मेघदूतम् · कालिदास · 1.41
मेघदूतम् · कालिदास · 1.41
उज्जयिनी · dawn, and the sun's road given up
तस्मिन् काले नयनसलिलं योषितां खण्डितानां
शान्तिं नेयं प्रणयिभिरतो वर्त्म भानोस्त्यजाशु
प्रालेयास्रं कमलवदनात् सोऽपि हर्तुं नलिन्याः
प्रत्यावृत्तस्त्वयि कररुधि स्यादनल्पाभ्यसूयः
वृत्तविचारthe metre, syllable by syllable
pāda a
pāda b
pāda c
pāda d
सन्धिrecovering the words from the sound
नयनसलिलम् + योषिताम् → नयनसलिलं
म् + य्
8.3.23
योषिताम् + खण्डितानाम् → योषितां
म् + ख्
8.3.23 · 8.4.59
खण्डितानाम् + शान्तिम् → खण्डितानां
म् + श्
8.3.23
शान्तिम् + नेयम् → शान्तिं
म् + न्
8.3.23 · 8.4.59
नेयम् + प्रणयिभिः → नेयं
म् + प्
8.3.23 · 8.4.59
प्रणयिभिः + अतः → प्रणयिभिरतो
ः + अ
no rule named — the builder's table does not hold this change
भानोः + त्यज → भानोस्त्यजाशु
ः + त्
8.3.34
त्यज + आशु → भानोस्त्यजाशु
अ + आ → आ
6.1.101
प्रालेयास्रम् + कमलवदनात् → प्रालेयास्रं
म् + क्
8.3.23 · 8.4.59
सः + अपि → सोऽपि
ः + अ → ओ
6.1.113 · 6.1.87 · 6.1.109
हर्तुम् + नलिन्याः → हर्तुं
म् + न्
8.3.23 · 8.4.59
प्रत्यावृत्तः + त्वयि → प्रत्यावृत्तस्त्वयि
ः + त्
8.3.34
स्यात् + अनल्पाभ्यसूयः → स्यादनल्पाभ्यसूयः
त् + अ
8.2.39
नयन + सलिल → नयनसलिलम्
अ + स्
no rule named — the builder's table does not hold this change
प्रालेय + अस्र → प्रालेयास्रम्
अ + अ → आ · falls inside the syllable या
6.1.101
कमल + वदन → कमलवदनात्
अ + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
कर + रुध् → कररुधि
अ + र्
no rule named — the builder's table does not hold this change
अ + अल्प → अनल्पाभ्यसूयः
अ + अ → आ · falls inside the syllable अा
6.1.101
अल्प + अभ्यसूया → अनल्पाभ्यसूयः
अ + अ → आ · falls inside the syllable ल्पा
6.1.101
The joins run through the visarga's outcomes and one voicing. भानोस्त्यजाशु packs two: भानोः goes to स् before the dental त् of त्यज (Pāṇini 8.3.34), and then त्यज + आशु fuse their two अ/आ to a single आ (savarṇa-dīrgha, 6.1.101), so it prints त्यजाशु. सोऽपि is a visarga before short अ: सः + अपि gives सो, the अ swallowed and marked with the avagraha, सोऽपि (6.1.113, 6.1.109, 6.1.87). प्रत्यावृत्तस्त्वयि turns a visarga to स् before त् (8.3.34), and स्यादनल्पाभ्यसूयः voices a word-final त् to द् before the vowel of अनल्प- (8.2.39). The म् before consonants is anusvāra throughout.
కూడికలు విసర్గపు ఫలితాలవెంటా, ఒక గోషవెంటా నడుస్తాయి. భానోస్త్యజాశు రెండింటిని ఇముడ్చుకుంటుంది: త్యజ లోని దంత్య త్ ముందు భానోః స్ అవుతుంది (పాణిని 8.3.34), తర్వాత త్యజ + ఆశు లోని రెండు అ/ఆ ఒక్క ఆ గా (సవర్ణదీర్ఘం, 6.1.101), కావున త్యజాశు గా అచ్చవుతుంది. సోఽపి లో హ్రస్వ అ ముందు విసర్గ: సః + అపి → సో, అ లోపించి అవగ్రహంతో గుర్తు, సోఽపి (6.1.113, 6.1.109, 6.1.87). ప్రత్యావృత్తస్త్వయి లో త్ ముందు విసర్గ స్ (8.3.34), స్యాదనల్పాభ్యసూయః లో అనల్ప- లోని అచ్చు ముందు పదాంత త్ ద్ గా గోష (8.2.39). హల్లు ముందు మ్ అంతటా అనుస్వారం.
कारकwhat each case is doing
तस्मिन् सप्तमी · locative — अधिकरण, the location
काले सप्तमी · locative — अधिकरण, the location
नयनसलिलम् प्रथमा · nominative — कर्मणि प्रथमा — a nominative marking the object of the gerundive, where an accusative would be expected
नेयम् is a kṛtya, and a kṛtya carries a passive sense, so the thing the leading falls on stands in the nominative and not the accusative: नयनसलिलं … नेयम्, ‘the eye-water is to be led [to a stop].’ The stop itself, शान्तिम्, keeps the accusative, because नी is a two-object verb — नयतिर्द्विकर्मकः — and its goal survives the passive turn. So the line carries a nominative and an accusative under one gerundive, each doing a different work.
योषिताम् षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
with खण्डितानाम्
शान्तिम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
नेयम् प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
प्रणयिभिः तृतीया · instrumental — करण, the instrument or cause
वर्त्म द्वितीया · accusative — कर्म, the object
भानोः षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
प्रालेयास्रम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
कमलवदनात् पञ्चमी · ablative — अपादान, the point of departure
सः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
with अनल्पाभ्यसूयः
नलिन्याः षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
प्रत्यावृत्तः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
त्वयि सप्तमी · locative — अधिकरण, the location
कररुधि सप्तमी · locative — अधिकरण, the location
प्रकरणानुक्रमthe rules the verse uses, by section of the abridgement
हलन्त्यम् 1.3.3 · प्रकरण 1← खण्डितानाम्; नेयम्; त्यज; हर्तुम्; स्यात्
a final consonant of the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a final consonant (हल्) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it, and drops by 1.3.9. So the personal ending तिप् contributes only ति, the प् marking it, and क्तवतु leaves क्तवत् with the उ nasalized and the last letter both gone. Final त्, स् and म् of a case or personal ending are exempt (1.3.4).
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అంత్యంగా ఉన్న హల్లు (హల్) ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది వస్తువును గుర్తించే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు, 1.3.9 చేత లోపిస్తుంది. కాబట్టి తిప్ నుండి తి మాత్రమే మిగులుతుంది, ప్ ఇత్తు. విభక్తి/తిఙ్ ప్రత్యయాల అంత్య త్, స్, మ్ మాత్రం ఇత్తు కావు (1.3.4). అనునాసిక అచ్చు ఇత్తు (1.3.2) కి జోడీ.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तस्य लोपः 1.3.9 · प्रकरण 1← काले; खण्डितानाम्; नेयम्; त्यज; हर्तुम्; प्रत्यावृत्तः; स्यात्; अनल्पाभ्यसूयः
an it-marker drops
What has been named an it-marker (इत्) is then elided (लोप). The tag has done its work — naming the suffix, and conditioning or blocking some operation — and leaves no sound behind. So the उ marked in सुँ, the ट् of टा, the ङ् of ङे ङसि ङस् ङि, and the प् of सुप् are all gone before the ending is attached.
ఇత్సంజ్ఞగా గుర్తించబడినది (इत्) తరువాత లోపిస్తుంది. ఆ గుర్తు తన పని ముగించుకుంది — ప్రత్యయానికి పేరుపెట్టడం, ఏదో కార్యాన్ని కలిగించడమో ఆపడమో — ఏ ధ్వనీ మిగలదు. सुँ లోని ఉ, टा లోని ట్, ङे ङसि ङस् ङि లోని ङ్, सुप् లోని ప్ అన్నీ ప్రత్యయం చేరేముందు పోతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुप्तिङन्तं पदम् 1.4.14 · प्रकरण 1← खण्डितानाम्; नेयम्; त्यज; प्रत्यावृत्तः; स्यात्
a form ending in a case ending (सुप्) or a verb ending (तिङ्) is a पद, a finished word
A form that ends in a nominal case ending — one of the twenty-one सुप् endings 4.1.2 lists — or in a verbal personal ending — one of the eighteen तिङ् endings — is named पद, a complete word. The name is what a great many rules wait on: the visarga rules, the final-consonant rules and the anusvāra rule all apply only "in a पद" or "at the end of a पद". So राम is not yet a पद, but राम + स् is; and चक्रे is a पद once the ending ए is on. Every word the poem carries reaches this name before its word-final changes can fire.
నామవాచక విభక్తి ప్రత్యయంతో — 4.1.2 చెప్పే ఇరవై ఒక్క సుప్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — లేదా క్రియా పురుష ప్రత్యయంతో — పద్దెనిమిది తిఙ్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — అంతమయ్యే రూపానికి పద సంజ్ఞ. ఈ సంజ్ఞ మీదే ఎన్నో సూత్రాలు ఆధారపడతాయి: విసర్గ సూత్రాలు, పదాంత హల్లు సూత్రాలు, అనుస్వార సూత్రం అన్నీ "పదంలో" లేదా "పదాంతంలో" మాత్రమే పనిచేస్తాయి. రామ ఇంకా పదం కాదు; రామ + స్ పదం; చక్రే ప్రత్యయం ఏ చేరాక పదం. కావ్యంలోని ప్రతి పదం తన పదాంత మార్పులకు ముందు ఈ సంజ్ఞను చేరుకుంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
भूवादयो धातवः 1.3.1 · प्रकरण 2← खण्डितानाम्; नेयम्; त्यज; हर्तुम्; प्रत्यावृत्तः; स्यात्
the words beginning with भू, listed in the Dhātupāṭha, are called धातु (roots)
The action-denoting words listed in the Dhātupāṭha — the root-list that opens with भू "to be" — are named धातु, roots. A धातु is the action-base from which every finite verb and every कृत् (primary derivative) form is built. It is the rule that stands at the head of every verb chain in the poem: चक्रे begins as the root डुकृञ्, जगाम as गम्, प्रमत्तः as मद्. Nothing is conjugated or turned into a participle until it first bears this name.
ధాతుపాఠంలో — భూ "ఉండటం" తో మొదలయ్యే ధాతువుల జాబితాలో — ఉన్న క్రియావాచక శబ్దాలకు ధాతు సంజ్ఞ. ధాతువు అంటే క్రియాధారం; దానినుండే ప్రతి తిఙంత క్రియా, ప్రతి కృదంత (ప్రాథమిక వ్యుత్పన్న) రూపం పుడతాయి. కావ్యంలోని ప్రతి క్రియా గొలుసుకు ఇది శిరస్సు: చక్రే డుకృఞ్ ధాతువుగా, జగామ గమ్ గా, ప్రమత్తః మద్ గా మొదలవుతాయి. ఈ సంజ్ఞ చేరకముందు ఏదీ రూపం దాల్చదు, కృదంతం కాదు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपदेशेऽजनुनासिक इत् 1.3.2 · प्रकरण 2← खण्डितानाम्; नेयम्; त्यज; हर्तुम्; प्रत्यावृत्तः; स्यात्; अनल्पाभ्यसूयः
a nasalized vowel in the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a vowel pronounced with nasal resonance (anunāsika) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it. The उ of सुँ and of रुँ is such a vowel, so it is a marker and drops (by 1.3.9). This is why the nominative-singular ending सुँ contributes only स्, and रुँ leaves only र्.
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అనునాసికంగా ఉచ్చరించే అచ్చు ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది ఆ వస్తువుకు పేరుపెట్టే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు. सुँ, रुँ లోని ఉ అలాంటి అచ్చే; కాబట్టి అది ఇత్తు, లోపిస్తుంది (1.3.9). అందుకే ప్రథమైకవచన ప్రత్యయం సుँ నుండి స్ మాత్రమే, రుँ నుండి ర్ మాత్రమే మిగులుతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
प्रादयः 1.4.58 · प्रकरण 2← प्रत्यावृत्तः
प्र and the rest of the prefix list are called निपात (particles)
The words प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, नि, वि, उद् and the rest of the प्रादि list are named निपात — indeclinable particles. Joined to a root they are the upasargas, the verbal prefixes that turn or deepen its sense: प्र + मद् gives प्रमद् "be heedless, be carried away", the base of प्रमत्तः, and उद् + स्था gives उत्था "rise". Because the prefix is a particle held before the root, the corpus writes it into the word, and the derivation names this rule when it puts the prefix on.
ప్ర, పరా, అప, సమ్, అను, అవ, ని, వి, ఉద్ మొదలైన ప్రాది గణపు శబ్దాలకు నిపాత సంజ్ఞ — అవి అవ్యయాలు (వికారం లేని పదాలు). ధాతువుకు చేరినప్పుడు అవే ఉపసర్గలు, ధాతువు అర్థాన్ని తిప్పే లేదా లోతు చేసే క్రియా ఉపసర్గలు: ప్ర + మద్ → ప్రమద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం, పరవశం కావటం", ఇది ప్రమత్తః కు ఆధారం; ఉద్ + స్థా → ఉత్థా "లేవటం". ఉపసర్గ ధాతువు ముందు నిలిచే నిపాతం కావటాన కార్పస్ దాన్ని పదంలోనే రాస్తుంది, గొలుసు ఉపసర్గను చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपसर्गाः क्रियायोगे 1.4.59 · प्रकरण 2← प्रत्यावृत्तः
प्र and the rest, joined to a verb, are called उपसर्ग (preverbs)
The प्रादि particles (प्र, सम्, उद्, नि, वि and the rest, named निपात by the previous rule) are called उपसर्ग — "preverbs" — when they stand in construction with a verb (क्रियायोग, "joined to an action"). Away from a verb the same words keep only their निपात name; before a root they are the prefix that turns its sense. प्र before मद् "be heedless" gives the प्रमद् of प्रमत्तः, and उद् before पत् "fall, fly" gives the उत्पत् of उत्पत. The derivation names this rule where it sets the prefix on the root.
ప్రాది నిపాతాలు (ప్ర, సమ్, ఉద్, ని, వి మొదలైనవి — ముందటి సూత్రం వీటికి నిపాత సంజ్ఞ ఇచ్చింది) క్రియతో కలిసి నిలిచినప్పుడు (క్రియాయోగం) వాటికి ఉపసర్గ సంజ్ఞ. క్రియ లేకుంటే అవే శబ్దాలు కేవలం నిపాతాలుగా నిలుస్తాయి; ధాతువు ముందు నిలిస్తే అర్థాన్ని తిప్పే ఉపసర్గలు. మద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం" ముందు ప్ర → ప్రమత్తః లోని ప్రమద్; పత్ "పడటం, ఎగరటం" ముందు ఉద్ → ఉత్పత లోని ఉత్పత్. గొలుసు ఉపసర్గను ధాతువుకు చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
इको यणचि 6.1.77 · प्रकरण 2← नलिन्याः; प्रत्यावृत्तः
इक् becomes यण् before a dissimilar vowel
A simple vowel of the इक् set — इ उ ऋ ऌ — becomes the matching semivowel यण् — य् व् र् ल् — when a dissimilar vowel follows: इति + अत्र → इत्यत्र, मधु + अरि → मध्वरि, धातृ + अंशः → धात्रंशः. This is the commonest vowel sandhi, the point where two words or a stem and its ending run together.
ఇక్ (ఇ ఉ ఋ ఌ) అచ్చు, భిన్నమైన అచ్చు పరమైనప్పుడు దానికి సవర్ణమైన యణ్ (య్ వ్ ర్ ల్) అవుతుంది: ఇతి + అత్ర → ఇత్యత్ర, మధు + అరి → మధ్వరి, ధాతృ + అంశః → ధాత్రంశః. రెండు పదాలు గానీ, ప్రాతిపదిక-ప్రత్యయాలు గానీ కలిసే అత్యంత సామాన్య అచ్సంధి ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आद्गुणः 6.1.87 · प्रकरण 2← काले; सः + अपि
a followed by i/u/ṛ becomes the guṇa vowel e/o/ar
When a final अ or आ is followed by a simple vowel इ उ or ऋ, the two together become the corresponding guṇa vowel — ए, ओ, or अर् — as one sound, a single substitution for both. So राम + इन (from टा) gives the ए of रामेण, and पुण्य + उदक gives the ओ of पुण्योदक. It is the guṇa-sandhi a student meets first.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఇ ఉ ఋ (సామాన్య అచ్చు) వస్తే, రెండూ కలిసి గుణమవుతాయి — ఏ, ఓ, అర్ — ఒకే ధ్వనిగా (ఏకాదేశం). రామ + ఇన (టా నుండి) → రామేణ లోని ఏ; పుణ్య + ఉదక → పుణ్యోదక లోని ఓ. విద్యార్థి మొదట కలిసే గుణసంధి ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अकः सवर्णे दीर्घः 6.1.101 · प्रकरण 2← खण्डितानाम्; कमलवदनात्; त्यज + आशु; प्रालेय + अस्र; अ + अल्प; अल्प + अभ्यसूया
a simple vowel before a like vowel becomes the long one
When a simple vowel (अक्: अ इ उ ऋ ऌ) is followed by a vowel of the same class (savarṇa), the two become the single long vowel of that class — अ/आ + अ/आ → आ, इ/ई + इ/ई → ई, and so on. So स्व + अधिकार → स्वाधिकार. This is dīrgha-sandhi.
అక్ (అ ఇ ఉ ఋ ఌ) తరువాత దానికి సవర్ణమైన అచ్చు వస్తే, రెండూ కలిసి ఆ వర్గపు దీర్ఘమవుతాయి — అ/ఆ + అ/ఆ → ఆ, ఇ/ఈ + ఇ/ఈ → ఈ, ఇలా. స్వ + అధికార → స్వాధికార. ఇది దీర్ఘసంధి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
एङः पदान्तादति 6.1.109 · प्रकरण 2← सः + अपि
झलां जशोऽन्ते 8.2.39 · प्रकरण 3← कमलवदनात्; स्यात्; स्यात् + अनल्पाभ्यसूयः
a word-final झल् becomes the corresponding जश् (voiced unaspirate)
At the end of a word, a झल् consonant — a stop or sibilant — is replaced by the corresponding जश्, a voiced unaspirated stop (ग् ज् ड् द् ब्). So a word-final त् may be written द् (वाक् beside वाग्, षष् beside षड्). At a pause it can revert to त् (8.4.56), and before a voiceless sound it stays voiceless (8.4.55 खरि च); so अधिकारात् before प्र keeps its त्.
పదాంతంలో ఝల్ (స్పర్శ లేదా ఊష్మ) హల్లుకు దాని జశ్ — ఘోష అల్పప్రాణ స్పర్శం (గ్ జ్ డ్ ద్ బ్) — ఆదేశం. పదాంత త్ ను ద్ గా రాయవచ్చు (వాక్/వాగ్, షష్/షడ్). విరామంలో మళ్లీ త్ కావచ్చు (8.4.56); అఘోషం ముందు అఘోషంగానే ఉంటుంది (8.4.55 ఖరి చ) — అధికారాత్ ప్ర ముందు త్ గానే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8.3.15 · प्रकरण 3← प्रणयिभिः; वर्त्म; भानोः; सः; नलिन्याः; प्रत्यावृत्तः; अनल्पाभ्यसूयः
र् becomes visarga before a खर् consonant or at a pause
A रेफ (र्) at the end of a word becomes visarga (ः) before a खर् consonant — the voiceless stops and the sibilants — or at a pause (avasāna). It is the last step of every nominative singular: यक्ष + र् becomes यक्षः. The visarga of भर्तुः is the same thing, the र् that came with the ṛ-stem's ending surfacing before the pause.
పదాంతంలోని రేఫ (ర్) ఖర్ హల్లు ముందు — అఘోష స్పర్శలు, ఊష్మలు — గాని, విరామం (అవసానం) దగ్గర గాని విసర్గ (ః) అవుతుంది. ప్రతి ప్రథమా ఏకవచనపు చివరి మెట్టు ఇదే: యక్ష + ర్ → యక్షః. భర్తుః లోని విసర్గ కూడా ఋకారాంత శబ్దపు ర్ ఇలాగే విరామం ముందు పైకి రావడమే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
मोऽनुस्वारः 8.3.23 · प्रकरण 3← नयनसलिलम् + योषिताम्; योषिताम् + खण्डितानाम्; खण्डितानाम् + शान्तिम्; शान्तिम् + नेयम्; नेयम् + प्रणयिभिः; प्रालेयास्रम् + कमलवदनात्; हर्तुम् + नलिन्याः
a word-final म् becomes anusvāra before a consonant
A म् at the end of a word becomes anusvāra — the nasal dot ं — when a consonant follows: हरिम् + वन्दे → हरिं वन्दे "I praise Hari". The accusative singular in -म् and every word-final म् before a consonant is written this way; before a vowel or at a pause the म् itself stays. This is why the chain-check reads a final ं and a final म् as the same sound: they are one म्, shown one way or the other by what follows.
పదాంతంలోని మ్, హల్లు ముందు అనుస్వారం — ం అనే నాసిక బిందువు — గా మారుతుంది: హరిమ్ + వన్దే → హరిం వన్దే "హరిని నమస్కరిస్తాను". మ్-అంత ద్వితీయా ఏకవచనం, హల్లు ముందు వచ్చే ప్రతి పదాంత మ్ ఇలాగే రాయబడతాయి; అచ్చు ముందు గానీ విరామంలో గానీ మ్ అలాగే నిలుస్తుంది. అందుకే గొలుసు-పరీక్ష పదాంత ం ను, పదాంత మ్ ను ఒకే ధ్వనిగా చదువుతుంది: అవి ఒకే మ్, తరువాత వచ్చేదాన్ని బట్టి ఒక్కో రూపంలో చూపబడతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
नश्चापदान्तस्य झलि 8.3.24 · प्रकरण 3← खण्डितानाम्
a non-final न् (or म्) becomes anusvāra before a झल् consonant
A न् or म् that does not stand at the end of a word becomes anusvāra before a झल् sound — a stop or a sibilant: the नुम् augment gives धनूंषि "bows", पयांसि "waters", where the न् before ष्/स् is written as the anusvāra dot. The change is inside the word; a word-final न् is left for the sandhi rules.
పదాంతంలో లేని న్ (లేదా మ్), ఝల్ హల్లు — స్పర్శం లేదా ఊష్మం — పరమైనప్పుడు అనుస్వారమవుతుంది: నుమ్ ఆగమంతో ధనూంషి "ధనుస్సులు", పయాంసి "నీళ్ళు" — ష్/స్ ముందున్న న్ అనుస్వార బిందువుగా వ్రాయబడుతుంది. ఈ మార్పు పదం లోపలిది; పదాంత న్ ను సంధి సూత్రాలకు వదులుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
विसर्जनीयस्य सः 8.3.34 · प्रकरण 3← भानोः + त्यज; प्रत्यावृत्तः + त्वयि
अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः 8.4.58 · प्रकरण 3← खण्डितानाम्
an anusvāra becomes the class nasal of a following यय् consonant
An anusvāra, before a यय् sound — a class stop or a semivowel, that is anything but श् ष् स् ह् — becomes the nasal homorganic with it: सम् + कारः → सङ्कारः, अलम् + कारः → अलङ्कारः, सम् + चयः → सञ्चयः. Before श् ष् स् ह् the anusvāra stays, since those have no class nasal to match.
అనుస్వారం, యయ్ వర్ణం — వర్గ్య స్పర్శం లేదా అంతస్థ, అంటే శ్ ష్ స్ హ్ తప్ప అన్నీ — పరమైనప్పుడు దానికి సవర్ణమైన వర్గానునాసికమవుతుంది: సమ్ + కారః → సఙ్కారః, అలమ్ + కారః → అలఙ్కారః, సమ్ + చయః → సఞ్చయః. శ్ ష్ స్ హ్ ముందు సవర్ణ అనునాసికం లేదు కాబట్టి అనుస్వారమే నిలుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वा पदान्तस्य 8.4.59 · प्रकरण 3← योषिताम् + खण्डितानाम्; शान्तिम् + नेयम्; नेयम् + प्रणयिभिः; प्रालेयास्रम् + कमलवदनात्; हर्तुम् + नलिन्याः
at the end of a word the homorganic-nasal substitution is optional
The previous rule (8.4.58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः) turns an अनुस्वार (the nasal hum ं) into the nasal of the following consonant's own class before a यय् consonant (any stop or semivowel but ह). This rule makes that substitution optional (वा, "or") when the अनुस्वार stands at the end of a पद, a finished word. So the prefix सम् before भृत "borne", once its म् has become अनुस्वार, may keep the class-nasal म् or the अनुस्वार: सम्भृतम् or संभृतम्. Both are correct; the chain shows the class-nasal.
ముందటి సూత్రం (8.4.58 అనుస్వారస్య యయి పరసవర్ణః) అనుస్వారాన్ని (ం అనే నాసిక ధ్వని) — యయ్ హల్లు (హ తప్ప అన్ని స్పర్శ, అంతస్థ హల్లులు) ముందు — ఆ హల్లు వర్గపు నాసికంగా మారుస్తుంది. ఈ సూత్రం, అనుస్వారం పదాంతంలో (పూర్తయిన పదపు చివర) నిలిచినప్పుడు, ఆ మార్పును వికల్పం (వా "లేదా") చేస్తుంది. కాబట్టి భృత "మోయబడిన" ముందు సమ్ ఉపసర్గపు మ్ అనుస్వారమైన తర్వాత వర్గనాసిక మ్ గా ఉండవచ్చు, లేదా అనుస్వారంగా ఉండవచ్చు: సమ్భృతమ్ లేదా సంభృతమ్. రెండూ సరైనవే; గొలుసు వర్గనాసికాన్ని చూపుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो रोरप्लुतादप्लुते 6.1.113 · प्रकरण 4← सः + अपि
ससजुषो रुः 8.2.66 · प्रकरण 4← प्रणयिभिः; भानोः; सः; नलिन्याः; प्रत्यावृत्तः; अनल्पाभ्यसूयः
a word-final स् becomes रु
The स् at the end of a word — and the word सजुष् — is replaced by रु. The उ of रु is only a marker and drops, so what is left is र्. This is why यक्ष + स् becomes यक्ष + र्, which then turns to visarga at a pause by 8.3.15: the visarga of every nominative singular is a buried स्. It also explains यक्षः + चक्रे → यक्षश्चक्रे — the स् resurfaces before च and becomes श्.
పదాంతంలోని స్ (మరియు సజుష్ శబ్దపు స్) రుగా మారుతుంది. 'రు'లోని ఉ కేవలం ఇత్సంజ్ఞ, అది లోపించి ర్ మాత్రమే మిగులుతుంది. కాబట్టి యక్ష + స్ → యక్ష + ర్; ఆ ర్ విరామం ముందు విసర్గ అవుతుంది (8.3.15). అందుకే ప్రతి ప్రథమా ఏకవచన విసర్గ దాగిన స్; యక్షః + చక్రే లో ఆ స్ మళ్లీ పైకి వచ్చి చకారం ముందు శ్ అవుతుంది — యక్షశ్చక్రే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
रोऽसुपि 8.2.69 · प्रकरण 4← वर्त्म
अहन्'s रु becomes र् except before a case ending
The रु that अहन् takes by 8.2.68 becomes a plain र् when it does not stand before a सुप् (a case affix) — that is, inside a compound or before a reduplicated word: अहरहः "day after day", अहर्गणः "a run of days". Before a case ending the रु is left to become visarga or ओ instead (अहः, अहोभ्याम्), so the -र् surfaces only in composition.
అహన్ 8.2.68 చేత తీసుకున్న రు, సుప్ (విభక్తి ప్రత్యయం) ముందు కానప్పుడు — అంటే సమాసంలో లేదా ద్విరుక్త శబ్దం ముందు — కేవలం ర్ అవుతుంది: అహరహః "రోజురోజుకు", అహర్గణః "దినసమూహం". విభక్తి ప్రత్యయం ముందు మాత్రం రు విసర్గగా లేదా ఓ గా మారుతుంది (అహః, అహోభ్యామ్), కాబట్టి –ర్ సమాసంలోనే కనబడుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुडनपुंसकस्य 1.1.43 · प्रकरण 5← प्रत्यावृत्तः
the सुट् endings of a non-neuter stem are called सर्वनामस्थान
For a stem that is not neuter (अनपुंसक), the endings of the सुट् set — सु, औ, जस् (nominative singular, dual, plural) and अम्, औट् (accusative singular, dual) — are termed सर्वनामस्थान. This name marks the "strong" cases, where a stem shows its fullest form: it is before a सर्वनामस्थान that नुम् is inserted, a vowel lengthens, and the like. प्रमत्तः "heedless" is प्रमत्त + सु, a nominative singular, so its सु is a सर्वनामस्थान.
నపుంసకం కాని (అనపుంసక) స్టెముకు, సుట్ గణపు ప్రత్యయాలు — సు, ఔ, జస్ (ప్రథమా ఏక, ద్వి, బహువచనం) మరియు అమ్, ఔట్ (ద్వితీయా ఏక, ద్వివచనం) — సర్వనామస్థాన సంజ్ఞ పొందుతాయి. ఈ సంజ్ఞ "బలమైన" విభక్తులను గుర్తిస్తుంది, అక్కడ స్టెము తన పూర్ణ రూపాన్ని చూపుతుంది: సర్వనామస్థానం ముందే నుమ్ చేరిక, స్వరదీర్ఘీకరణం మొదలైనవి జరుగుతాయి. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త" = ప్రమత్త + సు, ప్రథమా ఏకవచనం, కాబట్టి దాని సు సర్వనామస్థానం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् 1.2.45 · प्रकरण 5← प्रत्यावृत्तः
a meaningful form that is neither a root nor an affix is a प्रातिपदिक (nominal base)
A form that carries meaning (अर्थवत्) and is neither a धातु (a verb root) nor a प्रत्यय (an affix) is termed प्रातिपदिक — a nominal base, the stem to which case endings are then added. This is the general definition; forms ending in a कृत् or a तद्धित affix and compounds are brought under the same name by the next rule (1.2.46). So a plain stem like मेघ "cloud" is a प्रातिपदिक on its own, while a कृत् form such as प्रमत्त reaches the name through that extension. The प्रातिपदिक is what takes the सुप् case endings.
అర్థవంతమైన (అర్థవత్), ధాతువు కాని, ప్రత్యయం కాని రూపానికి ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ — నామపదపు మూలం (స్టెమ్), దీనికే విభక్తి ప్రత్యయాలు చేరతాయి. ఇది సాధారణ నిర్వచనం; కృత్, తద్ధిత ప్రత్యయాంత రూపాలను, సమాసాలను తర్వాతి సూత్రం (1.2.46) అదే సంజ్ఞకు తెస్తుంది. కాబట్టి మేఘ "మేఘం" వంటి సాదా మూలం తనంతట తానే ప్రాతిపదికం, ప్రమత్త వంటి కృదంతం ఆ విస్తరణ వల్ల ఈ సంజ్ఞను పొందుతుంది. ప్రాతిపదికమే సుప్ విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कृत्तद्धितसमासाश्च 1.2.46 · प्रकरण 5← खण्डितानाम्; नेयम्; हर्तुम्; प्रत्यावृत्तः
forms ending in a कृत् or तद्धित affix, and compounds, are प्रातिपदिक too
Forms ending in a कृत् affix (a primary affix that makes a word straight from a root, like क्त in मत्त), in a तद्धित affix (a secondary affix on a noun), and समास (compounds) are also termed प्रातिपदिक — a nominal base. This extends the previous rule's definition. It is why a कृत् form such as प्रमत्त "heedless" (प्र + मद् + क्त) is itself a stem and takes case endings like any noun, and why the indeclinables श्रुत्वा "having heard" and आलिङ्ग्य "having embraced" count as nominal bases before their further treatment.
కృత్ ప్రత్యయాంత (ధాతువు నుండి నేరుగా పదం చేసే ప్రాథమిక ప్రత్యయం, మత్త లోని క్త వంటిది), తద్ధిత ప్రత్యయాంత (నామంపై గౌణ ప్రత్యయం), సమాస — వీటికి కూడా ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ, నామపదపు మూలం. ఇది ముందటి సూత్రపు నిర్వచనాన్ని విస్తరిస్తుంది. అందుకే ప్రమత్త "అజాగ్రత్త" (ప్ర + మద్ + క్త) వంటి కృదంతం తానే స్టెమ్ అయి, ఏ నామంవలెనే విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది; శ్రుత్వా "విని", ఆలింగ్య "కౌగిలించి" వంటి అవ్యయాలు కూడా తదుపరి వ్యవహారం ముందు నామపద మూలాలుగా లెక్క.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
न विभक्तौ तुस्माः 1.3.4 · प्रकरण 5← खण्डितानाम्; नेयम्
in a case or personal ending a final त-class, स् or म् is not an इत्
The previous rule 1.3.3 हलन्त्यम् makes the final consonant of an affix an इत् — a silent marker that is then dropped. This rule stops that within a विभक्ति (a case ending or a तिङ् personal ending): a final तु (the त-class: त थ द ध न), स्, or म् there is not an इत् and stays as a real letter. So the स् of the instrumental-plural ऐस् (which becomes भिस्) and the त् of a personal ending like तस् are kept, not marked away. In वन्द्यैः "with the venerable ones" the ऐस् holds its स्.
ముందటి సూత్రం 1.3.3 హలంత్యమ్ ప్రత్యయపు చివరి హల్లును ఇత్ — తొలగే మూక గుర్తు — చేస్తుంది. ఈ సూత్రం దాన్ని విభక్తి (విభక్తి ప్రత్యయం లేదా తిఙ్ పురుష ప్రత్యయం) లో ఆపుతుంది: అక్కడ చివరి తు (త-వర్గం: త థ ద ధ న), స్, మ్ ఇత్ కావు, నిజ అక్షరాలుగా నిలుస్తాయి. కాబట్టి తృతీయా బహువచనపు ఐస్ (భిస్ అయ్యేది) లోని స్, తస్ వంటి తిఙ్ ప్రత్యయపు త్ నిలుస్తాయి, గుర్తుగా తొలగవు. వంద్యైః "వందనీయులతో" లో ఐస్ తన స్ ను నిలుపుకుంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
चुटू 1.3.7 · प्रकरण 5← खण्डितानाम्
an affix’s initial palatal or cerebral is a marker
An initial palatal (चु — च छ ज झ ञ) or cerebral (टु — ट ठ ड ढ ण) of an affix is an इत्, a marker: not part of the affix but a tag on it, and it drops. So the ट of the instrumental टा and the ठ, ढ that open other affixes are only labels, gone before the affix is added. It is one of the rules that tell a bare affix from its markers.
ప్రత్యయం మొదట ఉన్న చు (చ ఛ జ ఝ ఞ) గాని టు (ట ఠ డ ఢ ణ) గాని ఇత్తు — అంటే ప్రత్యయంలో భాగం కాక దానిపై గుర్తు మాత్రమే; అది లోపిస్తుంది. అందుకే తృతీయ ప్రత్యయమైన టా లోని ట కేవలం గుర్తు, ప్రత్యయం చేరకముందే పోతుంది. బరి ప్రత్యయాన్ని దాని గుర్తులనుండి వేరుచేసే సూత్రాల్లో ఇది ఒకటి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लशक्वतद्धिते 1.3.8 · प्रकरण 5← काले; खण्डितानाम्; त्यज; प्रत्यावृत्तः
an affix’s initial ल्, श् or velar is a marker
In an affix that is not a taddhita (a secondary nominal affix), an initial ल्, श्, or velar (क ख ग घ ङ) is an इत्, a marker, and drops. This is why the present-participle affix शतृ adds only अत् — its श् is a tag — and why the tense-name लट् contributes no ल्.
తద్ధితం కాని ప్రత్యయం మొదట ఉన్న ల్, శ్, కవర్గం (క ఖ గ ఘ ఙ) ఇత్తులు, లోపిస్తాయి. అందుకే వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయమైన శతృ కేవలం అత్ ను చేరుస్తుంది — దాని శ్ ఒక గుర్తే — మరియు లట్ లకారంలోని ల్ ఏమీ మిగల్చదు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् 1.4.13 · प्रकरण 5← खण्डितानाम्; नेयम्; त्यज; हर्तुम्; प्रत्यावृत्तः; स्यात्
the base an affix is added to is called अङ्ग (stem) while the affix stands
Whatever an affix is prescribed after — taken with everything from that point on — is named अङ्ग, the stem, for as long as that affix is present. The name matters because a great many rules operate "on the अङ्ग": the guṇa and vṛddhi changes, the lengthenings, the augments all target the अङ्ग before its ending. So राम is the अङ्ग before a case ending, and चकृ the अङ्ग before a perfect ending — and it is on that अङ्ग that the vowel is strengthened to चकार.
ఒక ప్రత్యయం దేని తరువాత విధించబడుతుందో అది — అక్కడి నుండి ముందంతటితో సహా — ఆ ప్రత్యయం ఉన్నంత వరకు అఙ్గ, అంటే ప్రకృతి (కాండం), అని పిలవబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం, ఎందుకంటే ఎన్నో సూత్రాలు "అఙ్గం మీద" పనిచేస్తాయి: గుణ-వృద్ధి మార్పులు, దీర్ఘీకరణలు, ఆగమాలు అన్నీ ప్రత్యయం ముందు అఙ్గాన్నే లక్ష్యంగా చేసుకుంటాయి. కాబట్టి విభక్తి ముందు రామ అఙ్గం; పరోక్ష ప్రత్యయం ముందు చకృ అఙ్గం — ఆ అఙ్గం మీదే అచ్చు బలపడి చకార అవుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वादिष्वसर्वनामस्थाने 1.4.17 · प्रकरण 5← खण्डितानाम्; प्रत्यावृत्तः
before the case endings that are not सर्वनामस्थान — the domain for the भ and पद names
This rule opens the domain in which the भ and पद names are given: "before the सु and the rest of the case endings (the सुप्) that are not सर्वनामस्थान". The weak endings — the genitive, dative, locative and their kin — fall here, as against the strong सर्वनामस्थान endings. Within this domain the following rules decide whether the stem is called भ or पद. गतानाम् "of those gone" is गत + आम्, a genitive plural, an ending that is not सर्वनामस्थान and so within the domain.
ఈ సూత్రం భ, పద సంజ్ఞలు ఇచ్చే క్షేత్రాన్ని తెరుస్తుంది: "సర్వనామస్థానం కాని సు మొదలైన విభక్తి ప్రత్యయాల (సుప్) ముందు". బలమైన సర్వనామస్థాన ప్రత్యయాలకు ఎదురుగా, షష్ఠీ, చతుర్థీ, సప్తమీ మొదలైన బలహీన విభక్తులు ఇక్కడ వస్తాయి. ఈ క్షేత్రంలో తర్వాతి సూత్రాలు స్టెము భ యా పద అని నిర్ణయిస్తాయి. గతానామ్ "వెళ్ళినవారి" = గత + ఆమ్, షష్ఠీ బహువచనం, సర్వనామస్థానం కాని ప్రత్యయమై ఈ క్షేత్రంలోనిది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यचि भम् 1.4.18 · प्रकरण 5← खण्डितानाम्; नेयम्
before an ending beginning with य् or a vowel, the stem is called भ
Within the domain the previous rule opened, before an ending that begins with a य् or with any vowel (यच् = य् together with the अच् vowels), the stem is termed भ. The भ name triggers the internal-sandhi rules that reshape a stem before such a weak ending. वन्द्य before ऐस् — the instrumental plural, which begins with the vowel ऐ — is a भ, on the way to वन्द्यैः "with the venerable ones".
ముందటి సూత్రం తెరిచిన క్షేత్రంలో, య్ తో గానీ ఏదైనా అచ్ (స్వరం) తో గానీ మొదలయ్యే ప్రత్యయం ముందు (యచ్ = య్ మరియు అచ్ స్వరాలు కలిపి) స్టెముకు భ సంజ్ఞ. భ సంజ్ఞ, అట్టి బలహీన ప్రత్యయం ముందు స్టెమును మార్చే అంతస్సంధి నియమాలను నడిపిస్తుంది. వంద్య, ఐస్ ముందు — తృతీయా బహువచనం, ఐ అనే స్వరంతో మొదలయ్యేది — భ, వంద్యైః "వందనీయులతో" వైపు దారిలో.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
गतिश्च 1.4.60 · प्रकरण 5← प्रत्यावृत्तः
the same prefixes, joined to a verb, are also called गति
The same प्रादि words, joined to a verb, are termed गति ("gati") as well, beside their उपसर्ग name. The गति name is what lets a prefix compound with a following क्त्वा form into a single ल्यप् word: नि + अस् + क्त्वा becomes न्यस्य "having laid down", and उप + भुज् + क्त्वा becomes उपभुज्य "having enjoyed". The derivation names this rule where the prefix earns its गति standing.
అవే ప్రాది శబ్దాలు క్రియతో కలిస్తే, ఉపసర్గ సంజ్ఞతో పాటు, గతి సంజ్ఞ కూడా పొందుతాయి. గతి సంజ్ఞే ఉపసర్గను తర్వాతి క్త్వా-రూపంతో ఒక్క ల్యప్ పదంగా సమాసం చేయనిస్తుంది: ని + అస్ + క్త్వా → న్యస్య "ఉంచి", ఉప + భుజ్ + క్త్వా → ఉపభుజ్య "అనుభవించి". ఉపసర్గ తన గతిత్వాన్ని పొందేచోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप् 4.1.2 · प्रकरण 5← खण्डितानाम्; नेयम्; प्रत्यावृत्तः
the twenty-one nominal case endings (सुप्), three to a case
This one long sūtra names, in a single run, all twenty-one nominal endings — three for each of the seven cases: सु औ जस् (nominative), अम् औट् शस् (accusative), टा भ्याम् भिस् (instrumental), ङे भ्याम् भ्यस् (dative), ङसि भ्याम् भ्यस् (ablative), ङस् ओस् आम् (genitive), ङि ओस् सुप् (locative). Every declined noun in the poem takes one of these; they are the endings 1.4.14 counts as सुप्. The set's name सुप् is the pratyāhāra formed from its first sound स and its last सुप्.
ఈ ఒక్క పొడవాటి సూత్రం ఇరవై ఒక్క నామవాచక ప్రత్యయాలను ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది — ఏడు విభక్తులకు మూడేసి: సు ఔ జస్ (ప్రథమా), అమ్ ఔట్ శస్ (ద్వితీయా), టా భ్యామ్ భిస్ (తృతీయా), ఙే భ్యామ్ భ్యస్ (చతుర్థీ), ఙసి భ్యామ్ భ్యస్ (పఞ్చమీ), ఙస్ ఓస్ ఆమ్ (షష్ఠీ), ఙి ఓస్ సుప్ (సప్తమీ). కావ్యంలోని ప్రతి విభక్తి పదం వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది; 1.4.14 వీటినే సుప్ గా లెక్కిస్తుంది. ఈ గణపు పేరు 'సుప్' — మొదటి ధ్వని స, చివరి సుప్ లతో ఏర్పడిన ప్రత్యాహారం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आटश्च 6.1.90 · प्रकरण 5← नलिन्याः
vṛddhi where the आट् augment meets the next vowel
Where the augment आट् stands before a vowel, the augment and that vowel coalesce into a single vṛddhi vowel. This is the आट् prefixed to a vowel-initial root in the past tenses — इष् → ऐच्छत् "wanted", the आ of आट् and the इ giving ऐ — and the आट् the nadī and ā-stems take before their ङित् case endings, मति + आट् + ए → मत्यै. One rule serves both augments.
ఆట్ ఆగమం, తరువాత అచ్చు ముందు ఉన్నప్పుడు ఆ ఆగమం, ఆ అచ్చు కలిసి ఒక్క వృద్ధి అచ్చు అవుతాయి. ఇది భూతకాలాల్లో అచ్-ఆది ధాతువుకు చేరే ఆట్ (ఇష్ → ఐచ్ఛత్; ఆట్ ఆ + ఇ → ఐ) కీ, నదీ/ఆకారాంత శబ్దాలు ఙిత్ విభక్తుల ముందు తీసుకునే ఆట్ కీ (మతి + ఆట్ + ఏ → మత్యై) — రెండింటికీ ఒకే సూత్రం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अमि पूर्वः 6.1.107 · प्रकरण 5← नयनसलिलम्; शान्तिम्; नेयम्; प्रालेयास्रम्
before the accusative-singular अम्, the stem vowel alone remains
When the accusative-singular ending अम् follows a word ending in अक् (a short a i u …), the single substitute for stem-vowel + अ is the pūrva, the earlier, vowel — the stem vowel wins. So हरि + अम् → हरिम्, गुरु + अम् → गुरुम्, राम + अम् → रामम्. One rule for the accusative singular of every vowel stem.
అక్కు (హ్రస్వ అ ఇ ఉ…) తరువాత అమ్ (ద్వితీయైకవచనం) పరమైతే, ప్రాతిపదిక అచ్చుకూ అ కూ ఏకాదేశం పూర్వరూపం — ప్రాతిపదిక అచ్చు నిలుస్తుంది. హరి + అమ్ → హరిమ్, గురు + అమ్ → గురుమ్, రామ + అమ్ → రామమ్. అచ్చంత శబ్దాల ద్వితీయైకవచనానికి ఒకే సూత్రం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ङसिङसोश्च 6.1.110 · प्रकरण 5← भानोः
after e/o, the abl. and gen. singular keep the vowel (pūrva-rūpa)
After a stem in ए or ओ (एङ्), the ablative-singular ङसि and the genitive-singular ङस् merge as pūrva-rūpa — the ए/ओ alone stands. An i-stem takes guṇa first (हरि → हरे), so both the ablative and the genitive singular come out हरेः.
ఏ లేదా ఓ (ఏఙ్) కారాంతం తరువాత పంచమ్యేకవచనం ఙసి, షష్ఠ్యేకవచనం ఙస్ పూర్వరూపంగా కలుస్తాయి — ఏ/ఓ మాత్రమే నిలుస్తుంది. ఇకారాంతం ముందు గుణం వస్తుంది (హరి → హరే), కాబట్టి పంచమి, షష్ఠి రెండూ హరేః గా వస్తాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
नामि 6.4.3 · प्रकरण 5← खण्डितानाम्
the stem vowel lengthens before नाम् (the genitive plural)
Before the genitive-plural ending आम् once it has taken the नुट् augment and become नाम् (7.1.54), a preceding short vowel lengthens: अग्नि → अग्नीनाम्, मधु → मधूनाम्, राम → रामाणाम्. The long vowel and the न् of नाम् together mark the genitive plural of the vowel stems.
నుట్ ఆగమం చేరి నామ్ అయిన షష్ఠీబహువచన ఆమ్ (7.1.54) ముందు, ముందున్న హ్రస్వ అచ్చు దీర్ఘమవుతుంది: అగ్ని → అగ్నీనామ్, మధు → మధూనామ్, రామ → రామాణామ్. దీర్ఘ అచ్చు, నామ్ లోని న్ కలిసి అచ్చంత శబ్దాల షష్ఠీబహువచనాన్ని గుర్తిస్తాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
टाङसिङसामिनात्स्याः 7.1.12 · प्रकरण 5← कमलवदनात्
after an a-stem, टा/ङसि/ङस् become इन/आत्/स्य
After a stem in अ, the instrumental-singular टा becomes इन, the ablative-singular ङसि becomes आत्, and the genitive-singular ङस् becomes स्य. So राम + टा → राम + इन → रामेण (with guṇa), राम + ङसि → रामात्, राम + ङस् → रामस्य. Three of the a-stem singular endings are set by this one rule.
అకారాంత శబ్దం తరువాత తృతీయైకవచనం టా → ఇన, పంచమీ ఙసి → ఆత్, షష్ఠీ ఙస్ → స్య. రామ + టా → రామ + ఇన → రామేణ (గుణంతో), రామ + ఙసి → రామాత్, రామ + ఙస్ → రామస్య. అకారాంత ఏకవచన ప్రత్యయాల్లో మూడు ఈ ఒక్క సూత్రంతోనే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ङसिङ्योः स्मात्स्मिनौ 7.1.15 · प्रकरण 5← तस्मिन्
after an a-stem pronoun, the abl./loc. singular become स्मात्/स्मिन्
After an अ-stem pronoun, the ablative-singular (ङसि) becomes स्मात् and the locative-singular (ङि) becomes स्मिन्. तस्मात् “from that”, तस्मिन् “in that”. The -स्मात् and -स्मिन् are the mark of a pronoun where a noun shows रामात्, रामे.
అకారాంత సర్వనామం తరువాత పంచమ్యేకవచనం (ఙసి) స్మాత్, సప్తమ్యేకవచనం (ఙి) స్మిన్ అవుతాయి. తస్మాత్ “ఆదానినుండి”, తస్మిన్ “ఆదానియందు”. నామం రామాత్, రామే చూపేచోట సర్వనామానికి -స్మాత్, -స్మిన్ గుర్తు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ह्रस्वनद्यापो नुट् 7.1.54 · प्रकरण 5← खण्डितानाम्
the augment नुट् before the genitive plural after a short vowel, a नदी stem, or आप्
The genitive-plural ending आम् takes the augment नुट् — an initial न् — after a stem ending in a short vowel, after a नदी-type feminine, and after an आप् (ā-stem) feminine: अग्नि → अग्नीनाम्, नदी → नदीनाम्, रमा → रमाणाम्. The short vowel then lengthens by 6.4.3, so the ending appears as -नाम् with a long vowel before it.
షష్ఠీబహువచన ప్రత్యయం ఆమ్, హ్రస్వాంత శబ్దం తరువాత, నదీ-తరగతి స్త్రీలింగం తరువాత, ఆప్ (ఆకారాంత) స్త్రీలింగం తరువాత నుట్ ఆగమం (ఆది న్) తీసుకుంటుంది: అగ్ని → అగ్నీనామ్, నదీ → నదీనామ్, రమా → రమాణామ్. తరువాత 6.4.3 చేత హ్రస్వం దీర్ఘమవుతుంది; కాబట్టి ప్రత్యయం దీర్ఘ అచ్చుతో –నామ్ గా కనిపిస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
त्यदादीनामः 7.2.102 · प्रकरण 5← तस्मिन्; सः
a त्यदादि pronoun’s final becomes अ before an ending
The final sound of a त्यदादि pronoun — तद्, यद्, एतद्, इदम् and their group — becomes अ before a case-ending. तद् → त, which then goes on to सः, तम्, ते. It is the step that turns the stem into the shape the endings attach to.
త్యదాది సర్వనామం — తద్, యద్, ఏతద్, ఇదమ్ మొదలైన గణం — దాని అంత్యవర్ణం విభక్తి ముందు అ అవుతుంది. తద్ → త, అటుపైన సః, తమ్, తే అవుతుంది. ప్రత్యయాలు చేరే రూపంలోకి శబ్దాన్ని మార్చే మెట్టు ఇది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
घेर्ङिति 7.3.111 · प्रकरण 5← भानोः
a short इ/उ-stem takes guṇa before a ङित् ending
A short इ- or उ-stem (a घि stem) takes guṇa — इ → ए, उ → ओ — before a ङित् case-ending. हरि + ए (dative) → हरये, and गुरु gives गुरवे. It is what raises the vowel in the oblique singular of these stems.
హ్రస్వ ఇ లేదా ఉ కారాంతం (ఘి శబ్దం), ఙిత్ విభక్తి ప్రత్యయం ముందు గుణం తీసుకుంటుంది — ఇ → ఏ, ఉ → ఓ. హరి + ఏ (చతుర్థి) → హరయే; గురు → గురవే. ఈ శబ్దాల పరోక్ష ఏకవచనంలో అచ్చును ఎత్తేది ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आण्नद्याः 7.3.112 · प्रकरण 5← नलिन्याः
a नदी stem takes the आट् augment before the ङित् case endings
A नदी-type feminine — a long ई- or ū-stem, and a short i- or u-stem in its optional nadī declension (1.4.6) — takes the augment आट् before the dative, ablative, genitive and locative singular (the ङित् endings). The आट् and the ending then coalesce to vṛddhi by 6.1.90: मति + आट् + ए → मत्यै "for the thought", मत्याः "of the thought".
నదీ-తరగతి స్త్రీలింగం — దీర్ఘ ఈ/ఊ-అంతం, అలాగే ఐచ్ఛిక నదీ రూపంలో హ్రస్వ ఇ/ఉ-అంతం (1.4.6) — చతుర్థీ, పంచమీ, షష్ఠీ, సప్తమీ ఏకవచనాల (ఙిత్ ప్రత్యయాల) ముందు ఆట్ ఆగమం తీసుకుంటుంది. తరువాత ఆట్, ప్రత్యయం 6.1.90 చేత వృద్ధిగా కలుస్తాయి: మతి + ఆట్ + ఏ → మత్యై "ఆలోచనకు", మత్యాః "ఆలోచన యొక్క".
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य 8.2.7 · प्रकरण 5← प्रणयिभिः
a stem-final न् drops at the end of a word
The न् at the end of a prātipadika (a stem) is elided when it stands at the end of a fully formed word (pada). So राजन् (nom. sg., once सु has gone) → राजा, आत्मन् → आत्मा, महिमन् → महिमा. What is left of the -an nouns in the nominative singular is a bare long आ.
ప్రాతిపదికాంతంలోని న్, అది పదాంతంలో నిలిస్తే లోపిస్తుంది. రాజన్ (సు పోయాక) → రాజా, ఆత్మన్ → ఆత్మా, మహిమన్ → మహిమా. అన్-అంత శబ్దాల ప్రథమైకవచనంలో మిగిలేది కేవలం దీర్ఘ ఆ.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि 8.4.2 · प्रकरण 5← खण्डितानाम्
न becomes ण after र्/ष् even across intervening अट्, क-/प-class, आङ् or नुम् (ṇatva)
A न् becomes the retroflex ण् after a र् or ष् in the same word — and it still does when the vowels and semivowels of अट् (अ इ उ …, ह य व र), the velars, the labials, आङ्, or the augment नुम् stand in between. This is ṇatva. So राम + इन → रामेण, the र् reaching the न across ए; but शाप, with no र् or ष्, keeps its न (शापेन).
ఒకే పదంలో ర్ లేదా ష్ తరువాత న్ మూర్ధన్య ణ్ అవుతుంది — మధ్యలో అట్ (అచ్చులు, హ య వ ర), కవర్గం, పవర్గం, ఆఙ్, నుమ్ ఉన్నా అవుతుంది. ఇదే ణత్వం. రామ + ఇన → రామేణ, ర్ ఏ ను దాటి న ను చేరుతుంది; కానీ శాప లో ర గానీ ష గానీ లేదు, న నిలుస్తుంది (శాపేన).
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वाऽवसाने 8.4.56 · प्रकरण 5← कमलवदनात्; स्यात्
at a pause, a झल् sound may become its voiceless चर्
At a pause — the end of an utterance — a झल् sound (a stop or sibilant) optionally becomes its voiceless unaspirate चर्. So a word-final द् may be spoken as त्: रामात् or रामाद्. It is why an ablative in -आत् and its voiced twin are both correct at a stop.
విరామం దగ్గర — పలుకు ముగిసేచోట — ఝల్ ధ్వని (స్పర్శ లేదా ఊష్మం) వికల్పంగా తన అఘోష అల్పప్రాణ చర్ అవుతుంది. అందుకే పదాంత ద్ ను త్ గా పలకవచ్చు: రామాత్ లేదా రామాద్. -ఆత్ పంచమి, దాని ఘోష రూపం రెండూ విరామంలో సరైనవి కావడానికి కారణమిదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वमोर्नपुंसकात् 7.1.23 · प्रकरण 7← वर्त्म
after a neuter stem, the nom./acc. singular endings drop (luk)
After a neuter stem other than a short अ, the nominative सु and accusative अम् drop away entirely (luk). So a neuter i-stem stands bare in वारि, and अन्यथावृत्ति ends in its stem इ with no ending shown.
నపుంసక శబ్దం (హ్రస్వ అ కాని) తరువాత ప్రథమా సు, ద్వితీయా అమ్ పూర్తిగా లోపిస్తాయి (లుక్). అందుకే నపుంసక ఇకారాంతం వారి గా బరిగా నిలుస్తుంది; అన్యథావృత్తి తన ఇకారంతో ముగుస్తుంది, ప్రత్యయం కనబడదు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतोऽम् 7.1.24 · प्रकरण 7← नयनसलिलम्; नेयम्; प्रालेयास्रम्
after a short-अ neuter, the nom./acc. singular become अम्
After a short-अ neuter stem, the nominative and accusative singular endings both become अम्. ज्ञानम्, फलम्, वचनम् — the -अम् that a neuter a-stem shows for both “it” and “it (as object)”.
హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దం తరువాత ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు రెండూ అమ్ అవుతాయి. జ్ఞానమ్, ఫలమ్, వచనమ్ — నపుంసక అకారాంతం కర్తగానూ కర్మగానూ చూపే -అమ్ ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो गुणे 6.1.97 · प्रकरण 8← तस्मिन्; सः; त्वयि
a non-final अ before a guṇa vowel merges forward (para-rūpa)
When a non-final short अ is followed by a guṇa vowel (अ, ए, ओ), the single substitute is the later vowel alone — para-rūpa, the second stands — not a guṇa of the two. It keeps a stem-final अ from doubling with an affix that opens on such a vowel, so only the affix’s vowel is heard.
అంత్యం కాని హ్రస్వ అ తరువాత గుణాచ్చు (అ, ఏ, ఓ) వస్తే, రెండింటి స్థానంలో పరమైన అచ్చు ఒక్కటే మిగులుతుంది — పరరూపం, రెండవది నిలుస్తుంది — గుణం కాదు. అలా అకారాంత శబ్దం అటువంటి అచ్చుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయంతో కలిసినప్పుడు ప్రత్యయపు అచ్చు మాత్రమే వినబడుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
योऽचि 7.2.89 · प्रकरण 8← त्वयि
the final of युष्मद्/अस्मद् becomes य् before a vowel ending
Before a vowel-initial case ending, the final letter of युष्मद्/अस्मद् becomes य्. With the singular base त्व/म this gives the instrumental त्वया "by you", मया "by me" — त्व + अ → त्वय् before आ, then त्वया. The semivowel is what carries these pronouns into the vowel cases.
అచ్-ఆది విభక్తి ప్రత్యయం పరమైనప్పుడు యుష్మద్/అస్మద్ అంత్యవర్ణం య్ అవుతుంది. ఏకవచన ప్రాతిపదికం త్వ/మ తో కలిసి తృతీయలో త్వయా "నీచేత", మయా "నాచేత" — త్వ + అ, ఆ ముందు త్వయ్, ఆపై త్వయా. ఈ సర్వనామాలను అచ్-విభక్తుల్లోకి మోసేది ఈ అంతస్థమే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
त्वमावेकवचने 7.2.97 · प्रकरण 8← त्वयि
त्व and म replace युष्मद्/अस्मद् in the singular
In the singular throughout, युष्मद् becomes त्व and अस्मद् becomes म. This is the substitution the other rules build on: त्वाम्, माम्; त्वया, मया; त्वयि, मयि. In the dual and plural the base stays युष्म-/अस्म-, so it is the singular that these pronouns reshape most.
ఏకవచనమంతటా యుష్మద్ → త్వ, అస్మద్ → మ. మిగతా సూత్రాలు నిలిచేది ఈ ఆదేశంపైనే: త్వామ్, మామ్; త్వయా, మయా; త్వయి, మయి. ద్వి/బహువచనాల్లో ప్రాతిపదికం యుష్మ-/అస్మ- గా నిలుస్తుంది; కాబట్టి ఈ సర్వనామాలు ఎక్కువగా మార్చుకునేది ఏకవచనాన్నే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तदोः सः सावनन्त्ययोः 7.2.106 · प्रकरण 8← सः
a pronoun’s non-final त्/द् becomes स् in the nom. singular — सः, यः
A non-final त् or द् of a त्यदादि pronoun becomes स् before the nominative-singular सु. So तद् in the masculine nominative singular gives सः (not तः), यद् gives यः, एतद् gives एषः. Only the nominative singular does this; तम्, तेन keep the त्.
త్యదాది సర్వనామంలో అంత్యం కాని త్ లేదా ద్, ప్రథమా ఏకవచనం సు ముందు స్ అవుతుంది. అందుకే తద్ పుంలింగ ప్రథమైకవచనం సః (తః కాదు), యద్ → యః, ఏతద్ → ఏషః. ఇది ప్రథమైకవచనానికే; తమ్, తేన లో త్ నిలుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
नलोपः सुप्स्वरसंज्ञातुग्विधिषु कृति 8.2.2 · प्रकरण 8← प्रणयिभिः
the न्-loss is held invisible for a listed set of later rules
The dropping of a stem’s न् (by 8.2.7) is treated as not-yet-done — invisible (asiddha) — for a listed set of later operations: case-endings, accent, technical names, kṛt-suffixes and the tuk augment. So राजन् + भ्याम् builds as राजभ्याम् with the न् still counted where those rules need it. It fixes the order in which न्-loss and these operations apply.
శబ్దపు న్ లోపం (8.2.7 చేత) కొన్ని నిర్ణీత తరువాతి కార్యాలకు — సుప్ విధి, స్వరం, సంజ్ఞ, కృత్ప్రత్యయం, తుక్ ఆగమం — జరగనట్టే, అసిద్ధంగా పరిగణించబడుతుంది. అందుకే రాజన్ + భ్యామ్ లో న్ ను ఆ సూత్రాలకు లెక్కలోకి తీసుకొని రాజభ్యామ్ ఏర్పడుతుంది. న్-లోపమూ ఈ కార్యాలూ ఏ క్రమంలో జరగాలో నిర్ణయించే సూత్రమిది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वरादिनिपातमव्ययम् 1.1.37 · प्रकरण 11← प्रत्यावृत्तः
the स्वरादि words and the निपात particles are called अव्यय (indeclinable)
The words of the स्वरादि list (स्वर्, अन्तर्, प्रातर् and the rest) and the निपात particles are termed अव्यय — indeclinable, taking no case ending and never changing form. Because the प्रादि prefixes are निपात (by 1.4.58), a preverb like प्र in प्रभवति "he arises" is an अव्यय; that is why it stands unchanged before the root.
స్వరాది గణపు శబ్దాలు (స్వర్, అంతర్, ప్రాతర్ మొదలైనవి) మరియు నిపాత శబ్దాలు అవ్యయ సంజ్ఞ పొందుతాయి — అవ్యయం, విభక్తి తీసుకోని, ఎప్పుడూ రూపం మారని పదం. ప్రాది ఉపసర్గలు నిపాతాలు కావటాన (1.4.58 చేత), ప్రభవతి "ఉద్భవించును" లోని ప్ర ఉపసర్గ అవ్యయం; అందుకే అది ధాతువు ముందు మారకుండా నిలుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कृन्मेजन्तः 1.1.39 · प्रकरण 11← हर्तुम्
a कृत् form ending in म् or in an एच् vowel is called अव्यय (indeclinable)
A word built with a कृत् suffix (कृत्, a primary suffix that makes a word straight from a root) is called अव्यय — indeclinable, taking no case ending and never changing form — when it ends in म् or in one of the एच् vowels (ए, ऐ, ओ, औ). The infinitive suffix तुमुन् ends in म्, so an infinitive is indeclinable by this rule: कर्तुम् "to do" and गन्तुम् "to go" stand fixed in that one shape. The derivation names this rule where it fixes the infinitive as an अव्यय, and the next rule then drops the case ending it would otherwise take.
కృత్ ప్రత్యయంతో (కృత్ — ధాతువు నుండి నేరుగా పదాన్ని చేసే ప్రాథమిక ప్రత్యయం) ఏర్పడిన పదం మ్తో గాని ఏచ్ అచ్చులలో (ఏ, ఐ, ఓ, ఔ) ఒకదానితో గాని అంతమైతే దానికి అవ్యయ సంజ్ఞ — అవ్యయం, విభక్తి తీసుకోని, ఎప్పుడూ రూపం మారని పదం. తుమున్ ప్రత్యయం మ్తో అంతమవుతుంది, కాబట్టి భావార్థక (infinitive) రూపం ఈ సూత్రంచేత అవ్యయం: కర్తుమ్ "చేయుటకు", గంతుమ్ "వెళ్ళుటకు" ఆ ఒక్క రూపంలోనే నిలుస్తాయి. గొలుసు భావార్థక రూపాన్ని అవ్యయంగా నిర్ణయించే చోట ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది; తరువాతి సూత్రం అది తీసుకొనే విభక్తిని లోపింపజేస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अव्ययादाप्सुपः 2.4.82 · प्रकरण 11← प्रत्यावृत्तः
after an अव्यय, the आप् (feminine) and सुप् (case) endings undergo लुक्
After an अव्यय — an indeclinable word — the feminine suffix आप् and the case endings सुप् undergo लुक् (लुक्, a disappearance that leaves no trace, not even a mark on what stood before). A prefix like प्र is an अव्यय (an उपसर्ग, and so indeclinable), and when it joins a root it first takes a case ending which this rule then wipes out, so प्र meets मद् bare in प्रमत्तः "heedless". The same लुक् is why an indeclinable never shows an ending: the सुप् is added and at once removed. The derivation names this rule on the silent step where the prefix's ending drops.
అవ్యయం — విభక్తి మారని పదం — తరువాత ఆప్ (స్త్రీలింగ ప్రత్యయం) మరియు సుప్ (విభక్తి ప్రత్యయాలు) లుక్ పొందుతాయి (లుక్ — ఏ గుర్తూ మిగల్చకుండా పూర్తిగా లోపించడం). ప్ర వంటి ఉపసర్గ అవ్యయం; అది ధాతువుతో కలిసేటప్పుడు మొదట ఒక విభక్తి ప్రత్యయాన్ని తీసుకుంటుంది, ఈ సూత్రం దాన్ని తుడిచివేస్తుంది, కాబట్టి ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లో ప్ర మద్ను ప్రత్యయం లేకుండా చేరుతుంది. అవ్యయం ఎప్పుడూ విభక్తి చూపకపోవటానికి కారణం ఇదే: సుప్ చేరి వెంటనే తొలగిపోతుంది. ఉపసర్గపు విభక్తి లోపించే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्ङिति च 1.1.5 · प्रकरण 12← खण्डितानाम्; प्रत्यावृत्तः
no गुण or वृद्धि before an affix marked क् or ङ्
The strengthening of a vowel — गुण (इ→ए, उ→ओ, ऋ→अर्) and वृद्धि (its longer grade) — does not take place when the affix that would cause it is marked with an indicatory क् (कित्) or ङ् (ङित्). Many endings carry these marks precisely to keep the root weak. So कृ "to do" reaches चक्रे "he did", where the perfect endings are ङित् and the root ऋ is not raised to अर्; श्रु "to hear" reaches श्रुत्वा "having heard", where क्त्वा is कित् and the उ stays. It is the standard brake on strengthening, and it works by leaving a form unchanged where a plainer affix would have raised it.
అచ్చు బలపడుట — గుణం (ఇ→ఏ, ఉ→ఓ, ఋ→అర్) మరియు వృద్ధి (దాని దీర్ఘతర రూపం) — దాన్ని కలిగించే ప్రత్యయం సూచక క్ (కిత్) గాని ఙ్ (ఙిత్) గాని గుర్తుగలదైనపుడు జరుగదు. ధాతువును బలహీనంగా ఉంచుటకే చాలా ప్రత్యయాలు ఈ గుర్తులను మోస్తాయి. అలా కృ "చేయుట" చక్రే "చేశాడు" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ లిట్ ప్రత్యయాలు ఙిత్, ధాతువు ఋ అర్ గా లేపబడదు; శ్రు "వినుట" శ్రుత్వా "విని" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ క్త్వా కిత్, ఉ నిలుస్తుంది. ఇది బలపడుటపై సాధారణ కళ్ళెం, సాధారణ ప్రత్యయం లేపిన చోట రూపాన్ని మార్పు లేకుండా వదలి పని చేస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सार्वधातुकमपित् 1.2.4 · प्रकरण 12← त्यज
a सार्वधातुक affix that is not पित् is treated as ङित्
A सार्वधातुक affix — a present-system ending or the class sign that goes with it — that is not पित् (not marked प् as its इत्) is treated as ङित्, as though it carried ङ् as an इत्. The ङित् mark blocks the guṇa or vṛddhi strengthening the affix would otherwise pull, so the stem keeps its weak shape under such an ending. The third-person and the आत्मनेपद endings, and the imperatives that are not पित्, all fall under it: शृणु "listen", कथयतः "of the two telling" and रमसे "you take delight" keep their unstrengthened stems by this rule. The derivation names it on the silent step where the ending is fixed as ङित्.
సార్వధాతుక ప్రత్యయం — వర్తమానగణ ప్రత్యయం, లేదా దానితో వచ్చే గణచిహ్నం — పిత్ కానిది (ప్ను ఇత్గా గుర్తు లేనిది) ఙిత్గా, ఙ్ను ఇత్గా కలిగినట్లుగా వర్తిస్తుంది. ఙిత్ గుర్తు, ప్రత్యయం లేకపోతే కలిగించే గుణ లేదా వృద్ధి బలపడటాన్ని అడ్డుకుంటుంది, కాబట్టి ధాతువు అటువంటి ప్రత్యయం కింద తన బలహీన రూపాన్ని నిలుపుకుంటుంది. ప్రథమ పురుష ప్రత్యయాలు, ఆత్మనేపద ప్రత్యయాలు, పిత్ కాని ఆజ్ఞార్థాలు అన్నీ దీని కిందకు వస్తాయి: శృణు "వినుము", కథయతః "చెప్పే ఇద్దరి", రమసే "ఆనందిస్తావు" ఈ సూత్రంచేత బలపడని ధాతురూపాన్ని నిలుపుకుంటాయి. ప్రత్యయాన్ని ఙిత్గా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् 1.3.78 · प्रकरण 12← त्यज; स्यात्
in the remaining case, a root in the active takes परस्मैपद
In the case left over (शेष — a root not sent to the middle by the preceding rules), when the ending stands for the agent (कर्तरि, the active sense) the root takes परस्मैपद, the set of personal endings that turn the action away from the agent. This is the default that catches every root the आत्मनेपद rules did not claim: भू "be, become" is such a root, so भवति "he becomes" and प्रभवति "he arises" take the active endings. The derivation names this rule where it chooses the active set.
మిగిలిన సందర్భంలో (శేషం — ముందటి సూత్రాలు ఆత్మనేపదానికి పంపని ధాతువు), ప్రత్యయం కర్తను సూచించినప్పుడు (కర్తరి, కర్తృ అర్థం) ధాతువు పరస్మైపదాన్ని — క్రియను కర్త నుండి దూరంగా మళ్ళించే పురుష ప్రత్యయాల గణాన్ని — తీసుకుంటుంది. ఇది ఆత్మనేపద సూత్రాలు తీసుకోని ప్రతి ధాతువునూ పట్టుకొనే మూలనియమం: భూ "అగు, ఉండు" అటువంటి ధాతువు, కాబట్టి భవతి "అగును", ప్రభవతి "ఉద్భవించును" పరస్మైపద ప్రత్యయాలను తీసుకుంటాయి. ఆ గణాన్ని ఎంచుకొనే చోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ते प्राग्धातोः 1.4.80 · प्रकरण 12← प्रत्यावृत्तः
the prefixes (gati and upasarga) stand before the root
The words just named — the upasargas and the other gati particles — are placed before the root (धातु) they qualify. This is the rule that fixes a prefix's position at the head of the verb. So प्र stands before मद् in प्रमत्तः "heedless", आ before लिङ्ग् in आलिङ्ग्य "having embraced", आ before इ in एत्य "having come". The seam between prefix and root is then handled by sandhi, but their order is settled here.
ఇప్పుడే పేర్కొన్న పదాలు — ఉపసర్గలు, ఇతర గతి పదాలు — తాము విశేషించే ధాతువుకు ముందు ఉంచబడతాయి. ఉపసర్గ స్థానాన్ని క్రియ మొదట స్థిరపరచే సూత్రం ఇది. అలా ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తగలవాడు" లో ప్ర మద్ ముందు, ఆలిఙ్గ్య "కౌగిలించి" లో ఆ లిఙ్గ్ ముందు, ఏత్య "వచ్చి" లో ఆ ఇ ముందు నిలుస్తుంది. ఉపసర్గ, ధాతువుల మధ్య సంధి తరవాత జరుగుతుంది, కానీ వాటి క్రమం ఇక్కడ స్థిరమవుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सनाद्यन्ता धातवः 3.1.32 · प्रकरण 12← खण्डितानाम्
words ending in सन् and the other सनादि affixes are called धातु (roots)
A word that ends in सन् or any of the सनादि affixes — the set running from सन् through णिच् (the causative sign) and the rest — is itself called धातु, a verb root. This lets a stem already carrying such a suffix be conjugated afresh, taking the tense endings as any root does. The causative roots of the poem stand on this rule: कथ् "tell", रच् "arrange" and सूच् "point out" carry णिच् and are धातु by it, so कथयतः "of the one telling", विरचिताम् "arranged" and सूचयिष्यन्ति "they will point out" build on a stem this rule names a root. The derivation names it on the silent step where the सनादि-ending stem is fixed as a धातु.
సన్తో గాని సనాది ప్రత్యయాలలో (సన్ నుండి ణిచ్ — ప్రేరణ చిహ్నం — మొదలైన గణం) దేనితో గాని అంతమయ్యే పదానికి ధాతు సంజ్ఞ, అదే ఒక క్రియా ధాతువు. దీనివల్ల అటువంటి ప్రత్యయాన్ని ఇప్పటికే కలిగిన అంగం మళ్ళీ, ఏ ధాతువు వలెనే కాలప్రత్యయాలను తీసుకొని, వర్తించగలదు. కావ్యపు ప్రేరణార్థ ధాతువులు ఈ సూత్రంపై నిలుస్తాయి: కథ్ "చెప్పు", రచ్ "అమర్చు", సూచ్ "చూపు" ణిచ్ను కలిగి దీనిచేత ధాతువులు అవుతాయి, కాబట్టి కథయతః "చెప్పేవాని", విరచితామ్ "అమర్చబడిన", సూచయిష్యంతి "చూపుతారు" ఈ సూత్రం ధాతువు అని పిలిచే అంగంపై నిర్మితమవుతాయి. సనాదిఅంత అంగాన్ని ధాతువుగా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कर्तरि शप् 3.1.68 · प्रकरण 12← त्यज; स्यात्
the class-sign शप् is added after a root, in the active, before a present-system ending
In the active (कर्तरि, when the verb agrees with its agent), the affix शप् — which surfaces as a plain अ, its श् and प् being only markers — is placed between a root and a following सार्वधातुक ending (the present-system endings). It is the class-sign (विकरण) of the first, sixth and tenth verb classes, and it is what makes their present stems thematic. So भू "to be" takes शप् to give भू + अ + ति, which goes on to भवति "he is" — the poem's भवति and प्रभवति; हृ "to carry" likewise gives हरति "he carries". Where a class takes a different sign, or none, this rule does not apply.
కర్తరి ప్రయోగంలో (క్రియ కర్తతో సమన్వయించినప్పుడు) శప్ ప్రత్యయం — దీని శ్, ప్ కేవలం గుర్తులు కావటాన కేవలం అ గా కనబడేది — ధాతువుకూ, తరువాతి సార్వధాతుక ప్రత్యయానికీ (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలకు) మధ్య చేరుతుంది. ఇది మొదటి, ఆరవ, పదవ ధాతుగణాల వికరణం (గణచిహ్నం); వాటి వర్తమాన అఙ్గాలను థెమాటిక్ గా చేసేది ఇదే. అలా భూ "ఉండుట" శప్ తీసుకొని భూ + అ + తి అవుతుంది, అది భవతి "ఉన్నాడు" గా కొనసాగుతుంది — కావ్యంలోని భవతి, ప్రభవతి; హృ "మోయుట" కూడా హరతి "మోస్తాడు" గా అవుతుంది. వేరే వికరణం తీసుకునే గణానికి, లేదా ఏదీ తీసుకోని గణానికి ఈ సూత్రం వర్తించదు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ् 3.3.161 · प्रकरण 12← स्यात्
लिङ् (the optative) in command, invitation, address, entreaty, deliberation and prayer
In the senses of injunction (विधि), invitation, respectful address, solicited request, deliberative question and prayer, a root takes लिङ् — the optative or "potential". It renders "should, may, would": गच्छेत् "he should go", कुर्यात् "he should do". The one mood carries the whole range from a rule laid down to a wish expressed.
విధి, నిమంత్రణ, ఆమంత్రణ, అధీష్ట (గౌరవంతో కోరడం), సంప్రశ్న (ఆలోచనతో ప్రశ్నించడం), ప్రార్థన — ఈ అర్థాల్లో ధాతువుకు లిఙ్ (విధిలిఙ్) వస్తుంది. "చేయవలెను, చేయవచ్చు" అనే భావం: గచ్ఛేత్ "వెళ్ళవలెను", కుర్యాత్ "చేయవలెను". విధి నుండి కోరిక దాకా ఈ ఒక్క లకారమే మోస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लोट् च 3.3.162 · प्रकरण 12← त्यज
and लोट् (the imperative) in those same senses
In the same senses as the optative — command, invitation and the rest — a root also takes लोट्, the imperative. It gives the direct order and the third-person "let": गच्छ "go", गच्छतु "let him go", गच्छन्तु "let them go". Where लिङ् says "should", लोट् says "do".
విధిలిఙ్ చెప్పిన అర్థాల్లోనే — ఆజ్ఞ, నిమంత్రణ మొదలైనవి — ధాతువుకు లోట్ (ఆజ్ఞార్థం) కూడా వస్తుంది. ఇది నేరుగా ఆజ్ఞను, ప్రథమపురుషలో "…నీ" అనే అర్థాన్ని ఇస్తుంది: గచ్ఛ "వెళ్ళు", గచ్ఛతు "వెళ్ళనీ", గచ్ఛన్తు "వెళ్ళనీ (వారు)". లిఙ్ "చేయవలెను" అంటే లోట్ "చేయుము".
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् 3.4.78 · प्रकरण 12← त्यज; स्यात्
the eighteen personal endings (तिङ्) that replace a verb's tense-marker (लकार)
This one sūtra names, in a single run, all eighteen verbal personal endings — the तिङ् set — that stand in for the abstract tense-marker (लकार) a verb first receives. Nine are parasmaipada (active): तिप् तस् झि, सिप् थस् थ, मिप् वस् मस्; nine are ātmanepada (middle): त आताम् झ, थास् आथाम् ध्वम्, इट् वहि महिङ् — three persons against singular, dual and plural in each voice. Every finite verb in the poem takes one: चक्रे "he did" reaches the ātmanepada त, रुणद्धि "he obstructs" the parasmaipada तिप्, द्रक्ष्यसि "you will see" the सिप्. It is the verb's counterpart to 4.1.2, which lists the noun's सुप् endings.
ఈ ఒక్క సూత్రం, ఒక క్రియ మొదట పొందే భావ కాలచిహ్నం (లకారం) స్థానంలో వచ్చే పద్దెనిమిది క్రియా పురుష ప్రత్యయాలను — తిఙ్ గణాన్ని — ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది. తొమ్మిది పరస్మైపదం: తిప్ తస్ ఝి, సిప్ థస్ థ, మిప్ వస్ మస్; తొమ్మిది ఆత్మనేపదం: త ఆతామ్ ఝ, థాస్ ఆథామ్ ధ్వమ్, ఇట్ వహి మహిఙ్ — ప్రతి పదంలో మూడు పురుషలు ఏకవచన, ద్వివచన, బహువచనాలకు ఎదురుగా. కావ్యంలోని ప్రతి తిఙంత క్రియా వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది: చక్రే "చేశాడు" ఆత్మనేపద త ను, రుణద్ధి "అడ్డగిస్తాడు" పరస్మైపద తిప్ ను, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" సిప్ ను చేరుకుంటాయి. నామపదపు సుప్ ప్రత్యయాలను పేర్కొనే 4.1.2 కు ఇది క్రియాపరమైన జోడి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सेर्ह्यपिच्च 3.4.87 · प्रकरण 12← त्यज
the imperative's 2nd-singular ending सि becomes हि, and counts as अपित्
In the imperative (लोट्), the second-person singular parasmaipada ending सि is replaced by हि, and this हि is treated as अपित् — as though it had no प् marker, so it behaves like a ङित् suffix, one that does not strengthen the root. So भू "to be" reaches भव + हि, व्रज् "to go" व्रज + हि, हृ "to carry" हर + हि — each before the next rule strips the हि away. The अपित् status is why the root stays weak, giving भव, not *भाव.
ఆజ్ఞార్థంలో (లోట్), మధ్యమ పురుష ఏకవచన పరస్మైపద ప్రత్యయం సి, హి గా మారుతుంది; ఈ హి అపిత్ గా — ప్ గుర్తు లేనట్టుగా — పరిగణింపబడి, ధాతువును బలపరచని ఙిత్ ప్రత్యయంలా ప్రవర్తిస్తుంది. అలా భూ "ఉండుట" భవ + హి ను, వ్రజ్ "వెళ్ళుట" వ్రజ + హి ను, హృ "మోయుట" హర + హి ను చేరుకుంటాయి — తరవాతి సూత్రం హి ని తొలగించే ముందు. అపిత్ కావటమే ధాతువు బలహీనంగా ఉండి భవ ను ఇస్తుంది, *భావ ను కాదు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
इतश्च 3.4.100 · प्रकरण 12← स्यात्
and the final इ of a ङित् personal ending is dropped
And the final इ of a personal ending that is marked ङित् is dropped. Such endings stand in the imperfect (लङ्), the optative (विधिलिङ्) and the other secondary tenses. So the third-person ति, having lost its इ, ends in a bare त्: भू gives अभूत् "it became", वस् gives व्यवस्येत् and अधिवसेः; the second-person सि gives a final -ः: गच्छेः "you would go", यायाः "you would go", भूः. It is what makes these forms end short where the present ends in -ति and -सि.
మరియు ఙిత్ గుర్తుగల పురుష ప్రత్యయపు అంత్య ఇ లోపిస్తుంది. ఇలాంటి ప్రత్యయాలు అనద్యతన భూత (లఙ్), విధ్యర్థ (విధిలిఙ్) మొదలైన కాలాల్లో నిలుస్తాయి. అలా ప్రథమ పురుష తి తన ఇ ని కోల్పోయి కేవలం త్ తో చివరవుతుంది: భూ అభూత్ "అయ్యింది" ను, వస్ వ్యవస్యేత్, అధివసేః ను ఇస్తుంది; మధ్యమ పురుష సి అంత్య -ః ను ఇస్తుంది: గచ్ఛేః "వెళ్తావు", యాయాః "వెళ్తావు", భూః. వర్తమానం -తి, -సి తో చివరయ్యే చోట ఈ రూపాలు పొట్టిగా చివరయ్యేలా చేసేది ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च 3.4.103 · प्रकरण 12← स्यात्
the optative adds the augment यासुट् before its parasmaipada endings, and it is ङित्
In the optative (विधिलिङ्, "you should / would"), before the parasmaipada personal endings the augment यासुट् — the piece यास् — is inserted between the stem and the ending. It is pronounced उदात्त (high-pitched) and is marked ङित्. The ङित् mark matters: it forbids the strengthening (गुण) of the root vowel that a plain ending would cause, so the root stays weak. So कृ "to do" reaches कुर्यात् "he should do"; गम् "to go" reaches गच्छेः "you would go"; अस् "to be" reaches स्यात् "it would be". The यास् is worn down to या and then further by the rules that follow.
విధ్యర్థంలో (విధిలిఙ్, "చేయవలెను / చేయును"), పరస్మైపద పురుష ప్రత్యయాల ముందు యాసుట్ ఆగమం — యాస్ అనే భాగం — అంగానికీ ప్రత్యయానికీ మధ్య చేర్చబడుతుంది. ఇది ఉదాత్త స్వరంతో పలుకబడుతుంది, ఙిత్ గుర్తుగలది. ఈ ఙిత్ గుర్తు ముఖ్యం: సాధారణ ప్రత్యయం కలిగించే ధాతు స్వరపు గుణాన్ని అది నిషేధిస్తుంది, కనుక ధాతువు బలహీనంగా నిలుస్తుంది. అలా కృ "చేయుట" కుర్యాత్ "చేయవలెను" కు; గమ్ "వెళ్ళుట" గచ్ఛేః "వెళ్తావు" కు; అస్ "ఉండుట" స్యాత్ "ఉండును" కు చేరుతుంది. యాస్ యా గా, ఆ తరవాత మరింత, తరవాతి సూత్రాల చేత అరిగిపోతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुट् तिथोः 3.4.107 · प्रकरण 12← स्यात्
the optative's त and थास् take the augment सुट्
In the optative (लिङ्), the third-person ending त and the second-person ātmanepada ending थास् take the augment सुट् — a स्, with a silent उ and ट् that only mark where it sits. It goes before the ending: त becomes स्त, थास् becomes स्थास्. In the benedictive (आशीर्लिङ्) the स stays and surfaces, as in एधिषीष्ट "may he thrive"; in deriving स्यात् "may it be" the ending त takes the augment — अस् + यास् + स्त — though the sārvadhātuka optative then drops the स again.
లిఙ్ (విధ్యర్థం)లో ప్రథమ పురుష ప్రత్యయం త, మధ్యమ పురుష ఆత్మనేపద ప్రత్యయం థాస్ — ఇవి సుట్ అను ఆగమాన్ని గ్రహిస్తాయి — అది స్, దానిలోని ఉ, ట్ అది ఎక్కడ నిలుస్తుందో చెప్పే మౌన గుర్తులు మాత్రమే. అది ప్రత్యయానికి ముందు వెళ్తుంది: త స్త అవుతుంది, థాస్ స్థాస్ అవుతుంది. ఆశీర్లిఙ్ (దీవెన అర్థం)లో ఆ స నిలిచి కనిపిస్తుంది, ఎధిషీష్ట "వర్ధిల్లుగాక" లో వలె; స్యాత్ "అగుగాక" ను సాధించునపుడు త ప్రత్యయం ఆగమాన్ని గ్రహిస్తుంది — అస్ + యాస్ + స్త — అయితే సార్వధాతుక విధ్యర్థం ఆ స ను మళ్ళీ లోపింపజేస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिङ्शित्सार्वधातुकम् 3.4.113 · प्रकरण 12← त्यज; स्यात्
a तिङ् ending and a शित् affix are called सार्वधातुक
A तिङ् ending (तिङ्, the block of finite personal endings) and any शित् affix (शित्, one that carries श् as its इत् mark, such as the class-signs शप् and श्यन्) are called सार्वधातुक — "reaching the whole root", the class of affixes that stand in the present system and act on the root as a whole. भवति "he becomes" ends in the तिङ् ending तिप् and carries the class-sign शप्, both सार्वधातुक. The name matters because other rules turn on it — some strengthenings apply only before a सार्वधातुक affix. The derivation names this rule where it fixes the affix as सार्वधातुक.
తిఙ్ ప్రత్యయం (తిఙ్ — క్రియాపదపు పురుష ప్రత్యయాల గణం) మరియు ఏదైనా శిత్ ప్రత్యయం (శిత్ — శ్ను ఇత్గా కలిగినది, శప్, శ్యన్ వంటి గణచిహ్నాలు) సార్వధాతుక సంజ్ఞ పొందుతాయి — "ధాతువు పూర్తికి చేరునది", వర్తమాన వ్యవస్థలో నిలిచి ధాతువును మొత్తంగా వర్తించే ప్రత్యయాల గణం. భవతి "అగును" తిఙ్ ప్రత్యయం తిప్తో అంతమై గణచిహ్నం శప్ను కలిగి ఉంది, రెండూ సార్వధాతుకాలు. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం — కొన్ని బలపరిచే మార్పులు సార్వధాతుక ప్రత్యయం ముందు మాత్రమే జరుగుతాయి. ప్రత్యయాన్ని సార్వధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आर्धधातुकं शेषः 3.4.114 · प्रकरण 12← खण्डितानाम्; नेयम्; हर्तुम्; प्रत्यावृत्तः
the affix left over (not तिङ् or शित्) is called आर्धधातुक
Any affix enjoined after a root that is not a तिङ् ending and not a शित् affix — everything left over (शेष) once the सार्वधातुक affixes are set aside — is called आर्धधातुक, the class that reaches "half the root" and builds the stems outside the present system. The कृत् suffixes fall here: क्त in प्रमत्तः "heedless", क्त्वा in श्रुत्वा "having heard", and the future sign स्य in द्रक्ष्यसि "you will see" are all आर्धधातुक. The name governs whether the augment इट् may come and how the root's vowel strengthens. The derivation names this rule where it fixes the कृत् or derived affix as आर्धधातुक.
ధాతువు తరువాత విధించిన ప్రత్యయాలలో తిఙ్ ప్రత్యయమూ కాక శిత్ ప్రత్యయమూ కాక — సార్వధాతుక ప్రత్యయాలను పక్కన పెట్టాక మిగిలినది (శేషం) — దానికి ఆర్ధధాతుక సంజ్ఞ, "ధాతువులో సగానికే" చేరి వర్తమాన వ్యవస్థ వెలుపలి రూపాలను నిర్మించే గణం. కృత్ ప్రత్యయాలు ఇక్కడకు వస్తాయి: ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లోని క్త, శ్రుత్వా "విని" లోని క్త్వా, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" లోని భవిష్యత్ చిహ్నం స్య — అన్నీ ఆర్ధధాతుకాలు. ఇట్ ఆగమం వచ్చునా, ధాతువు అచ్చు ఎలా బలపడునా అనేది ఈ సంజ్ఞపై ఆధారపడుతుంది. కృత్ లేదా సాధిత ప్రత్యయాన్ని ఆర్ధధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
णो नः 6.1.65 · प्रकरण 12← नेयम्
a root's initial ण् is replaced by न्
A root taught in the dhātupāṭha with an initial ण् (णोपदेश) actually begins with plain न् in use; the ण् is only a teaching device. So the roots नी "to lead" and नम् "to bend", listed as णी and णम्, drop straight to न-: नी reaches नीत्वा "having led" and नयेथाः, नम् reaches परिणताम् "bent" through नम्. The retroflex ण् is kept in the teaching so that later rules can know these roots as the ones whose न् turns back to ण् after a preverb; in the word itself the plain न् is the starting point.
ధాతుపాఠంలో మొదటి ణ్ తో నేర్పిన ధాతువు (ణోపదేశ) వాడుకలో నిజానికి సాదా న్ తో మొదలవుతుంది; ణ్ కేవలం ఒక బోధనా సాధనం. అలా ణీ, ణమ్ గా నమోదైన నీ "నడిపించుట", నమ్ "వంగుట" ధాతువులు నేరుగా న- కు దిగుతాయి: నీ నీత్వా "నడిపి", నయేథాః కు చేరుతుంది; నమ్ నమ్ ద్వారా పరిణతామ్ "వంగిన" కు చేరుతుంది. ఉపసర్గ తరవాత న్ తిరిగి ణ్ గా మారే ధాతువులివేనని తరవాతి సూత్రాలు ఎరుగుటకు వీలుగా బోధనలో మూర్ధన్య ణ్ నిలుపబడుతుంది; పదంలో మాత్రం సాదా న్ ప్రారంభ బిందువు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो हेः 6.4.105 · प्रकरण 12← त्यज
the imperative ending हि drops after अ
The imperative's second-person singular ending हि (put there by 3.4.87 सेर्ह्यपिच्च) is dropped when it follows a short अ. So भू "to be", having reached भव + हि, loses the हि to give भव "be!"; व्रज् gives व्रज "go!"; अनु + सृ gives अनुसर; हृ gives हर. This is why these common imperatives end bare, in the root's own vowel, with no ending in sight.
ఆజ్ఞార్థ మధ్యమ పురుష ఏకవచన ప్రత్యయం హి (3.4.87 సేర్హ్యపిచ్చ చేర్చినది), హ్రస్వ అ తరవాత వస్తే లోపిస్తుంది. అలా భూ "ఉండుట" భవ + హి కి చేరి, హి ని కోల్పోయి భవ "అవు!" ను ఇస్తుంది; వ్రజ్ వ్రజ "వెళ్ళు!" ను; అను + సృ అనుసర ను; హృ హర ను ఇస్తుంది. అందుకే ఈ సాధారణ ఆజ్ఞలు ఏ ప్రత్యయమూ కనబడకుండా, ధాతువు సొంత అచ్చుతో చివరవుతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
इदितो नुम् धातोः 7.1.58 · प्रकरण 12← खण्डितानाम्
a root marked with a silent इ takes the nasal augment नुम्
A root that carries a short इ as a silent marker — an इत्, a letter hung on the root in the teaching only to signal a rule and then dropped — is called इदित्. Such a root takes the augment नुम्, a न् placed after its last vowel, so that it lands before the final consonant. So वदि becomes वन्द् "to praise", लिगि becomes लिङ्ग् "to embrace", लबि becomes लम्ब् "to hang", खडि becomes खण्ड् "to break". The नुम्-न् then surfaces as the nasal that matches the following sound. The poem walks वन्द्यैः "with those worthy of praise" out of वदि this way, आलिङ्ग्य "having embraced" out of लिगि, and लम्बमानस्य "of the one hanging" out of लबि.
మౌన గుర్తుగా చిన్న ఇ ని మోసే ధాతువు — ఇత్, అంటే ఒక సూత్రాన్ని సూచించుటకే బోధనలో ధాతువుకు తగిలించి తరవాత తొలగించే అక్షరం — ఇదిత్ అనబడుతుంది. అట్టి ధాతువు నుమ్ ఆగమాన్ని — తన చివరి అచ్చు తరవాత, అంతిమ హల్లు ముందు నిలిచే న్ ని — గ్రహిస్తుంది. అలా వది వన్ద్ "స్తుతించుట" అవుతుంది, లిగి లిఙ్గ్ "కౌగిలించుట", లబి లమ్బ్ "వేలాడుట", ఖడి ఖణ్డ్ "విరుగుట" అవుతాయి. నుమ్-న్ తరవాతి ధ్వనికి తగిన అనునాసికంగా కనబడుతుంది. కావ్యంలో వన్ద్యైః "స్తుతికి తగినవారితో" వది నుండి, ఆలిఙ్గ్య "కౌగిలించి" లిగి నుండి, లమ్బమానస్య "వేలాడుతున్నదాని" లబి నుండి ఇలా నడుస్తాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् 7.2.10 · प्रकरण 12← हर्तुम्
after a single-vowel root unaccented in its teaching form, आर्धधातुक takes no इट्
After a root that is एकाच् — of a single vowel, one syllable — and anudātta (unaccented) in the way it is taught, an आर्धधातुक affix does not take the augment इट् (the इ- that otherwise props such an affix onto the root). These are the अनिट् roots, the ones that join their suffix bare. दृश् "see", कृ "do" and पद् "go" are among them, so द्रक्ष्यसि "you will see", कर्तुम् "to do" and सम्पत्स्यन्ते "they will come about" set the future or the infinitive straight on the root with no इ between. The derivation names this rule on the silent step where the इट् is withheld.
ఏకాచ్ — ఒకే అచ్చు, ఒక అక్షరం — అయి, ఉపదేశింపబడిన తీరులో అనుదాత్తమైన (అనుదాత్త) ధాతువు తరువాత ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం ఇట్ ఆగమాన్ని (లేకపోతే ఆ ప్రత్యయాన్ని ధాతువుకు ఆనించే ఇ-) తీసుకోదు. ఇవి అనిట్ ధాతువులు, తమ ప్రత్యయాన్ని ప్రత్యయాంతరం లేకుండా చేరేవి. దృశ్ "చూడు", కృ "చేయు", పద్ "పోవు" వీటిలోనివి, కాబట్టి ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు", కర్తుమ్ "చేయుటకు", సంపత్స్యంతే "సంభవించును" భవిష్యత్తును లేదా భావార్థకాన్ని మధ్య ఇ లేకుండా నేరుగా ధాతువుపై ఉంచుతాయి. ఇట్ ఆగిపోయే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आर्धधातुकस्येड् वलादेः 7.2.35 · प्रकरण 12← खण्डितानाम्
an ārdhadhātuka suffix beginning with a वल् consonant takes the augment इट् (इ)
An ārdhadhātuka suffix (आर्धधातुक — the class that holds the past participle क्त, the futures, the perfect and more) that begins with a वल् consonant — any consonant except य् — receives the augment इट्, a prefixed इ. This इ is what lets a consonant-initial suffix attach without an unpronounceable cluster. So रच् "to arrange" + त gives रचित, in विरचिताम् "arranged"; वञ्च् gives वञ्चितः "deceived"; the future सूचयिष्यन्ति carries the same इ before its स्य. Roots that block the augment are called अनिट्; those that take it, सेट्.
వల్ హల్లుతో — య్ తప్ప ఏ హల్లుతోనైనా — మొదలయ్యే ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం (ఆర్ధధాతుకము — క్త కృదంతం, భవిష్యత్తులు, పరోక్షం మొదలైనవి కల గణం) తనకు ముందు ఇట్ ఆగమాన్ని — చేర్చిన ఇ ను — పొందుతుంది. ఈ ఇ, హల్లుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయం ఉచ్చరించలేని సంయుక్తాక్షరం లేకుండా చేరేలా చేస్తుంది. అలా రచ్ "అమర్చుట" + త రచిత అవుతుంది, విరచితామ్ "అమర్చబడిన" లో; వఞ్చ్ వఞ్చితః "మోసగింపబడిన" ను; భవిష్యత్తు సూచయిష్యన్తి తన స్య ముందు అదే ఇ ను మోస్తుంది. ఆగమాన్ని నిరోధించే ధాతువులను అనిట్ అంటారు; తీసుకునేవి సేట్.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य 7.2.79 · प्रकरण 12← स्यात्
in the optative, the स् of the ending and its augment is dropped, unless it is the last sound
In the optative (लिङ्), a स् belonging to the sārvadhātuka ending or to its यासुट् augment is dropped — but only a स् that is not the final sound of the form. So the यास् augment, whose स् is not final, loses it and becomes या: गम् reaches गच्छेः through गच्छ् + अ + यास् + स् → गच्छ् + अ + या + स्, where the first स् (of यास्) goes and the last स् (the ending) stays. वस् "to dwell" gives अधिवसेः, and या "to go" gives यायाः. Where the स् would be the last sound of the word it is kept, which is why the ending's own स् survives.
విధ్యర్థంలో (లిఙ్), సార్వధాతుక ప్రత్యయానికి గాని దాని యాసుట్ ఆగమానికి గాని చెందిన స్ లోపిస్తుంది — కాని రూపపు చివరి ధ్వని కాని స్ మాత్రమే. అలా యాస్ ఆగమం, దాని స్ చివరిది కాదు కనుక, దాన్ని కోల్పోయి యా అవుతుంది: గమ్ గచ్ఛ్ + అ + యాస్ + స్ → గచ్ఛ్ + అ + యా + స్ ద్వారా గచ్ఛేః కు చేరుతుంది, ఇక్కడ మొదటి స్ (యాస్ ది) పోతుంది, చివరి స్ (ప్రత్యయానిది) నిలుస్తుంది. వస్ "నివసించుట" అధివసేః ను, యా "వెళ్ళుట" యాయాః ను ఇస్తుంది. స్ పదపు చివరి ధ్వని అయ్యే చోట అది నిలుపబడుతుంది, అందుకే ప్రత్యయపు సొంత స్ మిగులుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सार्वधातुकार्धधातुकयोः 7.3.84 · प्रकरण 12← नेयम्; हर्तुम्
a root's final इक् vowel takes guṇa before a सार्वधातुक or आर्धधातुक affix
A root ending in one of the इक् vowels — इ उ ऋ ऌ — takes guṇa, the middle grade (इ/उ → ए/ओ, ऋ → अर्), before an affix of either great class: a सार्वधातुक (the present-system endings) or an आर्धधातुक (the endings and suffixes outside it — futures, infinitives, most kṛt affixes). So भू "to be" raises to भो before the present ending, giving भवति "he is"; कृ "to do" raises to कर् before the infinitive तुम्, giving कर्तुम् "to do"; श्रु "to hear" to श्रो in श्रोष्यसि "you will hear". It is the principal rule that strengthens a root's final vowel one grade.
ఇక్ అచ్చుల్లో — ఇ ఉ ఋ ఌ — ఒకదానితో అంతమయ్యే ధాతువు, రెండు మహాగణాల్లో ఏ ప్రత్యయం ముందైనా — సార్వధాతుకం (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలు) లేదా ఆర్ధధాతుకం (దానికి వెలుపలి ప్రత్యయాలు — భవిష్యత్తు, తుమున్, చాలా కృత్ ప్రత్యయాలు) ముందు — గుణం, మధ్య మెట్టు (ఇ/ఉ → ఏ/ఓ, ఋ → అర్), పొందుతుంది. అలా భూ "ఉండుట" వర్తమాన ప్రత్యయం ముందు భో గా ఎక్కి భవతి "ఉన్నాడు" అవుతుంది; కృ "చేయుట" తుమ్ ముందు కర్ గా ఎక్కి కర్తుమ్ "చేయుటకు" అవుతుంది; శ్రు "వినుట" శ్రోష్యసి "వింటావు" లో శ్రో గా. ధాతువు అంత్య అచ్చును ఒక మెట్టు బలపరచే ప్రధాన సూత్రం ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अदिप्रभृतिभ्यः शपः 2.4.72 · प्रकरण 13← स्यात्
after अद् and the rest of the second class the present marker शप् is elided
After अद् "to eat" and the roots that head its list — the अदादि or second class — the present marker शप् (the थेमाटिक अ that the first class inserts between root and ending) is elided by लुक्, so no अ appears. The ending joins the bare root: अद् + ति → अत्ति "he eats", and अस् "to be" + ति → अस्ति "is". Compare a first-class root, which keeps the marker: भू gives भव + ति → भवति.
అద్ "తినుట" మొదలైన ధాతువుల తరవాత — అదాది గణం, రెండవ గణం — వర్తమాన వికరణ శప్ (భ్వాది గణం ధాతువుకూ ప్రత్యయానికీ మధ్య చేర్చే థేమాటిక్ అ) లుక్ చేత లోపిస్తుంది, కనుక అ కనిపించదు. ప్రత్యయం కేవల ధాతువుతో కలుస్తుంది: అద్ + తి → అత్తి "తినును", అస్ "అగుట" + తి → అస్తి "ఉన్నది". వికరణాన్ని నిలుపుకొనే భ్వాది ధాతువుతో పోల్చండి: భూ భవ + తి → భవతి ను ఇస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
श्नसोरल्लोपः 6.4.111 · प्रकरण 13← स्यात्
the अ of श्न and of अस् drops before a weak sārvadhātuka ending
The अ of श्न — the ninth-class marker श्ना when it has been shortened to श्न — and the अ of अस् "to be" drops before a sārvadhātuka ending marked with a silent क् or ङ् (a weak ending). अस् loses its अ and stands as स् before such endings: अस् + अन्ति → स् + अन्ति → सन्ति "they are", and in the optative अस् + यास् + उस् → स्युः "they would be". Before a strong ending the अ stays, as अस् keeps it in अस्ति "is".
శ్న యొక్క అ — తొమ్మిదవ గణపు వికరణం శ్నా పొట్టిగా శ్న అయినపుడు — మరియు అస్ "అగుట" యొక్క అ — మౌన క్ లేదా ఙ్ గుర్తుగల సార్వధాతుక ప్రత్యయం (దుర్బల ప్రత్యయం) ముందు లోపిస్తుంది. అస్ తన అ ను కోల్పోయి అటువంటి ప్రత్యయాల ముందు స్ గా నిలుస్తుంది: అస్ + అన్తి → స్ + అన్తి → సన్తి "ఉన్నారు", విధ్యర్థంలో అస్ + యాస్ + ఉస్ → స్యుః "అయ్యెదరు". బలమైన ప్రత్యయం ముందు అ నిలుస్తుంది, అస్ దాన్ని అస్తి "ఉన్నది" లో నిలుపుకొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सत्यापपाशरूपवीणातूलश्लोकसेनालोमत्वचवर्मवर्णचूर्णचुरादिभ्यो णिच् 3.1.25 · प्रकरण 21← खण्डितानाम्
णिच् after सत्य and the like and after the tenth class (चुरादि)
The affix णिच् (an इ that marks its stem a verb) is added after सत्य "true", पाश, रूप and the rest of that list, and after चुर् "to steal" and the roots that head its list — the चुरादि or tenth class. Here णिच् is not causative but the class's own marker (स्वार्थे, "in the root's own sense"). चुर् + णिच् → चोरि → चोरयति "steals"; the poem's कथ् "tell", रच् "compose", वास् "perfume" and सूच् "point to" are of this class, as कथयतः "the two tell".
ణిచ్ ప్రత్యయం (తన స్థానాన్ని ధాతువుగా గుర్తించే ఇ) సత్య "నిజము", పాశ, రూప మొదలైన వాటి తరవాత, అలాగే చుర్ "దొంగిలించుట" మొదలైన ధాతువుల తరవాత — చురాది గణం, పదవ గణం — చేరుతుంది. ఇక్కడ ణిచ్ ప్రేరణార్థం కాదు, గణపు స్వంత గుర్తు (స్వార్థే, "ధాతువు తన అర్థంలోనే"). చుర్ + ణిచ్ → చోరి → చోరయతి "దొంగిలించును"; పద్యంలోని కథ్ "చెప్పుట", రచ్ "రచించుట", వాస్ "సువాసన చేయుట", సూచ్ "సూచించుట" ఈ గణంవే, కథయతః "ఇద్దరు చెప్పుదురు" అన్నట్టు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तव्यत्तव्यानीयरः 3.1.96 · प्रकरण 33← नेयम्
the kṛtya affixes तव्यत्, तव्य and अनीयर् come after a root
After a verbal root come the kṛtya affixes तव्यत्, तव्य and अनीयर्, giving forms in तव्य and अनीय. These are future passive participles — the gerundives — meaning 'to be done, that must or may be done': कर्तव्य 'to be done', गमनीय 'to be gone to'. It is the rule under which the kṛtya topic opens; other kṛtya affixes (य, ण्यत्) follow.
ధాతువు తరువాత కృత్య ప్రత్యయాలు తవ్యత్, తవ్య, అనీయర్ వస్తాయి (తవ్య, అనీయ రూపాలు). ఇవి భవిష్యత్ కర్మణి కృదంతాలు — "చేయదగినది, చేయవలసినది" అనే అర్థం: కర్తవ్య "చేయదగినది", గమనీయ "వెళ్లదగినది". లఘుసిద్ధాంతకౌముది కృత్య ప్రకరణం దీంతో మొదలవుతుంది; మిగతా కృత్య ప్రత్యయాలు (య, ణ్యత్) తరువాత.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अचो यत् 3.1.97 · प्रकरण 33← नेयम्
यत् (the "to be X-ed" affix) after a vowel-final root
After a vowel-final root, the कृत्य affix यत् — a -य- meaning "to be X-ed" — is used. नी "to lead" + यत् → ने + य → नेयम् "to be led"; ख्या gives आख्येयम् "to be told".
అచ్చుతో ముగిసే ధాతువు తరవాత కృత్య ప్రత్యయం యత్ — "X చేయదగినది" అనే అర్థమిచ్చే -య- — వాడబడుతుంది. నీ "నడిపించుట" + యత్ → నే + య → నేయమ్ "నడిపించదగినది"; ఖ్యా → ఆఖ్యేయమ్ "చెప్పదగినది".
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्तक्तवतू निष्ठा 1.1.26 · प्रकरण 34← खण्डितानाम्; प्रत्यावृत्तः
the क्त and क्तवतु affixes are named निष्ठा
The two affixes क्त and क्तवतु are given the name निष्ठा. क्त makes the past passive participle (कृतम् "done") and क्तवतु the past active participle (कृतवत् "having done"); gathering both under one name lets the later rules that shape them — the ones that add or withhold the augment इट्, or change the root before them — reach both by one word. प्रमत्तः "heedless", from मद् with क्त, तीर्णः "crossed", from तॄ, and विरचिताम् "arranged", from रच् with the causative, all end in a निष्ठा affix. The derivation names it on the silent step where the affix is fixed as निष्ठा.
క్త, క్తవతు అనే రెండు ప్రత్యయాలకు నిష్ఠా అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. క్త భూతకాల కర్మణి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతమ్ "చేయబడిన"), క్తవతు భూతకాల కర్తరి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతవత్ "చేసినవాడు"); రెంటినీ ఒక సంజ్ఞ కింద కూర్చడం వల్ల వాటిని తీర్చిదిద్దే తరువాతి సూత్రాలు — ఇట్ ఆగమాన్ని చేర్చే లేదా ఆపే, లేదా వాటి ముందు ధాతువును మార్చే సూత్రాలు — రెంటినీ ఒక్క మాటతో అందుకోగలవు. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త గలవాడు", మద్ నుండి క్త తో, తీర్ణః "దాటిన", తౄ నుండి, విరచితామ్ "అమర్చబడిన", రచ్ నుండి ప్రేరణతో, అన్నీ నిష్ఠా ప్రత్యయంతో అంతమవుతాయి. ప్రత్యయం నిష్ఠాగా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
निष्ठा 3.2.102 · प्रकरण 34← खण्डितानाम्; प्रत्यावृत्तः
the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root in a past sense
In the sense of the past, the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root. क्त gives the past participle — usually passive (कृत 'done', गत 'gone'), active with verbs of state or motion (मत्त 'intoxicated'); क्तवतु gives the active past participle in -तवत् (कृतवत् 'having done'). The क्त word then declines as an ordinary adjective and agrees with its noun.
భూతార్థంలో ధాతువు తరువాత నిష్ఠా ప్రత్యయాలు క్త, క్తవతు వస్తాయి. క్త భూత కృదంతం — సాధారణంగా కర్మణి (కృత "చేయబడినది", గత "వెళ్లినది"), స్థితి/గతి ధాతువులకు కర్తరి (మత్త "మత్తెక్కినవాడు"); క్తవతు కర్తరి భూత కృదంతం -తవత్ (కృతవత్ "చేసినవాడు"). క్త రూపం సామాన్య విశేషణంలా నడిచి తన నామంతో అన్వయిస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
निष्ठायां सेटि 6.4.52 · प्रकरण 34← खण्डितानाम्
णि is dropped before a निष्ठा affix that takes इट्
Before a निष्ठा affix (the past participle -त) that takes the इट् augment (an इ before it), the णि marker is dropped. भावि (from भू, made a verb-stem by णि) + इत → भावित "brought into being". The poem's tenth-class रच् "compose" gives विरचिताम् "the composed one".
ఇట్ ఆగమం (ముందు ఒక ఇ) పొందే నిష్ఠా ప్రత్యయం (భూతకృదంతం -త) ముందు ణి గుర్తు లోపిస్తుంది. భావి (భూ నుండి ణి చే ధాతురూపమైనది) + ఇత → భావిత "కలిగింపబడినది". పద్యంలోని పదవ గణపు రచ్ "రచించుట" → విరచితామ్ "రచింపబడినదానిని".
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तुमुन्ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्थायाम् 3.3.10 · प्रकरण 36← हर्तुम्
तुमुन् and ण्वुल् after a root when one action serves the purpose of another
When one action is done for the sake of another, in a future sense, the affixes तुमुन् (the infinitive in -तुम्) and ण्वुल् (an agent in -अक) are added to the root of the purpose-action. गम् "to go" + तुमुन् → गन्तुम् "to go"; कर्तुम् "to do", हर्तुम् "to carry off" are the same. कृष्णं द्रष्टुं याति "goes in order to see Kṛṣṇa".
ఒక క్రియ మరొక క్రియ కొరకు జరిగినప్పుడు, భవిష్యదర్థంలో, ప్రయోజనమైన క్రియ ధాతువుకు తుమున్ (-తుమ్ అంతమైన అనంతక్రియ) మరియు ణ్వుల్ (-అక అంతమైన కర్తృరూపం) ప్రత్యయాలు చేరుతాయి. గమ్ "వెళ్ళుట" + తుమున్ → గన్తుమ్ "వెళ్ళుటకు"; కర్తుమ్ "చేయుటకు", హర్తుమ్ "హరించుటకు" అలాగే. కృష్ణం ద్రష్టుం యాతి "కృష్ణుని చూచుటకు వెళ్ళును".
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद् वृद्धम् 1.1.73 · प्रकरण 48← प्रत्यावृत्तः
a stem whose first vowel is a वृद्धि vowel is named वृद्धम्
A stem the first of whose vowels (अचाम् आदिः) is a वृद्धि vowel — आ, ऐ or औ — is given the name वृद्धम्. The name marks a word as begun in a strengthened vowel, so the rules that turn on such a beginning can reach it. आदाय "having taken", आरूढे "mounted" and आयत्तम् "dependent" all open in आ, and are वृद्धम् by this rule. The derivation names it on the silent step where the word is fixed as वृद्धम्.
ఏ అంగం మొదటి అచ్చు (అచామ్ ఆదిః) వృద్ధి అచ్చు — ఆ, ఐ లేదా ఔ — అయితే, ఆ అంగానికి వృద్ధమ్ అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ, పదం బలపడిన అచ్చుతో మొదలైనట్లు గుర్తిస్తుంది, తద్వారా అటువంటి ఆరంభంపై ఆధారపడే సూత్రాలు దాన్ని అందుకోగలవు. ఆదాయ "తీసుకొని", ఆరూఢే "ఎక్కిన", ఆయత్తమ్ "ఆధారపడిన" అన్నీ ఆ తో మొదలవుతాయి, ఈ సూత్రంచేత వృద్ధమ్ అవుతాయి. పదం వృద్ధమ్గా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सात्पदाद्योः 8.3.111 · प्रकरण 59← स्यात्
the स of the सात् affix and a word-initial स are not made retroflex
The स of the affix सात् (as in अग्निसात् "reduced to ashes") and a स that begins a word are not turned into the retroflex ष. So अस् "to be", built to सन् "being", keeps its dental स because it stands at the head of the word.
సాత్ ప్రత్యయపు స (అగ్నిసాత్ "బూడిదైపోయినది" లో వలె) మరియు పదం మొదట నిలిచే స మూర్ధన్య ష గా మారవు. కనుక అస్ "ఉండుట", సన్ "ఉన్న" గా ఏర్పడినప్పుడు, పదం మొదట నిలవడం చేత తన దంత్య స ను నిలుపుకుంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अजाद्यतष्टाप् 4.1.4 · प्रकरण 60← खण्डितानाम्
टाप् (the feminine आ) after an अज-class word or an अ-stem
A nominal stem of the अजादि class, and any stem ending in short अ, forms its feminine by adding टाप्, which yields आ: अज → अजा "she-goat", बाल → बाला "girl", कान्त → कान्ता "beloved". This is how the ā-stem feminines — the रमा class — are built from masculine or neuter a-stems.
అజాది గణపు శబ్దాలకు, హ్రస్వ అకారాంత ప్రాతిపదికాలకు స్త్రీలింగంలో టాప్ ప్రత్యయం చేరుతుంది; అది ఆ ఇస్తుంది: అజ → అజా "మేక", బాల → బాలా "బాలిక", కాన్త → కాన్తా "ప్రియురాలు". అకారాంత పుం/నపుంసక శబ్దాల నుండి ఆకారాంత స్త్రీలింగం (రమా తరగతి) ఇలా ఏర్పడుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
शकधृषज्ञाग्लाघटरभलभक्रमसहार्हास्त्यर्थेषु तुमुन् 3.4.65 · not in the abridgement← हर्तुम्
तुमुन् (the infinitive) after a root governed by शक् "be able", अर्ह "deserve" and the like
When a root is governed by a word meaning "be able" (शक्), "dare" (धृष्), "know how" (ज्ञा), "be weary" (glai), "endeavour" (ghaṭ, rabh, labh, kram), "bear" (sah), "deserve" (arh), or "there is / ought", it takes the affix तुमुन्, giving the infinitive in -तुम्: गन्तुं शक्नोति "is able to go", द्रष्टुम् इच्छति "wishes to see". The infinitive is indeclinable. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras.
శక్ (సామర్థ్యం), ధృష్ (సాహసం), జ్ఞా (నేర్పు), గ్లా, ఘట్/రభ్/లభ్/క్రమ్ (ప్రయత్నం), సహ్ (ఓర్పు), అర్హ (యోగ్యత), అస్తి ("ఉంది/తగును") — ఈ అర్థాలున్న పదం పాలించే ధాతువుకు తుమున్ ప్రత్యయం చేరి –తుమ్ అంతమైన తుమున్నర్థకం (infinitive) వస్తుంది: గన్తుం శక్నోతి "వెళ్ళగలడు", ద్రష్టుమ్ ఇచ్ఛతి "చూడగోరుతాడు". ఇది అవ్యయం. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపపు 1,269 సూత్రాల వెలుపల నిలుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text
यस्य विभाषा 7.2.15 · not in the abridgement← प्रत्यावृत्तः
a root that takes इट् optionally elsewhere takes none in the निष्ठा
A root for which some rule prescribes the इट् augment optionally (विभाषा) takes no इट् at all in the निष्ठा, the participles in क्त and क्तवतु — the option is settled against इट् there. So श्रम्, भ्रम्, सिध् and their like form विश्रान्तः "rested", उद्भ्रान्तः "roaming" and सिद्धः "accomplished" with no इट्. The derivation names the rule on the silent step where the इट् augment is refused. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.
ఏ ధాతువుకు ఏదైనా సూత్రం ఇట్ ఆగమాన్ని వికల్పంగా (విభాషా) విధిస్తుందో, ఆ ధాతువు నిష్ఠాలో — క్త, క్తవతు కృదంతాలలో — ఇట్ ను అస్సలు తీసుకోదు; అక్కడ వికల్పం ఇట్ కు వ్యతిరేకంగా నిర్ణయించబడుతుంది. కాబట్టి శ్రమ్, భ్రమ్, సిధ్ మొదలైనవి — విశ్రాన్తః "విశ్రమించిన", ఉద్భ్రాన్తః "తిరుగాడే", సిద్ధః "సాధించిన" — ఇట్ లేకుండా ఏర్పడతాయి. ఇట్ ఆగమం నిరాకరించబడే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text
अ अ 8.4.68 · not in the abridgement← खण्डितानाम्; नेयम्; त्यज; हर्तुम्; प्रत्यावृत्तः
the short अ, held open through the derivation, returns to its close sound at the end
The last sūtra of the Aṣṭādhyāyī. Throughout a derivation the short अ is treated as though it were open (विवृत), like the long आ, so that the rules can reach it; this rule restores its natural close (संवृत) sound once the derivation is done. It is the final step of nearly every chain — of चक्रे, of प्रमत्तः, and the rest. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.
అష్టాధ్యాయి చివరి సూత్రం. వ్యుత్పత్తి అంతటా హ్రస్వ అ ను విచ్చుకున్నట్టుగా (వివృత), దీర్ఘ ఆ వలె, గ్రహిస్తారు — తద్వారా నియమాలు దానిని అందుకోగలుగుతాయి; వ్యుత్పత్తి ముగిసిన పిదప ఈ సూత్రం దాని సహజ సంవృత ధ్వనిని తిరిగి ఇస్తుంది. ఇది దాదాపు ప్రతి గొలుసుకూ చివరి మెట్టు — చక్రే కు, ప్రమత్తః కు, మిగిలిన వాటికి. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text
१समासविग्रहthe compounds, unpacked
नयनसलिलम्
नयन · सलिल
नयनयोः सलिलम्
तत्पुरुष (genitive) — the water of the eyes
तत्पुरुष. the water in their eyes — Mallinātha carries the compound over untouched, so the vigraha is restored. The poem says water and not tears, which is what lets the same word stand over the lotus in the third pāda, where it is dew
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who carries the compound over; the vigraha restored“nayanasalilaṃ śāntiṃ neyaṃ netavyam”
प्रालेयास्रम्
प्रालेय · अस्र
प्रालेयम् एव अस्रम्
कर्मधारय — the dew, and it is a tear
कर्मधारय. the dew that is her tears — Mallinātha glosses both members with synonyms and keeps the एव between them: प्रालेयं हिममेवास्रमश्रु. The identification is made inside the compound and not by a word for likeness, which is the same move as खिन्नविद्युत्कलत्रः at 1.40. DCS reads the second member अस्त्र, a weapon, where this text and the commentary both read अस्र, a tear
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who glosses each member with a synonym“prāleyaṃ himamevāsramaśru hartuṃ śamayitum”
कमलवदनात्
कमल · वदन
कमलम् एव वदनम्, तस्मात्
कर्मधारय — the lotus, and it is her face
कर्मधारय. from the lotus that is her face — Mallinātha's vigraha names whose face it is and whose flower: तस्याः स्वकान्तायाः कमलं स्वकुसुममेव वदनं तस्मात्, 'her, his own beloved's, lotus, which is her own flower, and it is her face'. The compound is the ordinary one of this poem in reverse: usually a face is called a lotus, and here the lotus is called a face, because the person the sun is coming back to is a plant
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“tasyāḥ svakāntāyāḥ kamalaṃ svakusumameva vadanaṃ tasmāt”
कररुधि
कर · रुध्
करान् रुणद्धि इति कररुत्, तस्मिन्
तत्पुरुष (accusative) — the one who blocks the rays
तत्पुरुष. blocking his rays — and blocking his hand. Mallinātha gives the derivation with the affix named: करानंशून् रुणद्धीति कररुत्, क्विप् — क्विप् is the affix that leaves nothing behind, so the root itself becomes the noun. Then he adds the second reading in one clause: हस्तरोधिनि सतीति च गम्यते, 'and it is understood as blocking the hand too'. Both hang on कर, which Amara gives as tribute, hand and ray, so the cloud is at once standing in the sun's light and holding back the hand that would have wiped her face
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, deriving the word with क्विप् and giving both senses, citing Amara“karānaṃśūnruṇaddhīti kararut | kvip | tasminkararudhi sati | hastarodhini satīti ca gamyate || “balihastāṃśavaḥ karāḥ” ityamaraḥ”
अनल्पाभ्यसूयः
अ · अल्प · अभ्यसूया
न अल्पा
कर्मधारय — not a little
अनल्पा अभ्यसूया यस्य सः
बहुव्रीहि — the one whose grudge is not a little one
बहुव्रीहि — it refers to सः. bearing no small grudge — Mallinātha glosses it अधिकविद्वेषः, great hatred, and then gives the reason as a general truth about lovers: प्रायेणेच्छाविशेषविघातात् द्वेषो रोषविशेषश्च कामिनां भवति, 'when a particular wish is thwarted, hatred and a particular anger arise in those in love, as a rule'. The litotes is the poet's: not-small says more than large would
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“analpābhyasūyo'dhikavidveṣaḥ syāt | prāyeṇecchāviśeṣavighātādveṣo roṣaviśeṣaśca kāmināṃ bhavatīti bhāvaḥ”
२प्रतिपदार्थeach word, its form and sense
pronoun, सप्तमी एकवचन locative singular
तस्मिन्
तद्
at that — Mallinātha says which: पूर्वोक्ते सूर्योदयकाले, the sunrise already spoken of. It is the दृष्टे सूर्ये of the stanza before, so the pronoun reaches back over a verse boundary and the two stanzas are one instruction
pronoun
A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
pronoun, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern तद् declines on
7.2.102त्यदादीनामः
त+अ+इ
6.1.97अतो गुणे
त+इ
7.1.15ङसिङ्योः स्मात्स्मिनौ
तस्मिन्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular
काले
काल
hour — the locative of the moment, and the moment is dawn. काल is time as a stretch and time as the right time for something; here it is the second, the hour at which a particular thing has to happen
a-stem masculine
The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः.
అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్షః, యక్షౌ, యక్షాః.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
a-stem masculine
The largest noun class, and the one every other declension is measured against: यक्ष, राम. The nominative singular यक्षः ends in a visarga that is a buried स् (8.2.66, then 8.3.15); the instrumental शापेन comes from टा becoming इन after an a-stem (7.1.12) and then अ + इ → ए (6.1.87); the locative plural is यक्षेषु. Adjectives in अ — प्रमत्त, भोग्य — decline the same way in the masculine, so प्रमत्तः and भोग्येण sit in this same table.
అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్ష, రామ. శబ్దమంజరిలో మొదటి శబ్దం 'రామః రామౌ రామాః'. ప్రథమా ఏకవచనం యక్షః (దాగిన స్), తృతీయా శాపేన (టా → ఇన 7.1.12; అ + ఇ → ఏ 6.1.87), సప్తమీ బహువచనం యక్షేషు. అకారాంత విశేషణాలు — ప్రమత్త, భోగ్య — పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి; ప్రమత్తః, భోగ్యేణ ఇదే పట్టికలో ఉంటాయి.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | कालः | कालौ | कालाः |
| द्वितीया | कालम् | कालौ | कालान् |
| तृतीया | कालेन | कालाभ्याम् | कालैः |
| चतुर्थी | कालाय | कालाभ्याम् | कालेभ्यः |
| पञ्चमी | कालात् | कालाभ्याम् | कालेभ्यः |
| षष्ठी | कालस्य | कालयोः | कालानाम् |
| सप्तमी | काले | कालयोः | कालेषु |
| सम्बोधन | काल | कालौ | कालाः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern राम declines on
1.3.8लशक्वतद्धिते1.3.9तस्य लोपः
राम + इ
6.1.87आद्गुणः
रामे
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular
नयनसलिलम्
printed नयनसलिलं
सलिल
water — nominative, not accusative, because the verb of the clause is a kṛtya: what the action falls on stands in the nominative and the one who does it in the instrumental. So the tears are the subject of a sentence whose real actor, प्रणयिभिः, is in the instrumental behind them
a-stem neuter
Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
a-stem neuter
Neuter nouns in short अ: फल “fruit”, वचन “word”, कुसुम, and adjectives in अ agreeing with a neuter noun. The nominative and accusative singular end in अम् (7.1.24) — फलम् — and are alike; the plural फलानि takes नुम् and lengthens; the instrumental plural is फलैः (7.1.9). It is the a-stem masculine’s table with the neuter’s own nominative, accusative and the -आनि plural.
హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దాలు: ఫల “పండు”, వచన “మాట”, కుసుమ, నపుంసక నామానికి అన్వయించే అకారాంత విశేషణాలు. ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు అమ్ తో ముగుస్తాయి (7.1.24) — ఫలమ్ — రెండూ ఒకటే; బహువచనం ఫలాని నుమాగమంతో దీర్ఘమవుతుంది; తృతీయా బహువచనం ఫలైః (7.1.9). అకారాంత పుంలింగ పట్టికే, నపుంసకపు సొంత ప్రథమ, ద్వితీయ, -ఆని బహువచనంతో.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | सलिलम् | सलिले | सलिलानि |
| द्वितीया | सलिलम् | सलिले | सलिलानि |
| तृतीया | सलिलेन | सलिलाभ्याम् | सलिलैः |
| चतुर्थी | सलिलाय | सलिलाभ्याम् | सलिलेभ्यः |
| पञ्चमी | सलिलात् | सलिलाभ्याम् | सलिलेभ्यः |
| षष्ठी | सलिलस्य | सलिलयोः | सलिलानाम् |
| सप्तमी | सलिले | सलिलयोः | सलिलेषु |
| सम्बोधन | सलिल | सलिले | सलिलानि |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern फल declines on
7.1.24अतोऽम्
फल+अम्
6.1.107अमि पूर्वः
फलम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
t-stem feminine, षष्ठी बहुवचन genitive plural
योषिताम्
printed योषितां
योषित्
of the women — the same word in the same case as at 1.39, and Mallinātha again says which women they are by naming a type from the handbooks. There they were अभिसारिकाः, out to meet a lover; here they are खण्डिताः, and the two stanzas stand two hours apart on the same night
consonant stem
A stem ending in a consonant. The endings are added directly, so the join is where the sound changes happen.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
√खण्ड् + क्त, षष्ठी बहुवचन genitive plural
खण्डितानाम्
printed खण्डितानां
खण्डिता, from √खण्ड्
broken — and Mallinātha at once says it is not an ordinary word: नायिकाविशेषाणाम्, 'of a particular kind of heroine'. He quotes the Daśarūpaka for the definition — ज्ञातेऽन्यासङ्गविकृते खण्डितेर्ष्याकषायिता, 'when he is known to have been with another and comes back marked by it, the khaṇḍitā is the one turned harsh with jealousy'. So the participle names a woman whose lover has spent the night elsewhere and arrived at dawn with the evidence on him, and the whole first half of the stanza is about that hour
past participle, क्त
The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective.
క్త ప్రత్యయం భూత కృదంతాన్ని చేస్తుంది — సాధారణంగా కర్మణి, "చేయబడినది"; గతి/స్థితి ధాతువులకు కర్తరి: గతః "వెళ్లినవాడు". తరువాత సామాన్య విశేషణంలా నడుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule and the Bālānandinī; sūtra from skt-mcp
√खण्ड् · class 10 · क्त
खडिँ
1.3.1भूवादयो धातवः
खडिँ
and, without changing the form,1.3.2
1.3.9तस्य लोपः
खड्
7.1.58इदितो नुम् धातोः
खन्ड्
3.1.25सत्यापपाशरूपवीणातूलश्लोकसेनालोमत्वचवर्मवर्णचूर्णचुरादिभ्यो णिच्
खन्ड् + णिच्
and, without changing the form,3.1.321.3.31.3.7
1.3.9तस्य लोपः
खन्ड् + इ
and, without changing the form,3.4.1141.4.13
3.2.102निष्ठा
खन्ड् + इ + क्त
and, without changing the form,1.3.8
1.3.9तस्य लोपः
खन्ड् + इ + त
and, without changing the form,1.1.261.2.463.4.114
4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
खन्ड् + इ + त + आम्
and, without changing the form,1.3.4
7.2.35आर्धधातुकस्येड् वलादेः
खन्ड् + इ + इट् + त + आम्
and, without changing the form,1.3.3
1.3.9तस्य लोपः
खन्ड् + इ + इ + त + आम्
7.1.54ह्रस्वनद्यापो नुट्
खन्ड् + इ + इ + त + नुँट् + आम्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
खन्ड् + इ + इ + त + न् + आम्
4.1.4अजाद्यतष्टाप्
खन्ड् + इ + इ + त + टाप् + न् + आम्
and, without changing the form,1.3.31.3.7
1.3.9तस्य लोपः
खन्ड् + इ + इ + त + आ + न् + आम्
and, without changing the form,1.4.131.1.5
6.4.52निष्ठायां सेटि
खन्ड् + इ + त + आ + न् + आम्
and, without changing the form,1.4.181.4.171.4.146.4.3
6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
खन्ड् + इ + ता + न् + आम्
8.3.24नश्चापदान्तस्य झलि
खंड् + इ + ता + न् + आम्
8.4.58अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः
खण्ड् + इ + ता + न् + आम्
8.4.68अ अ
खण्डितानाम्
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
ā-stem feminine, षष्ठी बहुवचन genitive plural · the pattern रमा declines on
7.1.54ह्रस्वनद्यापो नुट्
रमा+न्+आम्
6.4.3नामि
रमानाम्
8.4.2अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि
रमाणाम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
i-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular
शान्तिम्
printed शान्तिं
शान्ति
to a stop — the accusative that survives the kṛtya construction, and Mallinātha explains why in three words: नयतिर्द्विकर्मकः, 'the verb नी takes two objects'. One of the two turns nominative under the kṛtya and the other stays where it was. So the tears are led, and what they are led to is calm
i-stem feminine
A short-i stem in the feminine: वसतिः, वसती, वसतयः — the same endings as the masculine but for a few cases.
హ్రస్వ ఇకారాంత స్త్రీలింగం: వసతిః, వసతీ, వసతయః — కొన్ని విభక్తులు తప్ప పుంలింగపు ప్రత్యయాలే.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
i-stem feminine
Feminine stems ending in short इ: मति, वसति, कीर्ति. The accusative singular is मतिम् (before अम्, the stem vowel wins, 6.1.107). The instrumental singular is मत्या; the dative, ablative, genitive and locative singular optionally take the nadī endings (मत्यै beside मतये). It declines much like the i-stem masculine हरि, with the feminine options in the singular oblique cases.
ఇకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: మతి, వసతి, కీర్తి. ద్వితీయైకవచనం మతిమ్ (అమ్ ముందు పూర్వరూపం, 6.1.107). తృతీయైకవచనం మత్యా; చతుర్థీ/పంచమీ/షష్ఠీ/సప్తమీ ఏకవచనాల్లో ఐచ్ఛికంగా నదీ ప్రత్యయాలు (మత్యై / మతయే). ఇకారాంత పుంలింగం (హరి) లాగే, ఏకవచన పరవిభక్తుల్లో స్త్రీలింగ ఐచ్ఛికాలతో.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | शान्तिः | शान्ती | शान्तयः |
| द्वितीया | शान्तिम् | शान्ती | शान्तीः |
| तृतीया | शान्त्या | शान्तिभ्याम् | शान्तिभिः |
| चतुर्थी | शान्त्यै | शान्तिभ्याम् | शान्तिभ्यः |
| पञ्चमी | शान्त्याः | शान्तिभ्याम् | शान्तिभ्यः |
| षष्ठी | शान्त्याः | शान्त्योः | शान्तीनाम् |
| सप्तमी | शान्त्याम् | शान्त्योः | शान्तिषु |
| सम्बोधन | शान्ते | शान्ती | शान्तयः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
i-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern मति declines on
6.1.107अमि पूर्वः
मतिम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√नी + यत्, प्रथमा एकवचन nominative singular
नेयम्
printed नेयं
नेय, from √नी
is to be led — Mallinātha glosses it with the other kṛtya of the same root, नेतव्यम्, which is his way of saying that nothing turns on which affix was chosen. √नी ends in a vowel and so takes यत्, where a root ending in a consonant would take ण्यत्. The kṛtya is the whole verb of the first half of the stanza: there is no finite verb until त्यज
kṛtya
A verbal adjective meaning 'to be X-ed' — what must or may be done to something. भोग्य is 'to be undergone', गन्तव्या 'to be gone to'. It agrees with what the action falls on, not with who does it.
"చేయదగినది" అనే అర్థమిచ్చే కృదంత విశేషణం. భోగ్య "అనుభవించదగినది", గంతవ్యా "వెళ్లదగినది". కర్త కాదు, కర్మతో అన్వయిస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule and the Bālānandinī; sūtra from skt-mcp
√नी · class 1 · यत्
णीञ्
1.3.1भूवादयो धातवः
णी॒ञ्
and, without changing the form,1.3.3
1.3.9तस्य लोपः
णी
6.1.65णो नः
नी
3.1.97अचो यत्
नी + यत्
and, without changing the form,1.3.3
1.3.9तस्य लोपः
नी + य
and, without changing the form,1.2.463.4.114liṅgānuśāsana 86
4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
नी + य + सुँ
and, without changing the form,1.3.2
1.3.9तस्य लोपः
नी + य + स्
7.1.24अतोऽम्
नी + य + अम्
and, without changing the form,1.3.41.4.13
7.3.84सार्वधातुकार्धधातुकयोः
ने + य + अम्
and, without changing the form,1.4.181.4.14
6.1.107अमि पूर्वः
ने + य + म्
8.4.68अ अ
नेयम्
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern फल declines on
7.1.24अतोऽम्
फल+अम्
6.1.107अमि पूर्वः
फलम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
नयनसलिलं शान्तिं नेयम् is a lesson in what a gerundive does to a two-object verb. नेयम्, “is to be led,” is a kṛtya of √नी, and a kṛtya is passive in sense: the thing led should stand in the nominative, and नयनसलिलम्, “the eye-water,” does — “the tears are to be led [to a stop].” But √नी takes two objects, the thing moved and where it is moved to, and Mallinātha names the rule, नयतिर्द्विकर्मकः, “नी is a two-object verb.” So the goal, शान्तिम्, “to a stop,” keeps its accusative even under the passive gerundive. One line, one gerundive, a nominative and an accusative side by side.
నయనసలిలం శాన్తిం నేయమ్ — ద్వికర్మక క్రియకు కృత్యం ఏమి చేస్తుందో పాఠం. నేయమ్, “నడిపింపదగినది,” √నీ కు కృత్యం, కృత్యం కర్మణ్యర్థం: నడిపింపబడేది ప్రథమావిభక్తిలో నిలవాలి, నయనసలిలమ్, “కంటినీరు,” అట్లే నిలుస్తుంది — “కన్నీరు (శాంతికి) నడిపింపదగినది.” కానీ √నీ కు రెండు కర్మలు, నడిపింపబడేది, ఎక్కడికి నడిపిస్తారో అది; మల్లినాథుడు సూత్రం పేర్కొంటాడు, నయతిర్ద్వికర్మకః, “నీ ద్వికర్మక క్రియ.” కావున గమ్యం, శాన్తిమ్, “శాంతికి,” కర్మణి కృత్యంలోనూ ద్వితీయను నిలుపుకుంటుంది. ఒక్క పంక్తి, ఒక్క కృత్యం, పక్కపక్కనే ప్రథమా, ద్వితీయ.
in-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural
प्रणयिभिः
printed प्रणयिभिरतो
प्रणयिन्
by their lovers — glossed प्रियतमैः, by their dearest. The instrumental is the agent of the kṛtya: the men are the ones who must do the stopping, and they are also, by the definition of खण्डिता, the ones who caused the tears
in-stem masculine
A possessive stem in -in, 'having X': कामिन् 'having desire' → कामी. The nominative singular drops the n and lengthens.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
in-stem masculine
Stems ending in इन् — the possessive and agent nouns “having …”: कामिन् “in love”, अर्थिन् “wanting”, दण्डिन् “staff-bearer”. The nominative singular lengthens the penult and sheds the न्, so कामिन् gives कामी (6.4.13, then 8.2.7); the strong cases keep the न् — कामिनौ, कामिनः — and the instrumental is कामिना. Śabdamañjarī drills यशस्वी यशस्विनौ यशस्विनः.
ఇన్ కారాంత శబ్దాలు — “…గలవాడు” అనే మత్వర్థీయ/కర్తృవాచకాలు: కామిన్ “ప్రేమగలవాడు”, అర్థిన్ “కోరేవాడు”, దండిన్ “దండముగలవాడు”. ప్రథమైకవచనం ఉపధను దీర్ఘంచేసి న్ ను వదులుతుంది — కామిన్ → కామీ (6.4.13, తరువాత 8.2.7); బలమైన విభక్తుల్లో న్ నిలుస్తుంది — కామినౌ, కామినః — తృతీయైకవచనం కామినా. శబ్దమంజరి “యశస్వీ యశస్వినౌ యశస్వినః”.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | प्रणयी | प्रणयिनौ | प्रणयिनः |
| द्वितीया | प्रणयिनम् | प्रणयिनौ | प्रणयिनः |
| तृतीया | प्रणयिना | प्रणयिभ्याम् | प्रणयिभिः |
| चतुर्थी | प्रणयिने | प्रणयिभ्याम् | प्रणयिभ्यः |
| पञ्चमी | प्रणयिनः | प्रणयिभ्याम् | प्रणयिभ्यः |
| षष्ठी | प्रणयिनः | प्रणयिनोः | प्रणयिनाम् |
| सप्तमी | प्रणयिनि | प्रणयिनोः | प्रणयिषु |
| सम्बोधन | प्रणयिन् | प्रणयिनौ | प्रणयिनः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
in-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural · the pattern यशस्विन् declines on
8.2.7नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य
यशस्विभिस्
8.2.2नलोपः सुप्स्वरसंज्ञातुग्विधिषु कृति
यशस्विभिस्
8.2.66ससजुषो रुः
यशस्विभिरुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
यशस्विभिः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
अव्यय
अतः
printed प्रणयिभिरतो
अतस्
so — Mallinātha writes in the noun it stands for, अतो हेतोः, 'for this reason'. The word is the hinge of the stanza: everything before it is why, everything after it is what to do
indeclinable
An indeclinable — no case, no number, one form everywhere.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
an-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular
वर्त्म
वर्त्मन्
the path — the third word for a road in three stanzas, after नरपतिपथे at 1.39 and अध्वशेषम् at 1.40, and this one is the sky's. वर्त्मन् is from √वृत्, to turn or roll on, so it is a track in the sense of a rut: what a wheel has been over
an-stem neuter
A consonant stem in -an, neuter, whose nominative and accusative singular drop the n: वर्त्मन् → वर्त्म.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
an-stem neuter
Neuter consonant stems ending in the suffix -अन्: नामन् "name", कर्मन् "deed", वेश्मन् "dwelling", वर्त्मन् "track", शर्मन् "shelter". The strong cases take the नुम् augment and lengthen — नाम → नामानि (nom./acc. pl.), नाम्नी (dual) — while the nominative and accusative singular is the bare stem with its final न् dropped: नाम, कर्म, वेश्म. The weak forms run नाम्ना, नाम्ने, नाम्नः, नाम्नि, and the genitive plural is नाम्नाम्. It declines like the an-stem masculine राजन् apart from the neuter nominative, accusative and vocative.
నకారాంత (అన్-ప్రత్యయాంత) హలంత నపుంసకలింగ శబ్దాలు: నామన్ "పేరు", కర్మన్ "పని", వేశ్మన్ "ఇల్లు", వర్త్మన్ "దారి", శర్మన్ "రక్ష". బలమైన రూపాలు నుమ్ ఆగమం, దీర్ఘం తీసుకుంటాయి — నామ → నామాని (ప్ర./ద్వి. బహువచనం), నామ్నీ (ద్వివచనం) — ప్రథమా/ద్వితీయా ఏకవచనం మాత్రం చివరి న్ పోయి కేవలం ప్రాతిపదికం: నామ, కర్మ, వేశ్మ. దుర్బల రూపాలు నామ్నా, నామ్నే, నామ్నః, నామ్ని; షష్ఠీ బహువచనం నామ్నామ్. నపుంసక ప్రథమా/ద్వితీయా/సంబోధనలు తప్ప, నకారాంత పుంలింగం రాజన్ లాగే నడుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | वर्त्म | वर्त्म्नी | वर्त्मानि |
| द्वितीया | वर्त्म | वर्त्म्नी | वर्त्मानि |
| तृतीया | वर्त्म्ना | वर्त्मभ्याम् | वर्त्मभिः |
| चतुर्थी | वर्त्म्ने | वर्त्मभ्याम् | वर्त्मभ्यः |
| पञ्चमी | वर्त्म्नः | वर्त्मभ्याम् | वर्त्मभ्यः |
| षष्ठी | वर्त्म्नः | वर्त्म्नोः | वर्त्म्नाम् |
| सप्तमी | वर्त्म्नि | वर्त्म्नोः | वर्त्मसु |
| सम्बोधन | वर्त्म | वर्त्म्नी | वर्त्मानि |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
an-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern अहन् declines on
7.1.23स्वमोर्नपुंसकात्
अहन्
8.2.69रोऽसुपि
अहर्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
अहः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
u-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular
भानोः
printed भानोस्त्यजाशु
भानु
of the sun — भानु is the shiner, from √भा, and it is the sun named by what it does rather than by a proper name. The genitive belongs to वर्त्म: it is the sun's road that has to be got out of
u-stem masculine
A short-u stem: तरुः, तरू, तरवः. Adjectives like गुरु decline this way in the masculine.
హ్రస్వ ఉకారాంతం: తరుః, తరూ, తరవః. గురు వంటి విశేషణాలు పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
u-stem masculine
Nouns whose stem ends in short उ, in the masculine: गुरु, तरु, शम्भु. The nominative singular is गुरुः; the instrumental singular गुरुणा has ना for the ending टा after a short इ/उ stem (7.3.120), not the इन of the a-stem. The locative plural गुरुषु has षु after उ (ṣatva). The strong cases show guṇa: गुरवः, गुरोः. Śabdamañjarī drills it as गुरुः गुरू गुरवः.
ఉకారాంత పుంలింగ శబ్దాలు: గురు, తరు, శంభు. ప్రథమైకవచనం గురుః; తృతీయైకవచనం గురుణా — హ్రస్వ ఇ/ఉ కారాంతం తరువాత టా → నా (7.3.120), అకారాంతంలోని ఇన కాదు. సప్తమీ బహువచనం గురుషు (ఉ తరువాత షత్వం). బలమైన విభక్తుల్లో గుణం: గురవః, గురోః. శబ్దమంజరి "గురుః గురూ గురవః".
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | भानुः | भानू | भानवः |
| द्वितीया | भानुम् | भानू | भानून् |
| तृतीया | भानुना | भानुभ्याम् | भानुभिः |
| चतुर्थी | भानवे | भानुभ्याम् | भानुभ्यः |
| पञ्चमी | भानोः | भानुभ्याम् | भानुभ्यः |
| षष्ठी | भानोः | भान्वोः | भानूनाम् |
| सप्तमी | भानौ | भान्वोः | भानुषु |
| सम्बोधन | भानो | भानू | भानवः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
u-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern शम्भु declines on
7.3.111घेर्ङिति
शम्भो+अस्
6.1.110ङसिङसोश्च
शम्भोस्
8.2.66ससजुषो रुः
शम्भोरुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
शम्भोः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√त्यज्, class 1, लोट्, parasmaipada, second person singular
त्यज
printed भानोस्त्यजाशु
√त्यज्
get out of — the stanza's one finite verb, a plain imperative like the हर of 1.38. Mallinātha restates the order as a prohibition: तस्यावरको मा भूः, 'do not be the one who blocks him'. The restatement is what sets up the last two pādas, which are all consequence
imperative, लोट्
A command or a request: हर 'carry', शृणु 'listen'.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
| प्रथम | त्यजतु | त्यजताम् | त्यजन्तु |
|---|---|---|---|
| मध्यम | त्यज | त्यजतम् | त्यजत |
| उत्तम | त्यजानि | त्यजाव | त्यजाम |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
√त्यज् · class 1 · लोट्
त्यजँ
1.3.1भूवादयो धातवः
त्य॒जँ
and, without changing the form,1.3.2
1.3.9तस्य लोपः
त्यज्
3.3.162लोट् च
त्यज् + लोँट्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
त्यज् + ल्
and, without changing the form,1.3.78
3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
त्यज् + सिप्
and, without changing the form,1.3.3
1.3.9तस्य लोपः
त्यज् + सि
and, without changing the form,3.4.113
3.1.68कर्तरि शप्
त्यज् + शप् + सि
and, without changing the form,1.3.31.3.8
1.3.9तस्य लोपः
त्यज् + अ + सि
and, without changing the form,3.4.113
3.4.87सेर्ह्यपिच्च
त्यज् + अ + हि
and, without changing the form,1.2.41.4.131.4.14
6.4.105अतो हेः
त्यज् + अ
8.4.68अ अ
त्यज
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
अव्यय
आशु
printed भानोस्त्यजाशु
आशु
at once — glossed शीघ्रम्. The word is the neuter of the adjective आशु, swift, standing as an adverb, and the haste in it is the point: the sun is already rising while the sentence is being said
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय
a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular
प्रालेयास्रम्
printed प्रालेयास्रं
अस्र
tear — glossed अश्रु, which is the ordinary word; अस्र is the rarer one and it also means blood. DCS reads अस्त्र here, a weapon, which would leave the sun coming back to take a weapon off a lotus; this text and the commentary both read अस्र
a-stem neuter — Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि. · a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | अस्रम् | अस्रे | अस्राणि |
| द्वितीया | अस्रम् | अस्रे | अस्राणि |
| तृतीया | अस्रेण | अस्राभ्याम् | अस्रैः |
| चतुर्थी | अस्राय | अस्राभ्याम् | अस्रेभ्यः |
| पञ्चमी | अस्रात् | अस्राभ्याम् | अस्रेभ्यः |
| षष्ठी | अस्रस्य | अस्रयोः | अस्राणाम् |
| सप्तमी | अस्रे | अस्रयोः | अस्रेषु |
| सम्बोधन | अस्र | अस्रे | अस्राणि |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern फल declines on
7.1.24अतोऽम्
फल+अम्
6.1.107अमि पूर्वः
फलम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem neuter, पञ्चमी एकवचन ablative singular
कमलवदनात्
वदन
from the face — वदन is from √वद्, to speak, so the word for a face is built on the mouth. The ablative is what हर्तुम् takes: the taking-away is from the face, and a face is what a lotus becomes as soon as the sun is called its husband
a-stem neuter — Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि. · a-stem neuter, पञ्चमी एकवचन ablative singular
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | वदनम् | वदने | वदनानि |
| द्वितीया | वदनम् | वदने | वदनानि |
| तृतीया | वदनेन | वदनाभ्याम् | वदनैः |
| चतुर्थी | वदनाय | वदनाभ्याम् | वदनेभ्यः |
| पञ्चमी | वदनात् | वदनाभ्याम् | वदनेभ्यः |
| षष्ठी | वदनस्य | वदनयोः | वदनानाम् |
| सप्तमी | वदने | वदनयोः | वदनेषु |
| सम्बोधन | वदन | वदने | वदनानि |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem neuter, पञ्चमी एकवचन ablative singular · the pattern फल declines on
7.1.12टाङसिङसामिनात्स्याः
फल + आत्
6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
फलात्
8.2.39झलां जशोऽन्ते8.4.56वाऽवसाने
फलाद्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular
सः
printed सोऽपि
तद्
he — Mallinātha writes the noun back in, सोऽपि भानुः, because the pronoun's antecedent is two pādas back in the genitive. It also marks the turn in the argument: he has just said what to do, and he introduces the reason with विपक्षेऽनिष्टमाचष्टे, 'he states what goes wrong in the other case'
pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular
pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern तद् declines on
7.2.102त्यदादीनामः
त+अ+स्
6.1.97अतो गुणे
त+स्
7.2.106तदोः सः सावनन्त्ययोः
सस्
8.2.66ससजुषो रुः
सरुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
सः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
The stanza's fancy is that the sun is a husband too. The first half says the tears of the खण्डिता — the wronged wife whose man was away all night — are for the lovers to stop; the second says सोऽपि भानुः, “the sun as well,” has turned back for exactly that, प्रत्यावृत्तः … हर्तुम्, “come back to take away” the प्रालेयास्र, “the dew that is her tears,” from the कमलवदन, “the lotus that is her face” — his wife being नलिनी, the lotus-pond. The particle अपि is what welds the halves: the men and the sun are doing the same thing at the same dawn, and to stand in the sun's rays, त्वयि कररुधि, is to keep a husband from his wife.
శ్లోకపు ఉత్ప్రేక్ష — సూర్యుడూ ఒక భర్తే. మొదటిసగం: ఖణ్డిత — రేయంతా మగడు దూరమైన అలిగిన స్త్రీ — కన్నీటిని ప్రియులు తీర్చవలసినది; రెండోసగం: సోఽపి భానుః, “సూర్యుడూ,” సరిగ్గా అందుకే తిరిగివచ్చాడు, ప్రత్యావృత్తః … హర్తుమ్, “తీసివేయటానికి తిరిగివచ్చాడు” — ప్రాలేయాస్ర, “కన్నీరనెడు మంచు,” ను కమలవదన, “ముఖమనెడు తామర,” నుంచి — అతని భార్య నలినీ, తామరకొలను. అపి అనే అవ్యయమే రెండుసగాలను ఒకటిచేస్తుంది: మగవారూ సూర్యుడూ ఒకే ఉదయాన ఒకే పని చేస్తున్నారు, సూర్యకిరణాల్లో నిలుచుట, త్వయి కరరుధి, భర్తను భార్యనుంచి ఆపుటే.
अव्यय
अपि
printed सोऽपि
अपि
too — he as well as the lovers of the first half. The particle is what makes the two halves one thought: the men are coming back to women who have been crying, and so is the sun
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय
√हृ + तुमुन्
हर्तुम्
printed हर्तुं
√हृ
to take away — glossed शमयितुम्, to still. It is the infinitive of purpose, giving what the sun turned back for. The root is the हर of 1.38 again, where the cloud was asked to take away Śiva's wish; the poem uses the same verb for stealing, for carrying off, and here for wiping a face dry. DCS tags the form only as a verbal indeclinable, and `scripts/draft-analysis.ts` read that as an absolutive in ल्यप्
infinitive, तुमुन्
'To X' — the form that goes with verbs of being able, knowing, beginning, and daring: कर्तुं प्रभवति 'is able to make'.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
√हृ · class 1 · तुमुन्
हृञ्
1.3.1भूवादयो धातवः
हृ॒ञ्
and, without changing the form,1.3.3
1.3.9तस्य लोपः
हृ
3.3.10तुमुन्ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्थायाम्
हृ + तुमुँन्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
हृ + तुम्
and, without changing the form,1.2.463.4.1141.1.397.2.101.4.13
7.3.84सार्वधातुकार्धधातुकयोः
हर् + तुम्
8.4.68अ अ
हर्तुम्
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
ī-stem feminine, षष्ठी एकवचन genitive singular
नलिन्याः
नलिनी
of the lotus-plant — Mallinātha derives it rather than translating: नलान्यम्बुजानि यस्याः सन्तीति नलिनी, 'she who has nala-s, that is lotuses, is nalinī', and glosses it with पद्मिनी. He fixes नल from the Śabdārṇava, which gives it neuter for a reed and a lotus, masculine for the king Nala and for a stalk, and never feminine. Then he says the thing that holds the stanza together: the lotus-plant is herself a खण्डिता, because her husband the sun spent the night on other lotuses in another country. It declines on the नदी pattern, which is the regular feminine ī-stem
ī-stem feminine
A long-ī stem, most often a feminine made from a masculine stem: एकपत्नी, नद्याः.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
ī-stem feminine
Feminine nouns whose stem ends in long ई: नदी “river”, गौरी, and the मयट् “made of” words like कुशलमयी. Most are formed by the feminine suffix ङीप्/ङीष्. The nominative singular is the bare नदी; the accusative नदीम्; the instrumental नद्या. Śabdamañjarī drills नदी नद्यौ नद्यः.
దీర్ఘ ఈకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: నదీ “నది”, గౌరీ, “మయట్” (…మయమైన) శబ్దాలైన కుశలమయీ మొదలైనవి. చాలావరకు ఙీప్/ఙీష్ స్త్రీప్రత్యయంతో ఏర్పడతాయి. ప్రథమైకవచనం బరి నదీ; ద్వితీయ నదీమ్; తృతీయ నద్యా. శబ్దమంజరి “నదీ నద్యౌ నద్యః”.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | नलिनी | नलिन्यौ | नलिन्यः |
| द्वितीया | नलिनीम् | नलिन्यौ | नलिनीः |
| तृतीया | नलिन्या | नलिनीभ्याम् | नलिनीभिः |
| चतुर्थी | नलिन्यै | नलिनीभ्याम् | नलिनीभ्यः |
| पञ्चमी | नलिन्याः | नलिनीभ्याम् | नलिनीभ्यः |
| षष्ठी | नलिन्याः | नलिन्योः | नलिनीनाम् |
| सप्तमी | नलिन्याम् | नलिन्योः | नलिनीषु |
| सम्बोधन | नलिनि | नलिन्यौ | नलिन्यः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
ī-stem feminine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern गौरी declines on
7.3.112आण्नद्याः
गौरी+आ+अस्
6.1.90आटश्च
गौरी+आस्
6.1.77इको यणचि
गौर्यास्
8.2.66ससजुषो रुः
गौर्यारुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
गौर्याः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√वृत् + क्त, प्रथमा एकवचन nominative singular
प्रत्यावृत्तः
printed प्रत्यावृत्तस्त्वयि
प्रत्यावृत्त, from प्रति + आ + √वृत्
come back — glossed प्रत्यागतः. √वृत् is intransitive, so its क्त says what the sun did and not what was done to him, which is the same agentive क्त Mallinātha stopped to name at 1.37 and 1.38. Two prefixes stack on it: आ brings the turning towards, प्रति turns it back again
past participle, क्त — The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective. · √वृत् + क्त, प्रथमा एकवचन nominative singular
√वृत् · class 1 · क्त
वृतुँ
1.3.1भूवादयो धातवः
वृतुँ॒
and, without changing the form,1.3.2
1.3.9तस्य लोपः
वृत्
1.4.58प्रादयः
प्रति + वृत्
and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80
1.4.80ते प्राग्धातोः
प्रति + आ + वृत्
3.2.102निष्ठा
प्रति + आ + वृत् + क्त
and, without changing the form,1.3.8
1.3.9तस्य लोपः
प्रति + आ + वृत् + त
and, without changing the form,1.1.261.2.451.2.463.4.1141.1.731.1.431.1.37
4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
प्रति + आ + वृत् + त + सुँ
and, without changing the form,1.3.2
1.3.9तस्य लोपः
प्रति + आ + वृत् + त + स्
and, without changing the form,1.1.731.1.431.1.372.4.827.2.151.4.131.1.51.4.171.4.14
6.1.77इको यणचि
प्रत्य् + आ + वृत् + त + स्
8.2.66ससजुषो रुः
प्रत्य् + आ + वृत् + त + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्
प्रत्य् + आ + वृत् + त + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
प्रत्य् + आ + वृत् + त + ः
8.4.68अ अ
प्रत्यावृत्तः
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + स्
8.2.66ससजुषो रुः
राम + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
pronoun, सप्तमी एकवचन locative singular
त्वयि
printed प्रत्यावृत्तस्त्वयि
युष्मद्
you being — the first half of a locative absolute whose other half is कररुधि. Mallinātha completes it with सति, as he completed दृष्टे सूर्ये at 1.40: तस्मिन् कररुधि सति. The construction puts the cloud into the sentence as a circumstance rather than as anybody's object, which is exactly the offence — the sun is angry at a thing that was merely in the way
pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, सप्तमी एकवचन locative singular
pronoun, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern युष्मद् declines on
7.2.97त्वमावेकवचने
त्व+अद्+इ
6.1.97अतो गुणे
त्वद्+इ
7.2.89योऽचि
त्वयि
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
dh-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular
कररुधि
कररुध्, from कर and √रुध् with क्विप्
blocking the rays — and blocking the hand. The word is made with क्विप्, the affix that disappears entirely and leaves the bare root to decline as a noun, so कररुध् is 'ray-blocker' with nothing added. Mallinātha gives the derivation, names the affix, and then offers the second sense in a clause of its own, because कर is both a ray and a hand and the sun is doing both at once. The root itself stands as a noun, the affix क्विप् having left nothing behind
consonant stem — A stem ending in a consonant. The endings are added directly, so the join is where the sound changes happen. · dh-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular
कररुधि, “blocking the rays,” is made with क्विप्, the affix that leaves no trace of itself. From कर, “ray” (and “hand”), and √रुध्, “to block,” the affix क्विप् builds an agent word — “ray-blocker” — and then vanishes entirely, so the stem is the bare root रुध् with nothing added, declining as कररुध्. Mallinātha completes the locative absolute with सति, त्वयि कररुधि सति, “you being a blocker of the rays.” And कर means both “ray” and “hand,” so blocking the sun's कर is blocking a lover's reaching hand — the pun the whole conceit rides on. अनल्पाभ्यसूयः, अधिकविद्वेषः, “bearing no small grudge,” is what the sun would then feel.
కరరుధి, “కిరణాలను అడ్డగించే,” క్విప్ తో కట్టినది, తనజాడ ఏమీ మిగల్చని ప్రత్యయం. కర, “కిరణం (మఱియు చేయి),” √రుధ్, “అడ్డగించు,” వీటిపై క్విప్ ఒక కర్తృపదాన్ని — “కిరణాలనడ్డగించేవాడు” — కట్టి, పూర్తిగా మాయమవుతుంది, కావున అంగం కేవలం మూలం రుధ్, కరరుధ్ గా క్షీణిస్తుంది. మల్లినాథుడు సతిసప్తమిని సతి తో ముగిస్తాడు, త్వయి కరరుధి సతి, “నీవు కిరణాలనడ్డగించువాడవుగా ఉండగా.” కర అంటే “కిరణం,” “చేయి” రెండూ, కావున సూర్యుని కర ను అడ్డగించుట ప్రియుని చాచిన చేతిని అడ్డగించుటే — ఈ ఉత్ప్రేక్షంతా ఆ శ్లేషపైనే. అనల్పాభ్యసూయః, అధికవిద్వేషః, “చిన్నదికాని అసూయ,” అప్పుడు సూర్యుడు పొందేది.
√अस्, class 2, विधिलिङ्, parasmaipada, third person singular
स्यात्
printed स्यादनल्पाभ्यसूयः
√अस्
would be — the optative of √अस्, and the mood is doing the work of a conditional: this is what would happen if the cloud stayed. Mallinātha keeps the word in his gloss and hangs the consequence on it
optative, विधिलिङ्
What would, should, or might be: स्यात् 'there might be', उपेक्षेत 'would he overlook'.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
| प्रथम | स्यात् | स्याताम् | स्युः |
|---|---|---|---|
| मध्यम | स्याः | स्यातम् | स्यात |
| उत्तम | स्याम् | स्याव | स्याम |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
√अस् · class 2 · विधिलिङ्
असँ
1.3.1भूवादयो धातवः
असँ
and, without changing the form,1.3.2
1.3.9तस्य लोपः
अस्
3.3.161विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ्
अस् + लिँङ्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
अस् + ल्
and, without changing the form,1.3.78
3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
अस् + तिप्
and, without changing the form,1.3.3
1.3.9तस्य लोपः
अस् + ति
and, without changing the form,3.4.113
3.1.68कर्तरि शप्
अस् + शप् + ति
2.4.72अदिप्रभृतिभ्यः शपः
अस् + ति
3.4.100इतश्च
अस् + त्
3.4.103यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च
अस् + यासुँट् + त्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
अस् + यास् + त्
3.4.107सुट् तिथोः
अस् + यास् + स्त्
and, without changing the form,1.4.13
7.2.79लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य
अस् + या + त्
and, without changing the form,1.4.14
6.4.111श्नसोरल्लोपः
स् + या + त्
8.2.39झलां जशोऽन्ते
स् + या + द्
and, without changing the form,8.3.111
8.4.56वाऽवसाने
स्यात्
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular
अनल्पाभ्यसूयः
printed स्यादनल्पाभ्यसूयः
अभ्यसूय, which the feminine अभ्यसूया becomes at the end of a bahuvrīhi describing the sun
grudge — अभ्यसूया is the ill-will that will not see merit in someone, from अभि + असू; Mallinātha glosses it विद्वेष, hatred. He closes the stanza by turning the sun's anger into a warning, quoting a verse that whoever hates himself, the Sun, Īśāna or Viṣṇu loses his goods and is certain of hell — and then says what that is doing here: कार्यहानिर्भविष्यतीति ध्वनिः, 'the suggestion is that the errand will fail'. That is dhvani, the sense a verse carries without saying it, and he names it as such rather than naming a figure. अभ्यसूया is a feminine noun and loses its ā at the end of a bahuvrīhi that describes a masculine, as कृत्या did at 1.40
a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | अभ्यसूयः | अभ्यसूयौ | अभ्यसूयाः |
| द्वितीया | अभ्यसूयम् | अभ्यसूयौ | अभ्यसूयान् |
| तृतीया | अभ्यसूयेन | अभ्यसूयाभ्याम् | अभ्यसूयैः |
| चतुर्थी | अभ्यसूयाय | अभ्यसूयाभ्याम् | अभ्यसूयेभ्यः |
| पञ्चमी | अभ्यसूयात् | अभ्यसूयाभ्याम् | अभ्यसूयेभ्यः |
| षष्ठी | अभ्यसूयस्य | अभ्यसूययोः | अभ्यसूयानाम् |
| सप्तमी | अभ्यसूये | अभ्यसूययोः | अभ्यसूयेषु |
| सम्बोधन | अभ्यसूय | अभ्यसूयौ | अभ्यसूयाः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + स्
8.2.66ससजुषो रुः
राम + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
३अन्वयthe words in prose order
तस्मिन् · काले · प्रणयिभिः · खण्डितानाम् · योषिताम् · नयनसलिलम् · शान्तिम् · नेयम् · अतः · भानोः · वर्त्म · आशु · त्यज · सः · अपि · नलिन्याः · कमलवदनात् · प्रालेयास्रम् · हर्तुम् · प्रत्यावृत्तः · त्वयि · कररुधि · अनल्पाभ्यसूयः · स्यात्
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, whose commentary is written as anvaya“tasminkāle … praṇayibhiḥ priyatamaiḥ khaṇḍitānāṃ yoṣitāṃ … nayanasalilaṃ śāntiṃ neyaṃ … ato hetorbhānorvartmāśu śīghraṃ tyaja | … so'pi bhānuḥ … tasyāḥ … kamalaṃ … vadanaṃ tasmātprāleyaṃ … asramaśru hartuṃ … pratyāvṛttaḥ … tatastvayi … tasminkararudhi sati … analpābhyasūyaḥ syāt”
the dependency structure
त्यज · क्रिया — get out of; a plain imperative like the हर of 1.38, restated by Mallinātha as an order to leave
वर्त्म · कर्म — the path, मार्गम्; the third word for a road in three stanzas, after नरपतिपथे and अध्वशेषम्
भानोः · षष्ठी — of the sun, भानु, the shiner, named by what it does
आशु · क्रियाविशेषण — at once, शीघ्रम्; the neuter of आशु, ‘swift’, standing as an adverb
काले · अधिकरण — at that hour, पूर्वोक्ते सूर्योदयकाले, the sunrise already named; the दृष्टे सूर्ये of 1.40
तस्मिन् · agreeing with काले — at that
अतः · so — अतो हेतोः, ‘for this reason’; the hinge that turns the tears-clause into the ground of the order
नेयम् · गेरुंडिव — is to be led to a stop, नेतव्यम्; a kṛtya, so the men who must do it stand in the instrumental
नयनसलिलम् · कर्मणि प्रथमा — the eye-water; the object of the kṛtya, so it stands in the nominative, not the accusative
योषिताम् · षष्ठी — of the women, नायिकाविशेषाणाम्; the same case as at 1.39
खण्डितानाम् · agreeing with योषिताम् — wronged; a heroine of a particular kind, the woman whose lover has spent the night elsewhere
शान्तिम् · कर्म surviving the kṛtya — to a stop; नयति is द्विकर्मक, so its goal keeps the accusative
प्रणयिभिः · करण / कर्तरि तृतीया — by their lovers, प्रियतमैः; the agent of the kṛtya
स्यात् · क्रिया — would be; the optative of √अस्, doing a conditional's work: this is what would happen if the cloud blocked the sun
सः · कर्ता — he, सोऽपि भानुः, the sun as well as the lovers of the first half
अपि · too — makes the two halves one thought, the sun a wronged lover like the men
अनल्पाभ्यसूयः · predicate agreeing with सः — bearing no small grudge, अधिकविद्वेषः
प्रत्यावृत्तः · agreeing with सः — come back, प्रत्यागतः; √वृत् is intransitive, so its क्त is active
हर्तुम् · infinitive of purpose — to take away, शमयितुम्, to still; what the sun turned back for
प्रालेयास्रम् · कर्म of हर्तुम् — the dew that is her tears, हिममेव अश्रु
कमलवदनात् · अपादान — from the lotus that is her face, स्वरसं मुखमेव वदनम्
नलिन्याः · षष्ठी — of the lotus-plant, his wife; नलानि अम्बुजानि यस्याः सा नलिनी
कररुधि · अधिकरण / locative absolute — you blocking the rays (and the hand), त्वयि कररुधि सति
त्वयि · the other half of the locative absolute — you being; कररुधि made with क्विप्, the affix that vanishes and leaves the bare root
uncheckedMallinātha’s Sañjīvinī for the anvaya and the reading; the Telugu drawn from Vedam Venkataraya Sastri’s Āndhra Meghasandeśam and the Bālānandinī
४भावार्थthe sense of the whole
At that hour the tears in the eyes of women whose lovers have wronged them are for those lovers to stop — so get out of the sun's road, and quickly. He too has turned back, to take the dew that is her tears from the lotus that is his wife's face; and if you stand in the way of his rays, he will bear you no small grudge.
uncheckedthe reader's reading, following Mallinātha's gloss
At that hour the tears in the eyes of women whose lovers have wronged them are for those lovers to stop — so get out of the sun's road, and quickly. He too has turned back, to take the dew that is her tears from the lotus that is his wife's face; and if you stand in the way of his rays, he will bear you no small grudge.
ఆ వేళ, మగడు దూరమై అలిగిన స్త్రీల కన్నీటిని ఆ ప్రియులే తీర్చవలసినది — కావున సూర్యుని దారినుంచి తొలగు, అదీ త్వరగా. సూర్యుడూ తిరిగివచ్చాడు, తామరవంటి తన భార్య ముఖంనుంచి కన్నీరనెడు మంచును తీసివేయటానికి; నీవు అతని కిరణాలకు అడ్డుపడితే, అతడు నీపై చిన్నదికాని పగ పడతాడు.
५अलंकारthe figure
No figure is named for this verse by the commentary this reading follows, so none is shown.