothing is conjugated or turned into a participle until it first bears this name.
ధాతుపాఠంలో — భూ "ఉండటం" తో మొదలయ్యే ధాతువుల జాబితాలో — ఉన్న క్రియావాచక శబ్దాలకు ధాతు సంజ్ఞ. ధాతువు అంటే క్రియాధారం; దానినుండే ప్రతి తిఙంత క్రియా, ప్రతి కృదంత (ప్రాథమిక వ్యుత్పన్న) రూపం పుడతాయి. కావ్యంలోని ప్రతి క్రియా గొలుసుకు ఇది శిరస్సు: చక్రే డుకృఞ్ ధాతువుగా, జగామ గమ్ గా, ప్రమత్తః మద్ గా మొదలవుతాయి. ఈ సంజ్ఞ చేరకముందు ఏదీ రూపం దాల్చదు, కృదంతం కాదు.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.1 भूवादयो धातवः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 36 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपदेशेऽजनुनासिक इत् 1.3.2 · प्रकरण 2← अभिलीनः; दधानः; हर; पशुपतेः; दृष्टभक्तिः
a nasalized vowel in the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a vowel pronounced with nasal resonance (anunāsika) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it. The उ of सुँ and of रुँ is such a vowel, so it is a marker and drops (by 1.3.9). This is why the nominative-singular ending सुँ contributes only स्, and रुँ leaves only र्.
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అనునాసికంగా ఉచ్చరించే అచ్చు ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది ఆ వస్తువుకు పేరుపెట్టే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు. सुँ, रुँ లోని ఉ అలాంటి అచ్చే; కాబట్టి అది ఇత్తు, లోపిస్తుంది (1.3.9). అందుకే ప్రథమైకవచన ప్రత్యయం సుँ నుండి స్ మాత్రమే, రుँ నుండి ర్ మాత్రమే మిగులుతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.2 उपदेशेऽजनुनासिक इत्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 28 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
प्रादयः 1.4.58 · प्रकरण 2← अभिलीनः
प्र and the rest of the prefix list are called निपात (particles)
The words प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, नि, वि, उद् and the rest of the प्रादि list are named निपात — indeclinable particles. Joined to a root they are the upasargas, the verbal prefixes that turn or deepen its sense: प्र + मद् gives प्रमद् "be heedless, be carried away", the base of प्रमत्तः, and उद् + स्था gives उत्था "rise". Because the prefix is a particle held before the root, the corpus writes it into the word, and the derivation names this rule when it puts the prefix on.
ప్ర, పరా, అప, సమ్, అను, అవ, ని, వి, ఉద్ మొదలైన ప్రాది గణపు శబ్దాలకు నిపాత సంజ్ఞ — అవి అవ్యయాలు (వికారం లేని పదాలు). ధాతువుకు చేరినప్పుడు అవే ఉపసర్గలు, ధాతువు అర్థాన్ని తిప్పే లేదా లోతు చేసే క్రియా ఉపసర్గలు: ప్ర + మద్ → ప్రమద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం, పరవశం కావటం", ఇది ప్రమత్తః కు ఆధారం; ఉద్ + స్థా → ఉత్థా "లేవటం". ఉపసర్గ ధాతువు ముందు నిలిచే నిపాతం కావటాన కార్పస్ దాన్ని పదంలోనే రాస్తుంది, గొలుసు ఉపసర్గను చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.58 प्रादयः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 54 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपसर्गाः क्रियायोगे 1.4.59 · प्रकरण 2← अभिलीनः
प्र and the rest, joined to a verb, are called उपसर्ग (preverbs)
The प्रादि particles (प्र, सम्, उद्, नि, वि and the rest, named निपात by the previous rule) are called उपसर्ग — "preverbs" — when they stand in construction with a verb (क्रियायोग, "joined to an action"). Away from a verb the same words keep only their निपात name; before a root they are the prefix that turns its sense. प्र before मद् "be heedless" gives the प्रमद् of प्रमत्तः, and उद् before पत् "fall, fly" gives the उत्पत् of उत्पत. The derivation names this rule where it sets the prefix on the root.
ప్రాది నిపాతాలు (ప్ర, సమ్, ఉద్, ని, వి మొదలైనవి — ముందటి సూత్రం వీటికి నిపాత సంజ్ఞ ఇచ్చింది) క్రియతో కలిసి నిలిచినప్పుడు (క్రియాయోగం) వాటికి ఉపసర్గ సంజ్ఞ. క్రియ లేకుంటే అవే శబ్దాలు కేవలం నిపాతాలుగా నిలుస్తాయి; ధాతువు ముందు నిలిస్తే అర్థాన్ని తిప్పే ఉపసర్గలు. మద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం" ముందు ప్ర → ప్రమత్తః లోని ప్రమద్; పత్ "పడటం, ఎగరటం" ముందు ఉద్ → ఉత్పత లోని ఉత్పత్. గొలుసు ఉపసర్గను ధాతువుకు చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.59 उपसर्गाः क्रियायोगे
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 35 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
इको यणचि 6.1.77 · प्रकरण 2← भवान्या
इक् becomes यण् before a dissimilar vowel
A simple vowel of the इक् set — इ उ ऋ ऌ — becomes the matching semivowel यण् — य् व् र् ल् — when a dissimilar vowel follows: इति + अत्र → इत्यत्र, मधु + अरि → मध्वरि, धातृ + अंशः → धात्रंशः. This is the commonest vowel sandhi, the point where two words or a stem and its ending run together.
ఇక్ (ఇ ఉ ఋ ఌ) అచ్చు, భిన్నమైన అచ్చు పరమైనప్పుడు దానికి సవర్ణమైన యణ్ (య్ వ్ ర్ ల్) అవుతుంది: ఇతి + అత్ర → ఇత్యత్ర, మధు + అరి → మధ్వరి, ధాతృ + అంశః → ధాత్రంశః. రెండు పదాలు గానీ, ప్రాతిపదిక-ప్రత్యయాలు గానీ కలిసే అత్యంత సామాన్య అచ్‌సంధి ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.77 इको यणचि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 15 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आद्गुणः 6.1.87 · प्रकरण 2← मण्डलेन; नृत्यारम्भे; अजिन + इच्छा; शान्त + उद्वेग
a followed by i/u/ṛ becomes the guṇa vowel e/o/ar
When a final अ or आ is followed by a simple vowel इ उ or ऋ, the two together become the corresponding guṇa vowel — ए, ओ, or अर् — as one sound, a single substitution for both. So राम + इन (from टा) gives the ए of रामेण, and पुण्य + उदक gives the ओ of पुण्योदक. It is the guṇa-sandhi a student meets first.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఇ ఉ ఋ (సామాన్య అచ్చు) వస్తే, రెండూ కలిసి గుణమవుతాయి — ఏ, ఓ, అర్ — ఒకే ధ్వనిగా (ఏకాదేశం). రామ + ఇన (టా నుండి) → రామేణ లోని ఏ; పుణ్య + ఉదక → పుణ్యోదక లోని ఓ. విద్యార్థి మొదట కలిసే గుణసంధి ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.87 आद्गुणः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 27 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the guṇa sandhi
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अकः सवर्णे दीर्घः 6.1.101 · प्रकरण 2← मण्डलेन + अभिलीनः; नृत्य + आरम्भ; नाग + अजिन
a simple vowel before a like vowel becomes the long one
When a simple vowel (अक्: अ इ उ ऋ ऌ) is followed by a vowel of the same class (savarṇa), the two become the single long vowel of that class — अ/आ + अ/आ → आ, इ/ई + इ/ई → ई, and so on. So स्व + अधिकार → स्वाधिकार. This is dīrgha-sandhi.
అక్ (అ ఇ ఉ ఋ ఌ) తరువాత దానికి సవర్ణమైన అచ్చు వస్తే, రెండూ కలిసి ఆ వర్గపు దీర్ఘమవుతాయి — అ/ఆ + అ/ఆ → ఆ, ఇ/ఈ + ఇ/ఈ → ఈ, ఇలా. స్వ + అధికార → స్వాధికార. ఇది దీర్ఘసంధి.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.101 अकः सवर्णे दीर्घः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 42 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the dīrgha sandhi
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
झलां जशोऽन्ते 8.2.39 · प्रकरण 3← पश्चात् + उच्चैः
a word-final झल् becomes the corresponding जश् (voiced unaspirate)
At the end of a word, a झल् consonant — a stop or sibilant — is replaced by the corresponding जश्, a voiced unaspirated stop (ग् ज् ड् द् ब्). So a word-final त् may be written द् (वाक् beside वाग्, षष् beside षड्). At a pause it can revert to त् (8.4.56), and before a voiceless sound it stays voiceless (8.4.55 खरि च); so अधिकारात् before प्र keeps its त्.
పదాంతంలో ఝల్ (స్పర్శ లేదా ఊష్మ) హల్లుకు దాని జశ్ — ఘోష అల్పప్రాణ స్పర్శం (గ్ జ్ డ్ ద్ బ్) — ఆదేశం. పదాంత త్ ను ద్ గా రాయవచ్చు (వాక్/వాగ్, షష్/షడ్). విరామంలో మళ్లీ త్ కావచ్చు (8.4.56); అఘోషం ముందు అఘోషంగానే ఉంటుంది (8.4.55 ఖరి చ) — అధికారాత్ ప్ర ముందు త్ గానే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.39 झलां जशोऽन्ते
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 67 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.2, स्वाधिकारात्
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8.3.15 · प्रकरण 3← अभिलीनः; तेजः; दधानः; पशुपतेः; दृष्टभक्तिः
र् becomes visarga before a खर् consonant or at a pause
A रेफ (र्) at the end of a word becomes visarga (ः) before a खर् consonant — the voiceless stops and the sibilants — or at a pause (avasāna). It is the last step of every nominative singular: यक्ष + र् becomes यक्षः. The visarga of भर्तुः is the same thing, the र् that came with the ṛ-stem's ending surfacing before the pause.
పదాంతంలోని రేఫ (ర్) ఖర్ హల్లు ముందు — అఘోష స్పర్శలు, ఊష్మలు — గాని, విరామం (అవసానం) దగ్గర గాని విసర్గ (ః) అవుతుంది. ప్రతి ప్రథమా ఏకవచనపు చివరి మెట్టు ఇదే: యక్ష + ర్ → యక్షః. భర్తుః లోని విసర్గ కూడా ఋకారాంత శబ్దపు ర్ ఇలాగే విరామం ముందు పైకి రావడమే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 93 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः and भर्तुः prakriyās
- docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः and भर्तुः derivations
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
मोऽनुस्वारः 8.3.23 · प्रकरण 3← सांध्यम् + तेजः; प्रतिनवजपापुष्परक्तम् + दधानः; शान्तोद्वेगस्तिमितनयनम् + दृष्टभक्तिः
a word-final म् becomes anusvāra before a consonant
A म् at the end of a word becomes anusvāra — the nasal dot ं — when a consonant follows: हरिम् + वन्दे → हरिं वन्दे "I praise Hari". The accusative singular in -म् and every word-final म् before a consonant is written this way; before a vowel or at a pause the म् itself stays. This is why the chain-check reads a final ं and a final म् as the same sound: they are one म्, shown one way or the other by what follows.
పదాంతంలోని మ్, హల్లు ముందు అనుస్వారం — ం అనే నాసిక బిందువు — గా మారుతుంది: హరిమ్ + వన్దే → హరిం వన్దే "హరిని నమస్కరిస్తాను". మ్-అంత ద్వితీయా ఏకవచనం, హల్లు ముందు వచ్చే ప్రతి పదాంత మ్ ఇలాగే రాయబడతాయి; అచ్చు ముందు గానీ విరామంలో గానీ మ్ అలాగే నిలుస్తుంది. అందుకే గొలుసు-పరీక్ష పదాంత ం ను, పదాంత మ్ ను ఒకే ధ్వనిగా చదువుతుంది: అవి ఒకే మ్, తరువాత వచ్చేదాన్ని బట్టి ఒక్కో రూపంలో చూపబడతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.23 मोऽनुस्वारः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 77 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वा पदान्तस्य 8.4.59 · प्रकरण 3← सांध्यम् + तेजः; प्रतिनवजपापुष्परक्तम् + दधानः; शान्तोद्वेगस्तिमितनयनम् + दृष्टभक्तिः
at the end of a word the homorganic-nasal substitution is optional
The previous rule (8.4.58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः) turns an अनुस्वार (the nasal hum ं) into the nasal of the following consonant's own class before a यय् consonant (any stop or semivowel but ह). This rule makes that substitution optional (वा, "or") when the अनुस्वार stands at the end of a पद, a finished word. So the prefix सम् before भृत "borne", once its म् has become अनुस्वार, may keep the class-nasal म् or the अनुस्वार: सम्भृतम् or संभृतम्. Both are correct; the chain shows the class-nasal.
ముందటి సూత్రం (8.4.58 అనుస్వారస్య యయి పరసవర్ణః) అనుస్వారాన్ని (ం అనే నాసిక ధ్వని) — యయ్ హల్లు (హ తప్ప అన్ని స్పర్శ, అంతస్థ హల్లులు) ముందు — ఆ హల్లు వర్గపు నాసికంగా మారుస్తుంది. ఈ సూత్రం, అనుస్వారం పదాంతంలో (పూర్తయిన పదపు చివర) నిలిచినప్పుడు, ఆ మార్పును వికల్పం (వా "లేదా") చేస్తుంది. కాబట్టి భృత "మోయబడిన" ముందు సమ్ ఉపసర్గపు మ్ అనుస్వారమైన తర్వాత వర్గనాసిక మ్ గా ఉండవచ్చు, లేదా అనుస్వారంగా ఉండవచ్చు: సమ్భృతమ్ లేదా సంభృతమ్. రెండూ సరైనవే; గొలుసు వర్గనాసికాన్ని చూపుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.59 वा पदान्तस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 80 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ससजुषो रुः 8.2.66 · प्रकरण 4← अभिलीनः; तेजः; दधानः; पशुपतेः; दृष्टभक्तिः
a word-final स् becomes रु
The स् at the end of a word — and the word सजुष् — is replaced by रु. The उ of रु is only a marker and drops, so what is left is र्. This is why यक्ष + स् becomes यक्ष + र्, which then turns to visarga at a pause by 8.3.15: the visarga of every nominative singular is a buried स्. It also explains यक्षः + चक्रे → यक्षश्चक्रे — the स् resurfaces before च and becomes श्.
పదాంతంలోని స్ (మరియు సజుష్ శబ్దపు స్) రుగా మారుతుంది. 'రు'లోని ఉ కేవలం ఇత్‌సంజ్ఞ, అది లోపించి ర్ మాత్రమే మిగులుతుంది. కాబట్టి యక్ష + స్ → యక్ష + ర్; ఆ ర్ విరామం ముందు విసర్గ అవుతుంది (8.3.15). అందుకే ప్రతి ప్రథమా ఏకవచన విసర్గ దాగిన స్; యక్షః + చక్రే లో ఆ స్ మళ్లీ పైకి వచ్చి చకారం ముందు శ్ అవుతుంది — యక్షశ్చక్రే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.66 ससजुषो रुः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 105 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः prakriyā
- docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः derivation
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुडनपुंसकस्य 1.1.43 · प्रकरण 5← अभिलीनः; दधानः
the सुट् endings of a non-neuter stem are called सर्वनामस्थान
For a stem that is not neuter (अनपुंसक), the endings of the सुट् set — सु, औ, जस् (nominative singular, dual, plural) and अम्, औट् (accusative singular, dual) — are termed सर्वनामस्थान. This name marks the "strong" cases, where a stem shows its fullest form: it is before a सर्वनामस्थान that नुम् is inserted, a vowel lengthens, and the like. प्रमत्तः "heedless" is प्रमत्त + सु, a nominative singular, so its सु is a सर्वनामस्थान.
నపుంసకం కాని (అనపుంసక) స్టెముకు, సుట్ గణపు ప్రత్యయాలు — సు, ఔ, జస్ (ప్రథమా ఏక, ద్వి, బహువచనం) మరియు అమ్, ఔట్ (ద్వితీయా ఏక, ద్వివచనం) — సర్వనామస్థాన సంజ్ఞ పొందుతాయి. ఈ సంజ్ఞ "బలమైన" విభక్తులను గుర్తిస్తుంది, అక్కడ స్టెము తన పూర్ణ రూపాన్ని చూపుతుంది: సర్వనామస్థానం ముందే నుమ్ చేరిక, స్వరదీర్ఘీకరణం మొదలైనవి జరుగుతాయి. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త" = ప్రమత్త + సు, ప్రథమా ఏకవచనం, కాబట్టి దాని సు సర్వనామస్థానం.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.43 सुडनपुंसकस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 162 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् 1.2.45 · प्रकरण 5← अभिलीनः
a meaningful form that is neither a root nor an affix is a प्रातिपदिक (nominal base)
A form that carries meaning (अर्थवत्) and is neither a धातु (a verb root) nor a प्रत्यय (an affix) is termed प्रातिपदिक — a nominal base, the stem to which case endings are then added. This is the general definition; forms ending in a कृत् or a तद्धित affix and compounds are brought under the same name by the next rule (1.2.46). So a plain stem like मेघ "cloud" is a प्रातिपदिक on its own, while a कृत् form such as प्रमत्त reaches the name through that extension. The प्रातिपदिक is what takes the सुप् case endings.
అర్థవంతమైన (అర్థవత్), ధాతువు కాని, ప్రత్యయం కాని రూపానికి ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ — నామపదపు మూలం (స్టెమ్), దీనికే విభక్తి ప్రత్యయాలు చేరతాయి. ఇది సాధారణ నిర్వచనం; కృత్, తద్ధిత ప్రత్యయాంత రూపాలను, సమాసాలను తర్వాతి సూత్రం (1.2.46) అదే సంజ్ఞకు తెస్తుంది. కాబట్టి మేఘ "మేఘం" వంటి సాదా మూలం తనంతట తానే ప్రాతిపదికం, ప్రమత్త వంటి కృదంతం ఆ విస్తరణ వల్ల ఈ సంజ్ఞను పొందుతుంది. ప్రాతిపదికమే సుప్ విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.2.45 अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 115 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कृत्तद्धितसमासाश्च 1.2.46 · प्रकरण 5← अभिलीनः; दधानः
forms ending in a कृत् or तद्धित affix, and compounds, are प्रातिपदिक too
Forms ending in a कृत् affix (a primary affix that makes a word straight from a root, like क्त in मत्त), in a तद्धित affix (a secondary affix on a noun), and समास (compounds) are also termed प्रातिपदिक — a nominal base. This extends the previous rule's definition. It is why a कृत् form such as प्रमत्त "heedless" (प्र + मद् + क्त) is itself a stem and takes case endings like any noun, and why the indeclinables श्रुत्वा "having heard" and आलिङ्ग्य "having embraced" count as nominal bases before their further treatment.
కృత్ ప్రత్యయాంత (ధాతువు నుండి నేరుగా పదం చేసే ప్రాథమిక ప్రత్యయం, మత్త లోని క్త వంటిది), తద్ధిత ప్రత్యయాంత (నామంపై గౌణ ప్రత్యయం), సమాస — వీటికి కూడా ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ, నామపదపు మూలం. ఇది ముందటి సూత్రపు నిర్వచనాన్ని విస్తరిస్తుంది. అందుకే ప్రమత్త "అజాగ్రత్త" (ప్ర + మద్ + క్త) వంటి కృదంతం తానే స్టెమ్ అయి, ఏ నామంవలెనే విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది; శ్రుత్వా "విని", ఆలింగ్య "కౌగిలించి" వంటి అవ్యయాలు కూడా తదుపరి వ్యవహారం ముందు నామపద మూలాలుగా లెక్క.
- Aṣṭādhyāyī — 1.2.46 कृत्तद्धितसमासाश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 116 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लशक्वतद्धिते 1.3.8 · प्रकरण 5← अभिलीनः; दधानः; नृत्यारम्भे; हर
an affix’s initial ल्, श् or velar is a marker
In an affix that is not a taddhita (a secondary nominal affix), an initial ल्, श्, or velar (क ख ग घ ङ) is an इत्, a marker, and drops. This is why the present-participle affix शतृ adds only अत् — its श् is a tag — and why the tense-name लट् contributes no ल्.
తద్ధితం కాని ప్రత్యయం మొదట ఉన్న ల్, శ్, కవర్గం (క ఖ గ ఘ ఙ) ఇత్తులు, లోపిస్తాయి. అందుకే వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయమైన శతృ కేవలం అత్ ను చేరుస్తుంది — దాని శ్ ఒక గుర్తే — మరియు లట్ లకారంలోని ల్ ఏమీ మిగల్చదు.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.8 लशक्वतद्धिते
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 135 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् 1.4.13 · प्रकरण 5← अभिलीनः; दधानः; हर
the base an affix is added to is called अङ्ग (stem) while the affix stands
Whatever an affix is prescribed after — taken with everything from that point on — is named अङ्ग, the stem, for as long as that affix is present. The name matters because a great many rules operate "on the अङ्ग": the guṇa and vṛddhi changes, the lengthenings, the augments all target the अङ्ग before its ending. So राम is the अङ्ग before a case ending, and चकृ the अङ्ग before a perfect ending — and it is on that अङ्ग that the vowel is strengthened to चकार.
ఒక ప్రత్యయం దేని తరువాత విధించబడుతుందో అది — అక్కడి నుండి ముందంతటితో సహా — ఆ ప్రత్యయం ఉన్నంత వరకు అఙ్గ, అంటే ప్రకృతి (కాండం), అని పిలవబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం, ఎందుకంటే ఎన్నో సూత్రాలు "అఙ్గం మీద" పనిచేస్తాయి: గుణ-వృద్ధి మార్పులు, దీర్ఘీకరణలు, ఆగమాలు అన్నీ ప్రత్యయం ముందు అఙ్గాన్నే లక్ష్యంగా చేసుకుంటాయి. కాబట్టి విభక్తి ముందు రామ అఙ్గం; పరోక్ష ప్రత్యయం ముందు చకృ అఙ్గం — ఆ అఙ్గం మీదే అచ్చు బలపడి చకార అవుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.13 यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 132 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
गतिश्च 1.4.60 · प्रकरण 5← अभिलीनः
the same prefixes, joined to a verb, are also called गति
The same प्रादि words, joined to a verb, are termed गति ("gati") as well, beside their उपसर्ग name. The गति name is what lets a prefix compound with a following क्त्वा form into a single ल्यप् word: नि + अस् + क्त्वा becomes न्यस्य "having laid down", and उप + भुज् + क्त्वा becomes उपभुज्य "having enjoyed". The derivation names this rule where the prefix earns its गति standing.
అవే ప్రాది శబ్దాలు క్రియతో కలిస్తే, ఉపసర్గ సంజ్ఞతో పాటు, గతి సంజ్ఞ కూడా పొందుతాయి. గతి సంజ్ఞే ఉపసర్గను తర్వాతి క్త్వా-రూపంతో ఒక్క ల్యప్ పదంగా సమాసం చేయనిస్తుంది: ని + అస్ + క్త్వా → న్యస్య "ఉంచి", ఉప + భుజ్ + క్త్వా → ఉపభుజ్య "అనుభవించి". ఉపసర్గ తన గతిత్వాన్ని పొందేచోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.60 गतिश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 200 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप् 4.1.2 · प्रकरण 5← अभिलीनः; दधानः
the twenty-one nominal case endings (सुप्), three to a case
This one long sūtra names, in a single run, all twenty-one nominal endings — three for each of the seven cases: सु औ जस् (nominative), अम् औट् शस् (accusative), टा भ्याम् भिस् (instrumental), ङे भ्याम् भ्यस् (dative), ङसि भ्याम् भ्यस् (ablative), ङस् ओस् आम् (genitive), ङि ओस् सुप् (locative). Every declined noun in the poem takes one of these; they are the endings 1.4.14 counts as सुप्. The set's name सुप् is the pratyāhāra formed from its first sound स and its last सुप्.
ఈ ఒక్క పొడవాటి సూత్రం ఇరవై ఒక్క నామవాచక ప్రత్యయాలను ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది — ఏడు విభక్తులకు మూడేసి: సు ఔ జస్ (ప్రథమా), అమ్ ఔట్ శస్ (ద్వితీయా), టా భ్యామ్ భిస్ (తృతీయా), ఙే భ్యామ్ భ్యస్ (చతుర్థీ), ఙసి భ్యామ్ భ్యస్ (పఞ్చమీ), ఙస్ ఓస్ ఆమ్ (షష్ఠీ), ఙి ఓస్ సుప్ (సప్తమీ). కావ్యంలోని ప్రతి విభక్తి పదం వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది; 1.4.14 వీటినే సుప్ గా లెక్కిస్తుంది. ఈ గణపు పేరు 'సుప్' — మొదటి ధ్వని స, చివరి సుప్ లతో ఏర్పడిన ప్రత్యాహారం.
- Aṣṭādhyāyī — 4.1.2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 117 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अमि पूर्वः 6.1.107 · प्रकरण 5← भुजतरुवनम्; सांध्यम्; प्रतिनवजपापुष्परक्तम्; आर्द्रनागाजिनेच्छाम्; शान्तोद्वेगस्तिमितनयनम्
before the accusative-singular अम्, the stem vowel alone remains
When the accusative-singular ending अम् follows a word ending in अक् (a short a i u …), the single substitute for stem-vowel + अ is the pūrva, the earlier, vowel — the stem vowel wins. So हरि + अम् → हरिम्, गुरु + अम् → गुरुम्, राम + अम् → रामम्. One rule for the accusative singular of every vowel stem.
అక్కు (హ్రస్వ అ ఇ ఉ…) తరువాత అమ్ (ద్వితీయైకవచనం) పరమైతే, ప్రాతిపదిక అచ్చుకూ అ కూ ఏకాదేశం పూర్వరూపం — ప్రాతిపదిక అచ్చు నిలుస్తుంది. హరి + అమ్ → హరిమ్, గురు + అమ్ → గురుమ్, రామ + అమ్ → రామమ్. అచ్చంత శబ్దాల ద్వితీయైకవచనానికి ఒకే సూత్రం.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.107 अमि पूर्वः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 134 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.4, वसतिम्
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ङसिङसोश्च 6.1.110 · प्रकरण 5← पशुपतेः
after e/o, the abl. and gen. singular keep the vowel (pūrva-rūpa)
After a stem in ए or ओ (एङ्), the ablative-singular ङसि and the genitive-singular ङस् merge as pūrva-rūpa — the ए/ओ alone stands. An i-stem takes guṇa first (हरि → हरे), so both the ablative and the genitive singular come out हरेः.
ఏ లేదా ఓ (ఏఙ్) కారాంతం తరువాత పంచమ్యేకవచనం ఙసి, షష్ఠ్యేకవచనం ఙస్ పూర్వరూపంగా కలుస్తాయి — ఏ/ఓ మాత్రమే నిలుస్తుంది. ఇకారాంతం ముందు గుణం వస్తుంది (హరి → హరే), కాబట్టి పంచమి, షష్ఠి రెండూ హరేః గా వస్తాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.110 ङसिङसोश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 172 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
टाङसिङसामिनात्स्याः 7.1.12 · प्रकरण 5← मण्डलेन
after an a-stem, टा/ङसि/ङस् become इन/आत्/स्य
After a stem in अ, the instrumental-singular टा becomes इन, the ablative-singular ङसि becomes आत्, and the genitive-singular ङस् becomes स्य. So राम + टा → राम + इन → रामेण (with guṇa), राम + ङसि → रामात्, राम + ङस् → रामस्य. Three of the a-stem singular endings are set by this one rule.
అకారాంత శబ్దం తరువాత తృతీయైకవచనం టా → ఇన, పంచమీ ఙసి → ఆత్, షష్ఠీ ఙస్ → స్య. రామ + టా → రామ + ఇన → రామేణ (గుణంతో), రామ + ఙసి → రామాత్, రామ + ఙస్ → రామస్య. అకారాంత ఏకవచన ప్రత్యయాల్లో మూడు ఈ ఒక్క సూత్రంతోనే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.12 टाङसिङसामिनात्स्याः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 139 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.2, शापेन and स्वाधिकारात्
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
घेर्ङिति 7.3.111 · प्रकरण 5← पशुपतेः
a short इ/उ-stem takes guṇa before a ङित् ending
A short इ- or उ-stem (a घि stem) takes guṇa — इ → ए, उ → ओ — before a ङित् case-ending. हरि + ए (dative) → हरये, and गुरु gives गुरवे. It is what raises the vowel in the oblique singular of these stems.
హ్రస్వ ఇ లేదా ఉ కారాంతం (ఘి శబ్దం), ఙిత్ విభక్తి ప్రత్యయం ముందు గుణం తీసుకుంటుంది — ఇ → ఏ, ఉ → ఓ. హరి + ఏ (చతుర్థి) → హరయే; గురు → గురవే. ఈ శబ్దాల పరోక్ష ఏకవచనంలో అచ్చును ఎత్తేది ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.3.111 घेर्ङिति
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 171 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वमोर्नपुंसकात् 7.1.23 · प्रकरण 7← तेजः
after a neuter stem, the nom./acc. singular endings drop (luk)
After a neuter stem other than a short अ, the nominative सु and accusative अम् drop away entirely (luk). So a neuter i-stem stands bare in वारि, and अन्यथावृत्ति ends in its stem इ with no ending shown.
నపుంసక శబ్దం (హ్రస్వ అ కాని) తరువాత ప్రథమా సు, ద్వితీయా అమ్ పూర్తిగా లోపిస్తాయి (లుక్). అందుకే నపుంసక ఇకారాంతం వారి గా బరిగా నిలుస్తుంది; అన్యథావృత్తి తన ఇకారంతో ముగుస్తుంది, ప్రత్యయం కనబడదు.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.23 स्वमोर्नपुंसकात्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 243 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतोऽम् 7.1.24 · प्रकरण 7← भुजतरुवनम्; सांध्यम्; प्रतिनवजपापुष्परक्तम्; शान्तोद्वेगस्तिमितनयनम्
after a short-अ neuter, the nom./acc. singular become अम्
After a short-अ neuter stem, the nominative and accusative singular endings both become अम्. ज्ञानम्, फलम्, वचनम् — the -अम् that a neuter a-stem shows for both “it” and “it (as object)”.
హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దం తరువాత ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు రెండూ అమ్ అవుతాయి. జ్ఞానమ్, ఫలమ్, వచనమ్ — నపుంసక అకారాంతం కర్తగానూ కర్మగానూ చూపే -అమ్ ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.24 अतोऽम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 233 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उभे अभ्यस्तम् 6.1.5 · प्रकरण 8← दधानः
the reduplicating syllable and the root together are called अभ्यस्त
In a reduplicated form both members together — the reduplicating syllable (अभ्यास) and the root it stands before — are termed अभ्यस्त, "the reduplicated whole". The perfect (लिट्) reduplicates the root, so चक्रे "he made" (from कृ, reduplicated as च-कृ) is an अभ्यस्त, and the rules that speak of an अभ्यस्त reach both its syllables at once.
ద్విరుక్త రూపంలో రెండు భాగాలు కలిపి — అభ్యాసం (ద్విరుక్తి అక్షరం) మరియు అది ముందుండే ధాతువు — అభ్యస్త సంజ్ఞ, "ద్విరుక్త మొత్తం". లిట్ (పరోక్ష భూతం) ధాతువును ద్విరుక్తం చేస్తుంది, కాబట్టి చక్రే "చేసెను" (కృ నుండి, ద్విరుక్తమై చ-కృ) అభ్యస్తం, అభ్యస్తాన్ని పేర్కొనే నియమాలు దాని రెండు అక్షరాలను ఒక్కసారే చేరుకుంటాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.5 उभे अभ्यस्तम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 343 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वरादिनिपातमव्ययम् 1.1.37 · प्रकरण 11← अभिलीनः
the स्वरादि words and the निपात particles are called अव्यय (indeclinable)
The words of the स्वरादि list (स्वर्, अन्तर्, प्रातर् and the rest) and the निपात particles are termed अव्यय — indeclinable, taking no case ending and never changing form. Because the प्रादि prefixes are निपात (by 1.4.58), a preverb like प्र in प्रभवति "he arises" is an अव्यय; that is why it stands unchanged before the root.
స్వరాది గణపు శబ్దాలు (స్వర్, అంతర్, ప్రాతర్ మొదలైనవి) మరియు నిపాత శబ్దాలు అవ్యయ సంజ్ఞ పొందుతాయి — అవ్యయం, విభక్తి తీసుకోని, ఎప్పుడూ రూపం మారని పదం. ప్రాది ఉపసర్గలు నిపాతాలు కావటాన (1.4.58 చేత), ప్రభవతి "ఉద్భవించును" లోని ప్ర ఉపసర్గ అవ్యయం; అందుకే అది ధాతువు ముందు మారకుండా నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.37 स्वरादिनिपातमव्ययम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 366 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अव्ययादाप्सुपः 2.4.82 · प्रकरण 11← अभिलीनः
after an अव्यय, the आप् (feminine) and सुप् (case) endings undergo लुक्
After an अव्यय — an indeclinable word — the feminine suffix आप् and the case endings सुप् undergo लुक् (लुक्, a disappearance that leaves no trace, not even a mark on what stood before). A prefix like प्र is an अव्यय (an उपसर्ग, and so indeclinable), and when it joins a root it first takes a case ending which this rule then wipes out, so प्र meets मद् bare in प्रमत्तः "heedless". The same लुक् is why an indeclinable never shows an ending: the सुप् is added and at once removed. The derivation names this rule on the silent step where the prefix's ending drops.
అవ్యయం — విభక్తి మారని పదం — తరువాత ఆప్ (స్త్రీలింగ ప్రత్యయం) మరియు సుప్ (విభక్తి ప్రత్యయాలు) లుక్ పొందుతాయి (లుక్ — ఏ గుర్తూ మిగల్చకుండా పూర్తిగా లోపించడం). ప్ర వంటి ఉపసర్గ అవ్యయం; అది ధాతువుతో కలిసేటప్పుడు మొదట ఒక విభక్తి ప్రత్యయాన్ని తీసుకుంటుంది, ఈ సూత్రం దాన్ని తుడిచివేస్తుంది, కాబట్టి ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లో ప్ర మద్‌ను ప్రత్యయం లేకుండా చేరుతుంది. అవ్యయం ఎప్పుడూ విభక్తి చూపకపోవటానికి కారణం ఇదే: సుప్ చేరి వెంటనే తొలగిపోతుంది. ఉపసర్గపు విభక్తి లోపించే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 2.4.82 अव्ययादाप्सुपः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 370 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्ङिति च 1.1.5 · प्रकरण 12← अभिलीनः
no गुण or वृद्धि before an affix marked क् or ङ्
The strengthening of a vowel — गुण (इ→ए, उ→ओ, ऋ→अर्) and वृद्धि (its longer grade) — does not take place when the affix that would cause it is marked with an indicatory क् (कित्) or ङ् (ङित्). Many endings carry these marks precisely to keep the root weak. So कृ "to do" reaches चक्रे "he did", where the perfect endings are ङित् and the root ऋ is not raised to अर्; श्रु "to hear" reaches श्रुत्वा "having heard", where क्त्वा is कित् and the उ stays. It is the standard brake on strengthening, and it works by leaving a form unchanged where a plainer affix would have raised it.
అచ్చు బలపడుట — గుణం (ఇ→ఏ, ఉ→ఓ, ఋ→అర్) మరియు వృద్ధి (దాని దీర్ఘతర రూపం) — దాన్ని కలిగించే ప్రత్యయం సూచక క్ (కిత్) గాని ఙ్ (ఙిత్) గాని గుర్తుగలదైనపుడు జరుగదు. ధాతువును బలహీనంగా ఉంచుటకే చాలా ప్రత్యయాలు ఈ గుర్తులను మోస్తాయి. అలా కృ "చేయుట" చక్రే "చేశాడు" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ లిట్ ప్రత్యయాలు ఙిత్, ధాతువు ఋ అర్ గా లేపబడదు; శ్రు "వినుట" శ్రుత్వా "విని" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ క్త్వా కిత్, ఉ నిలుస్తుంది. ఇది బలపడుటపై సాధారణ కళ్ళెం, సాధారణ ప్రత్యయం లేపిన చోట రూపాన్ని మార్పు లేకుండా వదలి పని చేస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.5 क्ङिति च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 431 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सार्वधातुकमपित् 1.2.4 · प्रकरण 12← दधानः; हर
a सार्वधातुक affix that is not पित् is treated as ङित्
A सार्वधातुक affix — a present-system ending or the class sign that goes with it — that is not पित् (not marked प् as its इत्) is treated as ङित्, as though it carried ङ् as an इत्. The ङित् mark blocks the guṇa or vṛddhi strengthening the affix would otherwise pull, so the stem keeps its weak shape under such an ending. The third-person and the आत्मनेपद endings, and the imperatives that are not पित्, all fall under it: शृणु "listen", कथयतः "of the two telling" and रमसे "you take delight" keep their unstrengthened stems by this rule. The derivation names it on the silent step where the ending is fixed as ङित्.
సార్వధాతుక ప్రత్యయం — వర్తమానగణ ప్రత్యయం, లేదా దానితో వచ్చే గణచిహ్నం — పిత్ కానిది (ప్‌ను ఇత్‌గా గుర్తు లేనిది) ఙిత్‌గా, ఙ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినట్లుగా వర్తిస్తుంది. ఙిత్ గుర్తు, ప్రత్యయం లేకపోతే కలిగించే గుణ లేదా వృద్ధి బలపడటాన్ని అడ్డుకుంటుంది, కాబట్టి ధాతువు అటువంటి ప్రత్యయం కింద తన బలహీన రూపాన్ని నిలుపుకుంటుంది. ప్రథమ పురుష ప్రత్యయాలు, ఆత్మనేపద ప్రత్యయాలు, పిత్ కాని ఆజ్ఞార్థాలు అన్నీ దీని కిందకు వస్తాయి: శృణు "వినుము", కథయతః "చెప్పే ఇద్దరి", రమసే "ఆనందిస్తావు" ఈ సూత్రంచేత బలపడని ధాతురూపాన్ని నిలుపుకుంటాయి. ప్రత్యయాన్ని ఙిత్‌గా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.2.4 सार्वधातुकमपित्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 498 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आदिर्ञिटुडवः 1.3.5 · प्रकरण 12← दधानः
an initial ञि, टु or डु in a root's teaching form is an इत्
At the start of a root as it is taught (उपदेश, the aupadeśika form the dhātupāṭha lists), the syllables ञि, टु and डु are इत् — indicatory pieces that drop away and leave only a signal behind. The root कृ "do, make" is taught as डुकृञ्, and its opening डु is such an इत्: it never appears in a formed word but marks कृ as taking certain suffixes. So चक्रे "he made", कर्तुम् "to do" and आदाय "having taken" all begin from a root whose taught head was shed by this rule. The derivation names it on the silent step where that head drops.
ధాతువు ఉపదేశింపబడిన రూపం (ఉపదేశం — ధాతుపాఠం చూపే ఔపదేశిక రూపం) మొదట ఉన్న ఞి, టు, డు అక్షరాలు ఇత్‌లు — తొలగిపోయి కేవలం ఒక సంకేతాన్ని మిగిల్చే సూచక భాగాలు. కృ "చేయు" ధాతువు డుకృఞ్‌గా ఉపదేశింపబడుతుంది, దాని మొదటి డు అటువంటి ఇత్: అది ఏర్పడిన పదంలో కనబడదు కానీ కృ కొన్ని ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుందని గుర్తు పెడుతుంది. కాబట్టి చక్రే "చేసెను", కర్తుమ్ "చేయుటకు", ఆదాయ "తీసుకొని" అన్నీ ఉపదేశపు తల ఈ సూత్రంచేత రాలిపోయిన ధాతువు నుండి మొదలవుతాయి. ఆ తల రాలే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.5 आदिर्ञिटुडवः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 460 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वरितञितः कर्त्रभिप्राये क्रियाफले 1.3.72 · प्रकरण 12← दधानः
a root marked स्वरितेत् or ञित् takes आत्मनेपद when the fruit is the agent's
A root taught with a स्वरित इत् (स्वरितेत् — an indicatory sound in the swung tone) or with ञ् as an इत् (ञित्) takes आत्मनेपद, the middle endings, when the fruit of the action falls to the agent themselves (कर्त्रभिप्राय क्रियाफल — "the result meant for the doer"). Such a root is उभयपद, able to take either set; this rule sends it to the middle when the doer acts for their own sake. कृ "make" is marked so, and चक्रे "he made (for himself)" takes the middle by this rule, where the same act done for another would take the active. The derivation names it where it chooses the middle.
స్వరిత ఇత్‌తో (స్వరితేత్ — ఊగే స్వరంలో పలికిన సూచక ధ్వని) గాని ఞ్‌ను ఇత్‌గా (ఞిత్) కలిగి గాని ఉపదేశింపబడిన ధాతువు, క్రియ ఫలం కర్తకే చెందినప్పుడు (కర్త్రభిప్రాయ క్రియాఫల — "చేసేవానికే ఉద్దేశించిన ఫలం"), ఆత్మనేపదాన్ని తీసుకుంటుంది. అటువంటి ధాతువు ఉభయపదం, రెండు గణాలనూ తీసుకోగలదు; కర్త తన కోసమే చేసినప్పుడు ఈ సూత్రం దాన్ని ఆత్మనేపదానికి పంపుతుంది. కృ "చేయు" ఇలా గుర్తు కలది, చక్రే "అతడు (తన కోసం) చేసెను" ఈ సూత్రంచేత ఆత్మనేపదం తీసుకుంటుంది; అదే పని ఇతరుని కోసమైతే పరస్మైపదం వచ్చేది. దాన్ని ఎంచుకొనే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.72 स्वरितञितः कर्त्रभिप्राये क्रियाफले
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 377 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् 1.3.78 · प्रकरण 12← हर
in the remaining case, a root in the active takes परस्मैपद
In the case left over (शेष — a root not sent to the middle by the preceding rules), when the ending stands for the agent (कर्तरि, the active sense) the root takes परस्मैपद, the set of personal endings that turn the action away from the agent. This is the default that catches every root the आत्मनेपद rules did not claim: भू "be, become" is such a root, so भवति "he becomes" and प्रभवति "he arises" take the active endings. The derivation names this rule where it chooses the active set.
మిగిలిన సందర్భంలో (శేషం — ముందటి సూత్రాలు ఆత్మనేపదానికి పంపని ధాతువు), ప్రత్యయం కర్తను సూచించినప్పుడు (కర్తరి, కర్తృ అర్థం) ధాతువు పరస్మైపదాన్ని — క్రియను కర్త నుండి దూరంగా మళ్ళించే పురుష ప్రత్యయాల గణాన్ని — తీసుకుంటుంది. ఇది ఆత్మనేపద సూత్రాలు తీసుకోని ప్రతి ధాతువునూ పట్టుకొనే మూలనియమం: భూ "అగు, ఉండు" అటువంటి ధాతువు, కాబట్టి భవతి "అగును", ప్రభవతి "ఉద్భవించును" పరస్మైపద ప్రత్యయాలను తీసుకుంటాయి. ఆ గణాన్ని ఎంచుకొనే చోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.78 शेषात् कर्तरि परस्मैपदम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 378 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ते प्राग्धातोः 1.4.80 · प्रकरण 12← अभिलीनः
the prefixes (gati and upasarga) stand before the root
The words just named — the upasargas and the other gati particles — are placed before the root (धातु) they qualify. This is the rule that fixes a prefix's position at the head of the verb. So प्र stands before मद् in प्रमत्तः "heedless", आ before लिङ्ग् in आलिङ्ग्य "having embraced", आ before इ in एत्य "having come". The seam between prefix and root is then handled by sandhi, but their order is settled here.
ఇప్పుడే పేర్కొన్న పదాలు — ఉపసర్గలు, ఇతర గతి పదాలు — తాము విశేషించే ధాతువుకు ముందు ఉంచబడతాయి. ఉపసర్గ స్థానాన్ని క్రియ మొదట స్థిరపరచే సూత్రం ఇది. అలా ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తగలవాడు" లో ప్ర మద్ ముందు, ఆలిఙ్గ్య "కౌగిలించి" లో ఆ లిఙ్గ్ ముందు, ఏత్య "వచ్చి" లో ఆ ఇ ముందు నిలుస్తుంది. ఉపసర్గ, ధాతువుల మధ్య సంధి తరవాత జరుగుతుంది, కానీ వాటి క్రమం ఇక్కడ స్థిరమవుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.80 ते प्राग्धातोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 417 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कर्तरि शप् 3.1.68 · प्रकरण 12← दधानः; हर
the class-sign शप् is added after a root, in the active, before a present-system ending
In the active (कर्तरि, when the verb agrees with its agent), the affix शप् — which surfaces as a plain अ, its श् and प् being only markers — is placed between a root and a following सार्वधातुक ending (the present-system endings). It is the class-sign (विकरण) of the first, sixth and tenth verb classes, and it is what makes their present stems thematic. So भू "to be" takes शप् to give भू + अ + ति, which goes on to भवति "he is" — the poem's भवति and प्रभवति; हृ "to carry" likewise gives हरति "he carries". Where a class takes a different sign, or none, this rule does not apply.
కర్తరి ప్రయోగంలో (క్రియ కర్తతో సమన్వయించినప్పుడు) శప్ ప్రత్యయం — దీని శ్, ప్ కేవలం గుర్తులు కావటాన కేవలం అ గా కనబడేది — ధాతువుకూ, తరువాతి సార్వధాతుక ప్రత్యయానికీ (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలకు) మధ్య చేరుతుంది. ఇది మొదటి, ఆరవ, పదవ ధాతుగణాల వికరణం (గణచిహ్నం); వాటి వర్తమాన అఙ్గాలను థెమాటిక్ గా చేసేది ఇదే. అలా భూ "ఉండుట" శప్ తీసుకొని భూ + అ + తి అవుతుంది, అది భవతి "ఉన్నాడు" గా కొనసాగుతుంది — కావ్యంలోని భవతి, ప్రభవతి; హృ "మోయుట" కూడా హరతి "మోస్తాడు" గా అవుతుంది. వేరే వికరణం తీసుకునే గణానికి, లేదా ఏదీ తీసుకోని గణానికి ఈ సూత్రం వర్తించదు.
- Aṣṭādhyāyī — 3.1.68 कर्तरि शप्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 385 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वर्तमाने लट् 3.2.123 · प्रकरण 12← दधानः
the present tense लट् for an action going on now
For an action going on now, the affix लट् — the present tense — is placed after the root. भू “to be” gives भवति, “is”. लट् is the first of the ten लकारs, the slots the tense-and-mood endings fill.
ఇప్పుడు జరుగుతున్న క్రియకు ధాతువు తరువాత లట్ — వర్తమాన లకారం — వస్తుంది. భూ (ఉండుట) → భవతి. పది లకారాల్లో లట్ మొదటిది; కాలార్థ ప్రత్యయాలు నిండే స్థానాలే ఈ లకారాలు.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.123 वर्तमाने लट्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 372 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लोट् च 3.3.162 · प्रकरण 12← हर
and लोट् (the imperative) in those same senses
In the same senses as the optative — command, invitation and the rest — a root also takes लोट्, the imperative. It gives the direct order and the third-person "let": गच्छ "go", गच्छतु "let him go", गच्छन्तु "let them go". Where लिङ् says "should", लोट् says "do".
విధిలిఙ్ చెప్పిన అర్థాల్లోనే — ఆజ్ఞ, నిమంత్రణ మొదలైనవి — ధాతువుకు లోట్ (ఆజ్ఞార్థం) కూడా వస్తుంది. ఇది నేరుగా ఆజ్ఞను, ప్రథమపురుషలో "…నీ" అనే అర్థాన్ని ఇస్తుంది: గచ్ఛ "వెళ్ళు", గచ్ఛతు "వెళ్ళనీ", గచ్ఛన్తు "వెళ్ళనీ (వారు)". లిఙ్ "చేయవలెను" అంటే లోట్ "చేయుము".
- Aṣṭādhyāyī — 3.3.162 लोट् च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 407 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् 3.4.78 · प्रकरण 12← हर
the eighteen personal endings (तिङ्) that replace a verb's tense-marker (लकार)
This one sūtra names, in a single run, all eighteen verbal personal endings — the तिङ् set — that stand in for the abstract tense-marker (लकार) a verb first receives. Nine are parasmaipada (active): तिप् तस् झि, सिप् थस् थ, मिप् वस् मस्; nine are ātmanepada (middle): त आताम् झ, थास् आथाम् ध्वम्, इट् वहि महिङ् — three persons against singular, dual and plural in each voice. Every finite verb in the poem takes one: चक्रे "he did" reaches the ātmanepada त, रुणद्धि "he obstructs" the parasmaipada तिप्, द्रक्ष्यसि "you will see" the सिप्. It is the verb's counterpart to 4.1.2, which lists the noun's सुप् endings.
ఈ ఒక్క సూత్రం, ఒక క్రియ మొదట పొందే భావ కాలచిహ్నం (లకారం) స్థానంలో వచ్చే పద్దెనిమిది క్రియా పురుష ప్రత్యయాలను — తిఙ్ గణాన్ని — ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది. తొమ్మిది పరస్మైపదం: తిప్ తస్ ఝి, సిప్ థస్ థ, మిప్ వస్ మస్; తొమ్మిది ఆత్మనేపదం: త ఆతామ్ ఝ, థాస్ ఆథామ్ ధ్వమ్, ఇట్ వహి మహిఙ్ — ప్రతి పదంలో మూడు పురుషలు ఏకవచన, ద్వివచన, బహువచనాలకు ఎదురుగా. కావ్యంలోని ప్రతి తిఙంత క్రియా వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది: చక్రే "చేశాడు" ఆత్మనేపద త ను, రుణద్ధి "అడ్డగిస్తాడు" పరస్మైపద తిప్ ను, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" సిప్ ను చేరుకుంటాయి. నామపదపు సుప్ ప్రత్యయాలను పేర్కొనే 4.1.2 కు ఇది క్రియాపరమైన జోడి.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.78 तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 373 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सेर्ह्यपिच्च 3.4.87 · प्रकरण 12← हर
the imperative's 2nd-singular ending सि becomes हि, and counts as अपित्
In the imperative (लोट्), the second-person singular parasmaipada ending सि is replaced by हि, and this हि is treated as अपित् — as though it had no प् marker, so it behaves like a ङित् suffix, one that does not strengthen the root. So भू "to be" reaches भव + हि, व्रज् "to go" व्रज + हि, हृ "to carry" हर + हि — each before the next rule strips the हि away. The अपित् status is why the root stays weak, giving भव, not *भाव.
ఆజ్ఞార్థంలో (లోట్), మధ్యమ పురుష ఏకవచన పరస్మైపద ప్రత్యయం సి, హి గా మారుతుంది; ఈ హి అపిత్ గా — ప్ గుర్తు లేనట్టుగా — పరిగణింపబడి, ధాతువును బలపరచని ఙిత్ ప్రత్యయంలా ప్రవర్తిస్తుంది. అలా భూ "ఉండుట" భవ + హి ను, వ్రజ్ "వెళ్ళుట" వ్రజ + హి ను, హృ "మోయుట" హర + హి ను చేరుకుంటాయి — తరవాతి సూత్రం హి ని తొలగించే ముందు. అపిత్ కావటమే ధాతువు బలహీనంగా ఉండి భవ ను ఇస్తుంది, *భావ ను కాదు.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.87 सेर्ह्यपिच्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 413 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिङ्शित्सार्वधातुकम् 3.4.113 · प्रकरण 12← दधानः; हर
a तिङ् ending and a शित् affix are called सार्वधातुक
A तिङ् ending (तिङ्, the block of finite personal endings) and any शित् affix (शित्, one that carries श् as its इत् mark, such as the class-signs शप् and श्यन्) are called सार्वधातुक — "reaching the whole root", the class of affixes that stand in the present system and act on the root as a whole. भवति "he becomes" ends in the तिङ् ending तिप् and carries the class-sign शप्, both सार्वधातुक. The name matters because other rules turn on it — some strengthenings apply only before a सार्वधातुक affix. The derivation names this rule where it fixes the affix as सार्वधातुक.
తిఙ్ ప్రత్యయం (తిఙ్ — క్రియాపదపు పురుష ప్రత్యయాల గణం) మరియు ఏదైనా శిత్ ప్రత్యయం (శిత్ — శ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినది, శప్, శ్యన్ వంటి గణచిహ్నాలు) సార్వధాతుక సంజ్ఞ పొందుతాయి — "ధాతువు పూర్తికి చేరునది", వర్తమాన వ్యవస్థలో నిలిచి ధాతువును మొత్తంగా వర్తించే ప్రత్యయాల గణం. భవతి "అగును" తిఙ్ ప్రత్యయం తిప్‌తో అంతమై గణచిహ్నం శప్‌ను కలిగి ఉంది, రెండూ సార్వధాతుకాలు. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం — కొన్ని బలపరిచే మార్పులు సార్వధాతుక ప్రత్యయం ముందు మాత్రమే జరుగుతాయి. ప్రత్యయాన్ని సార్వధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.113 तिङ्शित्सार्वधातुकम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 384 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आर्धधातुकं शेषः 3.4.114 · प्रकरण 12← अभिलीनः
the affix left over (not तिङ् or शित्) is called आर्धधातुक
Any affix enjoined after a root that is not a तिङ् ending and not a शित् affix — everything left over (शेष) once the सार्वधातुक affixes are set aside — is called आर्धधातुक, the class that reaches "half the root" and builds the stems outside the present system. The कृत् suffixes fall here: क्त in प्रमत्तः "heedless", क्त्वा in श्रुत्वा "having heard", and the future sign स्य in द्रक्ष्यसि "you will see" are all आर्धधातुक. The name governs whether the augment इट् may come and how the root's vowel strengthens. The derivation names this rule where it fixes the कृत् or derived affix as आर्धधातुक.
ధాతువు తరువాత విధించిన ప్రత్యయాలలో తిఙ్ ప్రత్యయమూ కాక శిత్ ప్రత్యయమూ కాక — సార్వధాతుక ప్రత్యయాలను పక్కన పెట్టాక మిగిలినది (శేషం) — దానికి ఆర్ధధాతుక సంజ్ఞ, "ధాతువులో సగానికే" చేరి వర్తమాన వ్యవస్థ వెలుపలి రూపాలను నిర్మించే గణం. కృత్ ప్రత్యయాలు ఇక్కడకు వస్తాయి: ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లోని క్త, శ్రుత్వా "విని" లోని క్త్వా, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" లోని భవిష్యత్ చిహ్నం స్య — అన్నీ ఆర్ధధాతుకాలు. ఇట్ ఆగమం వచ్చునా, ధాతువు అచ్చు ఎలా బలపడునా అనేది ఈ సంజ్ఞపై ఆధారపడుతుంది. కృత్ లేదా సాధిత ప్రత్యయాన్ని ఆర్ధధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.114 आर्धधातुकं शेषः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 402 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
पूर्वोऽभ्यासः 6.1.4 · प्रकरण 12← दधानः
of the two enjoined, the first is called अभ्यास (the reduplicate)
Where a rule has enjoined a doubling — two copies of a piece of the root standing together — the first of the two is called अभ्यास (अभ्यास, the reduplicate, the echo-syllable that a perfect or a reduplicating class sets before the root). In चक्रे "he made", कृ is doubled to च + कृ, and the first च is the अभ्यास; later rules that shorten it, drop its consonants or fix its vowel all speak of it by this name. The derivation names this rule where it marks the first copy as the अभ्यास.
ఏదైనా సూత్రం ద్విత్వాన్ని విధించిన చోట — ధాతువు భాగపు రెండు ప్రతులు కలిసి నిలిచినప్పుడు — ఆ రెంటిలో మొదటిదానికి అభ్యాస సంజ్ఞ (అభ్యాసం — ద్విరుక్తి అక్షరం, పరోక్ష భూతం లేదా ద్విత్వ గణం ధాతువు ముందు ఉంచేది). చక్రే "చేసెను" లో కృ ద్విత్వమై చ + కృ అవుతుంది, మొదటి చ అభ్యాసం; దాన్ని కుదించే, హల్లులను తొలగించే, అచ్చును నిర్ణయించే తరువాతి సూత్రాలన్నీ ఈ పేరుతోనే దాన్ని పేర్కొంటాయి. మొదటి ప్రతిని అభ్యాసంగా గుర్తించే చోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.4 पूर्वोऽभ्यासः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 393 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो हेः 6.4.105 · प्रकरण 12← हर
the imperative ending हि drops after अ
The imperative's second-person singular ending हि (put there by 3.4.87 सेर्ह्यपिच्च) is dropped when it follows a short अ. So भू "to be", having reached भव + हि, loses the हि to give भव "be!"; व्रज् gives व्रज "go!"; अनु + सृ gives अनुसर; हृ gives हर. This is why these common imperatives end bare, in the root's own vowel, with no ending in sight.
ఆజ్ఞార్థ మధ్యమ పురుష ఏకవచన ప్రత్యయం హి (3.4.87 సేర్హ్యపిచ్చ చేర్చినది), హ్రస్వ అ తరవాత వస్తే లోపిస్తుంది. అలా భూ "ఉండుట" భవ + హి కి చేరి, హి ని కోల్పోయి భవ "అవు!" ను ఇస్తుంది; వ్రజ్ వ్రజ "వెళ్ళు!" ను; అను + సృ అనుసర ను; హృ హర ను ఇస్తుంది. అందుకే ఈ సాధారణ ఆజ్ఞలు ఏ ప్రత్యయమూ కనబడకుండా, ధాతువు సొంత అచ్చుతో చివరవుతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 6.4.105 अतो हेः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 414 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् 7.2.10 · प्रकरण 12← अभिलीनः
after a single-vowel root unaccented in its teaching form, आर्धधातुक takes no इट्
After a root that is एकाच् — of a single vowel, one syllable — and anudātta (unaccented) in the way it is taught, an आर्धधातुक affix does not take the augment इट् (the इ- that otherwise props such an affix onto the root). These are the अनिट् roots, the ones that join their suffix bare. दृश् "see", कृ "do" and पद् "go" are among them, so द्रक्ष्यसि "you will see", कर्तुम् "to do" and सम्पत्स्यन्ते "they will come about" set the future or the infinitive straight on the root with no इ between. The derivation names this rule on the silent step where the इट् is withheld.
ఏకాచ్ — ఒకే అచ్చు, ఒక అక్షరం — అయి, ఉపదేశింపబడిన తీరులో అనుదాత్తమైన (అనుదాత్త) ధాతువు తరువాత ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం ఇట్ ఆగమాన్ని (లేకపోతే ఆ ప్రత్యయాన్ని ధాతువుకు ఆనించే ఇ-) తీసుకోదు. ఇవి అనిట్ ధాతువులు, తమ ప్రత్యయాన్ని ప్రత్యయాంతరం లేకుండా చేరేవి. దృశ్ "చూడు", కృ "చేయు", పద్ "పోవు" వీటిలోనివి, కాబట్టి ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు", కర్తుమ్ "చేయుటకు", సంపత్స్యంతే "సంభవించును" భవిష్యత్తును లేదా భావార్థకాన్ని మధ్య ఇ లేకుండా నేరుగా ధాతువుపై ఉంచుతాయి. ఇట్ ఆగిపోయే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.10 एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 473 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सार्वधातुकार्धधातुकयोः 7.3.84 · प्रकरण 12← हर
a root's final इक् vowel takes guṇa before a सार्वधातुक or आर्धधातुक affix
A root ending in one of the इक् vowels — इ उ ऋ ऌ — takes guṇa, the middle grade (इ/उ → ए/ओ, ऋ → अर्), before an affix of either great class: a सार्वधातुक (the present-system endings) or an आर्धधातुक (the endings and suffixes outside it — futures, infinitives, most kṛt affixes). So भू "to be" raises to भो before the present ending, giving भवति "he is"; कृ "to do" raises to कर् before the infinitive तुम्, giving कर्तुम् "to do"; श्रु "to hear" to श्रो in श्रोष्यसि "you will hear". It is the principal rule that strengthens a root's final vowel one grade.
ఇక్ అచ్చుల్లో — ఇ ఉ ఋ ఌ — ఒకదానితో అంతమయ్యే ధాతువు, రెండు మహాగణాల్లో ఏ ప్రత్యయం ముందైనా — సార్వధాతుకం (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలు) లేదా ఆర్ధధాతుకం (దానికి వెలుపలి ప్రత్యయాలు — భవిష్యత్తు, తుమున్, చాలా కృత్ ప్రత్యయాలు) ముందు — గుణం, మధ్య మెట్టు (ఇ/ఉ → ఏ/ఓ, ఋ → అర్), పొందుతుంది. అలా భూ "ఉండుట" వర్తమాన ప్రత్యయం ముందు భో గా ఎక్కి భవతి "ఉన్నాడు" అవుతుంది; కృ "చేయుట" తుమ్ ముందు కర్ గా ఎక్కి కర్తుమ్ "చేయుటకు" అవుతుంది; శ్రు "వినుట" శ్రోష్యసి "వింటావు" లో శ్రో గా. ధాతువు అంత్య అచ్చును ఒక మెట్టు బలపరచే ప్రధాన సూత్రం ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.3.84 सार्वधातुकार्धधातुकयोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 386 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ह्रस्वः 7.4.59 · प्रकरण 12← दधानः
the vowel of the reduplicate becomes short
The vowel of the reduplicate (अभ्यास, the copied first piece of a doubled root) is made short (ह्रस्व). A long vowel in the copy is shortened so the reduplicate stays light. धा "to hold", doubled and trimmed to दधा, has its first आ shortened to दध on the way to दध्यौ "he held"; या "to ask" gives य in यया for ययाचे. Together with 7.4.60 हलादिः शेषः it fixes the shape of a reduplicate as one short syllable.
అభ్యాసము (ద్విత్వమైన ధాతువు కాపీ భాగం) యొక్క అచ్చు హ్రస్వం (పొట్టిది) అవుతుంది. కాపీలోని దీర్ఘ అచ్చు హ్రస్వంగా మారి అభ్యాసము లఘువుగా ఉంటుంది. ధా "ధరించుట" ద్విత్వమై దధా గా కుదింపబడి, దాని మొదటి ఆ హ్రస్వమై దధ్యౌ "ధరించాడు" వైపు దధ ను ఇస్తుంది; యా "అడుగుట" యయా లో య ను, యయాచే ను ఇస్తుంది. 7.4.60 హలాదిః శేషః తో కలిసి అభ్యాసమును ఒకే హ్రస్వ అక్షరంగా స్థిరపరుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.4.59 ह्रस्वः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 395 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अभ्यासे चर्च 8.4.54 · प्रकरण 12← दधानः
in the reduplicate, an aspirated stop loses its aspiration
A झल् consonant (a stop or sibilant) in the reduplicate (अभ्यास) is replaced by its चर् or जश् counterpart — that is, it loses its aspiration, an aspirate giving the matching plain consonant of the same voicing. So the reduplicate of धा "to hold", दधा, has its copied ध turned to द: दध, on the way to दध्यौ "he held" and दधानः "holding"; हृ "to carry" gives जह्रे with its copy unaspirated. This keeps a reduplicate free of aspiration, however aspirated the root's own first consonant is.
అభ్యాసంలోని (అభ్యాసము) ఝల్ హల్లు (స్పర్శ లేదా ఊష్మం) దాని చర్ లేదా జశ్ ప్రతిరూపంగా మారుతుంది — అంటే మహాప్రాణత్వాన్ని కోల్పోతుంది; మహాప్రాణ హల్లు, అదే ఘోషముగల అల్పప్రాణ హల్లును ఇస్తుంది. అలా ధా "ధరించుట" అభ్యాసమైన దధా లోని కాపీ ధ, ద గా మారుతుంది: దధ, దధ్యౌ "ధరించాడు", దధానః "ధరిస్తూ" వైపు; హృ "మోయుట" తన కాపీ మహాప్రాణం లేకుండా జహ్రే ను ఇస్తుంది. ధాతువు మొదటి హల్లు ఎంత మహాప్రాణమైనా, ఇది అభ్యాసమును మహాప్రాణం లేకుండా నిలుపుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.54 अभ्यासे चर्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 397 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
दाधा घ्वदाप् 1.1.20 · प्रकरण 14← दधानः
the दा and धा roots, except दाप्, are named घु
The roots शaped like दा "give" and धा "put" are given the name घु, except दाप् "cut" (and दैप् "purify"). The घु name gathers just those दा/धा roots that behave alike, so that later rules — the ones that drop or shorten their long आ before certain endings — can reach them by one word. आदाय "having taken", from दा with आ, दधानः "holding", from धा, and श्रद्दधानाः "believing" all stand on roots this rule names घु. The derivation names it on the silent step where the root is fixed as घु.
దా "ఇచ్చు", ధా "ఉంచు" వంటి ధాతువులకు ఘు అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది, దాప్ "కోయు" (మరియు దైప్ "శుద్ధిచేయు") తప్ప. ఘు సంజ్ఞ ఒకేలా ప్రవర్తించే ఆ దా/ధా ధాతువులను మాత్రమే ఒక్క పదంలో కూర్చుతుంది, తద్వారా తరువాతి సూత్రాలు — కొన్ని ప్రత్యయాల ముందు వాటి దీర్ఘ ఆ ను తొలగించే లేదా హ్రస్వం చేసేవి — వాటిని ఒక్క మాటతో అందుకోగలవు. ఆదాయ "తీసుకొని", ఆ తో దా నుండి, దధానః "ధరిస్తూ", ధా నుండి, శ్రద్దధానాః "నమ్మేవారు" అన్నీ ఈ సూత్రం ఘు అని పిలిచే ధాతువులపై నిలుస్తాయి. ధాతువును ఘు గా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.20 दाधा घ्वदाप्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 622 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
जुहोत्यादिभ्यः श्लुः 2.4.75 · प्रकरण 14← दधानः
after जुहोति and the rest of the third class the present marker शप् is replaced by श्लु
After हु (जुहोति) "to offer" and the roots that head its list — the जुहोत्यादि or third class — the present marker शप् (the thematic अ the first class inserts between root and ending) is replaced by श्लु, which is a form of elision (लुक्): the marker vanishes and the root doubles. भृ "to bear, nourish" is a third-class root, so भृ + शप् + ति loses the शप्: भृ + ति, and the root reduplicates to बिभर्ति "bears".
हु (जुहोति) "హోమము చేయుట" మొదలైన ధాతువుల తరవాత — జుహోత్యాది గణం, మూడవ గణం — వర్తమాన వికరణ శప్ (భ్వాది గణం ధాతువుకూ ప్రత్యయానికీ మధ్య చేర్చే థేమాటిక్ అ) శ్లు చే మార్చబడుతుంది; శ్లు అనేది లుక్ (లోపం) వంటిది: వికరణం మాయమై ధాతువు ద్విత్వమవుతుంది. భృ "భరించుట, పోషించుట" మూడవ గణం ధాతువు, కనుక భృ + శప్ + తి శప్ ను కోల్పోతుంది: భృ + తి, ధాతువు ద్విత్వమై బిభర్తి "భరించును" అవుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 2.4.75 जुहोत्यादिभ्यः श्लुः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 603 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
श्लौ 6.1.10 · प्रकरण 14← दधानः
when श्लु follows, the root is reduplicated
When the marker श्लु follows — that is, in the third class, where जुहोत्यादिभ्यः श्लुः ([[2.4.75]]) has put श्लु in place of the present marker — the root is doubled: two copies stand where one stood. भृ "to bear" becomes भर्, which reduplicates to भर् भर्; later rules trim the first copy, and it surfaces as बिभर्ति "bears".
శ్లు ముందు వచ్చినప్పుడు — అనగా మూడవ గణంలో, జుహోత్యాదిభ్యః శ్లుః ([[2.4.75]]) వర్తమాన వికరణ స్థానంలో శ్లు ను ఉంచిన చోట — ధాతువు ద్విత్వమవుతుంది: ఒకటి ఉన్న చోట రెండు ప్రతులు నిలుస్తాయి. భృ "భరించుట" భర్ అవుతుంది, అది భర్ భర్ గా ద్విత్వమవుతుంది; తరవాతి సూత్రాలు మొదటి ప్రతిని కుదిస్తాయి, అది బిభర్తి "భరించును" గా కనిపిస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.10 श्लौ
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 604 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
श्नाऽभ्यस्तयोरातः 6.4.112 · प्रकरण 14← दधानः
the आ of श्ना and of a reduplicated stem drops before a क्ङित् sārvadhātuka
The आ of श्ना — the ninth-class present marker — and the आ of a reduplicated (अभ्यस्त) stem is elided before a sārvadhātuka ending marked क् or ङ्. ज्ञा "to know" takes श्ना and becomes जाना; before the ātmanepada ए, which is ङित्, the आ of ना drops: जान् + ए → जाने "I know".
శ్నా — తొమ్మిదవ గణపు వర్తమాన వికరణ — లోని ఆ, మరియు ద్విత్వమైన (అభ్యస్త) ధాతువులోని ఆ, క్ లేదా ఙ్ చే గుర్తైన సార్వధాతుక ప్రత్యయం ముందు లోపిస్తుంది. జ్ఞా "తెలియుట" శ్నా ను గ్రహించి జానా అవుతుంది; ఙిత్ అయిన ఆత్మనేపద ఏ ముందు నా లోని ఆ లోపిస్తుంది: జాన్ + ఏ → జానే "నేను ఎఱుగుదును".
- Aṣṭādhyāyī — 6.4.112 श्नाऽभ्यस्तयोरातः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 618 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्तक्तवतू निष्ठा 1.1.26 · प्रकरण 34← अभिलीनः
the क्त and क्तवतु affixes are named निष्ठा
The two affixes क्त and क्तवतु are given the name निष्ठा. क्त makes the past passive participle (कृतम् "done") and क्तवतु the past active participle (कृतवत् "having done"); gathering both under one name lets the later rules that shape them — the ones that add or withhold the augment इट्, or change the root before them — reach both by one word. प्रमत्तः "heedless", from मद् with क्त, तीर्णः "crossed", from तॄ, and विरचिताम् "arranged", from रच् with the causative, all end in a निष्ठा affix. The derivation names it on the silent step where the affix is fixed as निष्ठा.
క్త, క్తవతు అనే రెండు ప్రత్యయాలకు నిష్ఠా అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. క్త భూతకాల కర్మణి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతమ్ "చేయబడిన"), క్తవతు భూతకాల కర్తరి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతవత్ "చేసినవాడు"); రెంటినీ ఒక సంజ్ఞ కింద కూర్చడం వల్ల వాటిని తీర్చిదిద్దే తరువాతి సూత్రాలు — ఇట్ ఆగమాన్ని చేర్చే లేదా ఆపే, లేదా వాటి ముందు ధాతువును మార్చే సూత్రాలు — రెంటినీ ఒక్క మాటతో అందుకోగలవు. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త గలవాడు", మద్ నుండి క్త తో, తీర్ణః "దాటిన", తౄ నుండి, విరచితామ్ "అమర్చబడిన", రచ్ నుండి ప్రేరణతో, అన్నీ నిష్ఠా ప్రత్యయంతో అంతమవుతాయి. ప్రత్యయం నిష్ఠాగా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.26 क्तक्तवतू निष्ठा
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 810 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
निष्ठा 3.2.102 · प्रकरण 34← अभिलीनः
the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root in a past sense
In the sense of the past, the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root. क्त gives the past participle — usually passive (कृत 'done', गत 'gone'), active with verbs of state or motion (मत्त 'intoxicated'); क्तवतु gives the active past participle in -तवत् (कृतवत् 'having done'). The क्त word then declines as an ordinary adjective and agrees with its noun.
భూతార్థంలో ధాతువు తరువాత నిష్ఠా ప్రత్యయాలు క్త, క్తవతు వస్తాయి. క్త భూత కృదంతం — సాధారణంగా కర్మణి (కృత "చేయబడినది", గత "వెళ్లినది"), స్థితి/గతి ధాతువులకు కర్తరి (మత్త "మత్తెక్కినవాడు"); క్తవతు కర్తరి భూత కృదంతం -తవత్ (కృతవత్ "చేసినవాడు"). క్త రూపం సామాన్య విశేషణంలా నడిచి తన నామంతో అన్వయిస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.102 निष्ठा
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 811 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §5.1, प्रमत्तः
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे 3.2.124 · प्रकरण 34← दधानः
the present participle: लट् becomes शतृ or शानच्
The present लट् is optionally replaced by the two present-participle affixes — शतृ for the active (parasmaipada), शानच् for the middle (ātmanepada) — when the participle agrees with a word not in the nominative. पचन्तं पश्य, “see him cooking”. शतृ ends the stem in अत् and gives forms like पचन्, गच्छन्.
వర్తమాన లట్ స్థానంలో రెండు వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయాలు — పరస్మైపదానికి శతృ, ఆత్మనేపదానికి శానచ్ — ప్రథమేతర విభక్తితో సమానాధికరణమైనప్పుడు వికల్పంగా వస్తాయి. పచన్తం పశ్య — “వండుతున్నవానిని చూడు”. శతృ వల్ల ధాతువు అత్ కారాంతమై పచన్, గచ్ఛన్ వంటి రూపాలు వస్తాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.124 लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 827 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तौ सत् 3.2.127 · प्रकरण 34← दधानः
the two affixes शतृ and शानच् are named सत्
The two — शतृ and शानच्, the affixes that replace लट् to make a present participle — are given the name सत्. शतृ makes the active participle (पश्यन् "seeing") and शानच् the middle participle (गाहमानः "plunging in"); the name सत् lets the rules that treat a present participle as an ongoing act reach both together. मुञ्चतः "of the one loosing", कुर्वन् "doing" and पश्यन् carry शतृ, and दधानः "holding" and लम्बमानस्य "of the one hanging down" carry शानच्, all named सत् by this rule. The derivation names it on the silent step where the participle affix is fixed as सत्.
ఆ రెండు — శతృ, శానచ్, వర్తమాన కృదంతాన్ని చేయడానికి లట్‌ను భర్తీచేసే ప్రత్యయాలు — వాటికి సత్ అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. శతృ కర్తరి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (పశ్యన్ "చూస్తూ"), శానచ్ మధ్యగణ కృదంతాన్ని చేస్తుంది (గాహమానః "మునుగుతూ"); సత్ సంజ్ఞ, వర్తమాన కృదంతాన్ని జరుగుతున్న క్రియగా చూసే సూత్రాలు రెంటినీ కలిపి అందుకోనిస్తుంది. ముఞ్చతః "విడిచేవాని", కుర్వన్ "చేస్తూ", పశ్యన్ శతృ ను కలిగి ఉంటాయి, దధానః "ధరిస్తూ", లమ్బమానస్య "వేలాడేవాని" శానచ్ ను కలిగి ఉంటాయి, అన్నీ ఈ సూత్రంచేత సత్ అని పిలవబడతాయి. కృదంత ప్రత్యయం సత్‌గా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.127 तौ सत्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 830 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ओदितश्च 8.2.45 · प्रकरण 34← अभिलीनः
after an ओदित् root the निष्ठा त becomes न
After a root marked with ओ as its इत् (an ओदित् root), the त of a निष्ठा affix becomes न. भुज् (ओदित्) → भुग्न "bent"; श्वि → शून; ली "to cling" → लीन, and so अभिलीनः "clung close".
ఓ ను ఇత్ గా కలిగిన ధాతువు (ఓదిత్) తరవాత నిష్ఠా ప్రత్యయపు త న గా మారుతుంది. భుజ్ (ఓదిత్) → భుగ్న "వంగినది"; శ్వి → శూన; లీ "అంటుకొనుట" → లీన, కనుక అభిలీనః "దగ్గరగా అంటుకొన్నవాడు".
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.45 ओदितश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 816 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद् वृद्धम् 1.1.73 · प्रकरण 48← दधानः
a stem whose first vowel is a वृद्धि vowel is named वृद्धम्
A stem the first of whose vowels (अचाम् आदिः) is a वृद्धि vowel — आ, ऐ or औ — is given the name वृद्धम्. The name marks a word as begun in a strengthened vowel, so the rules that turn on such a beginning can reach it. आदाय "having taken", आरूढे "mounted" and आयत्तम् "dependent" all open in आ, and are वृद्धम् by this rule. The derivation names it on the silent step where the word is fixed as वृद्धम्.
ఏ అంగం మొదటి అచ్చు (అచామ్ ఆదిః) వృద్ధి అచ్చు — ఆ, ఐ లేదా ఔ — అయితే, ఆ అంగానికి వృద్ధమ్ అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ, పదం బలపడిన అచ్చుతో మొదలైనట్లు గుర్తిస్తుంది, తద్వారా అటువంటి ఆరంభంపై ఆధారపడే సూత్రాలు దాన్ని అందుకోగలవు. ఆదాయ "తీసుకొని", ఆరూఢే "ఎక్కిన", ఆయత్తమ్ "ఆధారపడిన" అన్నీ ఆ తో మొదలవుతాయి, ఈ సూత్రంచేత వృద్ధమ్ అవుతాయి. పదం వృద్ధమ్‌గా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.73 वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद् वृद्धम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1070 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अ अ 8.4.68 · not in the abridgement← अभिलीनः; दधानः; हर
the short अ, held open through the derivation, returns to its close sound at the end
The last sūtra of the Aṣṭādhyāyī. Throughout a derivation the short अ is treated as though it were open (विवृत), like the long आ, so that the rules can reach it; this rule restores its natural close (संवृत) sound once the derivation is done. It is the final step of nearly every chain — of चक्रे, of प्रमत्तः, and the rest. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.
అష్టాధ్యాయి చివరి సూత్రం. వ్యుత్పత్తి అంతటా హ్రస్వ అ ను విచ్చుకున్నట్టుగా (వివృత), దీర్ఘ ఆ వలె, గ్రహిస్తారు — తద్వారా నియమాలు దానిని అందుకోగలుగుతాయి; వ్యుత్పత్తి ముగిసిన పిదప ఈ సూత్రం దాని సహజ సంవృత ధ్వనిని తిరిగి ఇస్తుంది. ఇది దాదాపు ప్రతి గొలుసుకూ చివరి మెట్టు — చక్రే కు, ప్రమత్తః కు, మిగిలిన వాటికి. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.68 अ अ
- Siddhāntakaumudī — outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras
uncheckeddrafted from the rule text

१समासविग्रहthe compounds, unpacked

भुजतरुवनम्

भुज · तरु · वन

भुजाः एव तरवः
कर्मधारय — the arms, and they are trees
भुजतरूणां वनम्
तत्पुरुष (genitive) — a wood of those trees

तत्पुरुष. the forest of his arms — Mallinātha's vigraha is exactly this, भुजा एव तरवस्तेषां वनम्, and it needs no more: the god has so many arms that a word for one or two will not do, and the count is given by calling them a wood. उच्चैः stands in front of it, so the trees are tall ones

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“uccairunnataṃ bhujā eva taravasteṣāṃ vanam”

प्रतिनवजपापुष्परक्तम्

प्रतिनव · जपा · पुष्प · रक्त

जपायाः पुष्पम्
तत्पुरुष (genitive) — the hibiscus flower
प्रतिनवं जपापुष्पम्
कर्मधारय — and it has just opened
प्रतिनवजपापुष्पेण इव रक्तम्
तत्पुरुष (instrumental) — red the way that is red

तत्पुरुष — it agrees with तेजः. red as a hibiscus just opened — Mallinātha glosses it word for word with synonyms, प्रत्यग्रजपाकुसुमारुणम्, and so keeps the structure while changing every member. The comparison is inside the compound with no इव printed, which is the ordinary way a colour is given in this poem

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who glosses each member with a synonym; the vigraha restored“pratinavajapāpuṣparaktaṃ pratyagrajapākusumāruṇam”

नृत्यारम्भे

नृत्य · आरम्भ

नृत्यस्य आरम्भः
तत्पुरुष (genitive) — the beginning of the dance

तत्पुरुष. as the dance begins — Mallinātha glosses ताण्डवप्रारम्भे, naming the dance: the tāṇḍava, Śiva's own. The locative sets the moment, and the whole stanza is one instant long. His edition and this text read नृत्य; DCS reads नृत्त, which `text.md` carries as a variant

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“nṛtyārambhe tāṇḍavaprārambhe”

पशुपतेः

पशु · पति

पशूनां पतिः
तत्पुरुष (genitive) — the lord of the beasts

तत्पुरुष. the lord of creatures — Mallinātha substitutes शिवस्य and does not unpack it, so the vigraha is restored. पशु is the beast and, in this name, every bound creature there is

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who replaces the name rather than unpacking it; the vigraha restored“paśupateḥ śivasya”

आर्द्रनागाजिनेच्छाम्

आर्द्र · नाग · अजिन · इच्छा

नागस्य अजिनम्
तत्पुरुष (genitive) — the elephant's hide
आर्द्रं नागाजिनम्
कर्मधारय — and it is still wet
आर्द्रनागाजिने इच्छा
तत्पुरुष (locative) — the wanting of it

तत्पुरुष. his wanting the wet elephant-hide — Mallinātha says what the wetness is: शोणितार्द्रम्, wet with blood, and fixes अजिन with Amara, who gives three words for a skin. Then he tells the story the compound stands on: after Śiva killed the elephant demon he danced holding the beast's hide in his ring of arms, and the poem's request is that the cloud take the wish away by standing there instead — तत्रेच्छां हर निवर्तय, त्वमेव तत्स्थाने भव

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, citing Amara“paśupaterārdraṃ śoṇitārdraṃ yannāgājinaṃ gajacarma || “ajinaṃ carma kṛttiḥ strī” ityamaraḥ || tatrecchāṃ hara nivartaya | tvameva tatsthāne bhavetyarthaḥ”

शान्तोद्वेगस्तिमितनयनम्

शान्त · उद्वेग · स्तिमित · नयन

शान्तः उद्वेगः ययोः ते
बहुव्रीहि — the eyes whose alarm has settled
स्तिमिते नयने यस्मिन् कर्मणि तत्
बहुव्रीहि — the act at which those eyes go still

बहुव्रीहि — it refers to कर्मणि. so that her eyes, their fright over, hold still — this is the one compound of the stanza that describes no thing at all. Mallinātha's vigraha ends यस्मिन् कर्मणि तत्, 'the action in which', so the bahuvrīhi qualifies the act of taking the wish away and stands in the neuter accusative as an adverb of it. He also gives the chain of cause inside it: the alarm is fear at the sight of the hide, and the stillness follows from the alarm's ending — अत एव स्तिमिते, 'and just for that reason motionless'. उद्वेग he fixes with the Śabdārṇava, which gives it haste, distress, fear and a slow gait

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who supplies the word it qualifies, citing the Śabdārṇava“śānta udvego nāgājinadarśanabhayaṃ yayoste ata eva stimite niścale nayane yasmin karmaṇi tattathoktam || “udvegastvarite kleśe bhaye mantharagāmini” iti śabdārṇave”

दृष्टभक्तिः

दृष्ट · भक्ति

दृष्टा भक्तिः यस्य सः
बहुव्रीहि — the one whose devotion has been seen

बहुव्रीहि — it refers to त्वम्. his devotion seen — Mallinātha gives the vigraha in a line and then spends more room on this compound than on the rest of the stanza together, because the form is hard to justify. भक्ति is feminine, so the word in front of it should be दृष्टा; the rule स्त्रियाः पुंवद्- would put it back into the masculine, but that rule excepts the प्रियादि group, and भक्ति is in that group. So दृष्टभक्तिः looks wrong. His answer, which he says has been given already in the commentary on the gaṇa list, is that the first word is not feminine at all but neuter: दृढं भक्तिरस्य, 'his devotion is firm', where दृढ is used adverbially and no gender is meant by it. He then gives Bhojarāja's different account, turning on whether भक्ति names the thing served or the serving, and refers the reader to his own Raghuvaṃśa commentary at दृढभक्तिरिति ज्येष्ठे for the whole argument. He closes by allowing both: the first member stands as a feminine or as a neuter according to which view is taken, and either way the form is good

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, arguing against an objection to the poet's form and citing Bhojarāja and his own Raghuvaṃśa commentary; the word it points at supplied by the analysis, as his own यस्य सः supplies it“dṛṣṭā bhaktiryasya sa dṛṣṭabhaktiḥ san | … dṛṣṭabhaktiriti kathaṃ rūpasiddhiḥ | dṛṣṭaśabdasya “striyāḥ puṃvat-” ityādinā puṃvadbhāvasya durghaṭatvādapūraṇīpriyādiṣviti niṣedhāt | bhaktiśabdasya priyādiṣu pāṭhāditi | tadetaccodyam | … tasmāddṛḍhabhaktirityatrāpi matabhedena pūrvapadasya strītvena napuṃsakatvena ca rūpasiddhirastīti sthitam”

२प्रतिपदार्थeach word, its form and sense

अव्यय
पश्चात्
printed पश्चादुच्चैर्भुजतरुवनं
पश्चात्
afterwards — and Mallinātha says after what: सन्ध्याबल्यनन्तरम्, once the evening offering is over. The word carries the whole join to the two stanzas before it, where the offering was being waited for and then served
indeclinable
An indeclinable — no case, no number, one form everywhere.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
अव्यय
उच्चैः
printed पश्चादुच्चैर्भुजतरुवनं
उच्चैस्
tall — Mallinātha glosses उन्नतम्, raised up. उच्चैस् is an indeclinable that does duty as an adjective here, describing the wood of arms it stands before
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय

a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular

भुजतरुवनम्

printed पश्चादुच्चैर्भुजतरुवनं

वन

wood — the object of अभिलीनः, which is what makes that participle's क्त active: he has spread himself over the wood, and the wood is in the accusative because he did the spreading

a-stem neuter

Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

a-stem neuter

Neuter nouns in short अ: फल “fruit”, वचन “word”, कुसुम, and adjectives in अ agreeing with a neuter noun. The nominative and accusative singular end in अम् (7.1.24) — फलम् — and are alike; the plural फलानि takes नुम् and lengthens; the instrumental plural is फलैः (7.1.9). It is the a-stem masculine’s table with the neuter’s own nominative, accusative and the -आनि plural.

హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దాలు: ఫల “పండు”, వచన “మాట”, కుసుమ, నపుంసక నామానికి అన్వయించే అకారాంత విశేషణాలు. ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు అమ్ తో ముగుస్తాయి (7.1.24) — ఫలమ్ — రెండూ ఒకటే; బహువచనం ఫలాని నుమాగమంతో దీర్ఘమవుతుంది; తృతీయా బహువచనం ఫలైః (7.1.9). అకారాంత పుంలింగ పట్టికే, నపుంసకపు సొంత ప్రథమ, ద్వితీయ, -ఆని బహువచనంతో.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — फल / a-stem neuter prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — अकारान्त नपुंसकलिङ्ग — फलम् फले फलानि

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	वनम्	वने	वनानि
द्वितीया	वनम्	वने	वनानि
तृतीया	वनेन	वनाभ्याम्	वनैः
चतुर्थी	वनाय	वनाभ्याम्	वनेभ्यः
पञ्चमी	वनात्	वनाभ्याम्	वनेभ्यः
षष्ठी	वनस्य	वनयोः	वनानाम्
सप्तमी	वने	वनयोः	वनेषु
सम्बोधन	वन	वने	वनानि

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern फल declines on

फल
7.1.24अतोऽम्
फल+अम्
6.1.107अमि पूर्वः
फलम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem neuter, तृतीया एकवचन instrumental singular

मण्डलेन

printed मण्डलेनाभिलीनः

मण्डल

in a ring — Mallinātha glosses मण्डलाकारेण, in the shape of a circle, so the instrumental is one of manner: the cloud is not to hang over the arms but to close round them

a-stem neuter — Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि. · a-stem neuter, तृतीया एकवचन instrumental singular

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	मण्डलम्	मण्डले	मण्डलानि
द्वितीया	मण्डलम्	मण्डले	मण्डलानि
तृतीया	मण्डलेन	मण्डलाभ्याम्	मण्डलैः
चतुर्थी	मण्डलाय	मण्डलाभ्याम्	मण्डलेभ्यः
पञ्चमी	मण्डलात्	मण्डलाभ्याम्	मण्डलेभ्यः
षष्ठी	मण्डलस्य	मण्डलयोः	मण्डलानाम्
सप्तमी	मण्डले	मण्डलयोः	मण्डलेषु
सम्बोधन	मण्डल	मण्डले	मण्डलानि

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem neuter, तृतीया एकवचन instrumental singular · the pattern फल declines on

फल
7.1.12टाङसिङसामिनात्स्याः
फल + इन
6.1.87आद्गुणः
फलेन

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

√ली + क्त, प्रथमा एकवचन nominative singular
अभिलीनः
printed मण्डलेनाभिलीनः
अभिलीन, from अभि + √ली
closed round it — Mallinātha glosses अभिव्याप्तः, spread over, and then names the form: कर्तरि क्तः, the क्त in the agent's sense. That is the second stanza running in which he stops to say this, and the same rule is behind क्वणित at 1.37: an intransitive root's past participle says what the thing did, not what was done to it
past participle, क्त
The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective.
క్త ప్రత్యయం భూత కృదంతాన్ని చేస్తుంది — సాధారణంగా కర్మణి, "చేయబడినది"; గతి/స్థితి ధాతువులకు కర్తరి: గతః "వెళ్లినవాడు". తరువాత సామాన్య విశేషణంలా నడుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.102 निष्ठा
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 811 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §5.1, प्रमत्तः
uncheckeddrafted from the rule and the Bālānandinī; sūtra from skt-mcp
√ली · class 4 · क्त
1. लीङ्
2. 1.3.1भूवादयो धातवः
  ली॒ङ्
  and, without changing the form,1.3.3
3. 1.3.9तस्य लोपः
  ली
4. 1.4.58प्रादयः
  अभि + ली
  and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80dhātupāṭha 04.0162
5. 3.2.102निष्ठा
  अभि + ली + क्त
  and, without changing the form,1.3.8
6. 1.3.9तस्य लोपः
  अभि + ली + त
  and, without changing the form,1.1.261.2.451.2.463.4.1141.1.431.1.37
7. 4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
  अभि + ली + त + सुँ
  and, without changing the form,1.3.2
8. 1.3.9तस्य लोपः
  अभि + ली + त + स्
  and, without changing the form,1.1.431.1.372.4.827.2.101.4.131.1.51.4.14
9. 8.2.45ओदितश्च
  अभि + ली + न + स्
10. 8.2.66ससजुषो रुः
  अभि + ली + न + रुँ
11. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्
  अभि + ली + न + र्
12. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
  अभि + ली + न + ः
13. 8.4.68अ अ
  अभिलीनः
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on
1. राम
2. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
  राम + स्
3. 8.2.66ससजुषो रुः
  राम + रुँ
4. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
  राम + र्
5. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
  रामः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
अभिलीनः, “closed round it,” is a क्त participle read in the active, and the grammar is the picture. क्त usually gives a passive — कृतम्, “done” — but on some verbs it takes the agent's sense, and Mallinātha names it here, कर्तरि क्तः. So अभिलीन is not “spread over” as a thing done to the cloud but “having spread himself over,” the cloud doing it: अभिव्याप्तः. What he has spread over is भुजतरुवनम्, “the wood of arms,” भुजा एव तरवस्तेषां वनम् — Śiva has so many arms in the dance that they are a forest, and the cloud, मण्डलेन, “in a ring,” closes round the tall wood of them like a bank of cloud round a grove.
అభిలీనః, “చుట్టుకున్నవాడు,” కర్తృసామర్థ్యంలో చదివే క్త కృదంతం, ఆ వ్యాకరణమే చిత్రం. క్త సాధారణంగా కర్మణి — కృతమ్‌, “చేయబడిన” — కానీ కొన్ని ధాతువులపై కర్తృసామర్థ్యం తీసుకుంటుంది, మల్లినాథుడు దాన్ని ఇక్కడ పేర్కొంటాడు, కర్తరి క్తః. కావున అభిలీన అంటే మేఘంపై జరిగినది కాదు, “తానే వ్యాపించి చుట్టుకున్నవాడు,” మేఘమే చేస్తుంది: అభివ్యాప్తః. దేనిని చుట్టుకుంటుంది — భుజతరువనమ్‌, “భుజాలనెడు చెట్లవనం,” భుజా ఏవ తరవస్తేషాం వనమ్‌ — తాండవంలో శివునికి ఎన్నో చేతులు, అవి ఒక అడవి, మేఘం మణ్డలేన, “మండలాకారంగా,” ఆ ఎత్తయిన వనాన్ని ఆవరిస్తుంది, తోటచుట్టూ కమ్ముకున్న మేఘంవలె.
- Mallinātha, Sañjīvinī — 1.38: abhilīno'bhivyāptaḥ | kartari ktaḥ | bhujā eva taravasteṣāṃ vanam

a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular

सांध्यम्

printed सांध्यं

सांध्य

of the dusk — Mallinātha unpacks the taddhita rather than glossing it: सन्ध्यायां भवं सांध्यम्, what comes to be at dusk. The first vowel lengthens to वृद्धि and the word turns from a time into an adjective of anything belonging to it

a-stem neuter — Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि. · a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	सांध्यम्	सांध्ये	सांध्यानि
द्वितीया	सांध्यम्	सांध्ये	सांध्यानि
तृतीया	सांध्येन	सांध्याभ्याम्	सांध्यैः
चतुर्थी	सांध्याय	सांध्याभ्याम्	सांध्येभ्यः
पञ्चमी	सांध्यात्	सांध्याभ्याम्	सांध्येभ्यः
षष्ठी	सांध्यस्य	सांध्ययोः	सांध्यानाम्
सप्तमी	सांध्ये	सांध्ययोः	सांध्येषु
सम्बोधन	सांध्य	सांध्ये	सांध्यानि

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern फल declines on

फल
7.1.24अतोऽम्
फल+अम्
6.1.107अमि पूर्वः
फलम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

as-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular

तेजः

तेजस्

the light — what the cloud is to put on, so that its own darkness takes the red of the sky. तेजस् is the sharpness of light as much as its brightness, and it does for fire, for the glare of a weapon, and for a man's authority

as-stem neuter

A consonant stem in -as: चेतस्, नभस्. The s becomes o before voiced endings and visarga at the end of a word.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

as-stem neuter

Neuter nouns whose stem ends in अस्: चेतस् “mind”, मनस्, नभस्, पयस्. The स् shows as visarga at a pause, so the nominative singular is चेतः; the strong cases take नुम् and lengthen, चेतांसि; the oblique forms keep the स् between vowels — चेतसा, चेतसि. Śabdamañjarī drills पयः पयसी पयांसि.

అస్ కారాంత నపుంసక శబ్దాలు: చేతస్ “మనసు”, మనస్, నభస్, పయస్. స్ విరామంలో విసర్గగా కనబడుతుంది, కాబట్టి ప్రథమైకవచనం చేతః; బలమైన విభక్తుల్లో నుమాగమంతో దీర్ఘమై చేతాంసి; పరోక్ష రూపాల్లో అచ్చుల మధ్య స్ నిలుస్తుంది — చేతసా, చేతసి. శబ్దమంజరి “పయః పయసీ పయాంసి”.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — पयस् / as-stem neuter prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — अस्नन्त नपुंसकलिङ्ग — पयः पयसी पयांसि

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

अस्-कारान्त नपुंसकलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	तेजः	तेजसी	तेजांसि
द्वितीया	तेजः	तेजसी	तेजांसि
तृतीया	तेजसा	तेजोभ्याम्	तेजोभिः
चतुर्थी	तेजसे	तेजोभ्याम्	तेजोभ्यः
पञ्चमी	तेजसः	तेजोभ्याम्	तेजोभ्यः
षष्ठी	तेजसः	तेजसोः	तेजसाम्
सप्तमी	तेजसि	तेजसोः	तेजःसु
सम्बोधन	तेजः	तेजसी	तेजांसि

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

as-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern पयस् declines on

पयस्
7.1.23स्वमोर्नपुंसकात्
पयस्
8.2.66ससजुषो रुः
पयरुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
पयः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

तेजः, “the light,” is what the cloud is told to put on, and दधानः, “wearing,” is the verb for putting-on-oneself: the middle participle of √धा, built on the reduplicated present दध-. The root means simply “to put,” and in the middle it turns inward — to put on oneself, to wear. What the cloud wears is सांध्यं तेजः, “dusk-light,” which Mallinātha does not translate but derives, सन्ध्यायां भवं सांध्यम्, “what comes to be at dusk,” with the first vowel lengthened by the taddhita; and it is प्रतिनवजपापुष्परक्तम्, अरुणम्, “red as a hibiscus just opened,” so the cloud's own black takes the red of the evening sky and stands in for the god's blood-wet hide.

తేజః, “వెలుగు,” మేఘం ధరించమనేది, ధానః, “ధరిస్తూ,” తనపై ధరించుటకు క్రియ: √ధా కు ఆత్మనేపద కృదంతం, ద్విరుక్త వర్తమానం దధ- మీద కట్టినది. మూలార్థం “ఉంచు,” ఆత్మనేపదంలో లోనికి తిరిగి — తనపై ఉంచుకొను, ధరించు. మేఘం ధరించేది సాంధ్యం తేజః, “సంధ్యావెలుగు,” దీన్ని మల్లినాథుడు అనువదించక వ్యుత్పత్తి చెబుతాడు, సన్ధ్యాయాం భవం సాంధ్యమ్‌, “సంధ్యలో పుట్టినది,” తద్ధితంతో మొదటచ్చు దీర్ఘమవుతుంది; అది ప్రతినవజపాపుష్పరక్తమ్‌, అరుణమ్‌, “అప్పుడే విచ్చిన మందారంవలె ఎఱ్ఱన,” కావున మేఘపు నలుపు సాయంసంధ్యపు ఎఱుపును తాల్చి, దేవుని నెత్తుటితడి తోలుకు బదులవుతుంది.

Mallinātha, Sañjīvinī — 1.38: sāndhyaṃ tejaḥ sandhyāyāṃ bhavaṃ sāndhyam | pratinavajapāpuṣparaktaṃ pratyagrajapākusumāruṇam

a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular

प्रतिनवजपापुष्परक्तम्

printed प्रतिनवजपापुष्परक्तं

रक्त, from √रञ्ज् with क्त, gone lexical

red — Mallinātha glosses अरुणम्. रक्त is a past participle that has stopped being one: it means dyed, and then simply red, and then in love, which is the sense the poem uses everywhere else

a-stem neuter — Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि. · a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	रक्तम्	रक्ते	रक्तानि
द्वितीया	रक्तम्	रक्ते	रक्तानि
तृतीया	रक्तेन	रक्ताभ्याम्	रक्तैः
चतुर्थी	रक्ताय	रक्ताभ्याम्	रक्तेभ्यः
पञ्चमी	रक्तात्	रक्ताभ्याम्	रक्तेभ्यः
षष्ठी	रक्तस्य	रक्तयोः	रक्तानाम्
सप्तमी	रक्ते	रक्तयोः	रक्तेषु
सम्बोधन	रक्त	रक्ते	रक्तानि

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern फल declines on

फल
7.1.24अतोऽम्
फल+अम्
6.1.107अमि पूर्वः
फलम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

√धा + शानच्, प्रथमा एकवचन nominative singular
दधानः
दधान, from √धा
wearing — the middle participle of √धा, built on the reduplicated present stem दध-. The root means to put, and in the middle to put on oneself, so the cloud is not carrying the dusk-light but dressed in it
present participle middle, शानच्
The middle-voice present participle, in -māna: 'X-ing for oneself', or simply 'X-ing' for roots that take the middle.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
√धा · class 3 · शानच्
1. डुधाञ्
2. 1.3.1भूवादयो धातवः
  डुधा॒ञ्
  and, without changing the form,1.3.31.3.5
3. 1.3.9तस्य लोपः
  धा
  and, without changing the form,1.1.20
4. 3.2.123वर्तमाने लट्
  धा + लँट्
  and, without changing the form,1.3.21.3.3
5. 1.3.9तस्य लोपः
  धा + ल्
  and, without changing the form,1.3.72
6. 3.2.124लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे
  धा + शानच्
  and, without changing the form,1.3.31.3.8
7. 1.3.9तस्य लोपः
  धा + आन
  and, without changing the form,3.2.1271.2.463.4.1131.1.73liṅgānuśāsana 74
8. 4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
  धा + आन + सुँ
  and, without changing the form,1.3.2
9. 1.3.9तस्य लोपः
  धा + आन + स्
  and, without changing the form,1.1.731.1.43
10. 3.1.68कर्तरि शप्
  धा + शप् + आन + स्
11. 2.4.75जुहोत्यादिभ्यः श्लुः
  धा + आन + स्
  and, without changing the form,1.1.731.1.431.2.4
12. 6.1.10श्लौ
  धा + धा + आन + स्
  and, without changing the form,6.1.46.1.51.4.13
13. 7.4.59ह्रस्वः
  ध + धा + आन + स्
  and, without changing the form,1.4.14
14. 6.4.112श्नाऽभ्यस्तयोरातः
  ध + ध् + आन + स्
15. 8.2.66ससजुषो रुः
  ध + ध् + आन + रुँ
16. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्
  ध + ध् + आन + र्
17. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
  ध + ध् + आन + ः
18. 8.4.54अभ्यासे चर्च
  द + ध् + आन + ः
19. 8.4.68अ अ
  दधानः
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on
1. राम
2. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
  राम + स्
3. 8.2.66ससजुषो रुः
  राम + रुँ
4. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
  राम + र्
5. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
  रामः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular

नृत्यारम्भे

आरम्भ

at the beginning — the locative of the moment, and the moment is the whole stanza: the dance has not started, the hide is being reached for, and the cloud has one instant to get there first

a-stem masculine

The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः.

అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్షః, యక్షౌ, యక్షాః.

Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; राम prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
docs/lessons/1.1.md — §4.2, the a-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

a-stem masculine

The largest noun class, and the one every other declension is measured against: यक्ष, राम. The nominative singular यक्षः ends in a visarga that is a buried स् (8.2.66, then 8.3.15); the instrumental शापेन comes from टा becoming इन after an a-stem (7.1.12) and then अ + इ → ए (6.1.87); the locative plural is यक्षेषु. Adjectives in अ — प्रमत्त, भोग्य — decline the same way in the masculine, so प्रमत्तः and भोग्येण sit in this same table.

అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్ష, రామ. శబ్దమంజరిలో మొదటి శబ్దం 'రామః రామౌ రామాః'. ప్రథమా ఏకవచనం యక్షః (దాగిన స్), తృతీయా శాపేన (టా → ఇన 7.1.12; అ + ఇ → ఏ 6.1.87), సప్తమీ బహువచనం యక్షేషు. అకారాంత విశేషణాలు — ప్రమత్త, భోగ్య — పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి; ప్రమత్తః, భోగ్యేణ ఇదే పట్టికలో ఉంటాయి.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — रामः prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
docs/lessons/1.1.md — §4, the a-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	आरम्भः	आरम्भौ	आरम्भाः
द्वितीया	आरम्भम्	आरम्भौ	आरम्भान्
तृतीया	आरम्भेण	आरम्भाभ्याम्	आरम्भैः
चतुर्थी	आरम्भाय	आरम्भाभ्याम्	आरम्भेभ्यः
पञ्चमी	आरम्भात्	आरम्भाभ्याम्	आरम्भेभ्यः
षष्ठी	आरम्भस्य	आरम्भयोः	आरम्भाणाम्
सप्तमी	आरम्भे	आरम्भयोः	आरम्भेषु
सम्बोधन	आरम्भ	आरम्भौ	आरम्भाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern राम declines on

राम
1.3.8लशक्वतद्धिते1.3.9तस्य लोपः
राम + इ
6.1.87आद्गुणः
रामे

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

√हृ, class 1, लोट्, parasmaipada, second person singular

हर

√हृ

take it away — Mallinātha glosses निवर्तय, turn it back, and then says how: त्वमेव तत्स्थाने भव, be there in its place yourself. The verse's one finite verb, and the one plain imperative in a stretch of optatives. It is the same root that stood at 1.33 as जह्रे, where the carrying-off was a theft; here it is a kindness

imperative, लोट्

A command or a request: हर 'carry', शृणु 'listen'.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)

परस्मैपद · लोट्
प्रथम	हरतु	हरताम्	हरन्तु
मध्यम	हर	हरतम्	हरत
उत्तम	हरानि	हराव	हराम

आत्मनेपद · लोट्
प्रथम	हरताम्	हरेताम्	हरन्ताम्
मध्यम	हरस्व	हरेथाम्	हरध्वम्
उत्तम	हरै	हरावहै	हरामहै

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

√हृ · class 1 · लोट्

हृञ्
1.3.1भूवादयो धातवः
हृ॒ञ्
and, without changing the form,1.3.3
1.3.9तस्य लोपः
हृ
3.3.162लोट् च
हृ + लोँट्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
हृ + ल्
and, without changing the form,1.3.78
3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
हृ + सिप्
and, without changing the form,1.3.3
1.3.9तस्य लोपः
हृ + सि
and, without changing the form,3.4.113
3.1.68कर्तरि शप्
हृ + शप् + सि
and, without changing the form,1.3.31.3.8
1.3.9तस्य लोपः
हृ + अ + सि
and, without changing the form,3.4.113
3.4.87सेर्ह्यपिच्च
हृ + अ + हि
and, without changing the form,1.2.41.4.13
7.3.84सार्वधातुकार्धधातुकयोः
हर् + अ + हि
and, without changing the form,1.4.14
6.4.105अतो हेः
हर् + अ
8.4.68अ अ
हर

uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

i-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular

पशुपतेः

printed पशुपतेरार्द्रनागाजिनेच्छां

पति

lord — Mallinātha glosses the whole name as शिवस्य. The form is worth a look: Pāṇini gives पति its ordinary i-stem endings only inside a compound, so the same word that would make पत्युः on its own makes पतेः here. पति declines regularly only at the end of a compound, which is why the genitive here is पतेः and not the पत्युः the word makes standing alone

i-stem masculine

A short-i stem: अद्रिः, अद्री, अद्रयः. The i lengthens or takes guṇa before most endings.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

i-stem masculine

Nouns whose stem ends in short इ, in the masculine: हरि, अद्रि, कवि. The nominative singular is हरिः; the instrumental हरिणा takes ना for टा after a short इ-stem (7.3.120); the dative हरये and the genitive/ablative हरेः show guṇa (7.3.111, 6.1.110); the locative singular हरौ ends in औ (7.3.119). Śabdamañjarī drills it as हरिः हरी हरयः.

హ్రస్వ ఇకారాంత పుంలింగ శబ్దాలు: హరి, అద్రి, కవి. ప్రథమైకవచనం హరిః; తృతీయైకవచనం హరిణా — హ్రస్వ ఇకారాంతం తరువాత టా → నా (7.3.120); చతుర్థి హరయే, షష్ఠి/పంచమి హరేః గుణంతో (7.3.111, 6.1.110); సప్తమైకవచనం హరౌ, ఔ కారాంతం (7.3.119). శబ్దమంజరి “హరిః హరీ హరయః”.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — हरि / i-stem masculine prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — इकारान्त पुंल्लिङ्ग — हरिः हरी हरयः

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

इकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	पतिः	पती	पतयः
द्वितीया	पतिम्	पती	पतीन्
तृतीया	पतिना	पतिभ्याम्	पतिभिः
चतुर्थी	पतये	पतिभ्याम्	पतिभ्यः
पञ्चमी	पतेः	पतिभ्याम्	पतिभ्यः
षष्ठी	पतेः	पत्योः	पतीनाम्
सप्तमी	पतौ	पत्योः	पतिषु
सम्बोधन	पते	पती	पतयः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

i-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern हरि declines on

हरि
7.3.111घेर्ङिति
हरे + अस्
6.1.110ङसिङसोश्च
हरेस्
8.2.66ससजुषो रुः
हरे+ रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
हरे + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
हरेः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular

आर्द्रनागाजिनेच्छाम्

printed पशुपतेरार्द्रनागाजिनेच्छां

इच्छा

the wanting — the object of हर, and the thing to be taken away is not the hide but the wish for it. इच्छा is √इष् with the affix अ and the feminine ā, an action turned into a noun

ā-stem feminine

The commonest feminine class, formed from an a-stem by lengthening: कान्ता, कान्ते, कान्ताः.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

ā-stem feminine

Feminine stems ending in आ, built from an अ-stem by टाप् (4.1.4): रमा, बाला, कान्ता, and the poem's याच्ञा, अलका, मोघा. The nominative is रमा, the accusative रमाम्, the instrumental रमया (7.3.105); the dative, ablative, genitive and locative singular take the याट् augment — रमायै, रमायाः, रमायाम् (7.3.113). The genitive plural is रमाणाम् (नुट् by 7.1.54), and the vocative singular is रमे.

అకారాంత శబ్దం నుండి టాప్ (4.1.4) చేత ఏర్పడే ఆకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: రమా, బాలా, కాన్తా, పద్యంలోని యాచ్ఞా, అలకా, మోఘా. ప్రథమ రమా, ద్వితీయ రమామ్, తృతీయ రమయా (7.3.105); చతుర్థీ/పంచమీ/షష్ఠీ/సప్తమీ ఏకవచనాలు యాట్ ఆగమంతో — రమాయై, రమాయాః, రమాయామ్ (7.3.113). షష్ఠీబహువచనం రమాణామ్ (7.1.54 నుట్), సంబోధనైకవచనం రమే.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — आकारान्त स्त्रीलिङ्ग prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — आकारान्त स्त्रीलिङ्ग — aa-fem

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	इच्छा	इच्छे	इच्छाः
द्वितीया	इच्छाम्	इच्छे	इच्छाः
तृतीया	इच्छया	इच्छाभ्याम्	इच्छाभिः
चतुर्थी	इच्छायै	इच्छाभ्याम्	इच्छाभ्यः
पञ्चमी	इच्छायाः	इच्छाभ्याम्	इच्छाभ्यः
षष्ठी	इच्छायाः	इच्छयोः	इच्छानाम्
सप्तमी	इच्छायाम्	इच्छयोः	इच्छासु
सम्बोधन	इच्छे	इच्छे	इच्छाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern रमा declines on

रमा
6.1.107अमि पूर्वः
रमाम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular

शान्तोद्वेगस्तिमितनयनम्

printed शान्तोद्वेगस्तिमितनयनं

नयन

eye — the last member of a compound that describes no thing but the doing: Mallinātha ends his vigraha यस्मिन् कर्मणि, 'in which action', so the accusative is adverbial and says how the taking-away is to be done — so that her eyes stop moving. The accusative of a bahuvrīhi stands as an adverb of the action

a-stem neuter — Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि. · a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	नयनम्	नयने	नयनानि
द्वितीया	नयनम्	नयने	नयनानि
तृतीया	नयनेन	नयनाभ्याम्	नयनैः
चतुर्थी	नयनाय	नयनाभ्याम्	नयनेभ्यः
पञ्चमी	नयनात्	नयनाभ्याम्	नयनेभ्यः
षष्ठी	नयनस्य	नयनयोः	नयनानाम्
सप्तमी	नयने	नयनयोः	नयनेषु
सम्बोधन	नयन	नयने	नयनानि

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern फल declines on

फल
7.1.24अतोऽम्
फल+अम्
6.1.107अमि पूर्वः
फलम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

i-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

दृष्टभक्तिः

printed दृष्टभक्तिर्भवान्या

भक्ति

devotion — Mallinātha defines it, पूज्येष्वनुरागः, affection for what is worth reverence, and names the affix: भावार्थे क्तिन्प्रत्ययः, क्तिन् in the sense of the action, which is what makes an abstract feminine of a root. That the word is in the प्रियादि group is the whole difficulty of the compound it ends. The word is feminine as a noun and masculine here, taking the gender of the cloud the compound describes

i-stem masculine — A short-i stem: अद्रिः, अद्री, अद्रयः. The i lengthens or takes guṇa before most endings. · i-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

इकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	भक्तिः	भक्ती	भक्तयः
द्वितीया	भक्तिम्	भक्ती	भक्तीन्
तृतीया	भक्तिना	भक्तिभ्याम्	भक्तिभिः
चतुर्थी	भक्तये	भक्तिभ्याम्	भक्तिभ्यः
पञ्चमी	भक्तेः	भक्तिभ्याम्	भक्तिभ्यः
षष्ठी	भक्तेः	भक्त्योः	भक्तीनाम्
सप्तमी	भक्तौ	भक्त्योः	भक्तिषु
सम्बोधन	भक्ते	भक्ती	भक्तयः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

i-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern हरि declines on

हरि
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
हरि + स्
8.2.66ससजुषो रुः
हरि+ रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
हरि + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
हरिः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

दृष्टभक्तिः is the compound Mallinātha spends most of the stanza on, because its shape is a puzzle. भक्ति he defines पूज्येष्वनुरागः, “love toward what deserves reverence,” and names its affix, भावार्थे क्तिन्, the क्तिन् that makes an abstract noun of √भज्. The reading is “you whose devotion is seen” — दृष्ट, seen, standing first — and भवान्या, the instrumental, is who sees it: as the cloud takes on the office Śiva's own hide once served, Bhavānī sees where the cloud's devotion lies. Take the elephant-hide's place, the verse says, and let the god's wife read your reverence in the act.

దృష్టభక్తిః — శ్లోకంలో మల్లినాథుడు ఎక్కువసేపు గడిపే సమాసం, దాని రూపమే చిక్కు. భక్తి ని పూజ్యేష్వనురాగః, “పూజ్యులపై అనురాగం,” అని నిర్వచించి, దాని ప్రత్యయాన్ని పేర్కొంటాడు, భావార్థే క్తిన్‌, √భజ్‌ కు భావనామం కూర్చే క్తిన్‌. చదువు: “ఎవని భక్తి చూడబడిందో వాడు” — దృష్ట, చూడబడిన, ముందు నిలిచి — భవాన్యా, తృతీయ, చూసేదెవరో: శివుని తోలు ఒకప్పుడు చేసిన పనిని మేఘం చేపట్టగా, మేఘపు భక్తి ఎక్కడుందో భవాని చూస్తుంది. ఏనుగుతోలు స్థానంలో నిలువు, ఆ చేతలో దేవుని భార్య నీ భక్తిని చదవనీ అని శ్లోకం.

Mallinātha, Sañjīvinī — 1.38: dṛṣṭā bhaktiryasya sa dṛṣṭabhaktiḥ | bhaktiḥ pūjyeṣvanurāgaḥ | bhāvārthe ktinpratyayaḥ

ī-stem feminine, तृतीया एकवचन instrumental singular

भवान्या

printed दृष्टभक्तिर्भवान्या

भवानी

by Bhavānī — Mallinātha glosses भवपत्न्या, Bhava's wife, and then gives the rule the name is built by: the gaṇa-sūtra इन्द्रवरुणभवशर्व… — Pāṇini 4.1.49 — which puts the augment आनुक् before the feminine ङीष् in a short list of words, so भव makes भवानी and इन्द्र makes इन्द्राणी. She is the agent of दृष्ट: the devotion is seen by her. It is भव with ङीष् and the augment आनुक्

ī-stem feminine

A long-ī stem, most often a feminine made from a masculine stem: एकपत्नी, नद्याः.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

ī-stem feminine

Feminine nouns whose stem ends in long ई: नदी “river”, गौरी, and the मयट् “made of” words like कुशलमयी. Most are formed by the feminine suffix ङीप्/ङीष्. The nominative singular is the bare नदी; the accusative नदीम्; the instrumental नद्या. Śabdamañjarī drills नदी नद्यौ नद्यः.

దీర్ఘ ఈకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: నదీ “నది”, గౌరీ, “మయట్” (…మయమైన) శబ్దాలైన కుశలమయీ మొదలైనవి. చాలావరకు ఙీప్/ఙీష్ స్త్రీప్రత్యయంతో ఏర్పడతాయి. ప్రథమైకవచనం బరి నదీ; ద్వితీయ నదీమ్; తృతీయ నద్యా. శబ్దమంజరి “నదీ నద్యౌ నద్యః”.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — नदी / ī-stem feminine prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग — नदी नद्यौ नद्यः

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	भवानी	भवान्यौ	भवान्यः
द्वितीया	भवानीम्	भवान्यौ	भवानीः
तृतीया	भवान्या	भवानीभ्याम्	भवानीभिः
चतुर्थी	भवान्यै	भवानीभ्याम्	भवानीभ्यः
पञ्चमी	भवान्याः	भवानीभ्याम्	भवानीभ्यः
षष्ठी	भवान्याः	भवान्योः	भवानीनाम्
सप्तमी	भवान्याम्	भवान्योः	भवानीषु
सम्बोधन	भवानि	भवान्यौ	भवान्यः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

ī-stem feminine, तृतीया एकवचन instrumental singular · the pattern गौरी declines on

गौरी
6.1.77इको यणचि
गौर्या

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

३अन्वयthe words in prose order

पश्चात् · पशुपतेः · नृत्यारम्भे · प्रतिनवजपापुष्परक्तम् · सांध्यम् · तेजः · दधानः · उच्चैः · भुजतरुवनम् · मण्डलेन · अभिलीनः · भवान्या · दृष्टभक्तिः · शान्तोद्वेगस्तिमितनयनम् · आर्द्रनागाजिनेच्छाम् · हर

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, whose commentary is written as anvaya“paścātsandhyābalyanantaraṃ paśupateḥ śivasya nṛtyārambhe … pratinavajapāpuṣparaktaṃ … sāndhyaṃ tejo dadhānaḥ | uccairunnataṃ bhujā eva taravasteṣāṃ vanaṃ maṇḍalena … abhilīnaḥ … bhavānyā … dṛṣṭabhaktiḥ san | … tatrecchāṃ hara”

the dependency structure

हर · क्रिया — take it away, निवर्तय, turn it back; and Mallinātha says how, त्वमेव तत्स्थाने भव, be there in its place yourself

आर्द्रनागाजिनेच्छाम् · कर्म — the wanting of the elephant-hide still wet with blood, शोणितार्द्रम्; what is to be taken away is the wish, not the hide

दधानः · wearing — the middle participle of √धा on the reduplicated stem दध-, ‘putting on oneself’

तेजः · कर्म of दधानः — the light, so the cloud's own darkness takes the red of the sky

सांध्यम् · agreeing with तेजः — of the dusk, सन्ध्यायां भवं सांध्यम्, the taddhita ‘what comes to be at dusk’

प्रतिनवजपापुष्परक्तम् · agreeing with तेजः — red as a hibiscus just opened, प्रत्यग्रजपाकुसुमारुणम्

अभिलीनः · closed round it — अभिव्याप्तः, spread over; कर्तरि क्तः, the क्त in the agent's sense, so it is active

भुजतरुवनम् · कर्म / what he has spread over — the wood of his arms, भुजा एव तरवस्तेषां वनम्

उच्चैः · agreeing / adverbial — tall, उन्नतम्; an indeclinable doing an adjective's work

मण्डलेन · करण of manner — in a ring, मण्डलाकारेण; the cloud closes round in the shape of a circle

नृत्यारम्भे · अधिकरण — as the dance begins, ताण्डवप्रारम्भे; the locative that sets the whole moment

पशुपतेः · षष्ठी — of Paśupati, शिवस्य, the lord of creatures

पश्चात् · afterwards — सन्ध्याबल्यनन्तरम्, once the evening offering is over

दृष्टभक्तिः · बहुव्रीहि agreeing with the cloud — your devotion seen; भक्ति is पूज्येष्वनुरागः, affection for what is worth reverence, with भावार्थे क्तिन्

भवान्या · करण / कर्तरि तृतीया — by Bhavānī, भवपत्न्या; the one who does the seeing of the devotion

शान्तोद्वेगस्तिमितनयनम् · क्रियाविशेषण — an adverbial accusative on हर, ‘in such a way that her eyes, their fright over, hold still’; यस्मिन् कर्मणि

uncheckedMallinātha’s Sañjīvinī for the anvaya and the reading; the Telugu drawn from Vedam Venkataraya Sastri’s Āndhra Meghasandeśam and the Bālānandinī

४भावार्थthe sense of the whole

Then, when Paśupati begins his dance, wear the dusk-light, red as a hibiscus just opened, and close in a ring round the tall wood of his arms — and take away his wish for the elephant-hide still wet with blood, in such a way that Bhavānī's eyes, their fright over, hold still, and she sees where your devotion lies.

uncheckedthe reader's reading, following Mallinātha's gloss

పిమ్మట, పశుపతి తాండవం మొదలిడగా, అప్పుడే విచ్చిన మందారంవలె ఎఱ్ఱని సంధ్యావెలుగును తాల్చి, ఆయన భుజాలనెడు ఎత్తయిన వనం చుట్టూ మండలాకారంగా కమ్ముకో — నెత్తుటితో తడిసిన ఏనుగుతోలుపై ఆయన కోరికను, భవాని కన్నులు — భయం తీఱి — నిశ్చలంగా నిలిచి నీ భక్తిని చూసేవిధంగా, తీసివేయి.

Mallinātha, Sañjīvinī — 1.38, whole-verse gloss

५अलंकारthe figure

No figure is named for this verse by the commentary this reading follows, so none is shown.