मेघदूतम् · कालिदास · 1.4
मेघदूतम् · कालिदास · 1.4
रामगिरि · the welcome
प्रत्यासन्ने नभसि दयिताजीवितालम्बनार्थी
जीमूतेन स्वकुशलमयीं हारयिष्यन् प्रवृत्तिम्
स प्रत्यग्रैः कुटजकुसुमैः कल्पितार्घाय तस्मै
प्रीतः प्रीतिप्रमुखवचनं स्वागतं व्याजहार
वृत्तविचारthe metre, syllable by syllable
pāda a
pāda b
pāda c
pāda d
सन्धिrecovering the words from the sound
स्वकुशलमयीम् + हारयिष्यन् → स्वकुशलमयीं
म् + ह्
8.3.23
सः + प्रत्यग्रैः → स
ः + प्
6.1.132
प्रीतिप्रमुखवचनम् + स्वागतम् → प्रीतिप्रमुखवचनं
म् + स्
8.3.23
स्वागतम् + व्याजहार → स्वागतं
म् + व्
8.3.23
दयिता + जीवित → दयिताजीवितालम्बनार्थी
आ + ज्
no rule named — the builder's table does not hold this change
जीवित + आलम्बन → दयिताजीवितालम्बनार्थी
अ + आ → आ · falls inside the syllable ता
6.1.101
आलम्बन + अर्थिन् → दयिताजीवितालम्बनार्थी
अ + अ → आ · falls inside the syllable ना
6.1.101
स्व + कुशल → स्वकुशलमयीम्
अ + क्
no rule named — the builder's table does not hold this change
कुशल + मयी → स्वकुशलमयीम्
अ + म्
no rule named — the builder's table does not hold this change
कुटज + कुसुम → कुटजकुसुमैः
अ + क्
no rule named — the builder's table does not hold this change
कल्पित + अर्घ → कल्पितार्घाय
अ + अ → आ · falls inside the syllable ता
6.1.101
प्रीति + प्रमुख → प्रीतिप्रमुखवचनम्
इ + प्
no rule named — the builder's table does not hold this change
प्रमुख + वचन → प्रीतिप्रमुखवचनम्
अ + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
Between words the joins are quiet: स्वागतम् + व्याजहार is printed स्वागतं व्याजहार, the final म् written as an anusvāra before the व्. The interesting joining is all inside the compounds, and inside हारयिष्यन् — the causative णिच् and the vṛddhi of √हृ to हार्.
పదాల మధ్య సంధులు నిశ్శబ్దం: స్వాగతమ్ + వ్యాజహార → స్వాగతం వ్యాజహార, వ్ ముందు పదాంత మ్ అనుస్వారంగా వ్రాయబడుతుంది. ముఖ్యమైన కలయిక అంతా సమాసాల్లోనూ, హారయిష్యన్ లోపలా — √హృ కు ణిచ్, హార్ గా వృద్ధి.
कारकwhat each case is doing
नभसि सप्तमी · locative — अधिकरण, the location
with प्रत्यासन्ने
जीमूतेन तृतीया · instrumental — करण, the instrument or cause
हारयिष्यन् प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
प्रवृत्तिम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
with स्वकुशलमयीम्
सः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
with दयिताजीवितालम्बनार्थी
प्रत्यग्रैः तृतीया · instrumental — करण, the instrument or cause
कुटजकुसुमैः तृतीया · instrumental — करण, the instrument or cause
तस्मै चतुर्थी · dative — सम्प्रदान, the recipient
with कल्पितार्घाय
प्रीतः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
स्वागतम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
with प्रीतिप्रमुखवचनम्
प्रकरणानुक्रमthe rules the verse uses, by section of the abridgement
हलन्त्यम् 1.3.3 · प्रकरण 1← प्रीतः; व्याजहार
a final consonant of the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a final consonant (हल्) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it, and drops by 1.3.9. So the personal ending तिप् contributes only ति, the प् marking it, and क्तवतु leaves क्तवत् with the उ nasalized and the last letter both gone. Final त्, स् and म् of a case or personal ending are exempt (1.3.4).
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అంత్యంగా ఉన్న హల్లు (హల్) ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది వస్తువును గుర్తించే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు, 1.3.9 చేత లోపిస్తుంది. కాబట్టి తిప్ నుండి తి మాత్రమే మిగులుతుంది, ప్ ఇత్తు. విభక్తి/తిఙ్ ప్రత్యయాల అంత్య త్, స్, మ్ మాత్రం ఇత్తు కావు (1.3.4). అనునాసిక అచ్చు ఇత్తు (1.3.2) కి జోడీ.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तस्य लोपः 1.3.9 · प्रकरण 1← प्रत्यासन्ने; प्रीतः; व्याजहार
an it-marker drops
What has been named an it-marker (इत्) is then elided (लोप). The tag has done its work — naming the suffix, and conditioning or blocking some operation — and leaves no sound behind. So the उ marked in सुँ, the ट् of टा, the ङ् of ङे ङसि ङस् ङि, and the प् of सुप् are all gone before the ending is attached.
ఇత్సంజ్ఞగా గుర్తించబడినది (इत्) తరువాత లోపిస్తుంది. ఆ గుర్తు తన పని ముగించుకుంది — ప్రత్యయానికి పేరుపెట్టడం, ఏదో కార్యాన్ని కలిగించడమో ఆపడమో — ఏ ధ్వనీ మిగలదు. सुँ లోని ఉ, टा లోని ట్, ङे ङसि ङस् ङि లోని ङ్, सुप् లోని ప్ అన్నీ ప్రత్యయం చేరేముందు పోతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुप्तिङन्तं पदम् 1.4.14 · प्रकरण 1← प्रत्यासन्ने; प्रीतः; व्याजहार
a form ending in a case ending (सुप्) or a verb ending (तिङ्) is a पद, a finished word
A form that ends in a nominal case ending — one of the twenty-one सुप् endings 4.1.2 lists — or in a verbal personal ending — one of the eighteen तिङ् endings — is named पद, a complete word. The name is what a great many rules wait on: the visarga rules, the final-consonant rules and the anusvāra rule all apply only "in a पद" or "at the end of a पद". So राम is not yet a पद, but राम + स् is; and चक्रे is a पद once the ending ए is on. Every word the poem carries reaches this name before its word-final changes can fire.
నామవాచక విభక్తి ప్రత్యయంతో — 4.1.2 చెప్పే ఇరవై ఒక్క సుప్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — లేదా క్రియా పురుష ప్రత్యయంతో — పద్దెనిమిది తిఙ్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — అంతమయ్యే రూపానికి పద సంజ్ఞ. ఈ సంజ్ఞ మీదే ఎన్నో సూత్రాలు ఆధారపడతాయి: విసర్గ సూత్రాలు, పదాంత హల్లు సూత్రాలు, అనుస్వార సూత్రం అన్నీ "పదంలో" లేదా "పదాంతంలో" మాత్రమే పనిచేస్తాయి. రామ ఇంకా పదం కాదు; రామ + స్ పదం; చక్రే ప్రత్యయం ఏ చేరాక పదం. కావ్యంలోని ప్రతి పదం తన పదాంత మార్పులకు ముందు ఈ సంజ్ఞను చేరుకుంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
भूवादयो धातवः 1.3.1 · प्रकरण 2← प्रत्यासन्ने; प्रीतः; व्याजहार
the words beginning with भू, listed in the Dhātupāṭha, are called धातु (roots)
The action-denoting words listed in the Dhātupāṭha — the root-list that opens with भू "to be" — are named धातु, roots. A धातु is the action-base from which every finite verb and every कृत् (primary derivative) form is built. It is the rule that stands at the head of every verb chain in the poem: चक्रे begins as the root डुकृञ्, जगाम as गम्, प्रमत्तः as मद्. Nothing is conjugated or turned into a participle until it first bears this name.
ధాతుపాఠంలో — భూ "ఉండటం" తో మొదలయ్యే ధాతువుల జాబితాలో — ఉన్న క్రియావాచక శబ్దాలకు ధాతు సంజ్ఞ. ధాతువు అంటే క్రియాధారం; దానినుండే ప్రతి తిఙంత క్రియా, ప్రతి కృదంత (ప్రాథమిక వ్యుత్పన్న) రూపం పుడతాయి. కావ్యంలోని ప్రతి క్రియా గొలుసుకు ఇది శిరస్సు: చక్రే డుకృఞ్ ధాతువుగా, జగామ గమ్ గా, ప్రమత్తః మద్ గా మొదలవుతాయి. ఈ సంజ్ఞ చేరకముందు ఏదీ రూపం దాల్చదు, కృదంతం కాదు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपदेशेऽजनुनासिक इत् 1.3.2 · प्रकरण 2← प्रत्यासन्ने; प्रीतः; व्याजहार
a nasalized vowel in the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a vowel pronounced with nasal resonance (anunāsika) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it. The उ of सुँ and of रुँ is such a vowel, so it is a marker and drops (by 1.3.9). This is why the nominative-singular ending सुँ contributes only स्, and रुँ leaves only र्.
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అనునాసికంగా ఉచ్చరించే అచ్చు ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది ఆ వస్తువుకు పేరుపెట్టే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు. सुँ, रुँ లోని ఉ అలాంటి అచ్చే; కాబట్టి అది ఇత్తు, లోపిస్తుంది (1.3.9). అందుకే ప్రథమైకవచన ప్రత్యయం సుँ నుండి స్ మాత్రమే, రుँ నుండి ర్ మాత్రమే మిగులుతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
प्रादयः 1.4.58 · प्रकरण 2← प्रत्यासन्ने; व्याजहार
प्र and the rest of the prefix list are called निपात (particles)
The words प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, नि, वि, उद् and the rest of the प्रादि list are named निपात — indeclinable particles. Joined to a root they are the upasargas, the verbal prefixes that turn or deepen its sense: प्र + मद् gives प्रमद् "be heedless, be carried away", the base of प्रमत्तः, and उद् + स्था gives उत्था "rise". Because the prefix is a particle held before the root, the corpus writes it into the word, and the derivation names this rule when it puts the prefix on.
ప్ర, పరా, అప, సమ్, అను, అవ, ని, వి, ఉద్ మొదలైన ప్రాది గణపు శబ్దాలకు నిపాత సంజ్ఞ — అవి అవ్యయాలు (వికారం లేని పదాలు). ధాతువుకు చేరినప్పుడు అవే ఉపసర్గలు, ధాతువు అర్థాన్ని తిప్పే లేదా లోతు చేసే క్రియా ఉపసర్గలు: ప్ర + మద్ → ప్రమద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం, పరవశం కావటం", ఇది ప్రమత్తః కు ఆధారం; ఉద్ + స్థా → ఉత్థా "లేవటం". ఉపసర్గ ధాతువు ముందు నిలిచే నిపాతం కావటాన కార్పస్ దాన్ని పదంలోనే రాస్తుంది, గొలుసు ఉపసర్గను చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपसर्गाः क्रियायोगे 1.4.59 · प्रकरण 2← प्रत्यासन्ने; व्याजहार
प्र and the rest, joined to a verb, are called उपसर्ग (preverbs)
The प्रादि particles (प्र, सम्, उद्, नि, वि and the rest, named निपात by the previous rule) are called उपसर्ग — "preverbs" — when they stand in construction with a verb (क्रियायोग, "joined to an action"). Away from a verb the same words keep only their निपात name; before a root they are the prefix that turns its sense. प्र before मद् "be heedless" gives the प्रमद् of प्रमत्तः, and उद् before पत् "fall, fly" gives the उत्पत् of उत्पत. The derivation names this rule where it sets the prefix on the root.
ప్రాది నిపాతాలు (ప్ర, సమ్, ఉద్, ని, వి మొదలైనవి — ముందటి సూత్రం వీటికి నిపాత సంజ్ఞ ఇచ్చింది) క్రియతో కలిసి నిలిచినప్పుడు (క్రియాయోగం) వాటికి ఉపసర్గ సంజ్ఞ. క్రియ లేకుంటే అవే శబ్దాలు కేవలం నిపాతాలుగా నిలుస్తాయి; ధాతువు ముందు నిలిస్తే అర్థాన్ని తిప్పే ఉపసర్గలు. మద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం" ముందు ప్ర → ప్రమత్తః లోని ప్రమద్; పత్ "పడటం, ఎగరటం" ముందు ఉద్ → ఉత్పత లోని ఉత్పత్. గొలుసు ఉపసర్గను ధాతువుకు చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
इको यणचि 6.1.77 · प्रकरण 2← प्रत्यासन्ने; व्याजहार
इक् becomes यण् before a dissimilar vowel
A simple vowel of the इक् set — इ उ ऋ ऌ — becomes the matching semivowel यण् — य् व् र् ल् — when a dissimilar vowel follows: इति + अत्र → इत्यत्र, मधु + अरि → मध्वरि, धातृ + अंशः → धात्रंशः. This is the commonest vowel sandhi, the point where two words or a stem and its ending run together.
ఇక్ (ఇ ఉ ఋ ఌ) అచ్చు, భిన్నమైన అచ్చు పరమైనప్పుడు దానికి సవర్ణమైన యణ్ (య్ వ్ ర్ ల్) అవుతుంది: ఇతి + అత్ర → ఇత్యత్ర, మధు + అరి → మధ్వరి, ధాతృ + అంశః → ధాత్రంశః. రెండు పదాలు గానీ, ప్రాతిపదిక-ప్రత్యయాలు గానీ కలిసే అత్యంత సామాన్య అచ్సంధి ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आद्गुणः 6.1.87 · प्रकरण 2← प्रत्यासन्ने; जीमूतेन
a followed by i/u/ṛ becomes the guṇa vowel e/o/ar
When a final अ or आ is followed by a simple vowel इ उ or ऋ, the two together become the corresponding guṇa vowel — ए, ओ, or अर् — as one sound, a single substitution for both. So राम + इन (from टा) gives the ए of रामेण, and पुण्य + उदक gives the ओ of पुण्योदक. It is the guṇa-sandhi a student meets first.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఇ ఉ ఋ (సామాన్య అచ్చు) వస్తే, రెండూ కలిసి గుణమవుతాయి — ఏ, ఓ, అర్ — ఒకే ధ్వనిగా (ఏకాదేశం). రామ + ఇన (టా నుండి) → రామేణ లోని ఏ; పుణ్య + ఉదక → పుణ్యోదక లోని ఓ. విద్యార్థి మొదట కలిసే గుణసంధి ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वृद्धिरेचि 6.1.88 · प्रकरण 2← प्रत्यग्रैः; कुटजकुसुमैः
a/ā followed by e/ai/o/au becomes the vṛddhi vowel ai/au
When a final अ or आ is followed by a vowel of the एच् set — ए, ऐ, ओ, औ — the two together become a single vṛddhi vowel, ऐ or औ. It overrides the guṇa rule: कृष्ण + एकत्वम् → कृष्णैकत्वम्, गङ्गा + ओघः → गङ्गौघः. This is the vṛddhi-sandhi.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఏచ్ వర్గపు అచ్చు — ఏ, ఐ, ఓ, ఔ — వస్తే, రెండూ కలిసి ఒకే వృద్ధ్యచ్చు (ఐ లేదా ఔ) అవుతాయి. ఇది గుణసూత్రాన్ని అపవదిస్తుంది: కృష్ణ + ఏకత్వమ్ → కృష్ణైకత్వమ్; గంగా + ఓఘః → గంగౌఘః. దీన్నే వృద్ధిసంధి అంటారు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अकः सवर्णे दीर्घः 6.1.101 · प्रकरण 2← जीवित + आलम्बन; आलम्बन + अर्थिन्; कल्पित + अर्घ
a simple vowel before a like vowel becomes the long one
When a simple vowel (अक्: अ इ उ ऋ ऌ) is followed by a vowel of the same class (savarṇa), the two become the single long vowel of that class — अ/आ + अ/आ → आ, इ/ई + इ/ई → ई, and so on. So स्व + अधिकार → स्वाधिकार. This is dīrgha-sandhi.
అక్ (అ ఇ ఉ ఋ ఌ) తరువాత దానికి సవర్ణమైన అచ్చు వస్తే, రెండూ కలిసి ఆ వర్గపు దీర్ఘమవుతాయి — అ/ఆ + అ/ఆ → ఆ, ఇ/ఈ + ఇ/ఈ → ఈ, ఇలా. స్వ + అధికార → స్వాధికార. ఇది దీర్ఘసంధి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
संयोगान्तस्य लोपः 8.2.23 · प्रकरण 2← हारयिष्यन्
a word-final conjunct loses its last consonant
A word-final conjunct loses its last consonant. When a strong stem like भवान्त् stands at the end of a pada, the final त् of the न्त् cluster drops, giving भवान्. It is the rule that trims a final cluster down to one consonant.
పదాంత సంయుక్తాక్షరం తన చివరి హల్లును కోల్పోతుంది. భవాన్త్ వంటి బలమైన శబ్దం పదాంతమైనప్పుడు న్త్ సంయుక్తపు చివరి త్ లోపించి భవాన్ వస్తుంది. పదాంత సంయుక్తాన్ని ఒకే హల్లుకు తగ్గించే సూత్రమిది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8.3.15 · प्रकरण 3← सः; प्रत्यग्रैः; कुटजकुसुमैः; प्रीतः
र् becomes visarga before a खर् consonant or at a pause
A रेफ (र्) at the end of a word becomes visarga (ः) before a खर् consonant — the voiceless stops and the sibilants — or at a pause (avasāna). It is the last step of every nominative singular: यक्ष + र् becomes यक्षः. The visarga of भर्तुः is the same thing, the र् that came with the ṛ-stem's ending surfacing before the pause.
పదాంతంలోని రేఫ (ర్) ఖర్ హల్లు ముందు — అఘోష స్పర్శలు, ఊష్మలు — గాని, విరామం (అవసానం) దగ్గర గాని విసర్గ (ః) అవుతుంది. ప్రతి ప్రథమా ఏకవచనపు చివరి మెట్టు ఇదే: యక్ష + ర్ → యక్షః. భర్తుః లోని విసర్గ కూడా ఋకారాంత శబ్దపు ర్ ఇలాగే విరామం ముందు పైకి రావడమే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
मोऽनुस्वारः 8.3.23 · प्रकरण 3← स्वकुशलमयीम् + हारयिष्यन्; प्रीतिप्रमुखवचनम् + स्वागतम्; स्वागतम् + व्याजहार
a word-final म् becomes anusvāra before a consonant
A म् at the end of a word becomes anusvāra — the nasal dot ं — when a consonant follows: हरिम् + वन्दे → हरिं वन्दे "I praise Hari". The accusative singular in -म् and every word-final म् before a consonant is written this way; before a vowel or at a pause the म् itself stays. This is why the chain-check reads a final ं and a final म् as the same sound: they are one म्, shown one way or the other by what follows.
పదాంతంలోని మ్, హల్లు ముందు అనుస్వారం — ం అనే నాసిక బిందువు — గా మారుతుంది: హరిమ్ + వన్దే → హరిం వన్దే "హరిని నమస్కరిస్తాను". మ్-అంత ద్వితీయా ఏకవచనం, హల్లు ముందు వచ్చే ప్రతి పదాంత మ్ ఇలాగే రాయబడతాయి; అచ్చు ముందు గానీ విరామంలో గానీ మ్ అలాగే నిలుస్తుంది. అందుకే గొలుసు-పరీక్ష పదాంత ం ను, పదాంత మ్ ను ఒకే ధ్వనిగా చదువుతుంది: అవి ఒకే మ్, తరువాత వచ్చేదాన్ని బట్టి ఒక్కో రూపంలో చూపబడతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनञ्समासे हलि 6.1.132 · प्रकरण 4← सः + प्रत्यग्रैः
ससजुषो रुः 8.2.66 · प्रकरण 4← सः; प्रत्यग्रैः; कुटजकुसुमैः; प्रीतः
a word-final स् becomes रु
The स् at the end of a word — and the word सजुष् — is replaced by रु. The उ of रु is only a marker and drops, so what is left is र्. This is why यक्ष + स् becomes यक्ष + र्, which then turns to visarga at a pause by 8.3.15: the visarga of every nominative singular is a buried स्. It also explains यक्षः + चक्रे → यक्षश्चक्रे — the स् resurfaces before च and becomes श्.
పదాంతంలోని స్ (మరియు సజుష్ శబ్దపు స్) రుగా మారుతుంది. 'రు'లోని ఉ కేవలం ఇత్సంజ్ఞ, అది లోపించి ర్ మాత్రమే మిగులుతుంది. కాబట్టి యక్ష + స్ → యక్ష + ర్; ఆ ర్ విరామం ముందు విసర్గ అవుతుంది (8.3.15). అందుకే ప్రతి ప్రథమా ఏకవచన విసర్గ దాగిన స్; యక్షః + చక్రే లో ఆ స్ మళ్లీ పైకి వచ్చి చకారం ముందు శ్ అవుతుంది — యక్షశ్చక్రే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुडनपुंसकस्य 1.1.43 · प्रकरण 5← प्रत्यासन्ने; प्रीतः; व्याजहार
the सुट् endings of a non-neuter stem are called सर्वनामस्थान
For a stem that is not neuter (अनपुंसक), the endings of the सुट् set — सु, औ, जस् (nominative singular, dual, plural) and अम्, औट् (accusative singular, dual) — are termed सर्वनामस्थान. This name marks the "strong" cases, where a stem shows its fullest form: it is before a सर्वनामस्थान that नुम् is inserted, a vowel lengthens, and the like. प्रमत्तः "heedless" is प्रमत्त + सु, a nominative singular, so its सु is a सर्वनामस्थान.
నపుంసకం కాని (అనపుంసక) స్టెముకు, సుట్ గణపు ప్రత్యయాలు — సు, ఔ, జస్ (ప్రథమా ఏక, ద్వి, బహువచనం) మరియు అమ్, ఔట్ (ద్వితీయా ఏక, ద్వివచనం) — సర్వనామస్థాన సంజ్ఞ పొందుతాయి. ఈ సంజ్ఞ "బలమైన" విభక్తులను గుర్తిస్తుంది, అక్కడ స్టెము తన పూర్ణ రూపాన్ని చూపుతుంది: సర్వనామస్థానం ముందే నుమ్ చేరిక, స్వరదీర్ఘీకరణం మొదలైనవి జరుగుతాయి. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త" = ప్రమత్త + సు, ప్రథమా ఏకవచనం, కాబట్టి దాని సు సర్వనామస్థానం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् 1.2.45 · प्रकरण 5← प्रत्यासन्ने; व्याजहार
a meaningful form that is neither a root nor an affix is a प्रातिपदिक (nominal base)
A form that carries meaning (अर्थवत्) and is neither a धातु (a verb root) nor a प्रत्यय (an affix) is termed प्रातिपदिक — a nominal base, the stem to which case endings are then added. This is the general definition; forms ending in a कृत् or a तद्धित affix and compounds are brought under the same name by the next rule (1.2.46). So a plain stem like मेघ "cloud" is a प्रातिपदिक on its own, while a कृत् form such as प्रमत्त reaches the name through that extension. The प्रातिपदिक is what takes the सुप् case endings.
అర్థవంతమైన (అర్థవత్), ధాతువు కాని, ప్రత్యయం కాని రూపానికి ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ — నామపదపు మూలం (స్టెమ్), దీనికే విభక్తి ప్రత్యయాలు చేరతాయి. ఇది సాధారణ నిర్వచనం; కృత్, తద్ధిత ప్రత్యయాంత రూపాలను, సమాసాలను తర్వాతి సూత్రం (1.2.46) అదే సంజ్ఞకు తెస్తుంది. కాబట్టి మేఘ "మేఘం" వంటి సాదా మూలం తనంతట తానే ప్రాతిపదికం, ప్రమత్త వంటి కృదంతం ఆ విస్తరణ వల్ల ఈ సంజ్ఞను పొందుతుంది. ప్రాతిపదికమే సుప్ విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कृत्तद्धितसमासाश्च 1.2.46 · प्रकरण 5← प्रत्यासन्ने; प्रीतः
forms ending in a कृत् or तद्धित affix, and compounds, are प्रातिपदिक too
Forms ending in a कृत् affix (a primary affix that makes a word straight from a root, like क्त in मत्त), in a तद्धित affix (a secondary affix on a noun), and समास (compounds) are also termed प्रातिपदिक — a nominal base. This extends the previous rule's definition. It is why a कृत् form such as प्रमत्त "heedless" (प्र + मद् + क्त) is itself a stem and takes case endings like any noun, and why the indeclinables श्रुत्वा "having heard" and आलिङ्ग्य "having embraced" count as nominal bases before their further treatment.
కృత్ ప్రత్యయాంత (ధాతువు నుండి నేరుగా పదం చేసే ప్రాథమిక ప్రత్యయం, మత్త లోని క్త వంటిది), తద్ధిత ప్రత్యయాంత (నామంపై గౌణ ప్రత్యయం), సమాస — వీటికి కూడా ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ, నామపదపు మూలం. ఇది ముందటి సూత్రపు నిర్వచనాన్ని విస్తరిస్తుంది. అందుకే ప్రమత్త "అజాగ్రత్త" (ప్ర + మద్ + క్త) వంటి కృదంతం తానే స్టెమ్ అయి, ఏ నామంవలెనే విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది; శ్రుత్వా "విని", ఆలింగ్య "కౌగిలించి" వంటి అవ్యయాలు కూడా తదుపరి వ్యవహారం ముందు నామపద మూలాలుగా లెక్క.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
चुटू 1.3.7 · प्रकरण 5← व्याजहार
an affix’s initial palatal or cerebral is a marker
An initial palatal (चु — च छ ज झ ञ) or cerebral (टु — ट ठ ड ढ ण) of an affix is an इत्, a marker: not part of the affix but a tag on it, and it drops. So the ट of the instrumental टा and the ठ, ढ that open other affixes are only labels, gone before the affix is added. It is one of the rules that tell a bare affix from its markers.
ప్రత్యయం మొదట ఉన్న చు (చ ఛ జ ఝ ఞ) గాని టు (ట ఠ డ ఢ ణ) గాని ఇత్తు — అంటే ప్రత్యయంలో భాగం కాక దానిపై గుర్తు మాత్రమే; అది లోపిస్తుంది. అందుకే తృతీయ ప్రత్యయమైన టా లోని ట కేవలం గుర్తు, ప్రత్యయం చేరకముందే పోతుంది. బరి ప్రత్యయాన్ని దాని గుర్తులనుండి వేరుచేసే సూత్రాల్లో ఇది ఒకటి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लशक्वतद्धिते 1.3.8 · प्रकरण 5← प्रत्यासन्ने; प्रीतः
an affix’s initial ल्, श् or velar is a marker
In an affix that is not a taddhita (a secondary nominal affix), an initial ल्, श्, or velar (क ख ग घ ङ) is an इत्, a marker, and drops. This is why the present-participle affix शतृ adds only अत् — its श् is a tag — and why the tense-name लट् contributes no ल्.
తద్ధితం కాని ప్రత్యయం మొదట ఉన్న ల్, శ్, కవర్గం (క ఖ గ ఘ ఙ) ఇత్తులు, లోపిస్తాయి. అందుకే వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయమైన శతృ కేవలం అత్ ను చేరుస్తుంది — దాని శ్ ఒక గుర్తే — మరియు లట్ లకారంలోని ల్ ఏమీ మిగల్చదు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् 1.4.13 · प्रकरण 5← प्रत्यासन्ने; प्रीतः; व्याजहार
the base an affix is added to is called अङ्ग (stem) while the affix stands
Whatever an affix is prescribed after — taken with everything from that point on — is named अङ्ग, the stem, for as long as that affix is present. The name matters because a great many rules operate "on the अङ्ग": the guṇa and vṛddhi changes, the lengthenings, the augments all target the अङ्ग before its ending. So राम is the अङ्ग before a case ending, and चकृ the अङ्ग before a perfect ending — and it is on that अङ्ग that the vowel is strengthened to चकार.
ఒక ప్రత్యయం దేని తరువాత విధించబడుతుందో అది — అక్కడి నుండి ముందంతటితో సహా — ఆ ప్రత్యయం ఉన్నంత వరకు అఙ్గ, అంటే ప్రకృతి (కాండం), అని పిలవబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం, ఎందుకంటే ఎన్నో సూత్రాలు "అఙ్గం మీద" పనిచేస్తాయి: గుణ-వృద్ధి మార్పులు, దీర్ఘీకరణలు, ఆగమాలు అన్నీ ప్రత్యయం ముందు అఙ్గాన్నే లక్ష్యంగా చేసుకుంటాయి. కాబట్టి విభక్తి ముందు రామ అఙ్గం; పరోక్ష ప్రత్యయం ముందు చకృ అఙ్గం — ఆ అఙ్గం మీదే అచ్చు బలపడి చకార అవుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वादिष्वसर्वनामस्थाने 1.4.17 · प्रकरण 5← प्रत्यासन्ने; व्याजहार
before the case endings that are not सर्वनामस्थान — the domain for the भ and पद names
This rule opens the domain in which the भ and पद names are given: "before the सु and the rest of the case endings (the सुप्) that are not सर्वनामस्थान". The weak endings — the genitive, dative, locative and their kin — fall here, as against the strong सर्वनामस्थान endings. Within this domain the following rules decide whether the stem is called भ or पद. गतानाम् "of those gone" is गत + आम्, a genitive plural, an ending that is not सर्वनामस्थान and so within the domain.
ఈ సూత్రం భ, పద సంజ్ఞలు ఇచ్చే క్షేత్రాన్ని తెరుస్తుంది: "సర్వనామస్థానం కాని సు మొదలైన విభక్తి ప్రత్యయాల (సుప్) ముందు". బలమైన సర్వనామస్థాన ప్రత్యయాలకు ఎదురుగా, షష్ఠీ, చతుర్థీ, సప్తమీ మొదలైన బలహీన విభక్తులు ఇక్కడ వస్తాయి. ఈ క్షేత్రంలో తర్వాతి సూత్రాలు స్టెము భ యా పద అని నిర్ణయిస్తాయి. గతానామ్ "వెళ్ళినవారి" = గత + ఆమ్, షష్ఠీ బహువచనం, సర్వనామస్థానం కాని ప్రత్యయమై ఈ క్షేత్రంలోనిది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यचि भम् 1.4.18 · प्रकरण 5← प्रत्यासन्ने
before an ending beginning with य् or a vowel, the stem is called भ
Within the domain the previous rule opened, before an ending that begins with a य् or with any vowel (यच् = य् together with the अच् vowels), the stem is termed भ. The भ name triggers the internal-sandhi rules that reshape a stem before such a weak ending. वन्द्य before ऐस् — the instrumental plural, which begins with the vowel ऐ — is a भ, on the way to वन्द्यैः "with the venerable ones".
ముందటి సూత్రం తెరిచిన క్షేత్రంలో, య్ తో గానీ ఏదైనా అచ్ (స్వరం) తో గానీ మొదలయ్యే ప్రత్యయం ముందు (యచ్ = య్ మరియు అచ్ స్వరాలు కలిపి) స్టెముకు భ సంజ్ఞ. భ సంజ్ఞ, అట్టి బలహీన ప్రత్యయం ముందు స్టెమును మార్చే అంతస్సంధి నియమాలను నడిపిస్తుంది. వంద్య, ఐస్ ముందు — తృతీయా బహువచనం, ఐ అనే స్వరంతో మొదలయ్యేది — భ, వంద్యైః "వందనీయులతో" వైపు దారిలో.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
गतिश्च 1.4.60 · प्रकरण 5← प्रत्यासन्ने; व्याजहार
the same prefixes, joined to a verb, are also called गति
The same प्रादि words, joined to a verb, are termed गति ("gati") as well, beside their उपसर्ग name. The गति name is what lets a prefix compound with a following क्त्वा form into a single ल्यप् word: नि + अस् + क्त्वा becomes न्यस्य "having laid down", and उप + भुज् + क्त्वा becomes उपभुज्य "having enjoyed". The derivation names this rule where the prefix earns its गति standing.
అవే ప్రాది శబ్దాలు క్రియతో కలిస్తే, ఉపసర్గ సంజ్ఞతో పాటు, గతి సంజ్ఞ కూడా పొందుతాయి. గతి సంజ్ఞే ఉపసర్గను తర్వాతి క్త్వా-రూపంతో ఒక్క ల్యప్ పదంగా సమాసం చేయనిస్తుంది: ని + అస్ + క్త్వా → న్యస్య "ఉంచి", ఉప + భుజ్ + క్త్వా → ఉపభుజ్య "అనుభవించి". ఉపసర్గ తన గతిత్వాన్ని పొందేచోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप् 4.1.2 · प्रकरण 5← प्रत्यासन्ने; प्रीतः
the twenty-one nominal case endings (सुप्), three to a case
This one long sūtra names, in a single run, all twenty-one nominal endings — three for each of the seven cases: सु औ जस् (nominative), अम् औट् शस् (accusative), टा भ्याम् भिस् (instrumental), ङे भ्याम् भ्यस् (dative), ङसि भ्याम् भ्यस् (ablative), ङस् ओस् आम् (genitive), ङि ओस् सुप् (locative). Every declined noun in the poem takes one of these; they are the endings 1.4.14 counts as सुप्. The set's name सुप् is the pratyāhāra formed from its first sound स and its last सुप्.
ఈ ఒక్క పొడవాటి సూత్రం ఇరవై ఒక్క నామవాచక ప్రత్యయాలను ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది — ఏడు విభక్తులకు మూడేసి: సు ఔ జస్ (ప్రథమా), అమ్ ఔట్ శస్ (ద్వితీయా), టా భ్యామ్ భిస్ (తృతీయా), ఙే భ్యామ్ భ్యస్ (చతుర్థీ), ఙసి భ్యామ్ భ్యస్ (పఞ్చమీ), ఙస్ ఓస్ ఆమ్ (షష్ఠీ), ఙి ఓస్ సుప్ (సప్తమీ). కావ్యంలోని ప్రతి విభక్తి పదం వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది; 1.4.14 వీటినే సుప్ గా లెక్కిస్తుంది. ఈ గణపు పేరు 'సుప్' — మొదటి ధ్వని స, చివరి సుప్ లతో ఏర్పడిన ప్రత్యాహారం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् 6.1.68 · प्रकरण 5← दयिताजीवितालम्बनार्थी; हारयिष्यन्
after a consonant or a long ई/आ feminine, a bare-consonant सु/ति/सि drops
The nominative-singular सु — and the verb endings ति सि — when it would be left as a single consonant (apṛkta), is elided after a stem ending in a consonant (हल्), or after the long feminine stems in ई (ङी) or आ (आप्). So a consonant-stem masculine like राजन् loses the स् of सु. It is why महिमन्, आत्मन्, राजन् show no visible ending in the nominative singular.
ఒకే హల్లుగా మిగిలే సు (ప్రథమైకవచనం; ధాతువుల్లో తి సి), హల్లంతం తరువాత, లేదా దీర్ఘ స్త్రీలింగ ఈ (ఙీ)/ఆ (ఆప్) తరువాత లోపిస్తుంది. రాజన్ వంటి హలంత పుంలింగం సు లోని స్ ను కోల్పోతుంది. మహిమన్, ఆత్మన్, రాజన్ లకు ప్రథమైకవచనంలో ప్రత్యయం కనిపించకపోవడానికి కారణం ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अमि पूर्वः 6.1.107 · प्रकरण 5← स्वकुशलमयीम्; प्रवृत्तिम्; प्रीतिप्रमुखवचनम्; स्वागतम्
before the accusative-singular अम्, the stem vowel alone remains
When the accusative-singular ending अम् follows a word ending in अक् (a short a i u …), the single substitute for stem-vowel + अ is the pūrva, the earlier, vowel — the stem vowel wins. So हरि + अम् → हरिम्, गुरु + अम् → गुरुम्, राम + अम् → रामम्. One rule for the accusative singular of every vowel stem.
అక్కు (హ్రస్వ అ ఇ ఉ…) తరువాత అమ్ (ద్వితీయైకవచనం) పరమైతే, ప్రాతిపదిక అచ్చుకూ అ కూ ఏకాదేశం పూర్వరూపం — ప్రాతిపదిక అచ్చు నిలుస్తుంది. హరి + అమ్ → హరిమ్, గురు + అమ్ → గురుమ్, రామ + అమ్ → రామమ్. అచ్చంత శబ్దాల ద్వితీయైకవచనానికి ఒకే సూత్రం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो भिस ऐस् 7.1.9 · प्रकरण 5← प्रत्यग्रैः; कुटजकुसुमैः
after an a-stem, the instrumental plural भिस् becomes ऐस्
After an अ-stem, the instrumental-plural ending भिस् becomes ऐस्. रामैः, वृक्षैः — the -ऐः that marks “by the many”. Only a-stems do this; other stems keep भिः (हरिभिः).
అకారాంతం తరువాత తృతీయా బహువచన ప్రత్యయం భిస్ ఐస్ అవుతుంది. రామైః, వృక్షైః — “పలువురిచేత” అని తెలిపే -ఐః. ఇది అకారాంతాలకే; మిగతా శబ్దాలు భిః నిలుపుకుంటాయి (హరిభిః).
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
टाङसिङसामिनात्स्याः 7.1.12 · प्रकरण 5← जीमूतेन
after an a-stem, टा/ङसि/ङस् become इन/आत्/स्य
After a stem in अ, the instrumental-singular टा becomes इन, the ablative-singular ङसि becomes आत्, and the genitive-singular ङस् becomes स्य. So राम + टा → राम + इन → रामेण (with guṇa), राम + ङसि → रामात्, राम + ङस् → रामस्य. Three of the a-stem singular endings are set by this one rule.
అకారాంత శబ్దం తరువాత తృతీయైకవచనం టా → ఇన, పంచమీ ఙసి → ఆత్, షష్ఠీ ఙస్ → స్య. రామ + టా → రామ + ఇన → రామేణ (గుణంతో), రామ + ఙసి → రామాత్, రామ + ఙస్ → రామస్య. అకారాంత ఏకవచన ప్రత్యయాల్లో మూడు ఈ ఒక్క సూత్రంతోనే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ङेर्यः 7.1.13 · प्रकरण 5← कल्पितार्घाय
after an a-stem, the dative singular ending becomes य — the -आय dative
After an अ-stem, the dative-singular ending ङे becomes य. With the stem’s अ then lengthened before it (7.3.102), राम gives रामाय, “to Rāma”. It is the source of the familiar -आय dative.
అకారాంతం తరువాత చతుర్థ్యేకవచన ప్రత్యయం ఙే య అవుతుంది. తరువాత శబ్దపు అ దీర్ఘమై (7.3.102), రామ → రామాయ — “రామునికి”. తెలిసిన -ఆయ చతుర్థికి మూలమిదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सर्वनाम्नः स्मै 7.1.14 · प्रकरण 5← तस्मै
after an a-stem pronoun, the dative singular becomes स्मै
After an अ-stem pronoun (a sarvanāman word — सर्व, तद्, यद् …), the dative-singular ङे becomes स्मै. सर्वस्मै, तस्मै, “to that one”. Where a noun takes -आय, a pronoun takes -स्मै.
అకారాంత సర్వనామం (సర్వాది శబ్దం — సర్వ, తద్, యద్ …) తరువాత చతుర్థ్యేకవచనం ఙే స్మై అవుతుంది. సర్వస్మై, తస్మై — “ఆ యొక్కదానికి”. నామం -ఆయ తీసుకుంటే సర్వనామం -స్మై తీసుకుంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
त्यदादीनामः 7.2.102 · प्रकरण 5← सः; तस्मै
a त्यदादि pronoun’s final becomes अ before an ending
The final sound of a त्यदादि pronoun — तद्, यद्, एतद्, इदम् and their group — becomes अ before a case-ending. तद् → त, which then goes on to सः, तम्, ते. It is the step that turns the stem into the shape the endings attach to.
త్యదాది సర్వనామం — తద్, యద్, ఏతద్, ఇదమ్ మొదలైన గణం — దాని అంత్యవర్ణం విభక్తి ముందు అ అవుతుంది. తద్ → త, అటుపైన సః, తమ్, తే అవుతుంది. ప్రత్యయాలు చేరే రూపంలోకి శబ్దాన్ని మార్చే మెట్టు ఇది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अचो ञ्णिति 7.2.115 · प्रकरण 5← व्याजहार
a vowel-final stem takes vṛddhi before an affix marked ञ् or ण्
A stem ending in a vowel (अच्) takes vṛddhi — its final vowel goes to the strongest grade, आ, ऐ or औ — before an affix that carries the marker ञ् or ण् (a ñit or ṇit affix). So the perfect ending णल्, which is ṇit, raises कृ to चकार "he did", and the kṛt and taddhita affixes tagged the same way lift a stem in the same way (सखि → सखायौ). It is the principal rule that strengthens a vowel-final stem to vṛddhi.
అచ్-అంత (అచ్చుతో అంతమయ్యే) అఙ్గం, ఞ్ లేదా ణ్ ఇత్ గల ప్రత్యయం (ఞిత్/ణిత్) ముందు వృద్ధి పొందుతుంది — దాని అంత్య అచ్చు బలమైన మెట్టుకు, ఆ ఐ ఔ కు, ఎక్కుతుంది. పరోక్ష ప్రత్యయం ణల్ ణిత్ కావటాన కృ ను చకార "చేశాడు" గా ఎత్తుతుంది; అదే గుర్తు గల కృత్, తద్ధిత ప్రత్యయాలూ అఙ్గాన్ని అలాగే ఎత్తుతాయి (సఖి → సఖాయౌ). అచ్-అంత అఙ్గాన్ని వృద్ధికి తీసుకెళ్ళే ప్రధాన సూత్రం ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुपि च 7.3.102 · प्रकरण 5← कल्पितार्घाय
an a-stem lengthens before a यञ्-initial case-ending
An अ-stem’s final अ lengthens before a case-ending that begins with a यञ् consonant (य् व् र् ल् and the nasals). रामाभ्याम्, and with the dative य it makes रामाय. It is the lengthening behind the many -आ- forms of an a-stem’s oblique cases.
అకారాంతపు అ, యఞ్ హల్లుతో (య్ వ్ ర్ ల్, అనునాసికాలు) మొదలయ్యే విభక్తి ప్రత్యయం ముందు దీర్ఘమవుతుంది. రామాభ్యామ్; చతుర్థి య తో కలిసి రామాయ. అకారాంతపు పరోక్ష విభక్తుల్లోని -ఆ- రూపాలకు ఈ దీర్ఘమే మూలం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य 8.2.7 · प्रकरण 5← दयिताजीवितालम्बनार्थी
a stem-final न् drops at the end of a word
The न् at the end of a prātipadika (a stem) is elided when it stands at the end of a fully formed word (pada). So राजन् (nom. sg., once सु has gone) → राजा, आत्मन् → आत्मा, महिमन् → महिमा. What is left of the -an nouns in the nominative singular is a bare long आ.
ప్రాతిపదికాంతంలోని న్, అది పదాంతంలో నిలిస్తే లోపిస్తుంది. రాజన్ (సు పోయాక) → రాజా, ఆత్మన్ → ఆత్మా, మహిమన్ → మహిమా. అన్-అంత శబ్దాల ప్రథమైకవచనంలో మిగిలేది కేవలం దీర్ఘ ఆ.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि 8.4.2 · प्रकरण 5← जीमूतेन
न becomes ण after र्/ष् even across intervening अट्, क-/प-class, आङ् or नुम् (ṇatva)
A न् becomes the retroflex ण् after a र् or ष् in the same word — and it still does when the vowels and semivowels of अट् (अ इ उ …, ह य व र), the velars, the labials, आङ्, or the augment नुम् stand in between. This is ṇatva. So राम + इन → रामेण, the र् reaching the न across ए; but शाप, with no र् or ष्, keeps its न (शापेन).
ఒకే పదంలో ర్ లేదా ష్ తరువాత న్ మూర్ధన్య ణ్ అవుతుంది — మధ్యలో అట్ (అచ్చులు, హ య వ ర), కవర్గం, పవర్గం, ఆఙ్, నుమ్ ఉన్నా అవుతుంది. ఇదే ణత్వం. రామ + ఇన → రామేణ, ర్ ఏ ను దాటి న ను చేరుతుంది; కానీ శాప లో ర గానీ ష గానీ లేదు, న నిలుస్తుంది (శాపేన).
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतोऽम् 7.1.24 · प्रकरण 7← प्रीतिप्रमुखवचनम्; स्वागतम्
after a short-अ neuter, the nom./acc. singular become अम्
After a short-अ neuter stem, the nominative and accusative singular endings both become अम्. ज्ञानम्, फलम्, वचनम् — the -अम् that a neuter a-stem shows for both “it” and “it (as object)”.
హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దం తరువాత ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు రెండూ అమ్ అవుతాయి. జ్ఞానమ్, ఫలమ్, వచనమ్ — నపుంసక అకారాంతం కర్తగానూ కర్మగానూ చూపే -అమ్ ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उभे अभ्यस्तम् 6.1.5 · प्रकरण 8← व्याजहार
the reduplicating syllable and the root together are called अभ्यस्त
In a reduplicated form both members together — the reduplicating syllable (अभ्यास) and the root it stands before — are termed अभ्यस्त, "the reduplicated whole". The perfect (लिट्) reduplicates the root, so चक्रे "he made" (from कृ, reduplicated as च-कृ) is an अभ्यस्त, and the rules that speak of an अभ्यस्त reach both its syllables at once.
ద్విరుక్త రూపంలో రెండు భాగాలు కలిపి — అభ్యాసం (ద్విరుక్తి అక్షరం) మరియు అది ముందుండే ధాతువు — అభ్యస్త సంజ్ఞ, "ద్విరుక్త మొత్తం". లిట్ (పరోక్ష భూతం) ధాతువును ద్విరుక్తం చేస్తుంది, కాబట్టి చక్రే "చేసెను" (కృ నుండి, ద్విరుక్తమై చ-కృ) అభ్యస్తం, అభ్యస్తాన్ని పేర్కొనే నియమాలు దాని రెండు అక్షరాలను ఒక్కసారే చేరుకుంటాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
धात्वादेः षः सः 6.1.64 · प्रकरण 8← प्रत्यासन्ने
an initial ष् of a root is replaced by स्
A root taught in the Dhātupāṭha with an initial ष् (a retroflex s) is really pronounced with स् (a plain dental s); the ष् is only a teaching label, and this rule turns it back to स् before the root is used. So सद् "to sit" is listed as षद्, and सिच् "to sprinkle" as षिच्, and here they become सद् and सिच् again. In the poem आसन्ने "near at hand" walks out of षद्, and सिञ्चन् "sprinkling" out of षिच्, each shedding the taught ष् at its very first step.
ధాతుపాఠంలో మొదట ష్ (మూర్ధన్య స) తో బోధించబడిన ధాతువు నిజానికి స్ (దంత్య స) తోనే పలుకబడుతుంది; ఆ ష్ కేవలం బోధన కోసం పెట్టిన గుర్తు, దాన్ని ఈ సూత్రం ధాతువు వాడకంలోకి రాకముందే స్ గా మారుస్తుంది. అలా సద్ "కూర్చొనుట" షద్ గా, సిచ్ "చిలకరించుట" షిచ్ గా జాబితాలో ఉంటాయి; ఇక్కడ అవి తిరిగి సద్, సిచ్ అవుతాయి. కావ్యంలో ఆసన్నే "దగ్గరగా" షద్ నుండి, సిఞ్చన్ "చిలకరిస్తూ" షిచ్ నుండి నడుస్తాయి — ప్రతిదీ తన మొదటి మెట్టులోనే బోధిత ష్ ను వదిలేస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो गुणे 6.1.97 · प्रकरण 8← सः; तस्मै
a non-final अ before a guṇa vowel merges forward (para-rūpa)
When a non-final short अ is followed by a guṇa vowel (अ, ए, ओ), the single substitute is the later vowel alone — para-rūpa, the second stands — not a guṇa of the two. It keeps a stem-final अ from doubling with an affix that opens on such a vowel, so only the affix’s vowel is heard.
అంత్యం కాని హ్రస్వ అ తరువాత గుణాచ్చు (అ, ఏ, ఓ) వస్తే, రెండింటి స్థానంలో పరమైన అచ్చు ఒక్కటే మిగులుతుంది — పరరూపం, రెండవది నిలుస్తుంది — గుణం కాదు. అలా అకారాంత శబ్దం అటువంటి అచ్చుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయంతో కలిసినప్పుడు ప్రత్యయపు అచ్చు మాత్రమే వినబడుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सौ च 6.4.13 · प्रकरण 8← दयिताजीवितालम्बनार्थी
the penult of इन्-stems lengthens before the nom. singular सु
Before the nominative-singular ending सु (when not vocative), the penultimate vowel of stems in इन् and the like is lengthened. दण्डिन् → दण्डी, कामिन् → कामी: the न् then drops at the word’s end and the long ई is what remains.
ప్రథమా ఏకవచన ప్రత్యయం సు ముందు (సంబోధన కానప్పుడు), ఇన్ మొదలైన శబ్దాల ఉపధ (చివరిముందటి అచ్చు) దీర్ఘమవుతుంది. దండిన్ → దండీ, కామిన్ → కామీ: తరువాత పదాంత న్ లోపించి దీర్ఘ ఈ మిగులుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अत्वसन्तस्य चाधातोः 6.4.14 · प्रकरण 8← हारयिष्यन्
the penult of an अत्- or अस्-stem lengthens before the nom. singular सु
Before the nominative-singular सु, a non-verbal stem ending in अत् (the शतृ participles, and मत्/वत् possessives) or in अस् lengthens its penult. भवत् → भवान्, धीमत् → धीमान्. With the नुम् augment already in, the strong stem भवान्त् loses its final cluster to give भवान्.
ప్రథమా ఏకవచనం సు ముందు, అత్ కారాంత (శతృ కృదంతాలు, మత్/వత్ మత్వర్థీయాలు) గాని అస్ కారాంత గాని అధాతు శబ్దపు ఉపధ దీర్ఘమవుతుంది. భవత్ → భవాన్, ధీమత్ → ధీమాన్. నుమాగమంతో బలమైన భవాన్త్ నుండి చివరి సంయుక్తాక్షరం పోయి భవాన్ వస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः 7.1.70 · प्रकरण 8← हारयिष्यन्
certain stems take the नुम् augment before a strong ending
A stem with an उ-class marker (उक् — an उ, ऋ or ऌ इत्), or one that loses its न्, or अञ्च्, takes the augment नुम् (न्) before a strong (sarvanāmasthāna) case-ending. So a शतृ participle भवत् becomes भवन्त् in the strong cases: भवन्तौ, भवन्तः. It is why these stems show -अन्त्- where the ending is strong.
ఉక్-గుర్తు (ఉ, ఋ, ఌ ఇత్) గల శబ్దం, న్ లోపించే శబ్దం, లేదా అఞ్చ్ — బలమైన (సర్వనామస్థాన) విభక్తి ముందు నుమ్ (న్) ఆగమం తీసుకుంటాయి. అందుకే శతృ కృదంతం భవత్ బలమైన విభక్తుల్లో భవన్త్ అవుతుంది: భవన్తౌ, భవన్తః. ఈ శబ్దాలు బలమైన విభక్తిలో -అన్త్- చూపడానికి కారణమిదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तदोः सः सावनन्त्ययोः 7.2.106 · प्रकरण 8← सः
a pronoun’s non-final त्/द् becomes स् in the nom. singular — सः, यः
A non-final त् or द् of a त्यदादि pronoun becomes स् before the nominative-singular सु. So तद् in the masculine nominative singular gives सः (not तः), यद् gives यः, एतद् gives एषः. Only the nominative singular does this; तम्, तेन keep the त्.
త్యదాది సర్వనామంలో అంత్యం కాని త్ లేదా ద్, ప్రథమా ఏకవచనం సు ముందు స్ అవుతుంది. అందుకే తద్ పుంలింగ ప్రథమైకవచనం సః (తః కాదు), యద్ → యః, ఏతద్ → ఏషః. ఇది ప్రథమైకవచనానికే; తమ్, తేన లో త్ నిలుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वरादिनिपातमव्ययम् 1.1.37 · प्रकरण 11← प्रत्यासन्ने; व्याजहार
the स्वरादि words and the निपात particles are called अव्यय (indeclinable)
The words of the स्वरादि list (स्वर्, अन्तर्, प्रातर् and the rest) and the निपात particles are termed अव्यय — indeclinable, taking no case ending and never changing form. Because the प्रादि prefixes are निपात (by 1.4.58), a preverb like प्र in प्रभवति "he arises" is an अव्यय; that is why it stands unchanged before the root.
స్వరాది గణపు శబ్దాలు (స్వర్, అంతర్, ప్రాతర్ మొదలైనవి) మరియు నిపాత శబ్దాలు అవ్యయ సంజ్ఞ పొందుతాయి — అవ్యయం, విభక్తి తీసుకోని, ఎప్పుడూ రూపం మారని పదం. ప్రాది ఉపసర్గలు నిపాతాలు కావటాన (1.4.58 చేత), ప్రభవతి "ఉద్భవించును" లోని ప్ర ఉపసర్గ అవ్యయం; అందుకే అది ధాతువు ముందు మారకుండా నిలుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अव्ययादाप्सुपः 2.4.82 · प्रकरण 11← प्रत्यासन्ने
after an अव्यय, the आप् (feminine) and सुप् (case) endings undergo लुक्
After an अव्यय — an indeclinable word — the feminine suffix आप् and the case endings सुप् undergo लुक् (लुक्, a disappearance that leaves no trace, not even a mark on what stood before). A prefix like प्र is an अव्यय (an उपसर्ग, and so indeclinable), and when it joins a root it first takes a case ending which this rule then wipes out, so प्र meets मद् bare in प्रमत्तः "heedless". The same लुक् is why an indeclinable never shows an ending: the सुप् is added and at once removed. The derivation names this rule on the silent step where the prefix's ending drops.
అవ్యయం — విభక్తి మారని పదం — తరువాత ఆప్ (స్త్రీలింగ ప్రత్యయం) మరియు సుప్ (విభక్తి ప్రత్యయాలు) లుక్ పొందుతాయి (లుక్ — ఏ గుర్తూ మిగల్చకుండా పూర్తిగా లోపించడం). ప్ర వంటి ఉపసర్గ అవ్యయం; అది ధాతువుతో కలిసేటప్పుడు మొదట ఒక విభక్తి ప్రత్యయాన్ని తీసుకుంటుంది, ఈ సూత్రం దాన్ని తుడిచివేస్తుంది, కాబట్టి ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లో ప్ర మద్ను ప్రత్యయం లేకుండా చేరుతుంది. అవ్యయం ఎప్పుడూ విభక్తి చూపకపోవటానికి కారణం ఇదే: సుప్ చేరి వెంటనే తొలగిపోతుంది. ఉపసర్గపు విభక్తి లోపించే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्ङिति च 1.1.5 · प्रकरण 12← प्रीतः
no गुण or वृद्धि before an affix marked क् or ङ्
The strengthening of a vowel — गुण (इ→ए, उ→ओ, ऋ→अर्) and वृद्धि (its longer grade) — does not take place when the affix that would cause it is marked with an indicatory क् (कित्) or ङ् (ङित्). Many endings carry these marks precisely to keep the root weak. So कृ "to do" reaches चक्रे "he did", where the perfect endings are ङित् and the root ऋ is not raised to अर्; श्रु "to hear" reaches श्रुत्वा "having heard", where क्त्वा is कित् and the उ stays. It is the standard brake on strengthening, and it works by leaving a form unchanged where a plainer affix would have raised it.
అచ్చు బలపడుట — గుణం (ఇ→ఏ, ఉ→ఓ, ఋ→అర్) మరియు వృద్ధి (దాని దీర్ఘతర రూపం) — దాన్ని కలిగించే ప్రత్యయం సూచక క్ (కిత్) గాని ఙ్ (ఙిత్) గాని గుర్తుగలదైనపుడు జరుగదు. ధాతువును బలహీనంగా ఉంచుటకే చాలా ప్రత్యయాలు ఈ గుర్తులను మోస్తాయి. అలా కృ "చేయుట" చక్రే "చేశాడు" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ లిట్ ప్రత్యయాలు ఙిత్, ధాతువు ఋ అర్ గా లేపబడదు; శ్రు "వినుట" శ్రుత్వా "విని" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ క్త్వా కిత్, ఉ నిలుస్తుంది. ఇది బలపడుటపై సాధారణ కళ్ళెం, సాధారణ ప్రత్యయం లేపిన చోట రూపాన్ని మార్పు లేకుండా వదలి పని చేస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् 1.3.78 · प्रकरण 12← व्याजहार
in the remaining case, a root in the active takes परस्मैपद
In the case left over (शेष — a root not sent to the middle by the preceding rules), when the ending stands for the agent (कर्तरि, the active sense) the root takes परस्मैपद, the set of personal endings that turn the action away from the agent. This is the default that catches every root the आत्मनेपद rules did not claim: भू "be, become" is such a root, so भवति "he becomes" and प्रभवति "he arises" take the active endings. The derivation names this rule where it chooses the active set.
మిగిలిన సందర్భంలో (శేషం — ముందటి సూత్రాలు ఆత్మనేపదానికి పంపని ధాతువు), ప్రత్యయం కర్తను సూచించినప్పుడు (కర్తరి, కర్తృ అర్థం) ధాతువు పరస్మైపదాన్ని — క్రియను కర్త నుండి దూరంగా మళ్ళించే పురుష ప్రత్యయాల గణాన్ని — తీసుకుంటుంది. ఇది ఆత్మనేపద సూత్రాలు తీసుకోని ప్రతి ధాతువునూ పట్టుకొనే మూలనియమం: భూ "అగు, ఉండు" అటువంటి ధాతువు, కాబట్టి భవతి "అగును", ప్రభవతి "ఉద్భవించును" పరస్మైపద ప్రత్యయాలను తీసుకుంటాయి. ఆ గణాన్ని ఎంచుకొనే చోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ते प्राग्धातोः 1.4.80 · प्रकरण 12← प्रत्यासन्ने; व्याजहार
the prefixes (gati and upasarga) stand before the root
The words just named — the upasargas and the other gati particles — are placed before the root (धातु) they qualify. This is the rule that fixes a prefix's position at the head of the verb. So प्र stands before मद् in प्रमत्तः "heedless", आ before लिङ्ग् in आलिङ्ग्य "having embraced", आ before इ in एत्य "having come". The seam between prefix and root is then handled by sandhi, but their order is settled here.
ఇప్పుడే పేర్కొన్న పదాలు — ఉపసర్గలు, ఇతర గతి పదాలు — తాము విశేషించే ధాతువుకు ముందు ఉంచబడతాయి. ఉపసర్గ స్థానాన్ని క్రియ మొదట స్థిరపరచే సూత్రం ఇది. అలా ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తగలవాడు" లో ప్ర మద్ ముందు, ఆలిఙ్గ్య "కౌగిలించి" లో ఆ లిఙ్గ్ ముందు, ఏత్య "వచ్చి" లో ఆ ఇ ముందు నిలుస్తుంది. ఉపసర్గ, ధాతువుల మధ్య సంధి తరవాత జరుగుతుంది, కానీ వాటి క్రమం ఇక్కడ స్థిరమవుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
परोक्षे लिट् 3.2.115 · प्रकरण 12← व्याजहार
the perfect (लिट्) is used of a past beyond the speaker's sight
After a root, the tense-marker लिट् — the perfect — is used of a past event outside the speaker's direct experience (parokṣa): the reported or remote past. Its endings differ from the other pasts, and the root is reduplicated: √कृ → चकार/चक्रे, √गम् → जगाम. It is the narrative past of the epics.
ధాతువు తరువాత, చెప్పేవాడి ప్రత్యక్ష అనుభవం కాని భూతం (పరోక్షం) లో లిట్ — పరోక్ష భూతం — వస్తుంది: విన్న లేదా దూరపు భూతం. దీని ప్రత్యయాలు వేరు, ధాతువుకు ద్విత్వం (అభ్యాసం): √కృ → చకార/చక్రే, √గమ్ → జగామ. ఇది కావ్య-ఇతిహాసాల కథన భూతం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् 3.4.78 · प्रकरण 12← व्याजहार
the eighteen personal endings (तिङ्) that replace a verb's tense-marker (लकार)
This one sūtra names, in a single run, all eighteen verbal personal endings — the तिङ् set — that stand in for the abstract tense-marker (लकार) a verb first receives. Nine are parasmaipada (active): तिप् तस् झि, सिप् थस् थ, मिप् वस् मस्; nine are ātmanepada (middle): त आताम् झ, थास् आथाम् ध्वम्, इट् वहि महिङ् — three persons against singular, dual and plural in each voice. Every finite verb in the poem takes one: चक्रे "he did" reaches the ātmanepada त, रुणद्धि "he obstructs" the parasmaipada तिप्, द्रक्ष्यसि "you will see" the सिप्. It is the verb's counterpart to 4.1.2, which lists the noun's सुप् endings.
ఈ ఒక్క సూత్రం, ఒక క్రియ మొదట పొందే భావ కాలచిహ్నం (లకారం) స్థానంలో వచ్చే పద్దెనిమిది క్రియా పురుష ప్రత్యయాలను — తిఙ్ గణాన్ని — ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది. తొమ్మిది పరస్మైపదం: తిప్ తస్ ఝి, సిప్ థస్ థ, మిప్ వస్ మస్; తొమ్మిది ఆత్మనేపదం: త ఆతామ్ ఝ, థాస్ ఆథామ్ ధ్వమ్, ఇట్ వహి మహిఙ్ — ప్రతి పదంలో మూడు పురుషలు ఏకవచన, ద్వివచన, బహువచనాలకు ఎదురుగా. కావ్యంలోని ప్రతి తిఙంత క్రియా వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది: చక్రే "చేశాడు" ఆత్మనేపద త ను, రుణద్ధి "అడ్డగిస్తాడు" పరస్మైపద తిప్ ను, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" సిప్ ను చేరుకుంటాయి. నామపదపు సుప్ ప్రత్యయాలను పేర్కొనే 4.1.2 కు ఇది క్రియాపరమైన జోడి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
परस्मैपदानां णलतुसुस्थलथुसणल्वमाः 3.4.82 · प्रकरण 12← व्याजहार
in the perfect, the nine parasmaipada endings are replaced by णल्, अतुस्, उस्, थल्, अथुस्, अ, णल्, व, म
In the perfect tense (लिट्), the nine active (parasmaipada) personal endings that 3.4.78 first supplied are replaced, in order, by णल् अतुस् उस्, थल् अथुस् अ, णल् व म — the perfect's own set. The first- and third-person singular both take णल्, whose ण् marks the ending as one that triggers vṛddhi. So दृश् "to see" gives ददर्श "he saw", its ending णल्; अह् "to say" gives आह "he said" and, in the third plural with उस्, आहुः "they said"; हृ gives व्याजहार "he proclaimed". It is the परस्मैपद counterpart of the perfect endings for the middle voice.
పరోక్ష భూతకాలంలో (లిట్), 3.4.78 మొదట ఇచ్చిన తొమ్మిది పరస్మైపద పురుష ప్రత్యయాలు వరుసగా ణల్ అతుస్ ఉస్, థల్ అథుస్ అ, ణల్ వ మ లుగా — పరోక్షపు సొంత గణంగా — మారతాయి. ఉత్తమ, ప్రథమ పురుష ఏకవచనాలు రెండూ ణల్ ను తీసుకుంటాయి; దాని ణ్ ఆ ప్రత్యయం వృద్ధిని కలిగించేదని గుర్తు. అలా దృశ్ "చూచుట" ణల్ తో దదర్శ "చూశాడు" అవుతుంది; అహ్ "చెప్పుట" ఆహ "చెప్పాడు" గా, ప్రథమ పురుష బహువచనంలో ఉస్ తో ఆహుః "చెప్పారు" గా అవుతుంది; హృ వ్యాజహార "ప్రకటించాడు" గా. ఆత్మనేపదపు పరోక్ష ప్రత్యయాలకు ఇది పరస్మైపద జోడి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आर्धधातुकं शेषः 3.4.114 · प्रकरण 12← प्रत्यासन्ने; प्रीतः
the affix left over (not तिङ् or शित्) is called आर्धधातुक
Any affix enjoined after a root that is not a तिङ् ending and not a शित् affix — everything left over (शेष) once the सार्वधातुक affixes are set aside — is called आर्धधातुक, the class that reaches "half the root" and builds the stems outside the present system. The कृत् suffixes fall here: क्त in प्रमत्तः "heedless", क्त्वा in श्रुत्वा "having heard", and the future sign स्य in द्रक्ष्यसि "you will see" are all आर्धधातुक. The name governs whether the augment इट् may come and how the root's vowel strengthens. The derivation names this rule where it fixes the कृत् or derived affix as आर्धधातुक.
ధాతువు తరువాత విధించిన ప్రత్యయాలలో తిఙ్ ప్రత్యయమూ కాక శిత్ ప్రత్యయమూ కాక — సార్వధాతుక ప్రత్యయాలను పక్కన పెట్టాక మిగిలినది (శేషం) — దానికి ఆర్ధధాతుక సంజ్ఞ, "ధాతువులో సగానికే" చేరి వర్తమాన వ్యవస్థ వెలుపలి రూపాలను నిర్మించే గణం. కృత్ ప్రత్యయాలు ఇక్కడకు వస్తాయి: ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లోని క్త, శ్రుత్వా "విని" లోని క్త్వా, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" లోని భవిష్యత్ చిహ్నం స్య — అన్నీ ఆర్ధధాతుకాలు. ఇట్ ఆగమం వచ్చునా, ధాతువు అచ్చు ఎలా బలపడునా అనేది ఈ సంజ్ఞపై ఆధారపడుతుంది. కృత్ లేదా సాధిత ప్రత్యయాన్ని ఆర్ధధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लिट् च 3.4.115 · प्रकरण 12← व्याजहार
a लिट् (perfect) ending is called आर्धधातुक
A तिङ् ending that stands for लिट्, the perfect tense, is called आर्धधातुक — the class of affixes that reach only "half the root" and belong to the derived stems outside the present system. This overrides the सार्वधातुक name a तिङ् ending would otherwise get, because the perfect endings behave like the suffixes that build other stems. चक्रे and ददर्श "he saw" carry perfect endings that this rule names आर्धधातुक, which is why the root reduplicates and takes the perfect shape rather than a present one. The derivation names this rule where it fixes the perfect ending as आर्धधातुक.
పరోక్ష భూతమైన లిట్ స్థానంలో నిలిచే తిఙ్ ప్రత్యయానికి ఆర్ధధాతుక సంజ్ఞ — "ధాతువులో సగానికే" చేరి, వర్తమాన వ్యవస్థ వెలుపలి సాధిత రూపాలకు చెందే ప్రత్యయ గణం. ఇది తిఙ్ ప్రత్యయానికి లేకపోతే వచ్చే సార్వధాతుక సంజ్ఞను అధిగమిస్తుంది, ఎందుకంటే పరోక్ష ప్రత్యయాలు ఇతర రూపాలను నిర్మించే ప్రత్యయాల వలె వర్తిస్తాయి. చక్రే, దదర్శ "చూసెను" పరోక్ష ప్రత్యయాలను కలిగి ఉంటాయి, ఈ సూత్రం వాటిని ఆర్ధధాతుకంగా నిర్ణయిస్తుంది, అందుకే ధాతువు ద్విరుక్తమై వర్తమాన రూపం కాక పరోక్ష రూపాన్ని తీసుకుంటుంది. పరోక్ష ప్రత్యయాన్ని ఆర్ధధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
पूर्वोऽभ्यासः 6.1.4 · प्रकरण 12← व्याजहार
of the two enjoined, the first is called अभ्यास (the reduplicate)
Where a rule has enjoined a doubling — two copies of a piece of the root standing together — the first of the two is called अभ्यास (अभ्यास, the reduplicate, the echo-syllable that a perfect or a reduplicating class sets before the root). In चक्रे "he made", कृ is doubled to च + कृ, and the first च is the अभ्यास; later rules that shorten it, drop its consonants or fix its vowel all speak of it by this name. The derivation names this rule where it marks the first copy as the अभ्यास.
ఏదైనా సూత్రం ద్విత్వాన్ని విధించిన చోట — ధాతువు భాగపు రెండు ప్రతులు కలిసి నిలిచినప్పుడు — ఆ రెంటిలో మొదటిదానికి అభ్యాస సంజ్ఞ (అభ్యాసం — ద్విరుక్తి అక్షరం, పరోక్ష భూతం లేదా ద్విత్వ గణం ధాతువు ముందు ఉంచేది). చక్రే "చేసెను" లో కృ ద్విత్వమై చ + కృ అవుతుంది, మొదటి చ అభ్యాసం; దాన్ని కుదించే, హల్లులను తొలగించే, అచ్చును నిర్ణయించే తరువాతి సూత్రాలన్నీ ఈ పేరుతోనే దాన్ని పేర్కొంటాయి. మొదటి ప్రతిని అభ్యాసంగా గుర్తించే చోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लिटि धातोरनभ्यासस्य 6.1.8 · प्रकरण 12← व्याजहार
before the perfect (लिट्), a root that is not already a reduplicate is doubled
In the perfect tense (परोक्ष भूत, the tense-marker called लिट्), a verbal root (धातु) that does not already carry a reduplicate (अभ्यास, a copied syllable) is doubled — its first piece is set down twice — to build the reduplicated stem the perfect is made on. This rule opens the doubling; its companion 6.1.1 एकाचो द्वे प्रथमस्य says it is the first single-vowel piece that is copied. So कृ "to do" becomes कृ-कृ on the way to चक्रे "he did", the poem's चक्रे; दृश् "to see" doubles to दर्-दृश् for ददर्श "he saw"; भू "to be" to ब-भू for बभूव. The copy is then trimmed and reshaped by the rules that follow.
పరోక్ష భూతకాలంలో (లిట్ అనే లకారం), ఇంతకుముందే అభ్యాసము (కాపీ అక్షరం) లేని ధాతువు ద్విత్వం పొందుతుంది — దాని మొదటి భాగం రెండుసార్లు ఉంచబడుతుంది — పరోక్షం ఏర్పడే ద్విరుక్త అంగాన్ని నిర్మించడానికి. ఈ సూత్రం ద్విత్వాన్ని ప్రారంభిస్తుంది; తోడు సూత్రం 6.1.1 ఏకాచో ద్వే ప్రథమస్య మొదటి ఏకాచ్ భాగమే కాపీ అవుతుందని చెబుతుంది. అలా కృ "చేయుట" చక్రే "చేశాడు" (కావ్యంలోని చక్రే) వైపు కృ-కృ అవుతుంది; దృశ్ "చూచుట" ददर्श "చూశాడు" వైపు దర్-దృశ్ అవుతుంది; భూ "ఉండుట" బభూవ కోసం బ-భూ అవుతుంది. ఆ కాపీని తరవాతి సూత్రాలు కత్తిరించి మలుస్తాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् 7.2.10 · प्रकरण 12← प्रत्यासन्ने; प्रीतः
after a single-vowel root unaccented in its teaching form, आर्धधातुक takes no इट्
After a root that is एकाच् — of a single vowel, one syllable — and anudātta (unaccented) in the way it is taught, an आर्धधातुक affix does not take the augment इट् (the इ- that otherwise props such an affix onto the root). These are the अनिट् roots, the ones that join their suffix bare. दृश् "see", कृ "do" and पद् "go" are among them, so द्रक्ष्यसि "you will see", कर्तुम् "to do" and सम्पत्स्यन्ते "they will come about" set the future or the infinitive straight on the root with no इ between. The derivation names this rule on the silent step where the इट् is withheld.
ఏకాచ్ — ఒకే అచ్చు, ఒక అక్షరం — అయి, ఉపదేశింపబడిన తీరులో అనుదాత్తమైన (అనుదాత్త) ధాతువు తరువాత ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం ఇట్ ఆగమాన్ని (లేకపోతే ఆ ప్రత్యయాన్ని ధాతువుకు ఆనించే ఇ-) తీసుకోదు. ఇవి అనిట్ ధాతువులు, తమ ప్రత్యయాన్ని ప్రత్యయాంతరం లేకుండా చేరేవి. దృశ్ "చూడు", కృ "చేయు", పద్ "పోవు" వీటిలోనివి, కాబట్టి ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు", కర్తుమ్ "చేయుటకు", సంపత్స్యంతే "సంభవించును" భవిష్యత్తును లేదా భావార్థకాన్ని మధ్య ఇ లేకుండా నేరుగా ధాతువుపై ఉంచుతాయి. ఇట్ ఆగిపోయే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कुहोश्चुः 7.4.62 · प्रकरण 12← व्याजहार
in the reduplicate, a guttural or ह् becomes the matching palatal
In the reduplicative syllable (अभ्यास), a guttural — the क्-class (कु: क ख ग घ ङ) — or the sound ह् is replaced by the corresponding palatal, the च्-class (चु: च छ ज झ ञ). This is why the doubled consonant of a perfect so often differs from the root's own. So कृ "to do" reaches चक्रे "he did" — कृ + कृ → चृ + कृ, the reduplicated क् turned to च्; हृ "to carry" gives जह्रे, its ह् turned to झ् (heard as ज); व्याजहार the same. The root keeps its guttural or ह्; only the echo in front of it turns palatal.
ద్విరుక్త అక్షరంలో (అభ్యాసంలో), కంఠ్యం — క-వర్గం (కు: క ఖ గ ఘ ఙ) — గాని హ్ ధ్వని గాని దానికి తగిన తాలవ్యం, అనగా చ-వర్గం (చు: చ ఛ జ ఝ ఞ) చే మార్చబడుతుంది. లిట్ యొక్క ద్విరుక్త హల్లు ధాతువు సొంతదాని నుండి తరచు వేరుగా ఉండుటకు కారణం ఇదే. అలా కృ "చేయుట" చక్రే "చేశాడు" కు చేరుతుంది — కృ + కృ → చృ + కృ, ద్విరుక్త క్ చ్ గా మారి; హృ "మోయుట" జహ్రే ను ఇస్తుంది, దాని హ్ ఝ్ (జ గా వినబడు) గా మారి; వ్యాజహార కూడా అలాగే. ధాతువు తన కంఠ్యాన్ని గాని హ్ ను గాని నిలుపుకుంటుంది; దాని ముందటి ప్రతిధ్వని మాత్రమే తాలవ్యమవుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उरत् 7.4.66 · प्रकरण 12← व्याजहार
an ऋ in the reduplicative syllable is replaced by अ
In a reduplicated form the first syllable is the अभ्यास — the copy of the root set in front of it. If that copy carries an ऋ, the ऋ is replaced by अ. So in the perfect of कृ "to do" the copy चृ becomes च, giving चक्रे "he did"; the copy दृ of दृश् "to see" becomes द in ददर्श "he saw"; and the copy झृ of हृ "to carry" becomes झ in जह्रे "he took" and व्याजहार "he proclaimed".
ద్విరుక్త రూపంలో మొదటి అక్షరం అభ్యాసం — ధాతువుకు ముందు నిలిపిన దాని ప్రతిరూపం. ఆ ప్రతిరూపం ఋ ను మోస్తే, ఆ ఋ అ చేత మార్చబడుతుంది. అలా కృ "చేయుట" లిట్లో ప్రతిరూపం చృ చ అవుతుంది, చక్రే "చేసెను" ఇస్తుంది; దృశ్ "చూచుట" యొక్క ప్రతిరూపం దృ ద అవుతుంది, దదర్శ "చూచెను" లో; హృ "మోయుట" యొక్క ప్రతిరూపం ఝృ ఝ అవుతుంది, జహ్రే "తీసుకొనెను" లోను వ్యాజహార "ప్రకటించెను" లోను.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अभ्यासे चर्च 8.4.54 · प्रकरण 12← व्याजहार
in the reduplicate, an aspirated stop loses its aspiration
A झल् consonant (a stop or sibilant) in the reduplicate (अभ्यास) is replaced by its चर् or जश् counterpart — that is, it loses its aspiration, an aspirate giving the matching plain consonant of the same voicing. So the reduplicate of धा "to hold", दधा, has its copied ध turned to द: दध, on the way to दध्यौ "he held" and दधानः "holding"; हृ "to carry" gives जह्रे with its copy unaspirated. This keeps a reduplicate free of aspiration, however aspirated the root's own first consonant is.
అభ్యాసంలోని (అభ్యాసము) ఝల్ హల్లు (స్పర్శ లేదా ఊష్మం) దాని చర్ లేదా జశ్ ప్రతిరూపంగా మారుతుంది — అంటే మహాప్రాణత్వాన్ని కోల్పోతుంది; మహాప్రాణ హల్లు, అదే ఘోషముగల అల్పప్రాణ హల్లును ఇస్తుంది. అలా ధా "ధరించుట" అభ్యాసమైన దధా లోని కాపీ ధ, ద గా మారుతుంది: దధ, దధ్యౌ "ధరించాడు", దధానః "ధరిస్తూ" వైపు; హృ "మోయుట" తన కాపీ మహాప్రాణం లేకుండా జహ్రే ను ఇస్తుంది. ధాతువు మొదటి హల్లు ఎంత మహాప్రాణమైనా, ఇది అభ్యాసమును మహాప్రాణం లేకుండా నిలుపుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्तक्तवतू निष्ठा 1.1.26 · प्रकरण 34← प्रत्यासन्ने; प्रीतः
the क्त and क्तवतु affixes are named निष्ठा
The two affixes क्त and क्तवतु are given the name निष्ठा. क्त makes the past passive participle (कृतम् "done") and क्तवतु the past active participle (कृतवत् "having done"); gathering both under one name lets the later rules that shape them — the ones that add or withhold the augment इट्, or change the root before them — reach both by one word. प्रमत्तः "heedless", from मद् with क्त, तीर्णः "crossed", from तॄ, and विरचिताम् "arranged", from रच् with the causative, all end in a निष्ठा affix. The derivation names it on the silent step where the affix is fixed as निष्ठा.
క్త, క్తవతు అనే రెండు ప్రత్యయాలకు నిష్ఠా అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. క్త భూతకాల కర్మణి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతమ్ "చేయబడిన"), క్తవతు భూతకాల కర్తరి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతవత్ "చేసినవాడు"); రెంటినీ ఒక సంజ్ఞ కింద కూర్చడం వల్ల వాటిని తీర్చిదిద్దే తరువాతి సూత్రాలు — ఇట్ ఆగమాన్ని చేర్చే లేదా ఆపే, లేదా వాటి ముందు ధాతువును మార్చే సూత్రాలు — రెంటినీ ఒక్క మాటతో అందుకోగలవు. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త గలవాడు", మద్ నుండి క్త తో, తీర్ణః "దాటిన", తౄ నుండి, విరచితామ్ "అమర్చబడిన", రచ్ నుండి ప్రేరణతో, అన్నీ నిష్ఠా ప్రత్యయంతో అంతమవుతాయి. ప్రత్యయం నిష్ఠాగా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
निष्ठा 3.2.102 · प्रकरण 34← प्रत्यासन्ने; प्रीतः
the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root in a past sense
In the sense of the past, the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root. क्त gives the past participle — usually passive (कृत 'done', गत 'gone'), active with verbs of state or motion (मत्त 'intoxicated'); क्तवतु gives the active past participle in -तवत् (कृतवत् 'having done'). The क्त word then declines as an ordinary adjective and agrees with its noun.
భూతార్థంలో ధాతువు తరువాత నిష్ఠా ప్రత్యయాలు క్త, క్తవతు వస్తాయి. క్త భూత కృదంతం — సాధారణంగా కర్మణి (కృత "చేయబడినది", గత "వెళ్లినది"), స్థితి/గతి ధాతువులకు కర్తరి (మత్త "మత్తెక్కినవాడు"); క్తవతు కర్తరి భూత కృదంతం -తవత్ (కృతవత్ "చేసినవాడు"). క్త రూపం సామాన్య విశేషణంలా నడిచి తన నామంతో అన్వయిస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लृटः सद् वा 3.3.14 · प्रकरण 34← हारयिष्यन्
the future participle: लृट् becomes शतृ/शानच्
The future लृट् is optionally replaced by सत् — the same two participle affixes शतृ/शानच् — giving a future participle: करिष्यन्तं पश्य, “see him about to do it”. So a form like हारयिष्यन् is “meaning to have it carried”, the action still to come.
భవిష్యత్తు లృట్ స్థానంలో సత్ — అవే శతృ/శానచ్ ప్రత్యయాలు — వికల్పంగా వచ్చి భవిష్యత్ కృదంతమవుతుంది: కరిష్యన్తం పశ్య — “చేయబోవువానిని చూడు”. అందుకే హారయిష్యన్ అంటే “మోయించబోతూ”, క్రియ ఇంకా జరగవలసి ఉంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः 8.2.42 · प्रकरण 34← प्रत्यासन्ने
after र् or द् the निष्ठा त becomes न, and a preceding root-final द् too
After र् or द्, the त of a निष्ठा affix (क्त and क्तवतु, the past participles in -त and -तवत्) becomes न; and the root-final द् that precedes it also becomes न. तॄ "to cross" → तीर्ण "crossed", शॄ "to crush" → शीर्ण; भिद् "to split" → भिन्न, where both the root's द् and the affix's त् turn to न.
ర్ లేదా ద్ తరవాత, నిష్ఠా ప్రత్యయపు (క్త, క్తవతు — -త, -తవత్ భూతకృదంతాలు) త న గా మారుతుంది; దాని ముందటి ధాతువు చివరి ద్ కూడా న గా మారుతుంది. తౄ "దాటుట" → తీర్ణ "దాటినది", శౄ "నలుపుట" → శీర్ణ; భిద్ "చీల్చుట" → భిన్న, ఇక్కడ ధాతువు ద్ మరియు ప్రత్యయపు త్ రెండూ న గా మారుతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद् वृद्धम् 1.1.73 · प्रकरण 48← प्रत्यासन्ने; व्याजहार
a stem whose first vowel is a वृद्धि vowel is named वृद्धम्
A stem the first of whose vowels (अचाम् आदिः) is a वृद्धि vowel — आ, ऐ or औ — is given the name वृद्धम्. The name marks a word as begun in a strengthened vowel, so the rules that turn on such a beginning can reach it. आदाय "having taken", आरूढे "mounted" and आयत्तम् "dependent" all open in आ, and are वृद्धम् by this rule. The derivation names it on the silent step where the word is fixed as वृद्धम्.
ఏ అంగం మొదటి అచ్చు (అచామ్ ఆదిః) వృద్ధి అచ్చు — ఆ, ఐ లేదా ఔ — అయితే, ఆ అంగానికి వృద్ధమ్ అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ, పదం బలపడిన అచ్చుతో మొదలైనట్లు గుర్తిస్తుంది, తద్వారా అటువంటి ఆరంభంపై ఆధారపడే సూత్రాలు దాన్ని అందుకోగలవు. ఆదాయ "తీసుకొని", ఆరూఢే "ఎక్కిన", ఆయత్తమ్ "ఆధారపడిన" అన్నీ ఆ తో మొదలవుతాయి, ఈ సూత్రంచేత వృద్ధమ్ అవుతాయి. పదం వృద్ధమ్గా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सात्पदाद्योः 8.3.111 · प्रकरण 59← प्रत्यासन्ने
the स of the सात् affix and a word-initial स are not made retroflex
The स of the affix सात् (as in अग्निसात् "reduced to ashes") and a स that begins a word are not turned into the retroflex ष. So अस् "to be", built to सन् "being", keeps its dental स because it stands at the head of the word.
సాత్ ప్రత్యయపు స (అగ్నిసాత్ "బూడిదైపోయినది" లో వలె) మరియు పదం మొదట నిలిచే స మూర్ధన్య ష గా మారవు. కనుక అస్ "ఉండుట", సన్ "ఉన్న" గా ఏర్పడినప్పుడు, పదం మొదట నిలవడం చేత తన దంత్య స ను నిలుపుకుంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अ अ 8.4.68 · not in the abridgement← प्रत्यासन्ने; प्रीतः; व्याजहार
the short अ, held open through the derivation, returns to its close sound at the end
The last sūtra of the Aṣṭādhyāyī. Throughout a derivation the short अ is treated as though it were open (विवृत), like the long आ, so that the rules can reach it; this rule restores its natural close (संवृत) sound once the derivation is done. It is the final step of nearly every chain — of चक्रे, of प्रमत्तः, and the rest. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.
అష్టాధ్యాయి చివరి సూత్రం. వ్యుత్పత్తి అంతటా హ్రస్వ అ ను విచ్చుకున్నట్టుగా (వివృత), దీర్ఘ ఆ వలె, గ్రహిస్తారు — తద్వారా నియమాలు దానిని అందుకోగలుగుతాయి; వ్యుత్పత్తి ముగిసిన పిదప ఈ సూత్రం దాని సహజ సంవృత ధ్వనిని తిరిగి ఇస్తుంది. ఇది దాదాపు ప్రతి గొలుసుకూ చివరి మెట్టు — చక్రే కు, ప్రమత్తః కు, మిగిలిన వాటికి. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text
१समासविग्रहthe compounds, unpacked
दयिताजीवितालम्बनार्थी
दयिता · जीवित · आलम्बन · अर्थिन्
दयितायाः जीवितम्
तत्पुरुष (genitive) — the beloved’s life
दयिताजीवितस्य आलम्बनम्
तत्पुरुष (genitive) — something for that life to hold on to
दयिताजीवितालम्बनस्य अर्थी
तत्पुरुष (genitive) — wanting that support
तत्पुरुष — it agrees with सः. wanting something to keep his beloved alive — he acts before the rains can kill her rather than after
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“dayitājīvitālambanārthī san”
स्वकुशलमयीम्
स्व · कुशल · मयी
स्वस्य कुशलम्
तत्पुरुष (genitive) — his own well-being
स्वकुशलं प्रधानं यस्याः सा
बहुव्रीहि — [news] whose substance is that well-being
बहुव्रीहि — it refers to प्रवृत्तिम्. news that is nothing but "I am alive"
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“svakuśalamayīṃ svakṣemapradhānāṃ pravṛttiṃ”
कुटजकुसुमैः
कुटज · कुसुम
कुटजस्य कुसुमानि
तत्पुरुष (genitive) — flowers of the kuṭaja
तत्पुरुष. with kuṭaja flowers, which the first rain brings out
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“kuṭajakusumairgirimallikābhiḥ”
कल्पितार्घाय
कल्पित · अर्घ
कल्पितः अर्घः यस्मै सः
बहुव्रीहि — [the one] for whom the offering was made
बहुव्रीहि — it refers to तस्मै. to the one he had made his offering to
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“kalpito’nuṣṭhitaḥ pūjāvidhiryasmai tasmai”
प्रीतिप्रमुखवचनम्
प्रीति · प्रमुख · वचन
प्रीतिः प्रमुखा येषां तानि
बहुव्रीहि — [words] that have affection at their head
प्रीतिप्रमुखानि वचनानि यस्मिन् कर्मणि तत्
बहुव्रीहि — [a speaking] in which the words have affection at their head
बहुव्रीहि — it refers to स्वागतम्. speaking with affection at the front of the words
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“prītipramukhāni prītipūrvakāṇi vacanāni yasminkarmaṇi tat”
२प्रतिपदार्थeach word, its form and sense
√सद् + क्त, सप्तमी एकवचन locative singular
प्रत्यासन्ने
प्रत्यासन्न, from प्रति + आ + √सद्
come near — with नभसि it makes a locative absolute: "the month being at hand"
past participle, क्त
The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective.
క్త ప్రత్యయం భూత కృదంతాన్ని చేస్తుంది — సాధారణంగా కర్మణి, "చేయబడినది"; గతి/స్థితి ధాతువులకు కర్తరి: గతః "వెళ్లినవాడు". తరువాత సామాన్య విశేషణంలా నడుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule and the Bālānandinī; sūtra from skt-mcp
√सद् · class 6 · क्त
षदॢँ
1.3.1भूवादयो धातवः
ष॒दॢँ
and, without changing the form,1.3.2
1.3.9तस्य लोपः
षद्
6.1.64धात्वादेः षः सः
सद्
1.4.58प्रादयः
प्रति + सद्
and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80
1.4.80ते प्राग्धातोः
प्रति + आ + सद्
3.2.102निष्ठा
प्रति + आ + सद् + क्त
and, without changing the form,1.3.8
1.3.9तस्य लोपः
प्रति + आ + सद् + त
and, without changing the form,1.1.261.2.451.2.463.4.1141.1.731.1.431.1.37
4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
प्रति + आ + सद् + त + ङि
and, without changing the form,1.3.8
1.3.9तस्य लोपः
प्रति + आ + सद् + त + इ
and, without changing the form,1.1.731.1.372.4.827.2.101.4.131.4.171.4.141.4.18
6.1.77इको यणचि
प्रत्य् + आ + सद् + त + इ
6.1.87आद्गुणः
प्रत्य् + आ + सद् + त् + ए
8.2.42रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः
प्रत्य् + आ + सन् + न् + ए
and, without changing the form,8.3.111
8.4.68अ अ
प्रत्यासन्ने
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
a-stem neuter, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern फल declines on
6.1.87आद्गुणः
फले
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
as-stem neuter, सप्तमी एकवचन locative singular
नभसि
नभस्
the month Nabhas — Śrāvaṇa, the one after Āṣāḍha
as-stem neuter
A consonant stem in -as: चेतस्, नभस्. The s becomes o before voiced endings and visarga at the end of a word.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
as-stem neuter
Neuter nouns whose stem ends in अस्: चेतस् “mind”, मनस्, नभस्, पयस्. The स् shows as visarga at a pause, so the nominative singular is चेतः; the strong cases take नुम् and lengthen, चेतांसि; the oblique forms keep the स् between vowels — चेतसा, चेतसि. Śabdamañjarī drills पयः पयसी पयांसि.
అస్ కారాంత నపుంసక శబ్దాలు: చేతస్ “మనసు”, మనస్, నభస్, పయస్. స్ విరామంలో విసర్గగా కనబడుతుంది, కాబట్టి ప్రథమైకవచనం చేతః; బలమైన విభక్తుల్లో నుమాగమంతో దీర్ఘమై చేతాంసి; పరోక్ష రూపాల్లో అచ్చుల మధ్య స్ నిలుస్తుంది — చేతసా, చేతసి. శబ్దమంజరి “పయః పయసీ పయాంసి”.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | नभः | नभसी | नभांसि |
| द्वितीया | नभः | नभसी | नभांसि |
| तृतीया | नभसा | नभोभ्याम् | नभोभिः |
| चतुर्थी | नभसे | नभोभ्याम् | नभोभ्यः |
| पञ्चमी | नभसः | नभोभ्याम् | नभोभ्यः |
| षष्ठी | नभसः | नभसोः | नभसाम् |
| सप्तमी | नभसि | नभसोः | नभःसु |
| सम्बोधन | नभः | नभसी | नभांसि |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
नभसि प्रत्यासन्ने is a locative absolute — the सति सप्तमी, a locative with a participle: “the month Nabhas being at hand”. Two words in the locative, a noun and a past participle, set a circumstance for the main sentence without joining its grammar. नभस् is an as-stem, the month Śrāvaṇa, the one after Āṣāḍha.
నభసి ప్రత్యాసన్నే — సతిసప్తమి (భావే సప్తమి): “నభస్ మాసం సమీపించగా”. సప్తమిలో ఒక నామం, ఒక భూతకృదంతం కలిసి, ముఖ్యవాక్యపు వ్యాకరణంలో కలవకుండా దానికి ఒక సందర్భాన్ని ఏర్పరుస్తాయి. నభస్ అస్ కారాంతం, ఆషాఢం తరువాతి శ్రావణ మాసం.
in-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular
दयिताजीवितालम्बनार्थी
अर्थिन्
wanting — an in-stem, "having a want", and the compound says what of
in-stem masculine
A possessive stem in -in, 'having X': कामिन् 'having desire' → कामी. The nominative singular drops the n and lengthens.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
in-stem masculine
Stems ending in इन् — the possessive and agent nouns “having …”: कामिन् “in love”, अर्थिन् “wanting”, दण्डिन् “staff-bearer”. The nominative singular lengthens the penult and sheds the न्, so कामिन् gives कामी (6.4.13, then 8.2.7); the strong cases keep the न् — कामिनौ, कामिनः — and the instrumental is कामिना. Śabdamañjarī drills यशस्वी यशस्विनौ यशस्विनः.
ఇన్ కారాంత శబ్దాలు — “…గలవాడు” అనే మత్వర్థీయ/కర్తృవాచకాలు: కామిన్ “ప్రేమగలవాడు”, అర్థిన్ “కోరేవాడు”, దండిన్ “దండముగలవాడు”. ప్రథమైకవచనం ఉపధను దీర్ఘంచేసి న్ ను వదులుతుంది — కామిన్ → కామీ (6.4.13, తరువాత 8.2.7); బలమైన విభక్తుల్లో న్ నిలుస్తుంది — కామినౌ, కామినః — తృతీయైకవచనం కామినా. శబ్దమంజరి “యశస్వీ యశస్వినౌ యశస్వినః”.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | अर्थी | अर्थिनौ | अर्थिनः |
| द्वितीया | अर्थिनम् | अर्थिनौ | अर्थिनः |
| तृतीया | अर्थिना | अर्थिभ्याम् | अर्थिभिः |
| चतुर्थी | अर्थिने | अर्थिभ्याम् | अर्थिभ्यः |
| पञ्चमी | अर्थिनः | अर्थिभ्याम् | अर्थिभ्यः |
| षष्ठी | अर्थिनः | अर्थिनोः | अर्थिनाम् |
| सप्तमी | अर्थिनि | अर्थिनोः | अर्थिषु |
| सम्बोधन | अर्थिन् | अर्थिनौ | अर्थिनः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
in-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern यशस्विन् declines on
6.4.13सौ च
यशस्वीन्+स्
6.1.68हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्
यशस्वीन्
8.2.7नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य
यशस्वी
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem masculine, तृतीया एकवचन instrumental singular
जीमूतेन
जीमूत
by a cloud — Mallinātha derives the word as "the water-bundle", जीवनस्य मूतः
a-stem masculine
The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः.
అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్షః, యక్షౌ, యక్షాః.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
a-stem masculine
The largest noun class, and the one every other declension is measured against: यक्ष, राम. The nominative singular यक्षः ends in a visarga that is a buried स् (8.2.66, then 8.3.15); the instrumental शापेन comes from टा becoming इन after an a-stem (7.1.12) and then अ + इ → ए (6.1.87); the locative plural is यक्षेषु. Adjectives in अ — प्रमत्त, भोग्य — decline the same way in the masculine, so प्रमत्तः and भोग्येण sit in this same table.
అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్ష, రామ. శబ్దమంజరిలో మొదటి శబ్దం 'రామః రామౌ రామాః'. ప్రథమా ఏకవచనం యక్షః (దాగిన స్), తృతీయా శాపేన (టా → ఇన 7.1.12; అ + ఇ → ఏ 6.1.87), సప్తమీ బహువచనం యక్షేషు. అకారాంత విశేషణాలు — ప్రమత్త, భోగ్య — పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి; ప్రమత్తః, భోగ్యేణ ఇదే పట్టికలో ఉంటాయి.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | जीमूतः | जीमूतौ | जीमूताः |
| द्वितीया | जीमूतम् | जीमूतौ | जीमूतान् |
| तृतीया | जीमूतेन | जीमूताभ्याम् | जीमूतैः |
| चतुर्थी | जीमूताय | जीमूताभ्याम् | जीमूतेभ्यः |
| पञ्चमी | जीमूतात् | जीमूताभ्याम् | जीमूतेभ्यः |
| षष्ठी | जीमूतस्य | जीमूतयोः | जीमूतानाम् |
| सप्तमी | जीमूते | जीमूतयोः | जीमूतेषु |
| सम्बोधन | जीमूत | जीमूतौ | जीमूताः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, तृतीया एकवचन instrumental singular · the pattern राम declines on
7.1.12टाङसिङसामिनात्स्याः
राम + इन
6.1.87आद्गुणः
रामेन
8.4.2अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि
रामेण
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
ī-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular
स्वकुशलमयीम्
printed स्वकुशलमयीं
मयी
made of, consisting of — the suffix मयट् in its feminine, agreeing with प्रवृत्तिम्. It is from the suffix मयट्, "made of"
ī-stem feminine
A long-ī stem, most often a feminine made from a masculine stem: एकपत्नी, नद्याः.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
ī-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern गौरी declines on
6.1.107अमि पूर्वः
गौरीम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
स्व कुशलम् मयी: “made of one’s own welfare”, news that is nothing but ‘I am alive and well’. मयी is the feminine of the suffix मयट्, “made of, consisting of”; it is a ī-stem feminine agreeing with प्रवृत्तिम्. Mallinātha glosses स्वक्षेमप्रधानाम्, having his own safety as its substance.
స్వ కుశలమ్ మయీ: “తన క్షేమమయమైన”, ‘నేను క్షేమంగా ఉన్నాను’ అనేదే సారమైన వార్త. మయీ అనేది మయట్ ప్రత్యయపు స్త్రీలింగం, “…మయమైన, …తో కూడిన”; ఇది ఈకారాంత స్త్రీలింగం, ప్రవృత్తిమ్ కు అన్వయిస్తుంది. మల్లినాథుడు స్వక్షేమప్రధానామ్ అని వివరిస్తాడు.
√हृ + णिच् + शतृ on the future stem, प्रथमा एकवचन nominative singular
हारयिष्यन्
हारयिष्यत्, from √हृ with णिच्
meaning to have [it] carried — a future participle, and a causative: not carrying it himself but having the cloud carry it
future participle, शतृ on the future stem
The same शतृ, put on the future stem: 'about to X', 'going to X' — हारयिष्यन् 'meaning to have [it] carried'.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
at-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern भवत् declines on
6.4.14अत्वसन्तस्य चाधातोः
भवात्+स्
7.1.70उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः
भवान्त्+स्
6.1.68हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्
भवान्त्
8.2.23संयोगान्तस्य लोपः
भवान्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
हारयिष्यन् packs two grammars into one word. It is a future active participle — the future लृट् replaced by शतृ (3.3.14), so “meaning to …, about to …” — and it is causative: √हृ with णिच्, हारि, “to have carried” rather than to carry oneself. So the yakṣa does not mean to carry the news but to have the cloud carry it. As an at-stem it takes नुम् in the strong cases.
హారయిష్యన్ ఒక్క పదంలో రెండు వ్యాకరణాలు. ఇది భవిష్యత్ కృదంతం — లృట్ స్థానంలో శతృ (3.3.14), “…చేయబోతూ, …చేయనున్నవాడు” — మరియు ప్రేరణార్థకం: √హృ కు ణిచ్, హారి, “మోయించుట”, తానే మోయుట కాదు. కాబట్టి యక్షుడు వార్తను తానే మోయబోడు, మేఘంచేత మోయించబోతాడు. అత్ కారాంతంగా బలమైన విభక్తుల్లో నుమ్ తీసుకుంటుంది.
i-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular
प्रवृत्तिम्
प्रवृत्ति
news, tidings — Mallinātha glosses it वार्ता
i-stem feminine
A short-i stem in the feminine: वसतिः, वसती, वसतयः — the same endings as the masculine but for a few cases.
హ్రస్వ ఇకారాంత స్త్రీలింగం: వసతిః, వసతీ, వసతయః — కొన్ని విభక్తులు తప్ప పుంలింగపు ప్రత్యయాలే.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
i-stem feminine
Feminine stems ending in short इ: मति, वसति, कीर्ति. The accusative singular is मतिम् (before अम्, the stem vowel wins, 6.1.107). The instrumental singular is मत्या; the dative, ablative, genitive and locative singular optionally take the nadī endings (मत्यै beside मतये). It declines much like the i-stem masculine हरि, with the feminine options in the singular oblique cases.
ఇకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: మతి, వసతి, కీర్తి. ద్వితీయైకవచనం మతిమ్ (అమ్ ముందు పూర్వరూపం, 6.1.107). తృతీయైకవచనం మత్యా; చతుర్థీ/పంచమీ/షష్ఠీ/సప్తమీ ఏకవచనాల్లో ఐచ్ఛికంగా నదీ ప్రత్యయాలు (మత్యై / మతయే). ఇకారాంత పుంలింగం (హరి) లాగే, ఏకవచన పరవిభక్తుల్లో స్త్రీలింగ ఐచ్ఛికాలతో.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | प्रवृत्तिः | प्रवृत्ती | प्रवृत्तयः |
| द्वितीया | प्रवृत्तिम् | प्रवृत्ती | प्रवृत्तीः |
| तृतीया | प्रवृत्त्या | प्रवृत्तिभ्याम् | प्रवृत्तिभिः |
| चतुर्थी | प्रवृत्त्यै | प्रवृत्तिभ्याम् | प्रवृत्तिभ्यः |
| पञ्चमी | प्रवृत्त्याः | प्रवृत्तिभ्याम् | प्रवृत्तिभ्यः |
| षष्ठी | प्रवृत्त्याः | प्रवृत्त्योः | प्रवृत्तीनाम् |
| सप्तमी | प्रवृत्त्याम् | प्रवृत्त्योः | प्रवृत्तिषु |
| सम्बोधन | प्रवृत्ते | प्रवृत्ती | प्रवृत्तयः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
i-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern मति declines on
6.1.107अमि पूर्वः
मतिम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular
सः
printed स
तद्
he — the one who brooded
pronoun
A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern तद् declines on
7.2.102त्यदादीनामः
त+अ+स्
6.1.97अतो गुणे
त+स्
7.2.106तदोः सः सावनन्त्ययोः
सस्
8.2.66ससजुषो रुः
सरुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
सः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem neuter, तृतीया बहुवचन instrumental plural
प्रत्यग्रैः
प्रत्यग्र
fresh — Mallinātha glosses अभिनवैः, newly picked
a-stem neuter
Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
a-stem neuter
Neuter nouns in short अ: फल “fruit”, वचन “word”, कुसुम, and adjectives in अ agreeing with a neuter noun. The nominative and accusative singular end in अम् (7.1.24) — फलम् — and are alike; the plural फलानि takes नुम् and lengthens; the instrumental plural is फलैः (7.1.9). It is the a-stem masculine’s table with the neuter’s own nominative, accusative and the -आनि plural.
హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దాలు: ఫల “పండు”, వచన “మాట”, కుసుమ, నపుంసక నామానికి అన్వయించే అకారాంత విశేషణాలు. ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు అమ్ తో ముగుస్తాయి (7.1.24) — ఫలమ్ — రెండూ ఒకటే; బహువచనం ఫలాని నుమాగమంతో దీర్ఘమవుతుంది; తృతీయా బహువచనం ఫలైః (7.1.9). అకారాంత పుంలింగ పట్టికే, నపుంసకపు సొంత ప్రథమ, ద్వితీయ, -ఆని బహువచనంతో.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | प्रत्यग्रम् | प्रत्यग्रे | प्रत्यग्राणि |
| द्वितीया | प्रत्यग्रम् | प्रत्यग्रे | प्रत्यग्राणि |
| तृतीया | प्रत्यग्रेण | प्रत्यग्राभ्याम् | प्रत्यग्रैः |
| चतुर्थी | प्रत्यग्राय | प्रत्यग्राभ्याम् | प्रत्यग्रेभ्यः |
| पञ्चमी | प्रत्यग्रात् | प्रत्यग्राभ्याम् | प्रत्यग्रेभ्यः |
| षष्ठी | प्रत्यग्रस्य | प्रत्यग्रयोः | प्रत्यग्राणाम् |
| सप्तमी | प्रत्यग्रे | प्रत्यग्रयोः | प्रत्यग्रेषु |
| सम्बोधन | प्रत्यग्र | प्रत्यग्रे | प्रत्यग्राणि |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem neuter, तृतीया बहुवचन instrumental plural · the pattern फल declines on
7.1.9अतो भिस ऐस्
फल + ऐस्
6.1.88वृद्धिरेचि
फलैस्
8.2.66ससजुषो रुः
फलैरुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
फलैः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem neuter, तृतीया बहुवचन instrumental plural
कुटजकुसुमैः
कुसुम
with flowers — of the kuṭaja, the hill jasmine that opens with the first rain
a-stem neuter — Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि. · a-stem neuter, तृतीया बहुवचन instrumental plural
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | कुसुमम् | कुसुमे | कुसुमानि |
| द्वितीया | कुसुमम् | कुसुमे | कुसुमानि |
| तृतीया | कुसुमेन | कुसुमाभ्याम् | कुसुमैः |
| चतुर्थी | कुसुमाय | कुसुमाभ्याम् | कुसुमेभ्यः |
| पञ्चमी | कुसुमात् | कुसुमाभ्याम् | कुसुमेभ्यः |
| षष्ठी | कुसुमस्य | कुसुमयोः | कुसुमानाम् |
| सप्तमी | कुसुमे | कुसुमयोः | कुसुमेषु |
| सम्बोधन | कुसुम | कुसुमे | कुसुमानि |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem neuter, तृतीया बहुवचन instrumental plural · the pattern फल declines on
7.1.9अतो भिस ऐस्
फल + ऐस्
6.1.88वृद्धिरेचि
फलैस्
8.2.66ससजुषो रुः
फलैरुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
फलैः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem masculine, चतुर्थी एकवचन dative singular
कल्पितार्घाय
अर्घ
the offering made to a guest — the dative of the one it is made to
a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, चतुर्थी एकवचन dative singular
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | अर्घः | अर्घौ | अर्घाः |
| द्वितीया | अर्घम् | अर्घौ | अर्घान् |
| तृतीया | अर्घेण | अर्घाभ्याम् | अर्घैः |
| चतुर्थी | अर्घाय | अर्घाभ्याम् | अर्घेभ्यः |
| पञ्चमी | अर्घात् | अर्घाभ्याम् | अर्घेभ्यः |
| षष्ठी | अर्घस्य | अर्घयोः | अर्घाणाम् |
| सप्तमी | अर्घे | अर्घयोः | अर्घेषु |
| सम्बोधन | अर्घ | अर्घौ | अर्घाः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, चतुर्थी एकवचन dative singular · the pattern राम declines on
7.1.13ङेर्यः
राम + य
7.3.102सुपि च
रामाय
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
pronoun, चतुर्थी एकवचन dative singular
तस्मै
तद्
to it — to the cloud
pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, चतुर्थी एकवचन dative singular
pronoun, चतुर्थी एकवचन dative singular · the pattern तद् declines on
7.2.102त्यदादीनामः
त+अ+ए
6.1.97अतो गुणे
त+ए
7.1.14सर्वनाम्नः स्मै
तस्मै
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√प्री + क्त, प्रथमा एकवचन nominative singular
प्रीतः
प्रीत, from √प्री
pleased — a past participle in an active sense, as verbs of feeling take it
past participle, क्त — The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective. · √प्री + क्त, प्रथमा एकवचन nominative singular
√प्री · class 9 · क्त
प्रीञ्
1.3.1भूवादयो धातवः
प्री॒ञ्
and, without changing the form,1.3.3
1.3.9तस्य लोपः
प्री
3.2.102निष्ठा
प्री + क्त
and, without changing the form,1.3.8
1.3.9तस्य लोपः
प्री + त
and, without changing the form,1.1.261.2.463.4.114
4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
प्री + त + सुँ
and, without changing the form,1.3.2
1.3.9तस्य लोपः
प्री + त + स्
and, without changing the form,1.1.437.2.101.4.131.1.51.4.14
8.2.66ससजुषो रुः
प्री + त + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्
प्री + त + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
प्री + त + ः
8.4.68अ अ
प्रीतः
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + स्
8.2.66ससजुषो रुः
राम + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular
प्रीतिप्रमुखवचनम्
printed प्रीतिप्रमुखवचनं
वचन
speech, words — the compound stands adverbially: "so that affection led the words"
a-stem neuter — Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि. · a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | वचनम् | वचने | वचनानि |
| द्वितीया | वचनम् | वचने | वचनानि |
| तृतीया | वचनेन | वचनाभ्याम् | वचनैः |
| चतुर्थी | वचनाय | वचनाभ्याम् | वचनेभ्यः |
| पञ्चमी | वचनात् | वचनाभ्याम् | वचनेभ्यः |
| षष्ठी | वचनस्य | वचनयोः | वचनानाम् |
| सप्तमी | वचने | वचनयोः | वचनेषु |
| सम्बोधन | वचन | वचने | वचनानि |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern फल declines on
7.1.24अतोऽम्
फल+अम्
6.1.107अमि पूर्वः
फलम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
प्रीतिः प्रमुखा येषां तानि वचनानि — words that have affection at their head — then the whole made a bahuvrīhi for the act of speaking, यस्मिन् कर्मणि तत्, standing adverbially: “so that affection led the words”. It qualifies स्वागतम्, the welcome he uttered.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular
स्वागतम्
printed स्वागतं
स्वागत
a welcome — literally "well come", and Mallinātha reads it as the words of one
a-stem neuter — Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि. · a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | स्वागतम् | स्वागते | स्वागतानि |
| द्वितीया | स्वागतम् | स्वागते | स्वागतानि |
| तृतीया | स्वागतेन | स्वागताभ्याम् | स्वागतैः |
| चतुर्थी | स्वागताय | स्वागताभ्याम् | स्वागतेभ्यः |
| पञ्चमी | स्वागतात् | स्वागताभ्याम् | स्वागतेभ्यः |
| षष्ठी | स्वागतस्य | स्वागतयोः | स्वागतानाम् |
| सप्तमी | स्वागते | स्वागतयोः | स्वागतेषु |
| सम्बोधन | स्वागत | स्वागते | स्वागतानि |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern फल declines on
7.1.24अतोऽम्
फल+अम्
6.1.107अमि पूर्वः
फलम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√हृ, class 1, लिट्, parasmaipada, third person singular
व्याजहार
√हृ
he spoke — वि + आ + √हृ in the perfect, "he uttered"
perfect, लिट्
The perfect: something done in a past the speaker did not witness. It is the narrative tense of court poetry, and it reduplicates — √कृ gives चक्रे.
పరోక్ష భూతం (లిట్): చెప్పేవాడు చూడని భూతంలో జరిగినది. కావ్యాల కథన కాలం; ద్విత్వమవుతుంది — √కృ → చక్రే.
uncheckeddrafted from the rule and the Bālānandinī; sūtra from skt-mcp
√हृ · class 1 · लिट्
हृञ्
1.3.1भूवादयो धातवः
हृ॒ञ्
and, without changing the form,1.3.3
1.3.9तस्य लोपः
हृ
1.4.58प्रादयः
वि + हृ
and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80
1.4.80ते प्राग्धातोः
वि + आ + हृ
3.2.115परोक्षे लिट्
वि + आ + हृ + लिँट्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
वि + आ + हृ + ल्
and, without changing the form,1.3.78
3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
वि + आ + हृ + तिप्
and, without changing the form,1.3.3
1.3.9तस्य लोपः
वि + आ + हृ + ति
and, without changing the form,1.2.453.4.1151.1.731.1.431.1.37
3.4.82परस्मैपदानां णलतुसुस्थलथुसणल्वमाः
वि + आ + हृ + णल्
and, without changing the form,1.3.31.3.7
1.3.9तस्य लोपः
वि + आ + हृ + अ
and, without changing the form,3.4.1151.1.731.1.431.1.37
6.1.8लिटि धातोरनभ्यासस्य
वि + आ + हृ + हृ + अ
and, without changing the form,6.1.46.1.51.4.13
7.2.115अचो ञ्णिति
वि + आ + हृ + हार् + अ
7.4.62कुहोश्चुः
वि + आ + झृ + हार् + अ
7.4.66उरत्
वि + आ + झ + हार् + अ
and, without changing the form,1.4.171.4.14
6.1.77इको यणचि
व्य् + आ + झ + हार् + अ
8.4.54अभ्यासे चर्च
व्य् + आ + ज + हार् + अ
8.4.68अ अ
व्याजहार
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
व्याजहार, “he spoke, uttered”, वि + आ + √हृ in the perfect. √हृ “carry” with वि-आ before it means “address, speak”. Reduplication doubles the root — ज-हार, the velar becoming a palatal — and the prefixes वि + आ merge to व्या before it.
వ్యాజహార, “పలికెను” — వి + ఆ + √హృ లిట్ లకారం. √హృ (మోయుట) కు వి-ఆ ఉపసర్గలు చేరి “సంబోధించుట, పలుకుట” అర్థమిస్తాయి. లిట్ ద్విరుక్తి ధాతువును ద్విత్వం చేస్తుంది — చవర్గంతో జ-హార — ఉపసర్గలు వి + ఆ కలిసి దాని ముందు వ్యా అవుతాయి.
३अन्वयthe words in prose order
नभसि · प्रत्यासन्ने · दयिताजीवितालम्बनार्थी · सः · जीमूतेन · स्वकुशलमयीम् · प्रवृत्तिम् · हारयिष्यन् · प्रत्यग्रैः · कुटजकुसुमैः · कल्पितार्घाय · तस्मै · प्रीतः · प्रीतिप्रमुखवचनम् · स्वागतम् · व्याजहार
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, whose commentary is written as anvaya“ihānvayamukhenaiva sarvaṃ vyākhyāyate mayā”
the dependency structure
व्याजहार · क्रिया — the verb the sentence turns on
नभसि · सति सप्तमी — the month being at hand
प्रत्यासन्ने · come near
सः · कर्ता — the agent
दयिताजीवितालम्बनार्थी · wanting to keep his beloved alive
प्रीतः · glad
हारयिष्यन् · meaning to have it carried
प्रवृत्तिम् · कर्म — the news
स्वकुशलमयीम् · of his own welfare
जीमूतेन · करण — by the cloud
तस्मै · सम्प्रदान — to it, the cloud
कल्पितार्घाय · to whom the offering was made
कुटजकुसुमैः · करण — with kuṭaja flowers
प्रत्यग्रैः · fresh
स्वागतम् · कर्म — a welcome, what he spoke
प्रीतिप्रमुखवचनम् · with affection at the front of the words
uncheckedMallinātha’s Sañjīvinī for the anvaya and the reading; the Telugu drawn from Vedam Venkataraya Sastri’s Āndhra Meghasandeśam and the Bālānandinī
One sentence, one verb, व्याजहार at the very end. Its subject सः carries a long adjective and the whole causative clause “meaning to have the cloud carry news of his welfare”; the dative तस्मै with its offering, and the object स्वागतम्, gather before the verb. Find सः and व्याजहार first.
ఒకే వాక్యం, ఒకే క్రియ, వ్యాజహార చివర. దాని కర్త సః ఒక పొడవాటి విశేషణాన్నీ ‘తన క్షేమవార్తను మేఘంచేత మోయించబోతూ’ అనే ప్రేరణార్థక వాక్యాన్నీ మోస్తుంది; చతుర్థి తస్మై, దాని అర్ఘ్యం, కర్మ స్వాగతమ్ క్రియ ముందు చేరతాయి. ముందు సః నూ వ్యాజహార నూ గుర్తించాలి.
४भावार्थthe sense of the whole
With the next month close at hand, and wanting something his beloved could keep herself alive on, he meant to have news of his own safety carried to her by the cloud. So he made it an offering of freshly picked kuṭaja flowers, and, glad, spoke it a welcome with affection at the front of every word.
uncheckedthe reader's reading, following Mallinātha's gloss
The month Śrāvaṇa near, and wanting something his beloved could keep herself alive on, the yakṣa resolves to send word of his own safety by the cloud. He treats the cloud as an honoured guest — an offering of fresh kuṭaja flowers, the first the rains bring out — and, glad, speaks it a welcome with affection leading every word. The verse is one long sentence closing on व्याजहार.
శ్రావణ మాసం సమీపించగా, తన ప్రియురాలు ప్రాణం నిలుపుకోగల ఒక ఆధారం కోరి, యక్షుడు తన క్షేమవార్తను మేఘంద్వారా పంపాలని నిశ్చయిస్తాడు. మేఘాన్ని పూజ్య అతిథిగా చూస్తాడు — వర్షం మొదట పూయించే తాజా కుటజ పుష్పాల అర్ఘ్యం — సంతోషంతో ప్రతి మాటకూ ముందు ప్రేమ ఉండేలా స్వాగతం పలుకుతాడు. శ్లోకమంతా వ్యాజహార పై ముగిసే ఒకే పొడవాటి వాక్యం.
५अलंकारthe figure
No figure is named for this verse by the commentary this reading follows, so none is shown.