मेघदूतम् · कालिदास · 1.39
मेघदूतम् · कालिदास · 1.39
उज्जयिनी · the women out in the dark
गच्छन्तीनां रमणवसतिं योषितां तत्र नक्तं
रुद्धालोके नरपतिपथे सूचिभेद्यैस्तमोभिः
सौदामिन्या कनकनिकषस्निग्धया दर्शयोर्वीं
तोयोत्सर्गस्तनितमुखरो मा स्म भूर्विक्लवास्ताः
वृत्तविचारthe metre, syllable by syllable
pāda a
pāda b
pāda c
pāda d
सन्धिrecovering the words from the sound
गच्छन्तीनाम् + रमणवसतिम् → गच्छन्तीनां
म् + र्
8.3.23
रमणवसतिम् + योषिताम् → रमणवसतिं
म् + य्
8.3.23
योषिताम् + तत्र → योषितां
म् + त्
8.3.23 · 8.4.59
नक्तम् + रुद्धालोके → नक्तं
म् + र्
8.3.23
सूचिभेद्यैः + तमोभिः → सूचिभेद्यैस्तमोभिः
ः + त्
8.3.34
दर्शय + उर्वीम् → दर्शयोर्वीं
अ + उ → ओ
6.1.87
तोयोत्सर्गस्तनितमुखरः + मा → तोयोत्सर्गस्तनितमुखरो
ः + म्
no rule named — the builder's table does not hold this change
भूः + विक्लवाः → भूर्विक्लवास्ताः
ः + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
विक्लवाः + ताः → भूर्विक्लवास्ताः
ः + त्
8.3.34
रमण + वसति → रमणवसतिम्
अ + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
रुद्ध + आलोक → रुद्धालोके
अ + आ → आ · falls inside the syllable द्धा
6.1.101
नर + पति → नरपतिपथे
अ + प्
no rule named — the builder's table does not hold this change
पति + पथिन् → नरपतिपथे
इ + प्
no rule named — the builder's table does not hold this change
सूचि + भेद्य → सूचिभेद्यैः
इ + भ्
no rule named — the builder's table does not hold this change
कनक + निकष → कनकनिकषस्निग्धया
अ + न्
no rule named — the builder's table does not hold this change
निकष + स्निग्ध → कनकनिकषस्निग्धया
अ + स्
no rule named — the builder's table does not hold this change
तोय + उत्सर्ग → तोयोत्सर्गस्तनितमुखरः
अ + उ → ओ · falls inside the syllable यो
6.1.87
उत्सर्ग + स्तनित → तोयोत्सर्गस्तनितमुखरः
अ + स्
no rule named — the builder's table does not hold this change
स्तनित + मुखर → तोयोत्सर्गस्तनितमुखरः
अ + म्
no rule named — the builder's table does not hold this change
The stanza's first half runs on म् as अनुस्वार before consonants (Pāṇini 8.3.23): गच्छन्तीनां रमण-, रमणवसतिं योषिताम्, योषितां तत्र, नक्तं रुद्धालोके. सूचिभेद्यैस्तमोभिः and भूर्विक्लवास्ताः carry the visarga's two outcomes — before the dental त् it goes to स् (8.3.34), before the voiced व् it goes to र्, so भूः + विक्लवाः + ताः prints भूर्विक्लवास्ताः, र् and स् in one word. दर्शयोर्वीं is guṇa, the अ of दर्शय meeting the उ of उर्वीम् to give ओ (6.1.87): दर्शय + उर्वीम्. And तोयोत्सर्गस्तनितमुखरो loses its visarga to ओ before the म् of मा, the same visarga-before-voiced outcome written as the vowel change.
శ్లోకపు మొదటి సగం హల్లు ముందు మ్ ను అనుస్వారంగా నిలుపుతుంది (పాణిని 8.3.23): గచ్ఛన్తీనాం రమణ-, రమణవసతిం యోషితామ్, యోషితాం తత్ర, నక్తం రుద్ధాలోకే. సూచిభేద్యైస్తమోభిః, భూర్విక్లవాస్తాః లో విసర్గపు రెండు ఫలితాలు — దంత్య త్ ముందు స్ (8.3.34), గోష వ్ ముందు ర్, కావున భూః + విక్లవాః + తాః → భూర్విక్లవాస్తాః, ఒక్క పదంలో ర్ మఱియు స్. దర్శయోర్వీం లో గుణం, దర్శయ లోని అ, ఉర్వీమ్ లోని ఉ ను కలిసి ఓ (6.1.87): దర్శయ + ఉర్వీమ్. తోయోత్సర్గస్తనితముఖరో లో మా లోని మ్ ముందు విసర్గ ఓ గా — గోష ముందు విసర్గఫలితమే అచ్చుమార్పుగా అచ్చవుతుంది.
कारकwhat each case is doing
रमणवसतिम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
योषिताम् षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
with गच्छन्तीनाम्
नक्तम् द्वितीया · accusative — क्रियाविशेषण / कालाधिकरण — an adverbial accusative of time, where prose would use the locative
नक्तम् is an accusative in form but a time-adverb in force, ‘by night.’ Mallinātha glosses it रात्रौ, putting it in the locative — the case prose uses for a time — which shows the accusative here is not an object but doing the locative's adverbial work.
नरपतिपथे सप्तमी · locative — अधिकरण, the location
with रुद्धालोके
तमोभिः तृतीया · instrumental — करण, the instrument or cause
with सूचिभेद्यैः
सौदामिन्या तृतीया · instrumental — करण, the instrument or cause
with कनकनिकषस्निग्धया
उर्वीम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
तोयोत्सर्गस्तनितमुखरः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
विक्लवाः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
ताः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
प्रकरणानुक्रमthe rules the verse uses, by section of the abridgement
हलन्त्यम् 1.3.3 · प्रकरण 1← सूचिभेद्यैः; दर्शय; भूः
a final consonant of the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a final consonant (हल्) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it, and drops by 1.3.9. So the personal ending तिप् contributes only ति, the प् marking it, and क्तवतु leaves क्तवत् with the उ nasalized and the last letter both gone. Final त्, स् and म् of a case or personal ending are exempt (1.3.4).
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అంత్యంగా ఉన్న హల్లు (హల్) ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది వస్తువును గుర్తించే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు, 1.3.9 చేత లోపిస్తుంది. కాబట్టి తిప్ నుండి తి మాత్రమే మిగులుతుంది, ప్ ఇత్తు. విభక్తి/తిఙ్ ప్రత్యయాల అంత్య త్, స్, మ్ మాత్రం ఇత్తు కావు (1.3.4). అనునాసిక అచ్చు ఇత్తు (1.3.2) కి జోడీ.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तस्य लोपः 1.3.9 · प्रकरण 1← रुद्धालोके; नरपतिपथे; सूचिभेद्यैः; दर्शय; तोयोत्सर्गस्तनितमुखरः; भूः
an it-marker drops
What has been named an it-marker (इत्) is then elided (लोप). The tag has done its work — naming the suffix, and conditioning or blocking some operation — and leaves no sound behind. So the उ marked in सुँ, the ट् of टा, the ङ् of ङे ङसि ङस् ङि, and the प् of सुप् are all gone before the ending is attached.
ఇత్సంజ్ఞగా గుర్తించబడినది (इत्) తరువాత లోపిస్తుంది. ఆ గుర్తు తన పని ముగించుకుంది — ప్రత్యయానికి పేరుపెట్టడం, ఏదో కార్యాన్ని కలిగించడమో ఆపడమో — ఏ ధ్వనీ మిగలదు. सुँ లోని ఉ, टा లోని ట్, ङे ङसि ङस् ङि లోని ङ్, सुप् లోని ప్ అన్నీ ప్రత్యయం చేరేముందు పోతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुप्तिङन्तं पदम् 1.4.14 · प्रकरण 1← सूचिभेद्यैः; दर्शय; भूः
a form ending in a case ending (सुप्) or a verb ending (तिङ्) is a पद, a finished word
A form that ends in a nominal case ending — one of the twenty-one सुप् endings 4.1.2 lists — or in a verbal personal ending — one of the eighteen तिङ् endings — is named पद, a complete word. The name is what a great many rules wait on: the visarga rules, the final-consonant rules and the anusvāra rule all apply only "in a पद" or "at the end of a पद". So राम is not yet a पद, but राम + स् is; and चक्रे is a पद once the ending ए is on. Every word the poem carries reaches this name before its word-final changes can fire.
నామవాచక విభక్తి ప్రత్యయంతో — 4.1.2 చెప్పే ఇరవై ఒక్క సుప్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — లేదా క్రియా పురుష ప్రత్యయంతో — పద్దెనిమిది తిఙ్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — అంతమయ్యే రూపానికి పద సంజ్ఞ. ఈ సంజ్ఞ మీదే ఎన్నో సూత్రాలు ఆధారపడతాయి: విసర్గ సూత్రాలు, పదాంత హల్లు సూత్రాలు, అనుస్వార సూత్రం అన్నీ "పదంలో" లేదా "పదాంతంలో" మాత్రమే పనిచేస్తాయి. రామ ఇంకా పదం కాదు; రామ + స్ పదం; చక్రే ప్రత్యయం ఏ చేరాక పదం. కావ్యంలోని ప్రతి పదం తన పదాంత మార్పులకు ముందు ఈ సంజ్ఞను చేరుకుంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
भूवादयो धातवः 1.3.1 · प्रकरण 2← सूचिभेद्यैः; दर्शय; भूः
the words beginning with भू, listed in the Dhātupāṭha, are called धातु (roots)
The action-denoting words listed in the Dhātupāṭha — the root-list that opens with भू "to be" — are named धातु, roots. A धातु is the action-base from which every finite verb and every कृत् (primary derivative) form is built. It is the rule that stands at the head of every verb chain in the poem: चक्रे begins as the root डुकृञ्, जगाम as गम्, प्रमत्तः as मद्. Nothing is conjugated or turned into a participle until it first bears this name.
ధాతుపాఠంలో — భూ "ఉండటం" తో మొదలయ్యే ధాతువుల జాబితాలో — ఉన్న క్రియావాచక శబ్దాలకు ధాతు సంజ్ఞ. ధాతువు అంటే క్రియాధారం; దానినుండే ప్రతి తిఙంత క్రియా, ప్రతి కృదంత (ప్రాథమిక వ్యుత్పన్న) రూపం పుడతాయి. కావ్యంలోని ప్రతి క్రియా గొలుసుకు ఇది శిరస్సు: చక్రే డుకృఞ్ ధాతువుగా, జగామ గమ్ గా, ప్రమత్తః మద్ గా మొదలవుతాయి. ఈ సంజ్ఞ చేరకముందు ఏదీ రూపం దాల్చదు, కృదంతం కాదు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपदेशेऽजनुनासिक इत् 1.3.2 · प्रकरण 2← सूचिभेद्यैः; दर्शय; तोयोत्सर्गस्तनितमुखरः; भूः
a nasalized vowel in the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a vowel pronounced with nasal resonance (anunāsika) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it. The उ of सुँ and of रुँ is such a vowel, so it is a marker and drops (by 1.3.9). This is why the nominative-singular ending सुँ contributes only स्, and रुँ leaves only र्.
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అనునాసికంగా ఉచ్చరించే అచ్చు ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది ఆ వస్తువుకు పేరుపెట్టే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు. सुँ, रुँ లోని ఉ అలాంటి అచ్చే; కాబట్టి అది ఇత్తు, లోపిస్తుంది (1.3.9). అందుకే ప్రథమైకవచన ప్రత్యయం సుँ నుండి స్ మాత్రమే, రుँ నుండి ర్ మాత్రమే మిగులుతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
इको यणचि 6.1.77 · प्रकरण 2← सौदामिन्या
इक् becomes यण् before a dissimilar vowel
A simple vowel of the इक् set — इ उ ऋ ऌ — becomes the matching semivowel यण् — य् व् र् ल् — when a dissimilar vowel follows: इति + अत्र → इत्यत्र, मधु + अरि → मध्वरि, धातृ + अंशः → धात्रंशः. This is the commonest vowel sandhi, the point where two words or a stem and its ending run together.
ఇక్ (ఇ ఉ ఋ ఌ) అచ్చు, భిన్నమైన అచ్చు పరమైనప్పుడు దానికి సవర్ణమైన యణ్ (య్ వ్ ర్ ల్) అవుతుంది: ఇతి + అత్ర → ఇత్యత్ర, మధు + అరి → మధ్వరి, ధాతృ + అంశః → ధాత్రంశః. రెండు పదాలు గానీ, ప్రాతిపదిక-ప్రత్యయాలు గానీ కలిసే అత్యంత సామాన్య అచ్సంధి ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
एचोऽयवायावः 6.1.78 · प्रकरण 2← कनकनिकषस्निग्धया; दर्शय
एच् becomes अय्, अव्, आय् or आव् before a vowel
A diphthong of the एच् set — ए ओ ऐ औ — becomes अय् अव् आय् आव् respectively when a vowel follows: ने + अनम् → नयनम्, भो + अति → भवति, नै + अकः → नायकः, पौ + अकः → पावकः. So a word that looks to end in a diphthong shows a semivowel before the next vowel.
ఏచ్ (ఏ ఓ ఐ ఔ) అచ్చు, అచ్చు పరమైనప్పుడు వరుసగా అయ్, అవ్, ఆయ్, ఆవ్ అవుతుంది: నే + అనమ్ → నయనమ్, భో + అతి → భవతి, నై + అకః → నాయకః, పౌ + అకః → పావకః. కాబట్టి సంధ్యక్షరాంతంగా కనిపించే పదం, పర అచ్చు ముందు అంతస్థను చూపుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आद्गुणः 6.1.87 · प्रकरण 2← रुद्धालोके; नरपतिपथे; तमोभिः; दर्शय + उर्वीम्; तोय + उत्सर्ग
a followed by i/u/ṛ becomes the guṇa vowel e/o/ar
When a final अ or आ is followed by a simple vowel इ उ or ऋ, the two together become the corresponding guṇa vowel — ए, ओ, or अर् — as one sound, a single substitution for both. So राम + इन (from टा) gives the ए of रामेण, and पुण्य + उदक gives the ओ of पुण्योदक. It is the guṇa-sandhi a student meets first.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఇ ఉ ఋ (సామాన్య అచ్చు) వస్తే, రెండూ కలిసి గుణమవుతాయి — ఏ, ఓ, అర్ — ఒకే ధ్వనిగా (ఏకాదేశం). రామ + ఇన (టా నుండి) → రామేణ లోని ఏ; పుణ్య + ఉదక → పుణ్యోదక లోని ఓ. విద్యార్థి మొదట కలిసే గుణసంధి ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वृद्धिरेचि 6.1.88 · प्रकरण 2← सूचिभेद्यैः
a/ā followed by e/ai/o/au becomes the vṛddhi vowel ai/au
When a final अ or आ is followed by a vowel of the एच् set — ए, ऐ, ओ, औ — the two together become a single vṛddhi vowel, ऐ or औ. It overrides the guṇa rule: कृष्ण + एकत्वम् → कृष्णैकत्वम्, गङ्गा + ओघः → गङ्गौघः. This is the vṛddhi-sandhi.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఏచ్ వర్గపు అచ్చు — ఏ, ఐ, ఓ, ఔ — వస్తే, రెండూ కలిసి ఒకే వృద్ధ్యచ్చు (ఐ లేదా ఔ) అవుతాయి. ఇది గుణసూత్రాన్ని అపవదిస్తుంది: కృష్ణ + ఏకత్వమ్ → కృష్ణైకత్వమ్; గంగా + ఓఘః → గంగౌఘః. దీన్నే వృద్ధిసంధి అంటారు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अकः सवर्णे दीर्घः 6.1.101 · प्रकरण 2← विक्लवाः; ताः; रुद्ध + आलोक
a simple vowel before a like vowel becomes the long one
When a simple vowel (अक्: अ इ उ ऋ ऌ) is followed by a vowel of the same class (savarṇa), the two become the single long vowel of that class — अ/आ + अ/आ → आ, इ/ई + इ/ई → ई, and so on. So स्व + अधिकार → स्वाधिकार. This is dīrgha-sandhi.
అక్ (అ ఇ ఉ ఋ ఌ) తరువాత దానికి సవర్ణమైన అచ్చు వస్తే, రెండూ కలిసి ఆ వర్గపు దీర్ఘమవుతాయి — అ/ఆ + అ/ఆ → ఆ, ఇ/ఈ + ఇ/ఈ → ఈ, ఇలా. స్వ + అధికార → స్వాధికార. ఇది దీర్ఘసంధి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8.3.15 · प्रकरण 3← सूचिभेद्यैः; तमोभिः; तोयोत्सर्गस्तनितमुखरः; भूः; विक्लवाः; ताः
र् becomes visarga before a खर् consonant or at a pause
A रेफ (र्) at the end of a word becomes visarga (ः) before a खर् consonant — the voiceless stops and the sibilants — or at a pause (avasāna). It is the last step of every nominative singular: यक्ष + र् becomes यक्षः. The visarga of भर्तुः is the same thing, the र् that came with the ṛ-stem's ending surfacing before the pause.
పదాంతంలోని రేఫ (ర్) ఖర్ హల్లు ముందు — అఘోష స్పర్శలు, ఊష్మలు — గాని, విరామం (అవసానం) దగ్గర గాని విసర్గ (ః) అవుతుంది. ప్రతి ప్రథమా ఏకవచనపు చివరి మెట్టు ఇదే: యక్ష + ర్ → యక్షః. భర్తుః లోని విసర్గ కూడా ఋకారాంత శబ్దపు ర్ ఇలాగే విరామం ముందు పైకి రావడమే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
मोऽनुस्वारः 8.3.23 · प्रकरण 3← गच्छन्तीनाम् + रमणवसतिम्; रमणवसतिम् + योषिताम्; योषिताम् + तत्र; नक्तम् + रुद्धालोके
a word-final म् becomes anusvāra before a consonant
A म् at the end of a word becomes anusvāra — the nasal dot ं — when a consonant follows: हरिम् + वन्दे → हरिं वन्दे "I praise Hari". The accusative singular in -म् and every word-final म् before a consonant is written this way; before a vowel or at a pause the म् itself stays. This is why the chain-check reads a final ं and a final म् as the same sound: they are one म्, shown one way or the other by what follows.
పదాంతంలోని మ్, హల్లు ముందు అనుస్వారం — ం అనే నాసిక బిందువు — గా మారుతుంది: హరిమ్ + వన్దే → హరిం వన్దే "హరిని నమస్కరిస్తాను". మ్-అంత ద్వితీయా ఏకవచనం, హల్లు ముందు వచ్చే ప్రతి పదాంత మ్ ఇలాగే రాయబడతాయి; అచ్చు ముందు గానీ విరామంలో గానీ మ్ అలాగే నిలుస్తుంది. అందుకే గొలుసు-పరీక్ష పదాంత ం ను, పదాంత మ్ ను ఒకే ధ్వనిగా చదువుతుంది: అవి ఒకే మ్, తరువాత వచ్చేదాన్ని బట్టి ఒక్కో రూపంలో చూపబడతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
विसर्जनीयस्य सः 8.3.34 · प्रकरण 3← सूचिभेद्यैः + तमोभिः; विक्लवाः + ताः
वा पदान्तस्य 8.4.59 · प्रकरण 3← योषिताम् + तत्र
at the end of a word the homorganic-nasal substitution is optional
The previous rule (8.4.58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः) turns an अनुस्वार (the nasal hum ं) into the nasal of the following consonant's own class before a यय् consonant (any stop or semivowel but ह). This rule makes that substitution optional (वा, "or") when the अनुस्वार stands at the end of a पद, a finished word. So the prefix सम् before भृत "borne", once its म् has become अनुस्वार, may keep the class-nasal म् or the अनुस्वार: सम्भृतम् or संभृतम्. Both are correct; the chain shows the class-nasal.
ముందటి సూత్రం (8.4.58 అనుస్వారస్య యయి పరసవర్ణః) అనుస్వారాన్ని (ం అనే నాసిక ధ్వని) — యయ్ హల్లు (హ తప్ప అన్ని స్పర్శ, అంతస్థ హల్లులు) ముందు — ఆ హల్లు వర్గపు నాసికంగా మారుస్తుంది. ఈ సూత్రం, అనుస్వారం పదాంతంలో (పూర్తయిన పదపు చివర) నిలిచినప్పుడు, ఆ మార్పును వికల్పం (వా "లేదా") చేస్తుంది. కాబట్టి భృత "మోయబడిన" ముందు సమ్ ఉపసర్గపు మ్ అనుస్వారమైన తర్వాత వర్గనాసిక మ్ గా ఉండవచ్చు, లేదా అనుస్వారంగా ఉండవచ్చు: సమ్భృతమ్ లేదా సంభృతమ్. రెండూ సరైనవే; గొలుసు వర్గనాసికాన్ని చూపుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
हशि च 6.1.114 · प्रकरण 4← तमोभिः
before a voiced consonant, a final अः reads as ओ
A word ending in short अ followed by रु — the substitute a final स् or visarga takes by 8.2.66 — becomes ओ before a following voiced sound. 6.1.113 turns that रु into उ before a following अ; 6.1.114 extends the same to a following हश्, any voiced consonant. The उ then joins the preceding अ as गुण ओ: शिवः + वन्द्यः → शिवो वन्द्यः, रामः + गच्छति → रामो गच्छति. So a nominative singular in -अः reads -ओ before a voiced word.
హ్రస్వ అకారం తర్వాత వచ్చే రు — చివరి సకారానికి/విసర్గకు 8.2.66 చేత వచ్చే ఆదేశం — పర ఘోష ధ్వని ముందు ఓ అవుతుంది. 6.1.113 పర అకారం ముందు రు ను ఉ చేస్తుంది; 6.1.114 దాన్ని పర హశ్ (ఏదైనా ఘోష హల్లు) ముందుకూ విస్తరిస్తుంది. ఆ ఉ ముందున్న అకారంతో గుణం ఓ అవుతుంది: శివః + వన్ద్యః → శివో వన్ద్యః, రామః + గచ్ఛతి → రామో గచ్ఛతి. కాబట్టి –అః అంతమయ్యే ప్రథమా ఏకవచనం ఘోష శబ్దం ముందు –ఓ గా పలుకుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ससजुषो रुः 8.2.66 · प्रकरण 4← सूचिभेद्यैः; तमोभिः; तोयोत्सर्गस्तनितमुखरः; भूः; विक्लवाः; ताः
a word-final स् becomes रु
The स् at the end of a word — and the word सजुष् — is replaced by रु. The उ of रु is only a marker and drops, so what is left is र्. This is why यक्ष + स् becomes यक्ष + र्, which then turns to visarga at a pause by 8.3.15: the visarga of every nominative singular is a buried स्. It also explains यक्षः + चक्रे → यक्षश्चक्रे — the स् resurfaces before च and becomes श्.
పదాంతంలోని స్ (మరియు సజుష్ శబ్దపు స్) రుగా మారుతుంది. 'రు'లోని ఉ కేవలం ఇత్సంజ్ఞ, అది లోపించి ర్ మాత్రమే మిగులుతుంది. కాబట్టి యక్ష + స్ → యక్ష + ర్; ఆ ర్ విరామం ముందు విసర్గ అవుతుంది (8.3.15). అందుకే ప్రతి ప్రథమా ఏకవచన విసర్గ దాగిన స్; యక్షః + చక్రే లో ఆ స్ మళ్లీ పైకి వచ్చి చకారం ముందు శ్ అవుతుంది — యక్షశ్చక్రే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कृत्तद्धितसमासाश्च 1.2.46 · प्रकरण 5← सूचिभेद्यैः
forms ending in a कृत् or तद्धित affix, and compounds, are प्रातिपदिक too
Forms ending in a कृत् affix (a primary affix that makes a word straight from a root, like क्त in मत्त), in a तद्धित affix (a secondary affix on a noun), and समास (compounds) are also termed प्रातिपदिक — a nominal base. This extends the previous rule's definition. It is why a कृत् form such as प्रमत्त "heedless" (प्र + मद् + क्त) is itself a stem and takes case endings like any noun, and why the indeclinables श्रुत्वा "having heard" and आलिङ्ग्य "having embraced" count as nominal bases before their further treatment.
కృత్ ప్రత్యయాంత (ధాతువు నుండి నేరుగా పదం చేసే ప్రాథమిక ప్రత్యయం, మత్త లోని క్త వంటిది), తద్ధిత ప్రత్యయాంత (నామంపై గౌణ ప్రత్యయం), సమాస — వీటికి కూడా ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ, నామపదపు మూలం. ఇది ముందటి సూత్రపు నిర్వచనాన్ని విస్తరిస్తుంది. అందుకే ప్రమత్త "అజాగ్రత్త" (ప్ర + మద్ + క్త) వంటి కృదంతం తానే స్టెమ్ అయి, ఏ నామంవలెనే విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది; శ్రుత్వా "విని", ఆలింగ్య "కౌగిలించి" వంటి అవ్యయాలు కూడా తదుపరి వ్యవహారం ముందు నామపద మూలాలుగా లెక్క.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
न विभक्तौ तुस्माः 1.3.4 · प्रकरण 5← सूचिभेद्यैः
in a case or personal ending a final त-class, स् or म् is not an इत्
The previous rule 1.3.3 हलन्त्यम् makes the final consonant of an affix an इत् — a silent marker that is then dropped. This rule stops that within a विभक्ति (a case ending or a तिङ् personal ending): a final तु (the त-class: त थ द ध न), स्, or म् there is not an इत् and stays as a real letter. So the स् of the instrumental-plural ऐस् (which becomes भिस्) and the त् of a personal ending like तस् are kept, not marked away. In वन्द्यैः "with the venerable ones" the ऐस् holds its स्.
ముందటి సూత్రం 1.3.3 హలంత్యమ్ ప్రత్యయపు చివరి హల్లును ఇత్ — తొలగే మూక గుర్తు — చేస్తుంది. ఈ సూత్రం దాన్ని విభక్తి (విభక్తి ప్రత్యయం లేదా తిఙ్ పురుష ప్రత్యయం) లో ఆపుతుంది: అక్కడ చివరి తు (త-వర్గం: త థ ద ధ న), స్, మ్ ఇత్ కావు, నిజ అక్షరాలుగా నిలుస్తాయి. కాబట్టి తృతీయా బహువచనపు ఐస్ (భిస్ అయ్యేది) లోని స్, తస్ వంటి తిఙ్ ప్రత్యయపు త్ నిలుస్తాయి, గుర్తుగా తొలగవు. వంద్యైః "వందనీయులతో" లో ఐస్ తన స్ ను నిలుపుకుంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
चुटू 1.3.7 · प्रकरण 5← सूचिभेद्यैः; दर्शय
an affix’s initial palatal or cerebral is a marker
An initial palatal (चु — च छ ज झ ञ) or cerebral (टु — ट ठ ड ढ ण) of an affix is an इत्, a marker: not part of the affix but a tag on it, and it drops. So the ट of the instrumental टा and the ठ, ढ that open other affixes are only labels, gone before the affix is added. It is one of the rules that tell a bare affix from its markers.
ప్రత్యయం మొదట ఉన్న చు (చ ఛ జ ఝ ఞ) గాని టు (ట ఠ డ ఢ ణ) గాని ఇత్తు — అంటే ప్రత్యయంలో భాగం కాక దానిపై గుర్తు మాత్రమే; అది లోపిస్తుంది. అందుకే తృతీయ ప్రత్యయమైన టా లోని ట కేవలం గుర్తు, ప్రత్యయం చేరకముందే పోతుంది. బరి ప్రత్యయాన్ని దాని గుర్తులనుండి వేరుచేసే సూత్రాల్లో ఇది ఒకటి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लशक्वतद्धिते 1.3.8 · प्रकरण 5← रुद्धालोके; नरपतिपथे; दर्शय
an affix’s initial ल्, श् or velar is a marker
In an affix that is not a taddhita (a secondary nominal affix), an initial ल्, श्, or velar (क ख ग घ ङ) is an इत्, a marker, and drops. This is why the present-participle affix शतृ adds only अत् — its श् is a tag — and why the tense-name लट् contributes no ल्.
తద్ధితం కాని ప్రత్యయం మొదట ఉన్న ల్, శ్, కవర్గం (క ఖ గ ఘ ఙ) ఇత్తులు, లోపిస్తాయి. అందుకే వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయమైన శతృ కేవలం అత్ ను చేరుస్తుంది — దాని శ్ ఒక గుర్తే — మరియు లట్ లకారంలోని ల్ ఏమీ మిగల్చదు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् 1.4.13 · प्रकरण 5← सूचिभेद्यैः; दर्शय; भूः
the base an affix is added to is called अङ्ग (stem) while the affix stands
Whatever an affix is prescribed after — taken with everything from that point on — is named अङ्ग, the stem, for as long as that affix is present. The name matters because a great many rules operate "on the अङ्ग": the guṇa and vṛddhi changes, the lengthenings, the augments all target the अङ्ग before its ending. So राम is the अङ्ग before a case ending, and चकृ the अङ्ग before a perfect ending — and it is on that अङ्ग that the vowel is strengthened to चकार.
ఒక ప్రత్యయం దేని తరువాత విధించబడుతుందో అది — అక్కడి నుండి ముందంతటితో సహా — ఆ ప్రత్యయం ఉన్నంత వరకు అఙ్గ, అంటే ప్రకృతి (కాండం), అని పిలవబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం, ఎందుకంటే ఎన్నో సూత్రాలు "అఙ్గం మీద" పనిచేస్తాయి: గుణ-వృద్ధి మార్పులు, దీర్ఘీకరణలు, ఆగమాలు అన్నీ ప్రత్యయం ముందు అఙ్గాన్నే లక్ష్యంగా చేసుకుంటాయి. కాబట్టి విభక్తి ముందు రామ అఙ్గం; పరోక్ష ప్రత్యయం ముందు చకృ అఙ్గం — ఆ అఙ్గం మీదే అచ్చు బలపడి చకార అవుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यचि भम् 1.4.18 · प्रकरण 5← सूचिभेद्यैः
before an ending beginning with य् or a vowel, the stem is called भ
Within the domain the previous rule opened, before an ending that begins with a य् or with any vowel (यच् = य् together with the अच् vowels), the stem is termed भ. The भ name triggers the internal-sandhi rules that reshape a stem before such a weak ending. वन्द्य before ऐस् — the instrumental plural, which begins with the vowel ऐ — is a भ, on the way to वन्द्यैः "with the venerable ones".
ముందటి సూత్రం తెరిచిన క్షేత్రంలో, య్ తో గానీ ఏదైనా అచ్ (స్వరం) తో గానీ మొదలయ్యే ప్రత్యయం ముందు (యచ్ = య్ మరియు అచ్ స్వరాలు కలిపి) స్టెముకు భ సంజ్ఞ. భ సంజ్ఞ, అట్టి బలహీన ప్రత్యయం ముందు స్టెమును మార్చే అంతస్సంధి నియమాలను నడిపిస్తుంది. వంద్య, ఐస్ ముందు — తృతీయా బహువచనం, ఐ అనే స్వరంతో మొదలయ్యేది — భ, వంద్యైః "వందనీయులతో" వైపు దారిలో.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप् 4.1.2 · प्रकरण 5← सूचिभेद्यैः
the twenty-one nominal case endings (सुप्), three to a case
This one long sūtra names, in a single run, all twenty-one nominal endings — three for each of the seven cases: सु औ जस् (nominative), अम् औट् शस् (accusative), टा भ्याम् भिस् (instrumental), ङे भ्याम् भ्यस् (dative), ङसि भ्याम् भ्यस् (ablative), ङस् ओस् आम् (genitive), ङि ओस् सुप् (locative). Every declined noun in the poem takes one of these; they are the endings 1.4.14 counts as सुप्. The set's name सुप् is the pratyāhāra formed from its first sound स and its last सुप्.
ఈ ఒక్క పొడవాటి సూత్రం ఇరవై ఒక్క నామవాచక ప్రత్యయాలను ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది — ఏడు విభక్తులకు మూడేసి: సు ఔ జస్ (ప్రథమా), అమ్ ఔట్ శస్ (ద్వితీయా), టా భ్యామ్ భిస్ (తృతీయా), ఙే భ్యామ్ భ్యస్ (చతుర్థీ), ఙసి భ్యామ్ భ్యస్ (పఞ్చమీ), ఙస్ ఓస్ ఆమ్ (షష్ఠీ), ఙి ఓస్ సుప్ (సప్తమీ). కావ్యంలోని ప్రతి విభక్తి పదం వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది; 1.4.14 వీటినే సుప్ గా లెక్కిస్తుంది. ఈ గణపు పేరు 'సుప్' — మొదటి ధ్వని స, చివరి సుప్ లతో ఏర్పడిన ప్రత్యాహారం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अमि पूर्वः 6.1.107 · प्रकरण 5← रमणवसतिम्; नक्तम्; उर्वीम्
before the accusative-singular अम्, the stem vowel alone remains
When the accusative-singular ending अम् follows a word ending in अक् (a short a i u …), the single substitute for stem-vowel + अ is the pūrva, the earlier, vowel — the stem vowel wins. So हरि + अम् → हरिम्, गुरु + अम् → गुरुम्, राम + अम् → रामम्. One rule for the accusative singular of every vowel stem.
అక్కు (హ్రస్వ అ ఇ ఉ…) తరువాత అమ్ (ద్వితీయైకవచనం) పరమైతే, ప్రాతిపదిక అచ్చుకూ అ కూ ఏకాదేశం పూర్వరూపం — ప్రాతిపదిక అచ్చు నిలుస్తుంది. హరి + అమ్ → హరిమ్, గురు + అమ్ → గురుమ్, రామ + అమ్ → రామమ్. అచ్చంత శబ్దాల ద్వితీయైకవచనానికి ఒకే సూత్రం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
नामि 6.4.3 · प्रकरण 5← गच्छन्तीनाम्
the stem vowel lengthens before नाम् (the genitive plural)
Before the genitive-plural ending आम् once it has taken the नुट् augment and become नाम् (7.1.54), a preceding short vowel lengthens: अग्नि → अग्नीनाम्, मधु → मधूनाम्, राम → रामाणाम्. The long vowel and the न् of नाम् together mark the genitive plural of the vowel stems.
నుట్ ఆగమం చేరి నామ్ అయిన షష్ఠీబహువచన ఆమ్ (7.1.54) ముందు, ముందున్న హ్రస్వ అచ్చు దీర్ఘమవుతుంది: అగ్ని → అగ్నీనామ్, మధు → మధూనామ్, రామ → రామాణామ్. దీర్ఘ అచ్చు, నామ్ లోని న్ కలిసి అచ్చంత శబ్దాల షష్ఠీబహువచనాన్ని గుర్తిస్తాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो भिस ऐस् 7.1.9 · प्रकरण 5← सूचिभेद्यैः
after an a-stem, the instrumental plural भिस् becomes ऐस्
After an अ-stem, the instrumental-plural ending भिस् becomes ऐस्. रामैः, वृक्षैः — the -ऐः that marks “by the many”. Only a-stems do this; other stems keep भिः (हरिभिः).
అకారాంతం తరువాత తృతీయా బహువచన ప్రత్యయం భిస్ ఐస్ అవుతుంది. రామైః, వృక్షైః — “పలువురిచేత” అని తెలిపే -ఐః. ఇది అకారాంతాలకే; మిగతా శబ్దాలు భిః నిలుపుకుంటాయి (హరిభిః).
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ह्रस्वनद्यापो नुट् 7.1.54 · प्रकरण 5← गच्छन्तीनाम्
the augment नुट् before the genitive plural after a short vowel, a नदी stem, or आप्
The genitive-plural ending आम् takes the augment नुट् — an initial न् — after a stem ending in a short vowel, after a नदी-type feminine, and after an आप् (ā-stem) feminine: अग्नि → अग्नीनाम्, नदी → नदीनाम्, रमा → रमाणाम्. The short vowel then lengthens by 6.4.3, so the ending appears as -नाम् with a long vowel before it.
షష్ఠీబహువచన ప్రత్యయం ఆమ్, హ్రస్వాంత శబ్దం తరువాత, నదీ-తరగతి స్త్రీలింగం తరువాత, ఆప్ (ఆకారాంత) స్త్రీలింగం తరువాత నుట్ ఆగమం (ఆది న్) తీసుకుంటుంది: అగ్ని → అగ్నీనామ్, నదీ → నదీనామ్, రమా → రమాణామ్. తరువాత 6.4.3 చేత హ్రస్వం దీర్ఘమవుతుంది; కాబట్టి ప్రత్యయం దీర్ఘ అచ్చుతో –నామ్ గా కనిపిస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
त्यदादीनामः 7.2.102 · प्रकरण 5← ताः
a त्यदादि pronoun’s final becomes अ before an ending
The final sound of a त्यदादि pronoun — तद्, यद्, एतद्, इदम् and their group — becomes अ before a case-ending. तद् → त, which then goes on to सः, तम्, ते. It is the step that turns the stem into the shape the endings attach to.
త్యదాది సర్వనామం — తద్, యద్, ఏతద్, ఇదమ్ మొదలైన గణం — దాని అంత్యవర్ణం విభక్తి ముందు అ అవుతుంది. తద్ → త, అటుపైన సః, తమ్, తే అవుతుంది. ప్రత్యయాలు చేరే రూపంలోకి శబ్దాన్ని మార్చే మెట్టు ఇది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि 8.4.2 · प्रकरण 5← गच्छन्तीनाम्
न becomes ण after र्/ष् even across intervening अट्, क-/प-class, आङ् or नुम् (ṇatva)
A न् becomes the retroflex ण् after a र् or ष् in the same word — and it still does when the vowels and semivowels of अट् (अ इ उ …, ह य व र), the velars, the labials, आङ्, or the augment नुम् stand in between. This is ṇatva. So राम + इन → रामेण, the र् reaching the न across ए; but शाप, with no र् or ष्, keeps its न (शापेन).
ఒకే పదంలో ర్ లేదా ష్ తరువాత న్ మూర్ధన్య ణ్ అవుతుంది — మధ్యలో అట్ (అచ్చులు, హ య వ ర), కవర్గం, పవర్గం, ఆఙ్, నుమ్ ఉన్నా అవుతుంది. ఇదే ణత్వం. రామ + ఇన → రామేణ, ర్ ఏ ను దాటి న ను చేరుతుంది; కానీ శాప లో ర గానీ ష గానీ లేదు, న నిలుస్తుంది (శాపేన).
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आङि चापः 7.3.105 · प्रकरण 6← कनकनिकषस्निग्धया
the आप् feminine becomes ए before the instrumental आङ्
Before the instrumental-singular substitute आङ् (the आ that replaces the ending टा), the आ of an आप् feminine becomes ए; that ए then becomes अय् before the following vowel by 6.1.78, giving रमा → रमया "by Ramā". So the instrumental singular of the ā-stem feminines ends in -या.
తృతీయా ఏకవచన ఆదేశం ఆఙ్ (టా బదులు వచ్చే ఆ) పరమైనప్పుడు, ఆప్ స్త్రీలింగంలోని ఆ ఏ అవుతుంది; ఆ ఏ, పర అచ్చు ముందు 6.1.78 చేత అయ్ అయి రమా → రమయా "రమచేత". కాబట్టి ఆకారాంత స్త్రీలింగాల తృతీయా ఏకవచనం –యా అంతం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतोऽम् 7.1.24 · प्रकरण 7← नक्तम्
after a short-अ neuter, the nom./acc. singular become अम्
After a short-अ neuter stem, the nominative and accusative singular endings both become अम्. ज्ञानम्, फलम्, वचनम् — the -अम् that a neuter a-stem shows for both “it” and “it (as object)”.
హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దం తరువాత ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు రెండూ అమ్ అవుతాయి. జ్ఞానమ్, ఫలమ్, వచనమ్ — నపుంసక అకారాంతం కర్తగానూ కర్మగానూ చూపే -అమ్ ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो गुणे 6.1.97 · प्रकरण 8← ताः
a non-final अ before a guṇa vowel merges forward (para-rūpa)
When a non-final short अ is followed by a guṇa vowel (अ, ए, ओ), the single substitute is the later vowel alone — para-rūpa, the second stands — not a guṇa of the two. It keeps a stem-final अ from doubling with an affix that opens on such a vowel, so only the affix’s vowel is heard.
అంత్యం కాని హ్రస్వ అ తరువాత గుణాచ్చు (అ, ఏ, ఓ) వస్తే, రెండింటి స్థానంలో పరమైన అచ్చు ఒక్కటే మిగులుతుంది — పరరూపం, రెండవది నిలుస్తుంది — గుణం కాదు. అలా అకారాంత శబ్దం అటువంటి అచ్చుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయంతో కలిసినప్పుడు ప్రత్యయపు అచ్చు మాత్రమే వినబడుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सार्वधातुकमपित् 1.2.4 · प्रकरण 12← दर्शय
a सार्वधातुक affix that is not पित् is treated as ङित्
A सार्वधातुक affix — a present-system ending or the class sign that goes with it — that is not पित् (not marked प् as its इत्) is treated as ङित्, as though it carried ङ् as an इत्. The ङित् mark blocks the guṇa or vṛddhi strengthening the affix would otherwise pull, so the stem keeps its weak shape under such an ending. The third-person and the आत्मनेपद endings, and the imperatives that are not पित्, all fall under it: शृणु "listen", कथयतः "of the two telling" and रमसे "you take delight" keep their unstrengthened stems by this rule. The derivation names it on the silent step where the ending is fixed as ङित्.
సార్వధాతుక ప్రత్యయం — వర్తమానగణ ప్రత్యయం, లేదా దానితో వచ్చే గణచిహ్నం — పిత్ కానిది (ప్ను ఇత్గా గుర్తు లేనిది) ఙిత్గా, ఙ్ను ఇత్గా కలిగినట్లుగా వర్తిస్తుంది. ఙిత్ గుర్తు, ప్రత్యయం లేకపోతే కలిగించే గుణ లేదా వృద్ధి బలపడటాన్ని అడ్డుకుంటుంది, కాబట్టి ధాతువు అటువంటి ప్రత్యయం కింద తన బలహీన రూపాన్ని నిలుపుకుంటుంది. ప్రథమ పురుష ప్రత్యయాలు, ఆత్మనేపద ప్రత్యయాలు, పిత్ కాని ఆజ్ఞార్థాలు అన్నీ దీని కిందకు వస్తాయి: శృణు "వినుము", కథయతః "చెప్పే ఇద్దరి", రమసే "ఆనందిస్తావు" ఈ సూత్రంచేత బలపడని ధాతురూపాన్ని నిలుపుకుంటాయి. ప్రత్యయాన్ని ఙిత్గా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् 1.3.78 · प्रकरण 12← दर्शय; भूः
in the remaining case, a root in the active takes परस्मैपद
In the case left over (शेष — a root not sent to the middle by the preceding rules), when the ending stands for the agent (कर्तरि, the active sense) the root takes परस्मैपद, the set of personal endings that turn the action away from the agent. This is the default that catches every root the आत्मनेपद rules did not claim: भू "be, become" is such a root, so भवति "he becomes" and प्रभवति "he arises" take the active endings. The derivation names this rule where it chooses the active set.
మిగిలిన సందర్భంలో (శేషం — ముందటి సూత్రాలు ఆత్మనేపదానికి పంపని ధాతువు), ప్రత్యయం కర్తను సూచించినప్పుడు (కర్తరి, కర్తృ అర్థం) ధాతువు పరస్మైపదాన్ని — క్రియను కర్త నుండి దూరంగా మళ్ళించే పురుష ప్రత్యయాల గణాన్ని — తీసుకుంటుంది. ఇది ఆత్మనేపద సూత్రాలు తీసుకోని ప్రతి ధాతువునూ పట్టుకొనే మూలనియమం: భూ "అగు, ఉండు" అటువంటి ధాతువు, కాబట్టి భవతి "అగును", ప్రభవతి "ఉద్భవించును" పరస్మైపద ప్రత్యయాలను తీసుకుంటాయి. ఆ గణాన్ని ఎంచుకొనే చోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
गातिस्थाघुपाभूभ्यः सिचः परस्मैपदेषु 2.4.77 · प्रकरण 12← भूः
after गा, स्था, the घु roots, पा and भू, the aorist सिच् drops in the active
After the roots गा "to go", स्था "to stand", the घु class (दा "to give" and धा "to place"), पा "to drink" and भू "to be", the aorist marker सिच् (the स् just added) is elided altogether — its लुक्, a disappearance leaving no trace — but only before the parasmaipada (active) endings. So भू reaches अभूत् "it became": भू + सिच् + ति → भू + ति, the स् gone, so the aorist of भू shows no स् at all. This is why अभूत् looks so bare beside a स्-aorist like अकार्षीत्.
గా "వెళ్ళుట", స్థా "నిలుచుట", ఘు గణం (దా "ఇచ్చుట", ధా "ఉంచుట"), పా "త్రాగుట", భూ "ఉండుట" — ఈ ధాతువుల తరవాత లుఙ్ గుర్తు సిచ్ (ఇప్పుడే చేర్చిన స్) పూర్తిగా లోపిస్తుంది — దాని లుక్, ఏ జాడనూ వదలని అదృశ్యం — కాని పరస్మైపద (కర్తరి) ప్రత్యయాల ముందు మాత్రమే. అలా భూ అభూత్ "అయ్యింది" కు చేరుతుంది: భూ + సిచ్ + తి → భూ + తి, స్ పోయి, భూ యొక్క లుఙ్ ఏ స్ నూ చూపదు. అకార్షీత్ వంటి స-లుఙ్ పక్కన అభూత్ అంత సాదాగా కనిపించుటకు కారణం ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सनाद्यन्ता धातवः 3.1.32 · प्रकरण 12← दर्शय
words ending in सन् and the other सनादि affixes are called धातु (roots)
A word that ends in सन् or any of the सनादि affixes — the set running from सन् through णिच् (the causative sign) and the rest — is itself called धातु, a verb root. This lets a stem already carrying such a suffix be conjugated afresh, taking the tense endings as any root does. The causative roots of the poem stand on this rule: कथ् "tell", रच् "arrange" and सूच् "point out" carry णिच् and are धातु by it, so कथयतः "of the one telling", विरचिताम् "arranged" and सूचयिष्यन्ति "they will point out" build on a stem this rule names a root. The derivation names it on the silent step where the सनादि-ending stem is fixed as a धातु.
సన్తో గాని సనాది ప్రత్యయాలలో (సన్ నుండి ణిచ్ — ప్రేరణ చిహ్నం — మొదలైన గణం) దేనితో గాని అంతమయ్యే పదానికి ధాతు సంజ్ఞ, అదే ఒక క్రియా ధాతువు. దీనివల్ల అటువంటి ప్రత్యయాన్ని ఇప్పటికే కలిగిన అంగం మళ్ళీ, ఏ ధాతువు వలెనే కాలప్రత్యయాలను తీసుకొని, వర్తించగలదు. కావ్యపు ప్రేరణార్థ ధాతువులు ఈ సూత్రంపై నిలుస్తాయి: కథ్ "చెప్పు", రచ్ "అమర్చు", సూచ్ "చూపు" ణిచ్ను కలిగి దీనిచేత ధాతువులు అవుతాయి, కాబట్టి కథయతః "చెప్పేవాని", విరచితామ్ "అమర్చబడిన", సూచయిష్యంతి "చూపుతారు" ఈ సూత్రం ధాతువు అని పిలిచే అంగంపై నిర్మితమవుతాయి. సనాదిఅంత అంగాన్ని ధాతువుగా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
च्लि लुङि 3.1.43 · प्रकरण 12← भूः
in the aorist लुङ्, the affix च्लि is added
In the aorist tense लुङ् — the simple past, "did" — the affix च्लि is placed after the root, before the personal ending. च्लि is a placeholder: it is never spoken as such but is at once replaced by one of a set of aorist markers (most often सिच्, the स्), and the choice of replacement is what sorts the roots into the several aorist patterns. So भू "to be" starts its aorist as भू + च्लि + ति, on the way to अभूत् "it became"; गम् "to go" as गम् + च्लि + सि. The tense's whole machinery hangs from this affix.
లుఙ్ కాలంలో — సామాన్య భూతం, "చేసెను" — చ్లి ప్రత్యయం ధాతువు తరవాత, పురుష ప్రత్యయానికి ముందు ఉంచబడుతుంది. చ్లి ఒక స్థానధారి: అది అలాగే ఎన్నడూ పలుకబడదు, వెంటనే ఒక అద్యతన భూత గుర్తుల సముదాయంలో ఒకదాని (చాలా మటుకు సిచ్, అనగా స్) చే మార్చబడుతుంది, ఆ మార్పు ఎంపికే ధాతువులను పలు లుఙ్ నమూనాలలోకి వేరు చేస్తుంది. అలా భూ "ఉండుట" తన లుఙ్ ను భూ + చ్లి + తి గా మొదలుపెట్టి అభూత్ "అయ్యింది" వైపు సాగుతుంది; గమ్ "వెళ్ళుట" గమ్ + చ్లి + సి గా. ఈ కాలపు యంత్రమంతా ఈ ప్రత్యయం నుండి వేలాడుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
च्लेः सिच् 3.1.44 · प्रकरण 12← भूः
the aorist placeholder च्लि is replaced by सिच् (स्)
The aorist placeholder च्लि is replaced by सिच् — the sound स् — as its default. This is the स्-aorist, the commonest of the several aorist types. So भू "to be" moves from भू + च्लि + ति to भू + सिच् + ति, on the way to अभूत् "it became". The स् may then itself be dropped by a later rule for certain roots, but सिच् is where the aorist gets its characteristic स्.
లుఙ్ స్థానధారి చ్లి సిచ్ చే — స్ అనే ధ్వని చే — తన అప్రమాద రూపంగా మార్చబడుతుంది. ఇదే స-లుఙ్, పలు లుఙ్ రకాలలో అత్యంత సాధారణమైనది. అలా భూ "ఉండుట" భూ + చ్లి + తి నుండి భూ + సిచ్ + తి కు కదిలి అభూత్ "అయ్యింది" వైపు సాగుతుంది. కొన్ని ధాతువులకు ఆ స్ తరవాతి సూత్రం చే తానే లోపించవచ్చు, కాని లుఙ్ తన లాక్షణిక స్ ను పొందేది సిచ్ వద్దే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कर्तरि शप् 3.1.68 · प्रकरण 12← दर्शय
the class-sign शप् is added after a root, in the active, before a present-system ending
In the active (कर्तरि, when the verb agrees with its agent), the affix शप् — which surfaces as a plain अ, its श् and प् being only markers — is placed between a root and a following सार्वधातुक ending (the present-system endings). It is the class-sign (विकरण) of the first, sixth and tenth verb classes, and it is what makes their present stems thematic. So भू "to be" takes शप् to give भू + अ + ति, which goes on to भवति "he is" — the poem's भवति and प्रभवति; हृ "to carry" likewise gives हरति "he carries". Where a class takes a different sign, or none, this rule does not apply.
కర్తరి ప్రయోగంలో (క్రియ కర్తతో సమన్వయించినప్పుడు) శప్ ప్రత్యయం — దీని శ్, ప్ కేవలం గుర్తులు కావటాన కేవలం అ గా కనబడేది — ధాతువుకూ, తరువాతి సార్వధాతుక ప్రత్యయానికీ (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలకు) మధ్య చేరుతుంది. ఇది మొదటి, ఆరవ, పదవ ధాతుగణాల వికరణం (గణచిహ్నం); వాటి వర్తమాన అఙ్గాలను థెమాటిక్ గా చేసేది ఇదే. అలా భూ "ఉండుట" శప్ తీసుకొని భూ + అ + తి అవుతుంది, అది భవతి "ఉన్నాడు" గా కొనసాగుతుంది — కావ్యంలోని భవతి, ప్రభవతి; హృ "మోయుట" కూడా హరతి "మోస్తాడు" గా అవుతుంది. వేరే వికరణం తీసుకునే గణానికి, లేదా ఏదీ తీసుకోని గణానికి ఈ సూత్రం వర్తించదు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लुङ् 3.2.110 · प्रकरण 12← भूः
the aorist लकार, the plain past
लुङ् is the लकार of the aorist — a past that names the act without marking how far off it was. भू “to be” gives अभूत् “became, was” (1.33); and after माङ् “do not”, where the augment अ drops, the same root stands as भूः (1.39), “let it not be”. Of the three pasts — imperfect लङ्, perfect लिट्, aorist लुङ् — the aorist is the unmarked one.
లుఙ్ అనేది భూతకాల (అద్యతన) లకారం — గతాన్ని ఎంత దూరమో సూచించకుండా తెలిపే భూతం. భూ → అభూత్ (1.33); మాఙ్ “వద్దు” తో ఆగమం లోపించి అదే ధాతువు భూః (1.39), “కాకుండు గాక”. లఙ్, లిట్, లుఙ్ మూడు భూతాల్లో లుఙ్ గుర్తులేని భూతం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लोट् च 3.3.162 · प्रकरण 12← दर्शय
and लोट् (the imperative) in those same senses
In the same senses as the optative — command, invitation and the rest — a root also takes लोट्, the imperative. It gives the direct order and the third-person "let": गच्छ "go", गच्छतु "let him go", गच्छन्तु "let them go". Where लिङ् says "should", लोट् says "do".
విధిలిఙ్ చెప్పిన అర్థాల్లోనే — ఆజ్ఞ, నిమంత్రణ మొదలైనవి — ధాతువుకు లోట్ (ఆజ్ఞార్థం) కూడా వస్తుంది. ఇది నేరుగా ఆజ్ఞను, ప్రథమపురుషలో "…నీ" అనే అర్థాన్ని ఇస్తుంది: గచ్ఛ "వెళ్ళు", గచ్ఛతు "వెళ్ళనీ", గచ్ఛన్తు "వెళ్ళనీ (వారు)". లిఙ్ "చేయవలెను" అంటే లోట్ "చేయుము".
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् 3.4.78 · प्रकरण 12← दर्शय; भूः
the eighteen personal endings (तिङ्) that replace a verb's tense-marker (लकार)
This one sūtra names, in a single run, all eighteen verbal personal endings — the तिङ् set — that stand in for the abstract tense-marker (लकार) a verb first receives. Nine are parasmaipada (active): तिप् तस् झि, सिप् थस् थ, मिप् वस् मस्; nine are ātmanepada (middle): त आताम् झ, थास् आथाम् ध्वम्, इट् वहि महिङ् — three persons against singular, dual and plural in each voice. Every finite verb in the poem takes one: चक्रे "he did" reaches the ātmanepada त, रुणद्धि "he obstructs" the parasmaipada तिप्, द्रक्ष्यसि "you will see" the सिप्. It is the verb's counterpart to 4.1.2, which lists the noun's सुप् endings.
ఈ ఒక్క సూత్రం, ఒక క్రియ మొదట పొందే భావ కాలచిహ్నం (లకారం) స్థానంలో వచ్చే పద్దెనిమిది క్రియా పురుష ప్రత్యయాలను — తిఙ్ గణాన్ని — ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది. తొమ్మిది పరస్మైపదం: తిప్ తస్ ఝి, సిప్ థస్ థ, మిప్ వస్ మస్; తొమ్మిది ఆత్మనేపదం: త ఆతామ్ ఝ, థాస్ ఆథామ్ ధ్వమ్, ఇట్ వహి మహిఙ్ — ప్రతి పదంలో మూడు పురుషలు ఏకవచన, ద్వివచన, బహువచనాలకు ఎదురుగా. కావ్యంలోని ప్రతి తిఙంత క్రియా వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది: చక్రే "చేశాడు" ఆత్మనేపద త ను, రుణద్ధి "అడ్డగిస్తాడు" పరస్మైపద తిప్ ను, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" సిప్ ను చేరుకుంటాయి. నామపదపు సుప్ ప్రత్యయాలను పేర్కొనే 4.1.2 కు ఇది క్రియాపరమైన జోడి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सेर्ह्यपिच्च 3.4.87 · प्रकरण 12← दर्शय
the imperative's 2nd-singular ending सि becomes हि, and counts as अपित्
In the imperative (लोट्), the second-person singular parasmaipada ending सि is replaced by हि, and this हि is treated as अपित् — as though it had no प् marker, so it behaves like a ङित् suffix, one that does not strengthen the root. So भू "to be" reaches भव + हि, व्रज् "to go" व्रज + हि, हृ "to carry" हर + हि — each before the next rule strips the हि away. The अपित् status is why the root stays weak, giving भव, not *भाव.
ఆజ్ఞార్థంలో (లోట్), మధ్యమ పురుష ఏకవచన పరస్మైపద ప్రత్యయం సి, హి గా మారుతుంది; ఈ హి అపిత్ గా — ప్ గుర్తు లేనట్టుగా — పరిగణింపబడి, ధాతువును బలపరచని ఙిత్ ప్రత్యయంలా ప్రవర్తిస్తుంది. అలా భూ "ఉండుట" భవ + హి ను, వ్రజ్ "వెళ్ళుట" వ్రజ + హి ను, హృ "మోయుట" హర + హి ను చేరుకుంటాయి — తరవాతి సూత్రం హి ని తొలగించే ముందు. అపిత్ కావటమే ధాతువు బలహీనంగా ఉండి భవ ను ఇస్తుంది, *భావ ను కాదు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
इतश्च 3.4.100 · प्रकरण 12← भूः
and the final इ of a ङित् personal ending is dropped
And the final इ of a personal ending that is marked ङित् is dropped. Such endings stand in the imperfect (लङ्), the optative (विधिलिङ्) and the other secondary tenses. So the third-person ति, having lost its इ, ends in a bare त्: भू gives अभूत् "it became", वस् gives व्यवस्येत् and अधिवसेः; the second-person सि gives a final -ः: गच्छेः "you would go", यायाः "you would go", भूः. It is what makes these forms end short where the present ends in -ति and -सि.
మరియు ఙిత్ గుర్తుగల పురుష ప్రత్యయపు అంత్య ఇ లోపిస్తుంది. ఇలాంటి ప్రత్యయాలు అనద్యతన భూత (లఙ్), విధ్యర్థ (విధిలిఙ్) మొదలైన కాలాల్లో నిలుస్తాయి. అలా ప్రథమ పురుష తి తన ఇ ని కోల్పోయి కేవలం త్ తో చివరవుతుంది: భూ అభూత్ "అయ్యింది" ను, వస్ వ్యవస్యేత్, అధివసేః ను ఇస్తుంది; మధ్యమ పురుష సి అంత్య -ః ను ఇస్తుంది: గచ్ఛేః "వెళ్తావు", యాయాః "వెళ్తావు", భూః. వర్తమానం -తి, -సి తో చివరయ్యే చోట ఈ రూపాలు పొట్టిగా చివరయ్యేలా చేసేది ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिङ्शित्सार्वधातुकम् 3.4.113 · प्रकरण 12← दर्शय; भूः
a तिङ् ending and a शित् affix are called सार्वधातुक
A तिङ् ending (तिङ्, the block of finite personal endings) and any शित् affix (शित्, one that carries श् as its इत् mark, such as the class-signs शप् and श्यन्) are called सार्वधातुक — "reaching the whole root", the class of affixes that stand in the present system and act on the root as a whole. भवति "he becomes" ends in the तिङ् ending तिप् and carries the class-sign शप्, both सार्वधातुक. The name matters because other rules turn on it — some strengthenings apply only before a सार्वधातुक affix. The derivation names this rule where it fixes the affix as सार्वधातुक.
తిఙ్ ప్రత్యయం (తిఙ్ — క్రియాపదపు పురుష ప్రత్యయాల గణం) మరియు ఏదైనా శిత్ ప్రత్యయం (శిత్ — శ్ను ఇత్గా కలిగినది, శప్, శ్యన్ వంటి గణచిహ్నాలు) సార్వధాతుక సంజ్ఞ పొందుతాయి — "ధాతువు పూర్తికి చేరునది", వర్తమాన వ్యవస్థలో నిలిచి ధాతువును మొత్తంగా వర్తించే ప్రత్యయాల గణం. భవతి "అగును" తిఙ్ ప్రత్యయం తిప్తో అంతమై గణచిహ్నం శప్ను కలిగి ఉంది, రెండూ సార్వధాతుకాలు. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం — కొన్ని బలపరిచే మార్పులు సార్వధాతుక ప్రత్యయం ముందు మాత్రమే జరుగుతాయి. ప్రత్యయాన్ని సార్వధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आर्धधातुकं शेषः 3.4.114 · प्रकरण 12← सूचिभेद्यैः; दर्शय
the affix left over (not तिङ् or शित्) is called आर्धधातुक
Any affix enjoined after a root that is not a तिङ् ending and not a शित् affix — everything left over (शेष) once the सार्वधातुक affixes are set aside — is called आर्धधातुक, the class that reaches "half the root" and builds the stems outside the present system. The कृत् suffixes fall here: क्त in प्रमत्तः "heedless", क्त्वा in श्रुत्वा "having heard", and the future sign स्य in द्रक्ष्यसि "you will see" are all आर्धधातुक. The name governs whether the augment इट् may come and how the root's vowel strengthens. The derivation names this rule where it fixes the कृत् or derived affix as आर्धधातुक.
ధాతువు తరువాత విధించిన ప్రత్యయాలలో తిఙ్ ప్రత్యయమూ కాక శిత్ ప్రత్యయమూ కాక — సార్వధాతుక ప్రత్యయాలను పక్కన పెట్టాక మిగిలినది (శేషం) — దానికి ఆర్ధధాతుక సంజ్ఞ, "ధాతువులో సగానికే" చేరి వర్తమాన వ్యవస్థ వెలుపలి రూపాలను నిర్మించే గణం. కృత్ ప్రత్యయాలు ఇక్కడకు వస్తాయి: ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లోని క్త, శ్రుత్వా "విని" లోని క్త్వా, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" లోని భవిష్యత్ చిహ్నం స్య — అన్నీ ఆర్ధధాతుకాలు. ఇట్ ఆగమం వచ్చునా, ధాతువు అచ్చు ఎలా బలపడునా అనేది ఈ సంజ్ఞపై ఆధారపడుతుంది. కృత్ లేదా సాధిత ప్రత్యయాన్ని ఆర్ధధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लोपो व्योर्वलि 6.1.66 · प्रकरण 12← भूः
व् and य् are dropped before a consonant of the वल् set
A व् or a य् is dropped when a वल् consonant follows — वल् being the consonants other than य्, that is, the ordinary stops, sibilants and the rest. So in the optative इय् loses its य् before the ending's स्: गम् reaches गच्छेः through गच्छ् + अ + इय् + स् → गच्छ् + अ + इ + स्. And भू "to be" reaches अभूत् "it became" when the व् of the aorist stem भूव् drops before त्: अ + भू + व् + त् → अ + भू + त्; likewise भूः. Strip these glides and the vowel before them stands bare against the ending.
వల్ హల్లు తరవాత వచ్చినపుడు వ్ గాని య్ గాని లోపిస్తుంది — వల్ అనగా య్ తప్ప మిగిలిన హల్లులు, అనగా సాధారణ స్పర్శలు, ఊష్మలు మొదలైనవి. అలా విధ్యర్థంలో ఇయ్ తన య్ ను ప్రత్యయపు స్ ముందు కోల్పోతుంది: గమ్ గచ్ఛ్ + అ + ఇయ్ + స్ → గచ్ఛ్ + అ + ఇ + స్ ద్వారా గచ్ఛేః కు చేరుతుంది. మరియు భూ "ఉండుట" — లుఙ్ అంగం భూవ్ యొక్క వ్ త్ ముందు లోపించినపుడు — అభూత్ "అయ్యింది" కు చేరుతుంది: అ + భూ + వ్ + త్ → అ + భూ + త్; భూః కూడా అలాగే. ఈ అర్ధస్వరాలను తొలగిస్తే వాటి ముందరి అచ్చు ప్రత్యయాన్ని ఎదుర్కొని ఒంటరిగా నిలుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
न माङ्योगे 6.4.74 · प्रकरण 12← भूः
in construction with माङ्, the augments अट् and आट् do not appear
When a root stands in construction with माङ् — the prohibitive particle मा, "do not" — the augments अट् and आट् (the अ- that the past tenses prefix to the root) do not appear. The prohibition is put in a past-tense form but without the past marker, so मा भूः "do not be" keeps भू bare where an ordinary aorist would prefix the augment and read अभूः. The derivation names this rule on the silent step where the augment is held back. The rule is a बहिरङ्ग exception the abridgement gives for the माङ् construction; the corpus reaches it in the poem's prohibitions.
ధాతువు మాఙ్తో — నిషేధ నిపాతం మా, "వద్దు" — కలిసి నిలిచినప్పుడు అట్, ఆట్ ఆగమాలు (భూతకాలాలు ధాతువు ముందు చేర్చే అ-) రావు. నిషేధం భూతకాల రూపంలో ఉంచబడుతుంది కానీ భూతచిహ్నం లేకుండా, కాబట్టి మా భూః "ఉండవద్దు" లో భూ ప్రత్యయ ఆగమం లేకుండా నిలుస్తుంది; సాధారణ లుఙ్ అయితే ఆగమం చేర్చి అభూః అనేది. ఆగమం ఆగిపోయే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది. ఇది మాఙ్ యోగానికి సంక్షిప్తి ఇచ్చే మినహాయింపు; కావ్యపు నిషేధాలలో కార్పస్ దీన్ని చేరుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
भुवो वुग्लुङ्लिटोः 6.4.88 · प्रकरण 12← भूः
the root भू takes the augment वुक् (व्) before the aorist and perfect endings
The root भू "to be" receives the augment वुक् — which contributes a व्, its उ and क् being only markers — before the endings of the aorist (लुङ्) and the perfect (लिट्). The augment saves भू's final ऊ from vanishing before the vowel-initial endings of those two tenses. So in the aorist भू + त, with an अ prefixed, becomes अ + भू + व् + त and goes on to अभूत् "it became" — the poem's अभूत्; in the perfect the same वुक् gives बभूव "it has been". It is the special provision that keeps भू whole in exactly these two past tenses.
భూ "ఉండుట" అనే ధాతువు, అద్యతన భూత (లుఙ్) మరియు పరోక్ష భూత (లిట్) ప్రత్యయాల ముందు వుక్ ఆగమాన్ని — దీని ఉ, క్ కేవలం గుర్తులు కావటాన కేవలం వ్ ను చేర్చేది — పొందుతుంది. ఈ ఆగమం ఆ రెండు కాలాల అచ్చుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయాల ముందు భూ అంత్య ఊ లోపించకుండా కాపాడుతుంది. అలా అద్యతన భూతంలో భూ + త, ముందు అ చేరి, అ + భూ + వ్ + త అవుతుంది; అది అభూత్ "అయ్యింది" గా కొనసాగుతుంది — కావ్యంలోని అభూత్; పరోక్ష భూతంలో అదే వుక్ బభూవ "ఉండినది" ను ఇస్తుంది. సరిగ్గా ఈ రెండు భూతకాలాల్లో భూ ను చెక్కుచెదరకుండా నిలిపే ప్రత్యేక విధి ఇది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो हेः 6.4.105 · प्रकरण 12← दर्शय
the imperative ending हि drops after अ
The imperative's second-person singular ending हि (put there by 3.4.87 सेर्ह्यपिच्च) is dropped when it follows a short अ. So भू "to be", having reached भव + हि, loses the हि to give भव "be!"; व्रज् gives व्रज "go!"; अनु + सृ gives अनुसर; हृ gives हर. This is why these common imperatives end bare, in the root's own vowel, with no ending in sight.
ఆజ్ఞార్థ మధ్యమ పురుష ఏకవచన ప్రత్యయం హి (3.4.87 సేర్హ్యపిచ్చ చేర్చినది), హ్రస్వ అ తరవాత వస్తే లోపిస్తుంది. అలా భూ "ఉండుట" భవ + హి కి చేరి, హి ని కోల్పోయి భవ "అవు!" ను ఇస్తుంది; వ్రజ్ వ్రజ "వెళ్ళు!" ను; అను + సృ అనుసర ను; హృ హర ను ఇస్తుంది. అందుకే ఈ సాధారణ ఆజ్ఞలు ఏ ప్రత్యయమూ కనబడకుండా, ధాతువు సొంత అచ్చుతో చివరవుతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सार्वधातुकार्धधातुकयोः 7.3.84 · प्रकरण 12← दर्शय
a root's final इक् vowel takes guṇa before a सार्वधातुक or आर्धधातुक affix
A root ending in one of the इक् vowels — इ उ ऋ ऌ — takes guṇa, the middle grade (इ/उ → ए/ओ, ऋ → अर्), before an affix of either great class: a सार्वधातुक (the present-system endings) or an आर्धधातुक (the endings and suffixes outside it — futures, infinitives, most kṛt affixes). So भू "to be" raises to भो before the present ending, giving भवति "he is"; कृ "to do" raises to कर् before the infinitive तुम्, giving कर्तुम् "to do"; श्रु "to hear" to श्रो in श्रोष्यसि "you will hear". It is the principal rule that strengthens a root's final vowel one grade.
ఇక్ అచ్చుల్లో — ఇ ఉ ఋ ఌ — ఒకదానితో అంతమయ్యే ధాతువు, రెండు మహాగణాల్లో ఏ ప్రత్యయం ముందైనా — సార్వధాతుకం (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలు) లేదా ఆర్ధధాతుకం (దానికి వెలుపలి ప్రత్యయాలు — భవిష్యత్తు, తుమున్, చాలా కృత్ ప్రత్యయాలు) ముందు — గుణం, మధ్య మెట్టు (ఇ/ఉ → ఏ/ఓ, ఋ → అర్), పొందుతుంది. అలా భూ "ఉండుట" వర్తమాన ప్రత్యయం ముందు భో గా ఎక్కి భవతి "ఉన్నాడు" అవుతుంది; కృ "చేయుట" తుమ్ ముందు కర్ గా ఎక్కి కర్తుమ్ "చేయుటకు" అవుతుంది; శ్రు "వినుట" శ్రోష్యసి "వింటావు" లో శ్రో గా. ధాతువు అంత్య అచ్చును ఒక మెట్టు బలపరచే ప్రధాన సూత్రం ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
पुगन्तलघूपधस्य च 7.3.86 · प्रकरण 12← सूचिभेद्यैः; दर्शय
a stem ending in the augment पुक् or with a light penult takes गुण
A stem takes गुण — the strengthening इ→ए, उ→ओ, ऋ→अर् — of its vowel when the stem either ends in the augment पुक् or has a light penult (लघु उपधा): a short vowel in the second-to-last place, not closed by a conjunct. This is the common strengthening before the tense-sign अ and the like. So दृश् "to see", whose penult ऋ is light, reaches ददर्श "he saw" — दृश् + दृश् + अ → दृश् + दर्श् + अ, the ऋ raised to अर्; भिद् "to split" gives भेद्यैः through भिद् + य → भेद् + य. The rule is why a light middle vowel surfaces one grade stronger in so many stems.
అంగం తన అచ్చు గుణాన్ని — ఇ→ఏ, ఉ→ఓ, ఋ→అర్ అనే బలపడుటను — పొందుతుంది, అంగం పుక్ ఆగమంతో చివరవడం గాని లేక లఘు ఉపధ (లఘు ఉపధ) కలిగివుండటం గాని జరిగినపుడు: సంయుక్తంతో మూయబడని, చివరి ముందటి చోటిలో హ్రస్వ అచ్చు. కాల-గుర్తు అ మొదలైన వాటి ముందు సాధారణ బలపడుట ఇదే. అలా దృశ్ "చూచుట", దాని ఉపధ ఋ లఘువు, ददర్శ "చూశాడు" కు చేరుతుంది — దృశ్ + దృశ్ + అ → దృశ్ + దర్శ్ + అ, ఋ అర్ గా లేపబడి; భిద్ "చీల్చుట" భిద్ + య → భేద్ + య ద్వారా భేద్యైః ను ఇస్తుంది. చాలా అంగాలలో లఘు మధ్య అచ్చు ఒక మెట్టు బలంగా పైకి వచ్చుటకు కారణం ఈ సూత్రమే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
हेतुमति च 3.1.26 · प्रकरण 22← दर्शय
the causative affix णिच्, added when the action has a prompter
When an action has a हेतु — a causer who sets a doer to it — the affix णिच् (an इ that leaves guṇa or vṛddhi on the root) is placed after the root, and the prompter becomes the sentence's agent. रम् “take delight” → रमयति “gives delight” (1.33), दृश् “see” → दर्शयति “shows, causes to see” (1.39), वह् “carry” → वाहयति “has it carried” (1.40). The causative stem then takes the ordinary tense endings over the इ.
హేతువు — ప్రేరకుడు — ఉన్నప్పుడు ధాతువు తరువాత ణిచ్ ప్రత్యయం (గుణ/వృద్ధిని మిగిల్చే ఇ) వస్తుంది, ప్రేరకుడే కర్త అవుతాడు. రమ్ → రమయతి (1.33), దృశ్ → దర్శయతి (1.39), వహ్ → వాహయతి (1.40). ఆ ఇ మీద సాధారణ కాల ప్రత్యయాలు చేరుతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ऋहलोर्ण्यत् 3.1.124 · प्रकरण 33← सूचिभेद्यैः
the kṛtya affix ण्यत् comes after a root ending in ऋ or a consonant
After a root ending in ऋ or in a consonant (हल्), the kṛtya affix ण्यत् is added in the passive-potential sense "to be done, fit to be done". Its ण- and त- markers cause vṛddhi of the root vowel and give the ending -य: कृ → कार्य "to be done", वच् → वाच्य "to be said". The ण्यत् word declines as an ordinary adjective and agrees with the thing that is to be acted on. It is one of the kṛtyas 3.1.96 तव्यत्तव्यानीयरः opens.
ఋకారాంత లేదా హల్లంత ధాతువు తరువాత కర్మణి/భావే "చేయదగినది" అనే అర్థంలో కృత్య ప్రత్యయం ణ్యత్ చేరుతుంది. దాని ణ, త ఇత్తులవల్ల ధాతువుకు వృద్ధి వచ్చి -య రూపమిస్తుంది: కృ → కార్య "చేయదగినది", వచ్ → వాచ్య "చెప్పదగినది". ణ్యదంతం సామాన్య విశేషణంలా నడిచి కర్మతో అన్వయిస్తుంది. ఇది 3.1.96 (తవ్యత్ మొ.) తెరచే కృత్యాల్లో ఒకటి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे 3.2.124 · प्रकरण 34← गच्छन्तीनाम्
the present participle: लट् becomes शतृ or शानच्
The present लट् is optionally replaced by the two present-participle affixes — शतृ for the active (parasmaipada), शानच् for the middle (ātmanepada) — when the participle agrees with a word not in the nominative. पचन्तं पश्य, “see him cooking”. शतृ ends the stem in अत् and gives forms like पचन्, गच्छन्.
వర్తమాన లట్ స్థానంలో రెండు వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయాలు — పరస్మైపదానికి శతృ, ఆత్మనేపదానికి శానచ్ — ప్రథమేతర విభక్తితో సమానాధికరణమైనప్పుడు వికల్పంగా వస్తాయి. పచన్తం పశ్య — “వండుతున్నవానిని చూడు”. శతృ వల్ల ధాతువు అత్ కారాంతమై పచన్, గచ్ఛన్ వంటి రూపాలు వస్తాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अजाद्यतष्टाप् 4.1.4 · प्रकरण 60← ताः
टाप् (the feminine आ) after an अज-class word or an अ-stem
A nominal stem of the अजादि class, and any stem ending in short अ, forms its feminine by adding टाप्, which yields आ: अज → अजा "she-goat", बाल → बाला "girl", कान्त → कान्ता "beloved". This is how the ā-stem feminines — the रमा class — are built from masculine or neuter a-stems.
అజాది గణపు శబ్దాలకు, హ్రస్వ అకారాంత ప్రాతిపదికాలకు స్త్రీలింగంలో టాప్ ప్రత్యయం చేరుతుంది; అది ఆ ఇస్తుంది: అజ → అజా "మేక", బాల → బాలా "బాలిక", కాన్త → కాన్తా "ప్రియురాలు". అకారాంత పుం/నపుంసక శబ్దాల నుండి ఆకారాంత స్త్రీలింగం (రమా తరగతి) ఇలా ఏర్పడుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अ अ 8.4.68 · not in the abridgement← दर्शय
the short अ, held open through the derivation, returns to its close sound at the end
The last sūtra of the Aṣṭādhyāyī. Throughout a derivation the short अ is treated as though it were open (विवृत), like the long आ, so that the rules can reach it; this rule restores its natural close (संवृत) sound once the derivation is done. It is the final step of nearly every chain — of चक्रे, of प्रमत्तः, and the rest. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.
అష్టాధ్యాయి చివరి సూత్రం. వ్యుత్పత్తి అంతటా హ్రస్వ అ ను విచ్చుకున్నట్టుగా (వివృత), దీర్ఘ ఆ వలె, గ్రహిస్తారు — తద్వారా నియమాలు దానిని అందుకోగలుగుతాయి; వ్యుత్పత్తి ముగిసిన పిదప ఈ సూత్రం దాని సహజ సంవృత ధ్వనిని తిరిగి ఇస్తుంది. ఇది దాదాపు ప్రతి గొలుసుకూ చివరి మెట్టు — చక్రే కు, ప్రమత్తః కు, మిగిలిన వాటికి. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text
१समासविग्रहthe compounds, unpacked
रमणवसतिम्
रमण · वसति
रमणस्य वसतिः
तत्पुरुष (genitive) — the lover's house
तत्पुरुष. the lover's house — Mallinātha glosses प्रियभवनम् and then writes in the word the compound is governed by: प्रति, towards. The accusative is one of goal, and it is प्रति that licenses it, so the women are not entering the house but on their way to it, which is the whole subject of the stanza
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who supplies प्रति“ramaṇavasatiṃ priyabhavanaṃ prati gacchatīnāṃ yoṣitām”
रुद्धालोके
रुद्ध · आलोक
रुद्धः आलोकः यस्मिन् सः, तस्मिन्
बहुव्रीहि — the road on which the light is shut off
बहुव्रीहि — it refers to नरपतिपथे. with the light shut out of it — Mallinātha glosses it with a bahuvrīhi of his own, निरुद्धदृष्टिप्रसारे, 'in which the reach of sight is stopped', which reads आलोक as the seeing rather than the light seen by. The word does both, and his gloss chooses: what the dark blocks is not the road's brightness but the women's eyes
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, whose gloss is itself the vigraha“tamobhī ruddhāloke niruddhadṛṣṭiprasāre”
नरपतिपथे
नर · पति · पथिन्
नराणां पतिः
तत्पुरुष (genitive) — the lord of men, the king
नरपतेः पन्थाः
तत्पुरुष (genitive) — the king's road
तत्पुरुष. the king's highway — Mallinātha glosses राजमार्गे, the royal road, which is the broad street through the middle of a city and not a road belonging to a king. The compound is worth stopping at for its ending: पथिन् at the end of a tatpuruṣa takes the affix अ and declines as an ordinary a-stem, which is why the locative here is पथे and not the पथि that the word makes standing alone
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī (sense); Pāṇini 5.4.74 ऋक्पूरब्धूःपथामानक्षे, by way of skt-mcp, for the ending“narapatipanthe rājamārge”
सूचिभेद्यैः
सूचि · भेद्य
सूचिभिः भेद्यैः
तत्पुरुष (instrumental) — such as could be split with needles
तत्पुरुष — it agrees with तमोभिः. thick enough to take a needle — Mallinātha's vigraha is one line, सूचिभिर्भेद्यैः, and his gloss another, अतिसान्द्रैः, 'exceedingly dense'. The gloss is what the compound means and the vigraha is how it is built: the dark is not being pierced by anybody, it is only such that a needle could go into it and stand there. Kālidāsa uses the same image of a dark that has a surface, and the commentator flattens it back to a word for thickness
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“sūcibhirbhedyaiḥ | atisāndrairityarthaḥ”
कनकनिकषस्निग्धया
कनक · निकष · स्निग्ध
कनकस्य निकषः
तत्पुरुष (genitive) — the streak gold leaves on the stone
कनकनिकषस्य इव स्निग्धं तेजः
तत्पुरुष (genitive) — a glow as rich as that streak
कनकनिकषस्निग्धं तेजः यस्याः सा, तया
बहुव्रीहि — the lightning that has such a glow
बहुव्रीहि — it refers to सौदामिन्या. glowing like the streak gold leaves on a touchstone — Mallinātha does the hardest work of the stanza here. निकष usually names the touchstone itself; he derives it निकष्यत इति निकषः, 'what is rubbed', and so makes it the mark rather than the stone — उपलगतरेखा, the line left on the rock. Then he fixes स्निग्ध from the Śabdārṇava, which gives it four senses — smooth, dense, lovely, and in the neuter a brightness — and takes the fourth, supplying तेजः into the vigraha so that the compound comes out a bahuvrīhi: the lightning is the one whose light is as rich as that streak. The comparison is a colour and a texture at once: gold on stone is both yellow and oily-bright, and so is a flash of lightning in a dark street
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, deriving निकष and citing the Śabdārṇava for स्निग्ध; he supplies तेजः“kanakasya nikaṣo nikaṣyata iti vyutpattyā nikaṣa upalagatarekhā tasyeva snigdhaṃ tejo yasyāstayā || “snigdhaṃ tu masṛṇe sāndre ramye klībe ca tejasi” iti śabdārṇave”
तोयोत्सर्गस्तनितमुखरः
तोय · उत्सर्ग · स्तनित · मुखर
तोयस्य उत्सर्गः
तत्पुरुष (genitive) — the letting go of water — rain
तोयोत्सर्गश्च स्तनितं च
द्वन्द्व — rain and thunder, each on its own account
तोयोत्सर्गस्तनिताभ्यां मुखरः
तत्पुरुष (instrumental) — loud with the two of them
तत्पुरुष. loud with rain and thunder — Mallinātha glosses the pair वृष्टिगर्जिताभ्याम् and मुखर by शब्दायमानः, sounding. Then he rules on the compound against a reading he rejects: नात्र तोयोत्सर्गसहितं स्तनितमिति विग्रहः — 'the analysis here is not thunder-accompanied-by-rain'. The two are a dvandva, thunder and rain side by side, because thunder on its own is unwanted too, and a reading that only forbade the thunder that comes with rain would leave dry thunder allowed
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who rejects the karmadhāraya reading and argues for the dvandva“kiṃca toyotsarga stanitābhyāṃ vṛṣṭigarjitābhyāṃ mukharaḥ śabdāyamāno mā sma bhūḥ | … nātratoyotsargasahitaṃ stanitamiti vigrahaḥ | viśiṣṭasyeva kevalastanitasyāpyaniṣṭatvāt”
२प्रतिपदार्थeach word, its form and sense
√गम् + शतृ + ङीप्, षष्ठी बहुवचन genitive plural
गच्छन्तीनाम्
printed गच्छन्तीनां
गच्छन्ती, from √गम्
going — the present participle, so the women are on the road at the moment the cloud is asked to light it. The genitive plural goes with योषिताम् and is the genitive of the person a thing is done for: it is to them that the ground is to be shown
present participle active, शतृ
The suffix शतृ makes an active present participle, 'X-ing', declining as an at-stem: कथयतः 'of the one telling'.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
ī-stem feminine, षष्ठी बहुवचन genitive plural · the pattern गौरी declines on
7.1.54ह्रस्वनद्यापो नुट्
गौरी+न्+आम्
6.4.3नामि
गौरीनाम्
8.4.2अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि
गौरीणाम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
i-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular
रमणवसतिम्
printed रमणवसतिं
वसति
dwelling — glossed भवनम्, house. वसति is √वस् 'to stay the night' with the affix इ, and the word keeps the night in it: it is the place one stops at when the day is over, which is exactly the errand these women are on
i-stem feminine
A short-i stem in the feminine: वसतिः, वसती, वसतयः — the same endings as the masculine but for a few cases.
హ్రస్వ ఇకారాంత స్త్రీలింగం: వసతిః, వసతీ, వసతయః — కొన్ని విభక్తులు తప్ప పుంలింగపు ప్రత్యయాలే.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
i-stem feminine
Feminine stems ending in short इ: मति, वसति, कीर्ति. The accusative singular is मतिम् (before अम्, the stem vowel wins, 6.1.107). The instrumental singular is मत्या; the dative, ablative, genitive and locative singular optionally take the nadī endings (मत्यै beside मतये). It declines much like the i-stem masculine हरि, with the feminine options in the singular oblique cases.
ఇకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: మతి, వసతి, కీర్తి. ద్వితీయైకవచనం మతిమ్ (అమ్ ముందు పూర్వరూపం, 6.1.107). తృతీయైకవచనం మత్యా; చతుర్థీ/పంచమీ/షష్ఠీ/సప్తమీ ఏకవచనాల్లో ఐచ్ఛికంగా నదీ ప్రత్యయాలు (మత్యై / మతయే). ఇకారాంత పుంలింగం (హరి) లాగే, ఏకవచన పరవిభక్తుల్లో స్త్రీలింగ ఐచ్ఛికాలతో.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | वसतिः | वसती | वसतयः |
| द्वितीया | वसतिम् | वसती | वसतीः |
| तृतीया | वसत्या | वसतिभ्याम् | वसतिभिः |
| चतुर्थी | वसत्यै | वसतिभ्याम् | वसतिभ्यः |
| पञ्चमी | वसत्याः | वसतिभ्याम् | वसतिभ्यः |
| षष्ठी | वसत्याः | वसत्योः | वसतीनाम् |
| सप्तमी | वसत्याम् | वसत्योः | वसतिषु |
| सम्बोधन | वसते | वसती | वसतयः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
i-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern मति declines on
6.1.107अमि पूर्वः
मतिम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
t-stem feminine, षष्ठी बहुवचन genitive plural
योषिताम्
printed योषितां
योषित्
of the women — and Mallinātha names which women: अभिसारिकाणाम्, of the abhisārikās. That is a word out of the handbooks of poetry rather than out of ordinary speech: the abhisārikā is the woman who goes out to meet her lover at a set place, one of the named types a heroine can be, and going by night through a dark street is her whole description. The commentator's one word puts the stanza inside a convention the verse itself never mentions
consonant stem
A stem ending in a consonant. The endings are added directly, so the join is where the sound changes happen.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
अव्यय
तत्र
तत्र
there — Mallinātha says where: उज्जयिन्याम्, in Ujjayinī. The city has held the poem since 1.30 and is not named again inside this stanza; the one indeclinable does the work
indeclinable
An indeclinable — no case, no number, one form everywhere.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular
नक्तम्
printed नक्तं
नक्त
by night — Mallinātha glosses रात्रौ, putting it in the locative, which is where prose would put a time. नक्तम् is an accusative doing an adverb's work, and the gloss is the shortest possible statement of that: he does not argue the case, he simply writes the case prose would use. The accusative stands as an adverb of time
a-stem neuter
Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
a-stem neuter
Neuter nouns in short अ: फल “fruit”, वचन “word”, कुसुम, and adjectives in अ agreeing with a neuter noun. The nominative and accusative singular end in अम् (7.1.24) — फलम् — and are alike; the plural फलानि takes नुम् and lengthens; the instrumental plural is फलैः (7.1.9). It is the a-stem masculine’s table with the neuter’s own nominative, accusative and the -आनि plural.
హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దాలు: ఫల “పండు”, వచన “మాట”, కుసుమ, నపుంసక నామానికి అన్వయించే అకారాంత విశేషణాలు. ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు అమ్ తో ముగుస్తాయి (7.1.24) — ఫలమ్ — రెండూ ఒకటే; బహువచనం ఫలాని నుమాగమంతో దీర్ఘమవుతుంది; తృతీయా బహువచనం ఫలైః (7.1.9). అకారాంత పుంలింగ పట్టికే, నపుంసకపు సొంత ప్రథమ, ద్వితీయ, -ఆని బహువచనంతో.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | नक्तम् | नक्ते | नक्तानि |
| द्वितीया | नक्तम् | नक्ते | नक्तानि |
| तृतीया | नक्तेन | नक्ताभ्याम् | नक्तैः |
| चतुर्थी | नक्ताय | नक्ताभ्याम् | नक्तेभ्यः |
| पञ्चमी | नक्तात् | नक्ताभ्याम् | नक्तेभ्यः |
| षष्ठी | नक्तस्य | नक्तयोः | नक्तानाम् |
| सप्तमी | नक्ते | नक्तयोः | नक्तेषु |
| सम्बोधन | नक्त | नक्ते | नक्तानि |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern फल declines on
7.1.24अतोऽम्
फल+अम्
6.1.107अमि पूर्वः
फलम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular
रुद्धालोके
आलोक
light, or the seeing by it — आलोक is आ + √लोक्, looking at, and the noun swings between the looking and the light that lets it happen. Mallinātha's gloss takes the first: दृष्टिप्रसार, the reach of sight. The locative agrees with नरपतिपथे, so what is described is the street
a-stem masculine
The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः.
అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్షః, యక్షౌ, యక్షాః.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
a-stem masculine
The largest noun class, and the one every other declension is measured against: यक्ष, राम. The nominative singular यक्षः ends in a visarga that is a buried स् (8.2.66, then 8.3.15); the instrumental शापेन comes from टा becoming इन after an a-stem (7.1.12) and then अ + इ → ए (6.1.87); the locative plural is यक्षेषु. Adjectives in अ — प्रमत्त, भोग्य — decline the same way in the masculine, so प्रमत्तः and भोग्येण sit in this same table.
అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్ష, రామ. శబ్దమంజరిలో మొదటి శబ్దం 'రామః రామౌ రామాః'. ప్రథమా ఏకవచనం యక్షః (దాగిన స్), తృతీయా శాపేన (టా → ఇన 7.1.12; అ + ఇ → ఏ 6.1.87), సప్తమీ బహువచనం యక్షేషు. అకారాంత విశేషణాలు — ప్రమత్త, భోగ్య — పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి; ప్రమత్తః, భోగ్యేణ ఇదే పట్టికలో ఉంటాయి.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | आलोकः | आलोकौ | आलोकाः |
| द्वितीया | आलोकम् | आलोकौ | आलोकान् |
| तृतीया | आलोकेन | आलोकाभ्याम् | आलोकैः |
| चतुर्थी | आलोकाय | आलोकाभ्याम् | आलोकेभ्यः |
| पञ्चमी | आलोकात् | आलोकाभ्याम् | आलोकेभ्यः |
| षष्ठी | आलोकस्य | आलोकयोः | आलोकानाम् |
| सप्तमी | आलोके | आलोकयोः | आलोकेषु |
| सम्बोधन | आलोक | आलोकौ | आलोकाः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern राम declines on
1.3.8लशक्वतद्धिते1.3.9तस्य लोपः
राम + इ
6.1.87आद्गुणः
रामे
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular
नरपतिपथे
पथ, which पथिन् becomes at the end of a compound
road — glossed मार्गे. The form is the answer to a difficulty this analysis met at 1.14, where पथि stood alone and the generator could not decline it: पथिन् is irregular by itself, and at the end of a compound it stops being so. Here it is a plain a-stem and carries a generated table. पथिन् takes the affix अ at the end of a tatpuruṣa and declines from there as an ordinary a-stem
a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | पथः | पथौ | पथाः |
| द्वितीया | पथम् | पथौ | पथान् |
| तृतीया | पथेन | पथाभ्याम् | पथैः |
| चतुर्थी | पथाय | पथाभ्याम् | पथेभ्यः |
| पञ्चमी | पथात् | पथाभ्याम् | पथेभ्यः |
| षष्ठी | पथस्य | पथयोः | पथानाम् |
| सप्तमी | पथे | पथयोः | पथेषु |
| सम्बोधन | पथ | पथौ | पथाः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern राम declines on
1.3.8लशक्वतद्धिते1.3.9तस्य लोपः
राम + इ
6.1.87आद्गुणः
रामे
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√भिद् + ण्यत्, तृतीया बहुवचन instrumental plural
सूचिभेद्यैः
printed सूचिभेद्यैस्तमोभिः
भेद्य, from √भिद्
to be split — a kṛtya, the verbal adjective that says a thing can or should be done to something. √भिद् ends in a consonant and so takes ण्यत् rather than यत्, and the ṇ of the affix is what lifts the इ to ए: भिद् becomes भेद्य. The instrumental plural agrees with तमोभिः
kṛtya in ण्यत्
The same 'to be X-ed', formed with य after a root ending in ṛ or a consonant: √भुज् → भोग्य, √वन्द् → वन्द्य.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
√भिद् · class 7 · ण्यत्
भिदिँर्
1.3.1भूवादयो धातवः
भि॒दिँ॑र्
and, without changing the form,vārttika 1.3.3.1
1.3.9तस्य लोपः
भिद्
3.1.124ऋहलोर्ण्यत्
भिद् + ण्यत्
and, without changing the form,1.3.31.3.7
1.3.9तस्य लोपः
भिद् + य
and, without changing the form,1.2.463.4.114liṅgānuśāsana 86
4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
भिद् + य + भिस्
and, without changing the form,1.3.41.4.13
7.3.86पुगन्तलघूपधस्य च
भेद् + य + भिस्
7.1.9अतो भिस ऐस्
भेद् + य + ऐस्
and, without changing the form,1.4.181.4.14
6.1.88वृद्धिरेचि
भेद् + य् + ऐस्
8.2.66ससजुषो रुः
भेद् + य् + ऐरुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्
भेद् + य् + ऐर्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
भेद्यैः
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
a-stem neuter, तृतीया बहुवचन instrumental plural · the pattern फल declines on
7.1.9अतो भिस ऐस्
फल + ऐस्
6.1.88वृद्धिरेचि
फलैस्
8.2.66ससजुषो रुः
फलैरुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
फलैः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
as-stem neuter, तृतीया बहुवचन instrumental plural
तमोभिः
printed सूचिभेद्यैस्तमोभिः
तमस्
by the darknesses — the plural of a word for something that has no plural in English. Sanskrit will count a dark the way it counts a water, and the plural here is a way of saying how much of it there is. The instrumental is the agent of रुद्ध: the darknesses are what shut the light off
as-stem neuter
A consonant stem in -as: चेतस्, नभस्. The s becomes o before voiced endings and visarga at the end of a word.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
as-stem neuter
Neuter nouns whose stem ends in अस्: चेतस् “mind”, मनस्, नभस्, पयस्. The स् shows as visarga at a pause, so the nominative singular is चेतः; the strong cases take नुम् and lengthen, चेतांसि; the oblique forms keep the स् between vowels — चेतसा, चेतसि. Śabdamañjarī drills पयः पयसी पयांसि.
అస్ కారాంత నపుంసక శబ్దాలు: చేతస్ “మనసు”, మనస్, నభస్, పయస్. స్ విరామంలో విసర్గగా కనబడుతుంది, కాబట్టి ప్రథమైకవచనం చేతః; బలమైన విభక్తుల్లో నుమాగమంతో దీర్ఘమై చేతాంసి; పరోక్ష రూపాల్లో అచ్చుల మధ్య స్ నిలుస్తుంది — చేతసా, చేతసి. శబ్దమంజరి “పయః పయసీ పయాంసి”.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | तमः | तमसी | तमांसि |
| द्वितीया | तमः | तमसी | तमांसि |
| तृतीया | तमसा | तमोभ्याम् | तमोभिः |
| चतुर्थी | तमसे | तमोभ्याम् | तमोभ्यः |
| पञ्चमी | तमसः | तमोभ्याम् | तमोभ्यः |
| षष्ठी | तमसः | तमसोः | तमसाम् |
| सप्तमी | तमसि | तमसोः | तमःसु |
| सम्बोधन | तमः | तमसी | तमांसि |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
as-stem neuter, तृतीया बहुवचन instrumental plural · the pattern पयस् declines on
8.2.66ससजुषो रुः
पयरुँ+भिस्
6.1.114हशि च
पय +उ+भिस्
6.1.87आद्गुणः
पयोभिस्
8.2.66ससजुषो रुः
पयोभिरुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
पयोभिः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
ī-stem feminine, तृतीया एकवचन instrumental singular
सौदामिन्या
सौदामिनी
with the lightning — and Mallinātha derives the name rather than translating it: सुदाम्नाद्रिणा एकदिक् सौदामनी विद्युत्, 'the lightning is what lies in the same quarter as the mountain Sudāman'. The affix is अण्, by the rule तेनैकदिक्, which makes an adjective meaning 'in the same direction as that' from a word in the instrumental. So a word that now simply means lightning is built out of a mountain's name and a compass bearing. His edition and DCS both read सौदामन्या; this text reads सौदामिन्या. It declines on the नदी pattern, which is the regular feminine ī-stem
ī-stem feminine
A long-ī stem, most often a feminine made from a masculine stem: एकपत्नी, नद्याः.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
ī-stem feminine
Feminine nouns whose stem ends in long ई: नदी “river”, गौरी, and the मयट् “made of” words like कुशलमयी. Most are formed by the feminine suffix ङीप्/ङीष्. The nominative singular is the bare नदी; the accusative नदीम्; the instrumental नद्या. Śabdamañjarī drills नदी नद्यौ नद्यः.
దీర్ఘ ఈకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: నదీ “నది”, గౌరీ, “మయట్” (…మయమైన) శబ్దాలైన కుశలమయీ మొదలైనవి. చాలావరకు ఙీప్/ఙీష్ స్త్రీప్రత్యయంతో ఏర్పడతాయి. ప్రథమైకవచనం బరి నదీ; ద్వితీయ నదీమ్; తృతీయ నద్యా. శబ్దమంజరి “నదీ నద్యౌ నద్యః”.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | सौदामिनी | सौदामिन्यौ | सौदामिन्यः |
| द्वितीया | सौदामिनीम् | सौदामिन्यौ | सौदामिनीः |
| तृतीया | सौदामिन्या | सौदामिनीभ्याम् | सौदामिनीभिः |
| चतुर्थी | सौदामिन्यै | सौदामिनीभ्याम् | सौदामिनीभ्यः |
| पञ्चमी | सौदामिन्याः | सौदामिनीभ्याम् | सौदामिनीभ्यः |
| षष्ठी | सौदामिन्याः | सौदामिन्योः | सौदामिनीनाम् |
| सप्तमी | सौदामिन्याम् | सौदामिन्योः | सौदामिनीषु |
| सम्बोधन | सौदामिनि | सौदामिन्यौ | सौदामिन्यः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
ī-stem feminine, तृतीया एकवचन instrumental singular · the pattern गौरी declines on
6.1.77इको यणचि
गौर्या
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
ā-stem feminine, तृतीया एकवचन instrumental singular
कनकनिकषस्निग्धया
स्निग्धा, the feminine of स्निग्ध
rich, glossy — Mallinātha does not translate the word, he fixes it: the Śabdārṇava gives स्निग्ध four senses, smooth, dense, lovely, and in the neuter a brightness, and it is the last that is wanted, which is why he supplies तेजः. The root is √स्निह्, to be sticky and so to be fond of, and the everyday sense of स्निग्ध is affectionate; here it is the wet shine of oil or of gold. स्निग्ध is an a-stem adjective and takes ā at the end of a bahuvrīhi describing the lightning
ā-stem feminine
The commonest feminine class, formed from an a-stem by lengthening: कान्ता, कान्ते, कान्ताः.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
ā-stem feminine
Feminine stems ending in आ, built from an अ-stem by टाप् (4.1.4): रमा, बाला, कान्ता, and the poem's याच्ञा, अलका, मोघा. The nominative is रमा, the accusative रमाम्, the instrumental रमया (7.3.105); the dative, ablative, genitive and locative singular take the याट् augment — रमायै, रमायाः, रमायाम् (7.3.113). The genitive plural is रमाणाम् (नुट् by 7.1.54), and the vocative singular is रमे.
అకారాంత శబ్దం నుండి టాప్ (4.1.4) చేత ఏర్పడే ఆకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: రమా, బాలా, కాన్తా, పద్యంలోని యాచ్ఞా, అలకా, మోఘా. ప్రథమ రమా, ద్వితీయ రమామ్, తృతీయ రమయా (7.3.105); చతుర్థీ/పంచమీ/షష్ఠీ/సప్తమీ ఏకవచనాలు యాట్ ఆగమంతో — రమాయై, రమాయాః, రమాయామ్ (7.3.113). షష్ఠీబహువచనం రమాణామ్ (7.1.54 నుట్), సంబోధనైకవచనం రమే.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | स्निग्धा | स्निग्धे | स्निग्धाः |
| द्वितीया | स्निग्धाम् | स्निग्धे | स्निग्धाः |
| तृतीया | स्निग्धया | स्निग्धाभ्याम् | स्निग्धाभिः |
| चतुर्थी | स्निग्धायै | स्निग्धाभ्याम् | स्निग्धाभ्यः |
| पञ्चमी | स्निग्धायाः | स्निग्धाभ्याम् | स्निग्धाभ्यः |
| षष्ठी | स्निग्धायाः | स्निग्धयोः | स्निग्धानाम् |
| सप्तमी | स्निग्धायाम् | स्निग्धयोः | स्निग्धासु |
| सम्बोधन | स्निग्धे | स्निग्धे | स्निग्धाः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
ā-stem feminine, तृतीया एकवचन instrumental singular · the pattern रमा declines on
7.3.105आङि चापः
रमे+आ
6.1.78एचोऽयवायावः
रमया
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
कनकनिकषस्निग्धया, “rich as the streak gold leaves on a touchstone,” is the stanza's hardest compound and Mallinātha does the most work here. निकष is the touchstone, the dark stone a goldsmith rubs gold against to judge it; the rub leaves a bright line, कनकनिकषरेखा, the gold's streak on the stone. The lightning is स्निग्ध “like” that streak — a thin, bright, gold line against the black. Mallinātha will not merely translate स्निग्ध; he fixes it with the Śabdārṇava, which gives the word four senses — smooth, dense, lovely, and, of light, glowing — and it is the last that fits: the flash glows gold against a dark as thick as a touchstone.
కనకనికషస్నిగ్ధయా, “ఒరగల్లుపై బంగారు గీసిన గీతవలె మెఱయు,” శ్లోకపు కఠినసమాసం, మల్లినాథుడు ఇక్కడ ఎక్కువ శ్రమిస్తాడు. నికష అంటే ఒరగల్లు, కంసాలి బంగారాన్ని ఒరసి పరీక్షించే నల్లరాయి; ఆ ఒరపు మెఱుపుగీత విడుస్తుంది, కనకనికషరేఖ, రాతిపై బంగారపు గీత. మెఱుపు ఆ గీతవలె స్నిగ్ధ — నల్లనిదానిపై సన్నని, మెఱిసే బంగారుగీత. స్నిగ్ధ ను మల్లినాథుడు కేవలం అనువదించడు; శబ్దార్ణవంతో నిలుపుతాడు — దానికి నునుపు, దట్టం, రమ్యం, తేజస్సులో మెఱుపు అనే నాలుగర్థాలు, సరిపోయేది చివరిది: ఒరగల్లంత దట్టమైన చీకటిపై ఆ మెఱుపు బంగారంగా మెఱుస్తుంది.
√दृश् with णिच्, class 1, लोट्, parasmaipada, second person singular
दर्शय
printed दर्शयोर्वीं
√दृश् with णिच्
show — the causative imperative, and the causative is the point: √दृश् is to see, and with णिच् it is to make somebody see. The cloud does not look at the road, it makes the road visible. This is the stanza's one positive command, and it is answered in the fourth pāda by a prohibition of the same length
causative, णिच्
The suffix णिच् makes a verb causative — 'X' becomes 'make someone X'. गमित is not 'gone' but 'made to go'.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
√दृश् with णिच् · class 1 · लोट्
दृशिँर्
1.3.1भूवादयो धातवः
दृ॒शिँर्
and, without changing the form,vārttika 1.3.3.1
1.3.9तस्य लोपः
दृश्
3.1.26हेतुमति च
दृश् + णिच्
and, without changing the form,3.1.321.3.31.3.7
1.3.9तस्य लोपः
दृश् + इ
and, without changing the form,3.4.1141.3.781.4.13
7.3.86पुगन्तलघूपधस्य च
दर्श् + इ
3.3.162लोट् च
दर्श् + इ + लोँट्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
दर्श् + इ + ल्
3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
दर्श् + इ + सिप्
and, without changing the form,1.3.3
1.3.9तस्य लोपः
दर्श् + इ + सि
and, without changing the form,3.4.113
3.1.68कर्तरि शप्
दर्श् + इ + शप् + सि
and, without changing the form,1.3.31.3.8
1.3.9तस्य लोपः
दर्श् + इ + अ + सि
and, without changing the form,3.4.113
3.4.87सेर्ह्यपिच्च
दर्श् + इ + अ + हि
and, without changing the form,1.2.41.4.13
7.3.84सार्वधातुकार्धधातुकयोः
दर्श् + ए + अ + हि
and, without changing the form,1.4.14
6.4.105अतो हेः
दर्श् + ए + अ
6.1.78एचोऽयवायावः
दर्श् + अय् + अ
8.4.68अ अ
दर्शय
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
दर्शय, “show them,” is a causative, and the causative is the whole of the kindness. √दृश् is “to see”; with णिच् it becomes “to make someone see,” दर्शय, “cause to see.” The cloud does not itself look at the road — it makes the women see it, by its lightning. And the object it lights is उर्वीम्, “the ground,” literally “the wide one,” a name for the earth built out of the adjective उरु, which Mallinātha narrows to मार्गम्, the road: what these women, the अभिसारिकाs going to their lovers by night, need lit is the path under their feet, and the flash is a lamp held for them.
దర్శయ, “వారికి చూపు,” ప్రేరణార్థకం (ణ్యంతం), ఆ ప్రేరణే దయ అంతా. √దృశ్ అంటే “చూచు”; ణిచ్ తో “ఇతరులను చూపింపజేయు,” దర్శయ, “చూపు.” మేఘం తానే దారిని చూడదు — తన మెఱుపుచేత ఆ స్త్రీలకు దాన్ని చూపిస్తుంది. వెలిగించే వస్తువు ఉర్వీమ్, “నేల,” అక్షరాలా “విశాలమైనది,” ఉరు అనే విశేషణంపై కట్టిన భూమిపేరు; మల్లినాథుడు దాన్ని మార్గమ్, దారి, అని కుదిస్తాడు: రేయి ప్రియుల చెంతకు పోయే ఈ అభిసారికలకు కావలసినది కాళ్లకింది దారి వెలుగు, ఆ మెఱుపే వారికి పట్టిన దీపం.
ī-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular
उर्वीम्
printed दर्शयोर्वीं
उर्वी
the ground — literally 'the wide one', a name for the earth built out of the adjective उरु. Mallinātha narrows it to मार्गम्, the road: what is to be shown is not the earth at large but the piece of it the women are walking on. The gloss is a small act of interpretation, and it is what keeps the request practical. It is of the नदी type: उरु "wide" takes ङीष् in the feminine and the उ turns to व्
ī-stem feminine — A long-ī stem, most often a feminine made from a masculine stem: एकपत्नी, नद्याः. · ī-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | उर्वी | उर्व्यौ | उर्व्यः |
| द्वितीया | उर्वीम् | उर्व्यौ | उर्वीः |
| तृतीया | उर्व्या | उर्वीभ्याम् | उर्वीभिः |
| चतुर्थी | उर्व्यै | उर्वीभ्याम् | उर्वीभ्यः |
| पञ्चमी | उर्व्याः | उर्वीभ्याम् | उर्वीभ्यः |
| षष्ठी | उर्व्याः | उर्व्योः | उर्वीणाम् |
| सप्तमी | उर्व्याम् | उर्व्योः | उर्वीषु |
| सम्बोधन | उर्वि | उर्व्यौ | उर्व्यः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
ī-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern गौरी declines on
6.1.107अमि पूर्वः
गौरीम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular
तोयोत्सर्गस्तनितमुखरः
printed तोयोत्सर्गस्तनितमुखरो
मुखर
noisy — glossed शब्दायमानः, making a sound. मुखर is मुख, the mouth, with the affix र: 'mouthy', and it is normally said of a person who talks too much. Said of a cloud it keeps the rudeness — the nominative agrees with the cloud, which is the unnamed subject of भूः
a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | मुखरः | मुखरौ | मुखराः |
| द्वितीया | मुखरम् | मुखरौ | मुखरान् |
| तृतीया | मुखरेण | मुखराभ्याम् | मुखरैः |
| चतुर्थी | मुखराय | मुखराभ्याम् | मुखरेभ्यः |
| पञ्चमी | मुखरात् | मुखराभ्याम् | मुखरेभ्यः |
| षष्ठी | मुखरस्य | मुखरयोः | मुखराणाम् |
| सप्तमी | मुखरे | मुखरयोः | मुखरेषु |
| सम्बोधन | मुखर | मुखरौ | मुखराः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + स्
8.2.66ससजुषो रुः
राम + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
अव्यय
मा
मा
do not — the prohibitive particle, which does two things to the verb after it: it calls for the aorist, and it takes the aorist's augment away. Mallinātha carries it over without comment, which is what a commentator does with a construction every reader knows
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय
अव्यय
स्म
स्म
— an untranslatable particle that stands after मा and sharpens it. The rule that licenses it, स्मोत्तरे लङ् च, allows the imperfect as well as the aorist when स्म follows मा, so the pair is a fixed prohibition rather than two words. DCS reads च here, which the metre will not take: the twelfth syllable of the pāda has to be heavy and च is light
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय
√भू, class 1, लुङ्, parasmaipada, second person singular
भूः
printed भूर्विक्लवास्ताः
√भू
be — the aorist, second singular, with its augment gone. On its own the form would be अभूः; after मा the rule न माङ्योगे takes the अ away, and what is left is भूः. The same root stood at 1.33 as अभूत्, with the augment on, and the pair shows the rule at work in two verses six apart. DCS tags the form lun_unaug, which is exactly right, and `scripts/draft-analysis.ts` has no name for it and called it a present
aorist, लुङ्
A past with nothing claimed about it — neither how far off it was nor whether the speaker saw it, which is what separates it from the imperfect and the perfect. It takes the अ- in front and the secondary endings, but builds on the root rather than on the present stem: भवति gives अभवत् in the imperfect and अभूत् here.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
√भू · class 1 · लुङ्
भू
1.3.1भूवादयो धातवः
भू
3.2.110लुङ्
भू + लुँङ्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
भू + ल्
and, without changing the form,1.3.78
3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
भू + सिप्
and, without changing the form,1.3.3
1.3.9तस्य लोपः
भू + सि
and, without changing the form,3.4.113
3.1.43च्लि लुङि
भू + च्लिँ + सि
3.1.44च्लेः सिच्
भू + सिँच् + सि
2.4.77गातिस्थाघुपाभूभ्यः सिचः परस्मैपदेषु
भू + सि
3.4.100इतश्च
भू + स्
and, without changing the form,1.4.136.4.74
6.4.88भुवो वुग्लुङ्लिटोः
भू + वुँक् + स्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
भू + व् + स्
6.1.66लोपो व्योर्वलि
भू + स्
and, without changing the form,1.4.14
8.2.66ससजुषो रुः
भू + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्
भू + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
भूः
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
मा स्म भूः, “do not be,” is the stanza's grammar lesson: how Sanskrit forbids a thing. The prohibition particle मा does two things to the verb after it. It calls for the aorist — भूः, from √भू — and it strips the aorist of its augment: on its own the form would be अभूः, but under मा the rule न माङ्योगे takes the अ away, leaving भूः. And स्म, the particle after मा, sharpens the ban; the rule स्मोत्तरे लङ् च lets the imperfect stand there too. So three small words — मा, स्म, भूः — carry a single “don't,” aimed at the cloud: do not, going by, be loud with rain and thunder.
మా స్మ భూః, “అవకుము,” శ్లోకపు వ్యాకరణపాఠం: సంస్కృతం ఒక పనిని ఎట్లు నిషేధిస్తుందో. నిషేధపు అవ్యయం మా తర్వాతిక్రియకు రెండు చేస్తుంది. అద్యతనభూతాన్ని (లుఙ్) కోరుతుంది — భూః, √భూ నుంచి — దాని ఆగమాన్ని (అట్) తొలగిస్తుంది: ఒంటరిగా అభూః అయ్యేది, మా కింద న మాఙ్యోగే సూత్రం అ ను తీసేసి భూః ను మిగుల్చుతుంది. స్మ, మా తర్వాతి అవ్యయం, నిషేధాన్ని పదునుపెడుతుంది; స్మోత్తరే లఙ్ చ సూత్రం అక్కడ లఙ్ (అనద్యతనభూతం) కూడ నిలుపుతుంది. కావున మూడు చిన్నమాటలు — మా, స్మ, భూః — ఒక్క “వద్దు” ను మేఘంపైకి మోస్తాయి: పోతూ వానఉఱుములతో అల్లరిచేయవద్దు.
ā-stem feminine, प्रथमा बहुवचन nominative plural
विक्लवाः
printed भूर्विक्लवास्ताः
विक्लवा, the feminine of विक्लव
easily frightened — Mallinātha glosses भीरवः, timid, and the gloss is the reason for the whole prohibition: he sets it under कुतः, 'why?', and answers तास्तु विक्लवाः. विक्लव is वि + क्लव, a word for someone come apart — bewildered, flustered, at a loss — and 'timid' is the commentator narrowing it to what this stanza needs
ā-stem feminine — The commonest feminine class, formed from an a-stem by lengthening: कान्ता, कान्ते, कान्ताः. · ā-stem feminine, प्रथमा बहुवचन nominative plural
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | विक्लवा | विक्लवे | विक्लवाः |
| द्वितीया | विक्लवाम् | विक्लवे | विक्लवाः |
| तृतीया | विक्लवया | विक्लवाभ्याम् | विक्लवाभिः |
| चतुर्थी | विक्लवायै | विक्लवाभ्याम् | विक्लवाभ्यः |
| पञ्चमी | विक्लवायाः | विक्लवाभ्याम् | विक्लवाभ्यः |
| षष्ठी | विक्लवायाः | विक्लवयोः | विक्लवानाम् |
| सप्तमी | विक्लवायाम् | विक्लवयोः | विक्लवासु |
| सम्बोधन | विक्लवे | विक्लवे | विक्लवाः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
ā-stem feminine, प्रथमा बहुवचन nominative plural · the pattern रमा declines on
6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
रमास्
8.2.66ससजुषो रुः
रमारुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रमाः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
pronoun, प्रथमा बहुवचन nominative plural
ताः
printed भूर्विक्लवास्ताः
तद्
those women — the pronoun reaches back to योषिताम् in the first pāda, across the whole stanza, and turns the genitive into the subject of a sentence of its own. Mallinātha writes the noun back in when he glosses, ता योषितः, because in his prose the pronoun has too far to reach
pronoun
A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
pronoun, प्रथमा बहुवचन nominative plural · the pattern तद् declines on
7.2.102त्यदादीनामः
त+अ+अस्
6.1.97अतो गुणे
त+अस्
4.1.4अजाद्यतष्टाप्
त+टाप्+ अस्
6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
ता+ अस्
6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
तास्
8.2.66ससजुषो रुः
तारुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
ताः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
३अन्वयthe words in prose order
तत्र · नक्तम् · रमणवसतिम् · गच्छन्तीनाम् · योषिताम् · सूचिभेद्यैः · तमोभिः · रुद्धालोके · नरपतिपथे · कनकनिकषस्निग्धया · सौदामिन्या · उर्वीम् · दर्शय · तोयोत्सर्गस्तनितमुखरः · मा · स्म · भूः · ताः · विक्लवाः
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, whose commentary is written as anvaya; the last two words stand as his own separate sentence, set under his कुतः“tatrojjayinyāṃ naktaṃ rātrau ramaṇavasatiṃ … gacchatīnāṃ yoṣitām | … sūcibhirbhedyaiḥ … tamobhī ruddhāloke … narapatipanthe … tasyeva snigdhaṃ tejo yasyāstayā … tayorvīṃ mārgaṃ darśaya | kiṃca toyotsarga stanitābhyāṃ … mukharaḥ … mā sma bhūḥ | kutaḥ | tā yoṣito viklavā bhīravaḥ”
the dependency structure
दर्शय · क्रिया — show them; the causative imperative of √दृश्, ‘make somebody see’, with णिच्
उर्वीम् · कर्म — the ground, मार्गम्, the road; ‘the wide one’, a name for the earth built on उरु
सौदामिन्या · करण — by the lightning; सुदाम्नोऽद्रेरेकदिक् सौदामनी विद्युत्, the flash off the mountain Sudāman
कनकनिकषस्निग्धया · agreeing with सौदामिन्या — rich as the streak gold leaves on a touchstone, निकषोपलगतरेखेव स्निग्धा
योषिताम् · षष्ठी — the women, अभिसारिकाणाम्, those going to meet their lovers; whom the light is shown to
गच्छन्तीनाम् · agreeing with योषिताम् — going, on the road at the moment the cloud is asked to light it
रमणवसतिम् · कर्म / goal — toward the lover's house, प्रियभवनं प्रति; वसति keeps the night in it, ‘the place one stays’
नक्तम् · क्रियाविशेषण — by night, रात्रौ; an accusative doing an adverb's work
नरपतिपथे · अधिकरण — on the king's highway, राजमार्गे, the broad street through the middle of the city
रुद्धालोके · agreeing with नरपतिपथे — its light shut out, निरुद्धदृष्टिप्रसारे
तमोभिः · करण — by the darknesses; a plural for what has no plural in English, dark counted the way water is counted
सूचिभेद्यैः · agreeing with तमोभिः — thick enough to take a needle, सूचिभिर्भेद्यैः, अतिसान्द्रैः
तत्र · there — उज्जयिन्याम्, in Ujjayinī; the city has held the poem since 1.30
भूः · क्रिया — be; the aorist, second singular, its augment gone after मा, न माङ्योगे
मा · do not — the prohibitive that calls for the aorist and takes its augment away
स्म · — the particle standing after मा and sharpening it, licensed by स्मोत्तरे लङ् च
तोयोत्सर्गस्तनितमुखरः · predicate agreeing with the cloud — loud with rain and thunder, वृष्टिगर्जिताभ्यां शब्दायमानः
ताः · कर्ता — those women; the pronoun reaches back to योषिताम् across the stanza
विक्लवाः · predicate — easily frightened, भीरवः; the reason for the whole prohibition
uncheckedMallinātha’s Sañjīvinī for the anvaya and the reading; the Telugu drawn from Vedam Venkataraya Sastri’s Āndhra Meghasandeśam and the Bālānandinī
४भावार्थthe sense of the whole
There, when women go by night to their lovers' houses along the king's highway, where the dark is thick enough to take a needle and no light gets through — show them the ground by your lightning, rich as the streak gold leaves on a touchstone. But do not be loud with rain and thunder: they are easily frightened.
uncheckedthe reader's reading, following Mallinātha's gloss
There, when women go by night to their lovers' houses along the king's highway, where the dark is thick enough to take a needle and no light gets through — show them the ground by your lightning, rich as the streak gold leaves on a touchstone. But do not be loud with rain and thunder: they are easily frightened.
అక్కడ, స్త్రీలు రేయి రాజమార్గంవెంట ప్రియుల ఇళ్లకు పోయేవేళ — సూదిమొన దిగేటంత దట్టమై, ఏ వెలుగూ చొరని చీకటిలో — ఒరగల్లుపై బంగారు గీతవలె మెఱయు నీ మెఱుపుచేత వారికి నేలను చూపు. కానీ వాన ఉఱుములతో అల్లరిచేయకు: వారు తేలికగా బెదిరిపోతారు.
५अलंकारthe figure
No figure is named for this verse by the commentary this reading follows, so none is shown.