मेघदूतम् · कालिदास · 1.42
मेघदूतम् · कालिदास · 1.42
गम्भीरा · the clear pool that takes him in
गम्भीरायाः पयसि सरितश्चेतसीव प्रसन्ने
छायात्माऽपि प्रकृतिसुभगो लप्स्यते ते प्रवेशम्
तस्मात् तस्याः कुमुदविशदान्यर्हसि त्वं न धैर्यान्
मोघीकर्तुं चटुलशफरोद्वर्तनप्रेक्षितानि
वृत्तविचारthe metre, syllable by syllable
pāda a
pāda b
pāda c
pāda d
सन्धिrecovering the words from the sound
सरितः + चेतसि → सरितश्चेतसीव
ः + च्
8.3.34 · 8.4.40
चेतसि + इव → सरितश्चेतसीव
इ + इ → ई
6.1.101
छायात्मा + अपि → छायात्माऽपि
आ + अ → आ
6.1.101
प्रकृतिसुभगः + लप्स्यते → प्रकृतिसुभगो
ः + ल्
no rule named — the builder's table does not hold this change
कुमुदविशदानि + अर्हसि → कुमुदविशदान्यर्हसि
इ + अ
6.1.77
त्वम् + न → त्वं
म् + न्
8.3.23 · 8.4.59
धैर्यात् + मोघीकर्तुम् → धैर्यान्
त् + म्
8.4.45
मोघीकर्तुम् + चटुलशफरोद्वर्तनप्रेक्षितानि → मोघीकर्तुं
म् + च्
8.3.23 · 8.4.59
छाया + आत्मन् → छायात्मा
आ + आ → आ · falls inside the syllable या
6.1.101
प्रकृति + सुभग → प्रकृतिसुभगः
इ + स्
no rule named — the builder's table does not hold this change
कुमुद + विशद → कुमुदविशदानि
अ + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
चटुल + शफर → चटुलशफरोद्वर्तनप्रेक्षितानि
अ + श्
no rule named — the builder's table does not hold this change
शफर + उद्वर्तन → चटुलशफरोद्वर्तनप्रेक्षितानि
अ + उ → ओ · falls inside the syllable रो
6.1.87
उद्वर्तन + प्रेक्षित → चटुलशफरोद्वर्तनप्रेक्षितानि
अ + प्
no rule named — the builder's table does not hold this change
The stanza's simile is sealed by a sandhi. सरितश्चेतसीव runs three words together: सरितः goes to श् before the palatal च् of चेतसि (Pāṇini 8.3.34, then ścutva 8.4.40), and चेतसि + इव fuse इ and इ to a single ई (savarṇa-dīrgha, 6.1.101), giving चेतसीव. छायात्माऽपि is आ meeting अ, the अ merged and marked with the avagraha (6.1.101). कुमुदविशदान्यर्हसि is the इ of विशदानि going to य् before the अ of अर्हसि (6.1.77). धैर्यान्मोघीकर्तुं is a rarer join: a word-final त् before the nasal म् may itself become a nasal, so धैर्यात् prints धैर्यान् (8.4.45).
శ్లోకపు ఉపమను ఒక సంధి ముద్రవేస్తుంది. సరితశ్చేతసీవ మూడుపదాలను కలుపుతుంది: చేతసి లోని తాలవ్య చ్ ముందు సరితః శ్ అవుతుంది (పాణిని 8.3.34, పైన శ్చుత్వం 8.4.40), చేతసి + ఇవ లో ఇ, ఇ ఒక్క ఈ గా (సవర్ణదీర్ఘం, 6.1.101), చేతసీవ అవుతుంది. ఛాయాత్మాఽపి లో ఆ, అ ను కలిసి అ లోపించి అవగ్రహంతో గుర్తు (6.1.101). కుముదవిశదాన్యర్హసి లో విశదాని లోని ఇ, అర్హసి లోని అ ముందు య్ (6.1.77). ధైర్యాన్మోఘీకర్తుం అరుదైన కూడిక: నాసిక్య మ్ ముందు పదాంత త్ తానే నాసిక్యమవుతుంది, కావున ధైర్యాత్ → ధైర్యాన్ (8.4.45).
कारकwhat each case is doing
गम्भीरायाः षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
पयसि सप्तमी · locative — अधिकरण, the location
सरितः षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
चेतसि सप्तमी · locative — अधिकरण, the location
प्रसन्ने सप्तमी · locative — अधिकरण, the location
छायात्मा प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
with प्रकृतिसुभगः
ते षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
प्रवेशम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
तस्याः षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
त्वम् प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
धैर्यात् पञ्चमी · ablative — हेतौ पञ्चमी — an ablative of cause, and the word is glossed against its own dictionary sense
The ablative here marks a cause: do not, धैर्यात्, ‘out of ——,’ make nothing of her glances. The surprise is the gloss. धैर्य is ordinarily steadiness, a virtue; Mallinātha reads it धाष्ट्यात्, ‘out of audacity, out of nerve’ — the nerve to pass a river that is in love with you and not answer her look. So the fifth case is a cause, and the noun it sits on is turned from a merit into a fault.
चटुलशफरोद्वर्तनप्रेक्षितानि द्वितीया · accusative — कर्म, the object
with कुमुदविशदानि
प्रकरणानुक्रमthe rules the verse uses, by section of the abridgement
हलन्त्यम् 1.3.3 · प्रकरण 1← लप्स्यते; अर्हसि
a final consonant of the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a final consonant (हल्) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it, and drops by 1.3.9. So the personal ending तिप् contributes only ति, the प् marking it, and क्तवतु leaves क्तवत् with the उ nasalized and the last letter both gone. Final त्, स् and म् of a case or personal ending are exempt (1.3.4).
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అంత్యంగా ఉన్న హల్లు (హల్) ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది వస్తువును గుర్తించే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు, 1.3.9 చేత లోపిస్తుంది. కాబట్టి తిప్ నుండి తి మాత్రమే మిగులుతుంది, ప్ ఇత్తు. విభక్తి/తిఙ్ ప్రత్యయాల అంత్య త్, స్, మ్ మాత్రం ఇత్తు కావు (1.3.4). అనునాసిక అచ్చు ఇత్తు (1.3.2) కి జోడీ.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तस्य लोपः 1.3.9 · प्रकरण 1← प्रसन्ने; प्रकृतिसुभगः; लप्स्यते; अर्हसि
an it-marker drops
What has been named an it-marker (इत्) is then elided (लोप). The tag has done its work — naming the suffix, and conditioning or blocking some operation — and leaves no sound behind. So the उ marked in सुँ, the ट् of टा, the ङ् of ङे ङसि ङस् ङि, and the प् of सुप् are all gone before the ending is attached.
ఇత్సంజ్ఞగా గుర్తించబడినది (इत्) తరువాత లోపిస్తుంది. ఆ గుర్తు తన పని ముగించుకుంది — ప్రత్యయానికి పేరుపెట్టడం, ఏదో కార్యాన్ని కలిగించడమో ఆపడమో — ఏ ధ్వనీ మిగలదు. सुँ లోని ఉ, टा లోని ట్, ङे ङसि ङस् ङि లోని ङ్, सुप् లోని ప్ అన్నీ ప్రత్యయం చేరేముందు పోతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुप्तिङन्तं पदम् 1.4.14 · प्रकरण 1← प्रसन्ने; लप्स्यते; अर्हसि
a form ending in a case ending (सुप्) or a verb ending (तिङ्) is a पद, a finished word
A form that ends in a nominal case ending — one of the twenty-one सुप् endings 4.1.2 lists — or in a verbal personal ending — one of the eighteen तिङ् endings — is named पद, a complete word. The name is what a great many rules wait on: the visarga rules, the final-consonant rules and the anusvāra rule all apply only "in a पद" or "at the end of a पद". So राम is not yet a पद, but राम + स् is; and चक्रे is a पद once the ending ए is on. Every word the poem carries reaches this name before its word-final changes can fire.
నామవాచక విభక్తి ప్రత్యయంతో — 4.1.2 చెప్పే ఇరవై ఒక్క సుప్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — లేదా క్రియా పురుష ప్రత్యయంతో — పద్దెనిమిది తిఙ్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — అంతమయ్యే రూపానికి పద సంజ్ఞ. ఈ సంజ్ఞ మీదే ఎన్నో సూత్రాలు ఆధారపడతాయి: విసర్గ సూత్రాలు, పదాంత హల్లు సూత్రాలు, అనుస్వార సూత్రం అన్నీ "పదంలో" లేదా "పదాంతంలో" మాత్రమే పనిచేస్తాయి. రామ ఇంకా పదం కాదు; రామ + స్ పదం; చక్రే ప్రత్యయం ఏ చేరాక పదం. కావ్యంలోని ప్రతి పదం తన పదాంత మార్పులకు ముందు ఈ సంజ్ఞను చేరుకుంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
भूवादयो धातवः 1.3.1 · प्रकरण 2← प्रसन्ने; लप्स्यते; अर्हसि
the words beginning with भू, listed in the Dhātupāṭha, are called धातु (roots)
The action-denoting words listed in the Dhātupāṭha — the root-list that opens with भू "to be" — are named धातु, roots. A धातु is the action-base from which every finite verb and every कृत् (primary derivative) form is built. It is the rule that stands at the head of every verb chain in the poem: चक्रे begins as the root डुकृञ्, जगाम as गम्, प्रमत्तः as मद्. Nothing is conjugated or turned into a participle until it first bears this name.
ధాతుపాఠంలో — భూ "ఉండటం" తో మొదలయ్యే ధాతువుల జాబితాలో — ఉన్న క్రియావాచక శబ్దాలకు ధాతు సంజ్ఞ. ధాతువు అంటే క్రియాధారం; దానినుండే ప్రతి తిఙంత క్రియా, ప్రతి కృదంత (ప్రాథమిక వ్యుత్పన్న) రూపం పుడతాయి. కావ్యంలోని ప్రతి క్రియా గొలుసుకు ఇది శిరస్సు: చక్రే డుకృఞ్ ధాతువుగా, జగామ గమ్ గా, ప్రమత్తః మద్ గా మొదలవుతాయి. ఈ సంజ్ఞ చేరకముందు ఏదీ రూపం దాల్చదు, కృదంతం కాదు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपदेशेऽजनुनासिक इत् 1.3.2 · प्रकरण 2← प्रसन्ने; प्रकृतिसुभगः; लप्स्यते; अर्हसि
a nasalized vowel in the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a vowel pronounced with nasal resonance (anunāsika) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it. The उ of सुँ and of रुँ is such a vowel, so it is a marker and drops (by 1.3.9). This is why the nominative-singular ending सुँ contributes only स्, and रुँ leaves only र्.
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అనునాసికంగా ఉచ్చరించే అచ్చు ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది ఆ వస్తువుకు పేరుపెట్టే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు. सुँ, रुँ లోని ఉ అలాంటి అచ్చే; కాబట్టి అది ఇత్తు, లోపిస్తుంది (1.3.9). అందుకే ప్రథమైకవచన ప్రత్యయం సుँ నుండి స్ మాత్రమే, రుँ నుండి ర్ మాత్రమే మిగులుతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
प्रादयः 1.4.58 · प्रकरण 2← प्रसन्ने
प्र and the rest of the prefix list are called निपात (particles)
The words प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, नि, वि, उद् and the rest of the प्रादि list are named निपात — indeclinable particles. Joined to a root they are the upasargas, the verbal prefixes that turn or deepen its sense: प्र + मद् gives प्रमद् "be heedless, be carried away", the base of प्रमत्तः, and उद् + स्था gives उत्था "rise". Because the prefix is a particle held before the root, the corpus writes it into the word, and the derivation names this rule when it puts the prefix on.
ప్ర, పరా, అప, సమ్, అను, అవ, ని, వి, ఉద్ మొదలైన ప్రాది గణపు శబ్దాలకు నిపాత సంజ్ఞ — అవి అవ్యయాలు (వికారం లేని పదాలు). ధాతువుకు చేరినప్పుడు అవే ఉపసర్గలు, ధాతువు అర్థాన్ని తిప్పే లేదా లోతు చేసే క్రియా ఉపసర్గలు: ప్ర + మద్ → ప్రమద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం, పరవశం కావటం", ఇది ప్రమత్తః కు ఆధారం; ఉద్ + స్థా → ఉత్థా "లేవటం". ఉపసర్గ ధాతువు ముందు నిలిచే నిపాతం కావటాన కార్పస్ దాన్ని పదంలోనే రాస్తుంది, గొలుసు ఉపసర్గను చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपसर्गाः क्रियायोगे 1.4.59 · प्रकरण 2← प्रसन्ने
प्र and the rest, joined to a verb, are called उपसर्ग (preverbs)
The प्रादि particles (प्र, सम्, उद्, नि, वि and the rest, named निपात by the previous rule) are called उपसर्ग — "preverbs" — when they stand in construction with a verb (क्रियायोग, "joined to an action"). Away from a verb the same words keep only their निपात name; before a root they are the prefix that turns its sense. प्र before मद् "be heedless" gives the प्रमद् of प्रमत्तः, and उद् before पत् "fall, fly" gives the उत्पत् of उत्पत. The derivation names this rule where it sets the prefix on the root.
ప్రాది నిపాతాలు (ప్ర, సమ్, ఉద్, ని, వి మొదలైనవి — ముందటి సూత్రం వీటికి నిపాత సంజ్ఞ ఇచ్చింది) క్రియతో కలిసి నిలిచినప్పుడు (క్రియాయోగం) వాటికి ఉపసర్గ సంజ్ఞ. క్రియ లేకుంటే అవే శబ్దాలు కేవలం నిపాతాలుగా నిలుస్తాయి; ధాతువు ముందు నిలిస్తే అర్థాన్ని తిప్పే ఉపసర్గలు. మద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం" ముందు ప్ర → ప్రమత్తః లోని ప్రమద్; పత్ "పడటం, ఎగరటం" ముందు ఉద్ → ఉత్పత లోని ఉత్పత్. గొలుసు ఉపసర్గను ధాతువుకు చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
इको यणचि 6.1.77 · प्रकरण 2← कुमुदविशदानि + अर्हसि
इक् becomes यण् before a dissimilar vowel
A simple vowel of the इक् set — इ उ ऋ ऌ — becomes the matching semivowel यण् — य् व् र् ल् — when a dissimilar vowel follows: इति + अत्र → इत्यत्र, मधु + अरि → मध्वरि, धातृ + अंशः → धात्रंशः. This is the commonest vowel sandhi, the point where two words or a stem and its ending run together.
ఇక్ (ఇ ఉ ఋ ఌ) అచ్చు, భిన్నమైన అచ్చు పరమైనప్పుడు దానికి సవర్ణమైన యణ్ (య్ వ్ ర్ ల్) అవుతుంది: ఇతి + అత్ర → ఇత్యత్ర, మధు + అరి → మధ్వరి, ధాతృ + అంశః → ధాత్రంశః. రెండు పదాలు గానీ, ప్రాతిపదిక-ప్రత్యయాలు గానీ కలిసే అత్యంత సామాన్య అచ్సంధి ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आद्गुणः 6.1.87 · प्रकरण 2← प्रसन्ने; शफर + उद्वर्तन
a followed by i/u/ṛ becomes the guṇa vowel e/o/ar
When a final अ or आ is followed by a simple vowel इ उ or ऋ, the two together become the corresponding guṇa vowel — ए, ओ, or अर् — as one sound, a single substitution for both. So राम + इन (from टा) gives the ए of रामेण, and पुण्य + उदक gives the ओ of पुण्योदक. It is the guṇa-sandhi a student meets first.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఇ ఉ ఋ (సామాన్య అచ్చు) వస్తే, రెండూ కలిసి గుణమవుతాయి — ఏ, ఓ, అర్ — ఒకే ధ్వనిగా (ఏకాదేశం). రామ + ఇన (టా నుండి) → రామేణ లోని ఏ; పుణ్య + ఉదక → పుణ్యోదక లోని ఓ. విద్యార్థి మొదట కలిసే గుణసంధి ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अकः सवर्णे दीर्घः 6.1.101 · प्रकरण 2← गम्भीरायाः; तस्याः; धैर्यात्; चेतसि + इव; छायात्मा + अपि; छाया + आत्मन्
a simple vowel before a like vowel becomes the long one
When a simple vowel (अक्: अ इ उ ऋ ऌ) is followed by a vowel of the same class (savarṇa), the two become the single long vowel of that class — अ/आ + अ/आ → आ, इ/ई + इ/ई → ई, and so on. So स्व + अधिकार → स्वाधिकार. This is dīrgha-sandhi.
అక్ (అ ఇ ఉ ఋ ఌ) తరువాత దానికి సవర్ణమైన అచ్చు వస్తే, రెండూ కలిసి ఆ వర్గపు దీర్ఘమవుతాయి — అ/ఆ + అ/ఆ → ఆ, ఇ/ఈ + ఇ/ఈ → ఈ, ఇలా. స్వ + అధికార → స్వాధికార. ఇది దీర్ఘసంధి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
झलां जशोऽन्ते 8.2.39 · प्रकरण 3← धैर्यात्
a word-final झल् becomes the corresponding जश् (voiced unaspirate)
At the end of a word, a झल् consonant — a stop or sibilant — is replaced by the corresponding जश्, a voiced unaspirated stop (ग् ज् ड् द् ब्). So a word-final त् may be written द् (वाक् beside वाग्, षष् beside षड्). At a pause it can revert to त् (8.4.56), and before a voiceless sound it stays voiceless (8.4.55 खरि च); so अधिकारात् before प्र keeps its त्.
పదాంతంలో ఝల్ (స్పర్శ లేదా ఊష్మ) హల్లుకు దాని జశ్ — ఘోష అల్పప్రాణ స్పర్శం (గ్ జ్ డ్ ద్ బ్) — ఆదేశం. పదాంత త్ ను ద్ గా రాయవచ్చు (వాక్/వాగ్, షష్/షడ్). విరామంలో మళ్లీ త్ కావచ్చు (8.4.56); అఘోషం ముందు అఘోషంగానే ఉంటుంది (8.4.55 ఖరి చ) — అధికారాత్ ప్ర ముందు త్ గానే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8.3.15 · प्रकरण 3← गम्भीरायाः; प्रकृतिसुभगः; तस्याः
र् becomes visarga before a खर् consonant or at a pause
A रेफ (र्) at the end of a word becomes visarga (ः) before a खर् consonant — the voiceless stops and the sibilants — or at a pause (avasāna). It is the last step of every nominative singular: यक्ष + र् becomes यक्षः. The visarga of भर्तुः is the same thing, the र् that came with the ṛ-stem's ending surfacing before the pause.
పదాంతంలోని రేఫ (ర్) ఖర్ హల్లు ముందు — అఘోష స్పర్శలు, ఊష్మలు — గాని, విరామం (అవసానం) దగ్గర గాని విసర్గ (ః) అవుతుంది. ప్రతి ప్రథమా ఏకవచనపు చివరి మెట్టు ఇదే: యక్ష + ర్ → యక్షః. భర్తుః లోని విసర్గ కూడా ఋకారాంత శబ్దపు ర్ ఇలాగే విరామం ముందు పైకి రావడమే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
मोऽनुस्वारः 8.3.23 · प्रकरण 3← त्वम् + न; मोघीकर्तुम् + चटुलशफरोद्वर्तनप्रेक्षितानि
a word-final म् becomes anusvāra before a consonant
A म् at the end of a word becomes anusvāra — the nasal dot ं — when a consonant follows: हरिम् + वन्दे → हरिं वन्दे "I praise Hari". The accusative singular in -म् and every word-final म् before a consonant is written this way; before a vowel or at a pause the म् itself stays. This is why the chain-check reads a final ं and a final म् as the same sound: they are one म्, shown one way or the other by what follows.
పదాంతంలోని మ్, హల్లు ముందు అనుస్వారం — ం అనే నాసిక బిందువు — గా మారుతుంది: హరిమ్ + వన్దే → హరిం వన్దే "హరిని నమస్కరిస్తాను". మ్-అంత ద్వితీయా ఏకవచనం, హల్లు ముందు వచ్చే ప్రతి పదాంత మ్ ఇలాగే రాయబడతాయి; అచ్చు ముందు గానీ విరామంలో గానీ మ్ అలాగే నిలుస్తుంది. అందుకే గొలుసు-పరీక్ష పదాంత ం ను, పదాంత మ్ ను ఒకే ధ్వనిగా చదువుతుంది: అవి ఒకే మ్, తరువాత వచ్చేదాన్ని బట్టి ఒక్కో రూపంలో చూపబడతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
विसर्जनीयस्य सः 8.3.34 · प्रकरण 3← सरितः + चेतसि
स्तोः श्चुना श्चुः 8.4.40 · प्रकरण 3← सरितः + चेतसि
a dental (स्तु) becomes palatal (श्चु) in contact with a palatal
A स् or a dental स्तु sound (the त-वर्ग), when it meets a श् or a palatal श्चु sound (the च-वर्ग), becomes the corresponding palatal श्चु: सत् + चित् → सच्चित्, रामस् + शेते → रामश् शेते, तद् + ज्ञानम् → तज्ज्ञानम्. Dental and palatal in contact are levelled to palatal.
స్ గానీ, దంత్య స్తు వర్ణం గానీ (త-వర్గం), శ్ గానీ, తాలవ్య శ్చు వర్ణం గానీ (చ-వర్గం) తో కలిసినప్పుడు దానికి సవర్ణమైన శ్చు అవుతుంది: సత్ + చిత్ → సచ్చిత్, రామస్ + శేతే → రామశ్శేతే, తద్ + జ్ఞానమ్ → తజ్జ్ఞానమ్. దంత్యం, తాలవ్యం కలిసినప్పుడు తాలవ్యంగా సమమవుతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा 8.4.45 · प्रकरण 3← धैर्यात् + मोघीकर्तुम्
खरि च 8.4.55 · प्रकरण 3← लप्स्यते
a झल् becomes a चर् before a खर्
Before a खर् (a voiceless consonant) a झल् (an obstruent) is replaced by the matching चर् — its voiceless unaspirated counterpart: उद् + स्थानम् → उत्थानम्, उद् + तम्भनम् → उत्तम्भनम्. It is the cartva that unvoices a stop before a following voiceless sound, the counterpart of the jaśtva that voices one before a voiced sound.
ఖర్ (అఘోష హల్లు) ముందు ఝల్ (స్పర్శం) దానికి సరిపడే చర్ — అఘోష అల్పప్రాణ ధ్వని — గా మారుతుంది: ఉద్ + స్థానమ్ → ఉత్థానమ్, ఉద్ + తమ్భనమ్ → ఉత్తమ్భనమ్. ఘోష ముందు స్పర్శాన్ని ఘోషం చేసే జశ్త్వానికి ప్రతిరూపమైన, అఘోష ముందు స్పర్శాన్ని అఘోషం చేసే చర్త్వం ఇది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वा पदान्तस्य 8.4.59 · प्रकरण 3← त्वम् + न; मोघीकर्तुम् + चटुलशफरोद्वर्तनप्रेक्षितानि
at the end of a word the homorganic-nasal substitution is optional
The previous rule (8.4.58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः) turns an अनुस्वार (the nasal hum ं) into the nasal of the following consonant's own class before a यय् consonant (any stop or semivowel but ह). This rule makes that substitution optional (वा, "or") when the अनुस्वार stands at the end of a पद, a finished word. So the prefix सम् before भृत "borne", once its म् has become अनुस्वार, may keep the class-nasal म् or the अनुस्वार: सम्भृतम् or संभृतम्. Both are correct; the chain shows the class-nasal.
ముందటి సూత్రం (8.4.58 అనుస్వారస్య యయి పరసవర్ణః) అనుస్వారాన్ని (ం అనే నాసిక ధ్వని) — యయ్ హల్లు (హ తప్ప అన్ని స్పర్శ, అంతస్థ హల్లులు) ముందు — ఆ హల్లు వర్గపు నాసికంగా మారుస్తుంది. ఈ సూత్రం, అనుస్వారం పదాంతంలో (పూర్తయిన పదపు చివర) నిలిచినప్పుడు, ఆ మార్పును వికల్పం (వా "లేదా") చేస్తుంది. కాబట్టి భృత "మోయబడిన" ముందు సమ్ ఉపసర్గపు మ్ అనుస్వారమైన తర్వాత వర్గనాసిక మ్ గా ఉండవచ్చు, లేదా అనుస్వారంగా ఉండవచ్చు: సమ్భృతమ్ లేదా సంభృతమ్. రెండూ సరైనవే; గొలుసు వర్గనాసికాన్ని చూపుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ससजुषो रुः 8.2.66 · प्रकरण 4← गम्भीरायाः; प्रकृतिसुभगः; तस्याः
a word-final स् becomes रु
The स् at the end of a word — and the word सजुष् — is replaced by रु. The उ of रु is only a marker and drops, so what is left is र्. This is why यक्ष + स् becomes यक्ष + र्, which then turns to visarga at a pause by 8.3.15: the visarga of every nominative singular is a buried स्. It also explains यक्षः + चक्रे → यक्षश्चक्रे — the स् resurfaces before च and becomes श्.
పదాంతంలోని స్ (మరియు సజుష్ శబ్దపు స్) రుగా మారుతుంది. 'రు'లోని ఉ కేవలం ఇత్సంజ్ఞ, అది లోపించి ర్ మాత్రమే మిగులుతుంది. కాబట్టి యక్ష + స్ → యక్ష + ర్; ఆ ర్ విరామం ముందు విసర్గ అవుతుంది (8.3.15). అందుకే ప్రతి ప్రథమా ఏకవచన విసర్గ దాగిన స్; యక్షః + చక్రే లో ఆ స్ మళ్లీ పైకి వచ్చి చకారం ముందు శ్ అవుతుంది — యక్షశ్చక్రే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुडनपुंसकस्य 1.1.43 · प्रकरण 5← प्रसन्ने
the सुट् endings of a non-neuter stem are called सर्वनामस्थान
For a stem that is not neuter (अनपुंसक), the endings of the सुट् set — सु, औ, जस् (nominative singular, dual, plural) and अम्, औट् (accusative singular, dual) — are termed सर्वनामस्थान. This name marks the "strong" cases, where a stem shows its fullest form: it is before a सर्वनामस्थान that नुम् is inserted, a vowel lengthens, and the like. प्रमत्तः "heedless" is प्रमत्त + सु, a nominative singular, so its सु is a सर्वनामस्थान.
నపుంసకం కాని (అనపుంసక) స్టెముకు, సుట్ గణపు ప్రత్యయాలు — సు, ఔ, జస్ (ప్రథమా ఏక, ద్వి, బహువచనం) మరియు అమ్, ఔట్ (ద్వితీయా ఏక, ద్వివచనం) — సర్వనామస్థాన సంజ్ఞ పొందుతాయి. ఈ సంజ్ఞ "బలమైన" విభక్తులను గుర్తిస్తుంది, అక్కడ స్టెము తన పూర్ణ రూపాన్ని చూపుతుంది: సర్వనామస్థానం ముందే నుమ్ చేరిక, స్వరదీర్ఘీకరణం మొదలైనవి జరుగుతాయి. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త" = ప్రమత్త + సు, ప్రథమా ఏకవచనం, కాబట్టి దాని సు సర్వనామస్థానం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् 1.2.45 · प्रकरण 5← प्रसन्ने
a meaningful form that is neither a root nor an affix is a प्रातिपदिक (nominal base)
A form that carries meaning (अर्थवत्) and is neither a धातु (a verb root) nor a प्रत्यय (an affix) is termed प्रातिपदिक — a nominal base, the stem to which case endings are then added. This is the general definition; forms ending in a कृत् or a तद्धित affix and compounds are brought under the same name by the next rule (1.2.46). So a plain stem like मेघ "cloud" is a प्रातिपदिक on its own, while a कृत् form such as प्रमत्त reaches the name through that extension. The प्रातिपदिक is what takes the सुप् case endings.
అర్థవంతమైన (అర్థవత్), ధాతువు కాని, ప్రత్యయం కాని రూపానికి ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ — నామపదపు మూలం (స్టెమ్), దీనికే విభక్తి ప్రత్యయాలు చేరతాయి. ఇది సాధారణ నిర్వచనం; కృత్, తద్ధిత ప్రత్యయాంత రూపాలను, సమాసాలను తర్వాతి సూత్రం (1.2.46) అదే సంజ్ఞకు తెస్తుంది. కాబట్టి మేఘ "మేఘం" వంటి సాదా మూలం తనంతట తానే ప్రాతిపదికం, ప్రమత్త వంటి కృదంతం ఆ విస్తరణ వల్ల ఈ సంజ్ఞను పొందుతుంది. ప్రాతిపదికమే సుప్ విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कृत्तद्धितसमासाश्च 1.2.46 · प्रकरण 5← प्रसन्ने
forms ending in a कृत् or तद्धित affix, and compounds, are प्रातिपदिक too
Forms ending in a कृत् affix (a primary affix that makes a word straight from a root, like क्त in मत्त), in a तद्धित affix (a secondary affix on a noun), and समास (compounds) are also termed प्रातिपदिक — a nominal base. This extends the previous rule's definition. It is why a कृत् form such as प्रमत्त "heedless" (प्र + मद् + क्त) is itself a stem and takes case endings like any noun, and why the indeclinables श्रुत्वा "having heard" and आलिङ्ग्य "having embraced" count as nominal bases before their further treatment.
కృత్ ప్రత్యయాంత (ధాతువు నుండి నేరుగా పదం చేసే ప్రాథమిక ప్రత్యయం, మత్త లోని క్త వంటిది), తద్ధిత ప్రత్యయాంత (నామంపై గౌణ ప్రత్యయం), సమాస — వీటికి కూడా ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ, నామపదపు మూలం. ఇది ముందటి సూత్రపు నిర్వచనాన్ని విస్తరిస్తుంది. అందుకే ప్రమత్త "అజాగ్రత్త" (ప్ర + మద్ + క్త) వంటి కృదంతం తానే స్టెమ్ అయి, ఏ నామంవలెనే విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది; శ్రుత్వా "విని", ఆలింగ్య "కౌగిలించి" వంటి అవ్యయాలు కూడా తదుపరి వ్యవహారం ముందు నామపద మూలాలుగా లెక్క.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लशक्वतद्धिते 1.3.8 · प्रकरण 5← प्रसन्ने; अर्हसि
an affix’s initial ल्, श् or velar is a marker
In an affix that is not a taddhita (a secondary nominal affix), an initial ल्, श्, or velar (क ख ग घ ङ) is an इत्, a marker, and drops. This is why the present-participle affix शतृ adds only अत् — its श् is a tag — and why the tense-name लट् contributes no ल्.
తద్ధితం కాని ప్రత్యయం మొదట ఉన్న ల్, శ్, కవర్గం (క ఖ గ ఘ ఙ) ఇత్తులు, లోపిస్తాయి. అందుకే వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయమైన శతృ కేవలం అత్ ను చేరుస్తుంది — దాని శ్ ఒక గుర్తే — మరియు లట్ లకారంలోని ల్ ఏమీ మిగల్చదు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् 1.4.13 · प्रकरण 5← प्रसन्ने; लप्स्यते; अर्हसि
the base an affix is added to is called अङ्ग (stem) while the affix stands
Whatever an affix is prescribed after — taken with everything from that point on — is named अङ्ग, the stem, for as long as that affix is present. The name matters because a great many rules operate "on the अङ्ग": the guṇa and vṛddhi changes, the lengthenings, the augments all target the अङ्ग before its ending. So राम is the अङ्ग before a case ending, and चकृ the अङ्ग before a perfect ending — and it is on that अङ्ग that the vowel is strengthened to चकार.
ఒక ప్రత్యయం దేని తరువాత విధించబడుతుందో అది — అక్కడి నుండి ముందంతటితో సహా — ఆ ప్రత్యయం ఉన్నంత వరకు అఙ్గ, అంటే ప్రకృతి (కాండం), అని పిలవబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం, ఎందుకంటే ఎన్నో సూత్రాలు "అఙ్గం మీద" పనిచేస్తాయి: గుణ-వృద్ధి మార్పులు, దీర్ఘీకరణలు, ఆగమాలు అన్నీ ప్రత్యయం ముందు అఙ్గాన్నే లక్ష్యంగా చేసుకుంటాయి. కాబట్టి విభక్తి ముందు రామ అఙ్గం; పరోక్ష ప్రత్యయం ముందు చకృ అఙ్గం — ఆ అఙ్గం మీదే అచ్చు బలపడి చకార అవుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यचि भम् 1.4.18 · प्रकरण 5← प्रसन्ने
before an ending beginning with य् or a vowel, the stem is called भ
Within the domain the previous rule opened, before an ending that begins with a य् or with any vowel (यच् = य् together with the अच् vowels), the stem is termed भ. The भ name triggers the internal-sandhi rules that reshape a stem before such a weak ending. वन्द्य before ऐस् — the instrumental plural, which begins with the vowel ऐ — is a भ, on the way to वन्द्यैः "with the venerable ones".
ముందటి సూత్రం తెరిచిన క్షేత్రంలో, య్ తో గానీ ఏదైనా అచ్ (స్వరం) తో గానీ మొదలయ్యే ప్రత్యయం ముందు (యచ్ = య్ మరియు అచ్ స్వరాలు కలిపి) స్టెముకు భ సంజ్ఞ. భ సంజ్ఞ, అట్టి బలహీన ప్రత్యయం ముందు స్టెమును మార్చే అంతస్సంధి నియమాలను నడిపిస్తుంది. వంద్య, ఐస్ ముందు — తృతీయా బహువచనం, ఐ అనే స్వరంతో మొదలయ్యేది — భ, వంద్యైః "వందనీయులతో" వైపు దారిలో.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
गतिश्च 1.4.60 · प्रकरण 5← प्रसन्ने
the same prefixes, joined to a verb, are also called गति
The same प्रादि words, joined to a verb, are termed गति ("gati") as well, beside their उपसर्ग name. The गति name is what lets a prefix compound with a following क्त्वा form into a single ल्यप् word: नि + अस् + क्त्वा becomes न्यस्य "having laid down", and उप + भुज् + क्त्वा becomes उपभुज्य "having enjoyed". The derivation names this rule where the prefix earns its गति standing.
అవే ప్రాది శబ్దాలు క్రియతో కలిస్తే, ఉపసర్గ సంజ్ఞతో పాటు, గతి సంజ్ఞ కూడా పొందుతాయి. గతి సంజ్ఞే ఉపసర్గను తర్వాతి క్త్వా-రూపంతో ఒక్క ల్యప్ పదంగా సమాసం చేయనిస్తుంది: ని + అస్ + క్త్వా → న్యస్య "ఉంచి", ఉప + భుజ్ + క్త్వా → ఉపభుజ్య "అనుభవించి". ఉపసర్గ తన గతిత్వాన్ని పొందేచోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप् 4.1.2 · प्रकरण 5← प्रसन्ने
the twenty-one nominal case endings (सुप्), three to a case
This one long sūtra names, in a single run, all twenty-one nominal endings — three for each of the seven cases: सु औ जस् (nominative), अम् औट् शस् (accusative), टा भ्याम् भिस् (instrumental), ङे भ्याम् भ्यस् (dative), ङसि भ्याम् भ्यस् (ablative), ङस् ओस् आम् (genitive), ङि ओस् सुप् (locative). Every declined noun in the poem takes one of these; they are the endings 1.4.14 counts as सुप्. The set's name सुप् is the pratyāhāra formed from its first sound स and its last सुप्.
ఈ ఒక్క పొడవాటి సూత్రం ఇరవై ఒక్క నామవాచక ప్రత్యయాలను ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది — ఏడు విభక్తులకు మూడేసి: సు ఔ జస్ (ప్రథమా), అమ్ ఔట్ శస్ (ద్వితీయా), టా భ్యామ్ భిస్ (తృతీయా), ఙే భ్యామ్ భ్యస్ (చతుర్థీ), ఙసి భ్యామ్ భ్యస్ (పఞ్చమీ), ఙస్ ఓస్ ఆమ్ (షష్ఠీ), ఙి ఓస్ సుప్ (సప్తమీ). కావ్యంలోని ప్రతి విభక్తి పదం వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది; 1.4.14 వీటినే సుప్ గా లెక్కిస్తుంది. ఈ గణపు పేరు 'సుప్' — మొదటి ధ్వని స, చివరి సుప్ లతో ఏర్పడిన ప్రత్యాహారం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् 6.1.68 · प्रकरण 5← छायात्मा
after a consonant or a long ई/आ feminine, a bare-consonant सु/ति/सि drops
The nominative-singular सु — and the verb endings ति सि — when it would be left as a single consonant (apṛkta), is elided after a stem ending in a consonant (हल्), or after the long feminine stems in ई (ङी) or आ (आप्). So a consonant-stem masculine like राजन् loses the स् of सु. It is why महिमन्, आत्मन्, राजन् show no visible ending in the nominative singular.
ఒకే హల్లుగా మిగిలే సు (ప్రథమైకవచనం; ధాతువుల్లో తి సి), హల్లంతం తరువాత, లేదా దీర్ఘ స్త్రీలింగ ఈ (ఙీ)/ఆ (ఆప్) తరువాత లోపిస్తుంది. రాజన్ వంటి హలంత పుంలింగం సు లోని స్ ను కోల్పోతుంది. మహిమన్, ఆత్మన్, రాజన్ లకు ప్రథమైకవచనంలో ప్రత్యయం కనిపించకపోవడానికి కారణం ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अमि पूर्वः 6.1.107 · प्रकरण 5← प्रवेशम्
before the accusative-singular अम्, the stem vowel alone remains
When the accusative-singular ending अम् follows a word ending in अक् (a short a i u …), the single substitute for stem-vowel + अ is the pūrva, the earlier, vowel — the stem vowel wins. So हरि + अम् → हरिम्, गुरु + अम् → गुरुम्, राम + अम् → रामम्. One rule for the accusative singular of every vowel stem.
అక్కు (హ్రస్వ అ ఇ ఉ…) తరువాత అమ్ (ద్వితీయైకవచనం) పరమైతే, ప్రాతిపదిక అచ్చుకూ అ కూ ఏకాదేశం పూర్వరూపం — ప్రాతిపదిక అచ్చు నిలుస్తుంది. హరి + అమ్ → హరిమ్, గురు + అమ్ → గురుమ్, రామ + అమ్ → రామమ్. అచ్చంత శబ్దాల ద్వితీయైకవచనానికి ఒకే సూత్రం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ 6.4.8 · प्रकरण 5← छायात्मा; कुमुदविशदानि; चटुलशफरोद्वर्तनप्रेक्षितानि
the vowel before a final न् lengthens in the strong cases
The penultimate vowel (upadhā) of a stem ending in न् is lengthened before a sarvanāmasthāna ending — the strong cases, which are the nominative and accusative other than the accusative plural, and the vocative other than the singular. So राजन् → राजान् in राजा, राजानौ, राजानः; and महिमन् → महिमान्. This lengthening gives the strong stem of the -an nouns.
నకారాంత ప్రాతిపదికపు ఉపధ (చివరి అక్షరానికి ముందున్న అచ్చు) సర్వనామస్థాన ప్రత్యయం — బలమైన విభక్తులు (ద్వితీయా బహువచనం, సంబోధనైకవచనం తప్ప) — పరమైతే దీర్ఘమవుతుంది. రాజన్ → రాజాన్ (రాజా, రాజానౌ, రాజానః); మహిమన్ → మహిమాన్. అన్-అంత శబ్దాల బలమైన రూపమిచ్చే దీర్ఘం ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
टाङसिङसामिनात्स्याः 7.1.12 · प्रकरण 5← धैर्यात्
after an a-stem, टा/ङसि/ङस् become इन/आत्/स्य
After a stem in अ, the instrumental-singular टा becomes इन, the ablative-singular ङसि becomes आत्, and the genitive-singular ङस् becomes स्य. So राम + टा → राम + इन → रामेण (with guṇa), राम + ङसि → रामात्, राम + ङस् → रामस्य. Three of the a-stem singular endings are set by this one rule.
అకారాంత శబ్దం తరువాత తృతీయైకవచనం టా → ఇన, పంచమీ ఙసి → ఆత్, షష్ఠీ ఙస్ → స్య. రామ + టా → రామ + ఇన → రామేణ (గుణంతో), రామ + ఙసి → రామాత్, రామ + ఙస్ → రామస్య. అకారాంత ఏకవచన ప్రత్యయాల్లో మూడు ఈ ఒక్క సూత్రంతోనే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
त्यदादीनामः 7.2.102 · प्रकरण 5← तस्याः
a त्यदादि pronoun’s final becomes अ before an ending
The final sound of a त्यदादि pronoun — तद्, यद्, एतद्, इदम् and their group — becomes अ before a case-ending. तद् → त, which then goes on to सः, तम्, ते. It is the step that turns the stem into the shape the endings attach to.
త్యదాది సర్వనామం — తద్, యద్, ఏతద్, ఇదమ్ మొదలైన గణం — దాని అంత్యవర్ణం విభక్తి ముందు అ అవుతుంది. తద్ → త, అటుపైన సః, తమ్, తే అవుతుంది. ప్రత్యయాలు చేరే రూపంలోకి శబ్దాన్ని మార్చే మెట్టు ఇది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य 8.2.7 · प्रकरण 5← छायात्मा
a stem-final न् drops at the end of a word
The न् at the end of a prātipadika (a stem) is elided when it stands at the end of a fully formed word (pada). So राजन् (nom. sg., once सु has gone) → राजा, आत्मन् → आत्मा, महिमन् → महिमा. What is left of the -an nouns in the nominative singular is a bare long आ.
ప్రాతిపదికాంతంలోని న్, అది పదాంతంలో నిలిస్తే లోపిస్తుంది. రాజన్ (సు పోయాక) → రాజా, ఆత్మన్ → ఆత్మా, మహిమన్ → మహిమా. అన్-అంత శబ్దాల ప్రథమైకవచనంలో మిగిలేది కేవలం దీర్ఘ ఆ.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वाऽवसाने 8.4.56 · प्रकरण 5← धैर्यात्
at a pause, a झल् sound may become its voiceless चर्
At a pause — the end of an utterance — a झल् sound (a stop or sibilant) optionally becomes its voiceless unaspirate चर्. So a word-final द् may be spoken as त्: रामात् or रामाद्. It is why an ablative in -आत् and its voiced twin are both correct at a stop.
విరామం దగ్గర — పలుకు ముగిసేచోట — ఝల్ ధ్వని (స్పర్శ లేదా ఊష్మం) వికల్పంగా తన అఘోష అల్పప్రాణ చర్ అవుతుంది. అందుకే పదాంత ద్ ను త్ గా పలకవచ్చు: రామాత్ లేదా రామాద్. -ఆత్ పంచమి, దాని ఘోష రూపం రెండూ విరామంలో సరైనవి కావడానికి కారణమిదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
याडापः 7.3.113 · प्रकरण 6← गम्भीरायाः
an आप् feminine takes the याट् augment before the ङित् case endings
An आप् (ā-stem) feminine takes the augment याट् — an initial य् — before the dative, ablative, genitive and locative singular (the ङित् endings): रमा → रमायै "for Ramā", रमायाः "of / from Ramā", रमायाम् "in Ramā". Where the नदी stems take आट् (7.3.112), the ā-stems take याट्.
ఆప్ (ఆకారాంత) స్త్రీలింగం, చతుర్థీ/పంచమీ/షష్ఠీ/సప్తమీ ఏకవచనాల (ఙిత్ ప్రత్యయాల) ముందు యాట్ ఆగమం (ఆది య్) తీసుకుంటుంది: రమా → రమాయై "రమకు", రమాయాః "రమ యొక్క / రమనుండి", రమాయామ్ "రమయందు". నదీ శబ్దాలు ఆట్ తీసుకుంటే (7.3.112), ఆకారాంతాలు యాట్ తీసుకుంటాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सर्वनाम्नः स्याड्ढ्रस्वश्च 7.3.114 · प्रकरण 6← तस्याः
an आ-stem pronominal takes स्याट् and shortens before ङित् endings
An आप्-ending (ā-stem feminine) सर्वनाम, before a ङित् affix — the dative, ablative, genitive and locative singular — takes the स्याट् augment (an inserted स्य) and its आ shortens to अ: सर्वा → सर्व + स्यै → सर्वस्यै, सर्वस्याः, सर्वस्याम्; the genitive plural is सर्वासाम्. So the feminine pronouns सर्वा, या, सा inflect सर्वस्यै, यस्याः, तस्याः rather than the noun's रमायै, रमायाः.
ఆప్-అంత (ఆకారాంత స్త్రీలింగ) సర్వనామ శబ్దం ఙిత్ ప్రత్యయం — చతుర్థీ, పంచమీ, షష్ఠీ, సప్తమీ ఏకవచనం — ముందు స్యాట్ ఆగమం (చేర్చిన స్య) తీసుకుని, ఆకారం హ్రస్వ అ అవుతుంది: సర్వా → సర్వ + స్యై → సర్వస్యై, సర్వస్యాః, సర్వస్యామ్; షష్ఠీ బహువచనం సర్వాసామ్. కాబట్టి స్త్రీలింగ సర్వనామాలు సర్వా, యా, సా — రమాయై, రమాయాః కాక — సర్వస్యై, యస్యాః, తస్యాః గా నడుస్తాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
जश्शसोः शिः 7.1.20 · प्रकरण 7← कुमुदविशदानि; चटुलशफरोद्वर्तनप्रेक्षितानि
a neuter replaces the nominative and accusative plural जस्/शस् with शि
In a neuter (क्लीब) stem the nominative-plural ending जस् and the accusative-plural ending शस् are both replaced by शि, the ending ई. शि is a सर्वनामस्थान, so it draws the नुम् augment on the stem (7.1.72) and lengthens the vowel: फल → फलानि, वन → वनानि, मधु → मधूनि. This is why a neuter's nominative and accusative plural are one and the same form and end in -आनि.
నపుంసక (క్లీబ) శబ్దంలో ప్రథమా బహువచనం జస్, ద్వితీయా బహువచనం శస్ రెండూ శి — ఈ ప్రత్యయం — గా మారతాయి. శి సర్వనామస్థానం కనుక ప్రాతిపదికానికి నుమ్ ఆగమం (7.1.72), దీర్ఘం వస్తాయి: ఫల → ఫలాని, వన → వనాని, మధు → మధూని. అందుకే నపుంసకపు ప్రథమా, ద్వితీయా బహువచనాలు ఒకటే రూపం, –ఆని అంతం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
नपुंसकस्य झलचः 7.1.72 · प्रकरण 7← कुमुदविशदानि; चटुलशफरोद्वर्तनप्रेक्षितानि
a neuter stem takes the नुम् augment in the strong cases
A neuter stem ending in a झल् (a consonant) or an अच् (a vowel) takes the नुम् augment — a nasal न् before its last vowel — in the सर्वनामस्थान, the strong cases, which for a neuter are the nominative and accusative dual and plural: फल → फलानि, मधु → मधूनि, जगत् → जगन्ति, and the dual मधुनी. The augment is what puts the न् into a neuter's -आनि, -ऊनि and -अन्ति.
ఝల్ (హల్లు) గానీ అచ్ (అచ్చు) గానీ అంతమయ్యే నపుంసక శబ్దం సర్వనామస్థానంలో — నపుంసకానికి ప్రథమా, ద్వితీయా ద్వివచన, బహువచనాలలో — నుమ్ ఆగమం, అంటే చివరి అచ్చు ముందు న్, తీసుకుంటుంది: ఫల → ఫలాని, మధు → మధూని, జగత్ → జగన్ని, ద్వివచనం మధునీ. ఈ ఆగమమే నపుంసకపు –ఆని, –ఊని, –అన్ని రూపాల్లోని న్.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
धात्वादेः षः सः 6.1.64 · प्रकरण 8← प्रसन्ने
an initial ष् of a root is replaced by स्
A root taught in the Dhātupāṭha with an initial ष् (a retroflex s) is really pronounced with स् (a plain dental s); the ष् is only a teaching label, and this rule turns it back to स् before the root is used. So सद् "to sit" is listed as षद्, and सिच् "to sprinkle" as षिच्, and here they become सद् and सिच् again. In the poem आसन्ने "near at hand" walks out of षद्, and सिञ्चन् "sprinkling" out of षिच्, each shedding the taught ष् at its very first step.
ధాతుపాఠంలో మొదట ష్ (మూర్ధన్య స) తో బోధించబడిన ధాతువు నిజానికి స్ (దంత్య స) తోనే పలుకబడుతుంది; ఆ ష్ కేవలం బోధన కోసం పెట్టిన గుర్తు, దాన్ని ఈ సూత్రం ధాతువు వాడకంలోకి రాకముందే స్ గా మారుస్తుంది. అలా సద్ "కూర్చొనుట" షద్ గా, సిచ్ "చిలకరించుట" షిచ్ గా జాబితాలో ఉంటాయి; ఇక్కడ అవి తిరిగి సద్, సిచ్ అవుతాయి. కావ్యంలో ఆసన్నే "దగ్గరగా" షద్ నుండి, సిఞ్చన్ "చిలకరిస్తూ" షిచ్ నుండి నడుస్తాయి — ప్రతిదీ తన మొదటి మెట్టులోనే బోధిత ష్ ను వదిలేస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो गुणे 6.1.97 · प्रकरण 8← ते; तस्याः; त्वम्
a non-final अ before a guṇa vowel merges forward (para-rūpa)
When a non-final short अ is followed by a guṇa vowel (अ, ए, ओ), the single substitute is the later vowel alone — para-rūpa, the second stands — not a guṇa of the two. It keeps a stem-final अ from doubling with an affix that opens on such a vowel, so only the affix’s vowel is heard.
అంత్యం కాని హ్రస్వ అ తరువాత గుణాచ్చు (అ, ఏ, ఓ) వస్తే, రెండింటి స్థానంలో పరమైన అచ్చు ఒక్కటే మిగులుతుంది — పరరూపం, రెండవది నిలుస్తుంది — గుణం కాదు. అలా అకారాంత శబ్దం అటువంటి అచ్చుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయంతో కలిసినప్పుడు ప్రత్యయపు అచ్చు మాత్రమే వినబడుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश् 7.1.27 · प्रकरण 8← ते
अश् replaces the genitive-singular ending after युष्मद्/अस्मद्
After the pronouns युष्मद् "you" and अस्मद् "I", the genitive-singular ending ङस् is replaced by अश्. The base then becomes तव / मम by 7.2.96, so the genitive singular is तव "your", मम "my". The pronoun of the second and first persons builds its possessive on this substitution.
యుష్మద్ "నీవు", అస్మద్ "నేను" అనే సర్వనామాల తరువాత షష్ఠీ ఏకవచన ప్రత్యయం ఙస్ కి అశ్ ఆదేశం వస్తుంది. తరువాత 7.2.96 చేత ప్రాతిపదికం తవ/మమ అవుతుంది; కాబట్టి షష్ఠీ ఏకవచనం తవ "నీ", మమ "నా". ప్రథమ, మధ్యమ పురుష సర్వనామాల షష్ఠి ఈ ఆదేశంపైనే నిలుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ङे प्रथमयोरम् 7.1.28 · प्रकरण 8← त्वम्
अम् replaces the dative singular and the nom./acc. singular after युष्मद्/अस्मद्
After युष्मद्/अस्मद्, the dative-singular ending ङे and the singular endings of the first two cases (प्रथमा and द्वितीया, nominative and accusative) are all replaced by अम्. With the further substitutions of the singular base — त्व/म by 7.2.97 — this gives त्वाम्, माम् in the accusative and, with companion rules, तुभ्यम्, मह्यम् in the dative.
యుష్మద్/అస్మద్ తరువాత చతుర్థీ ఏకవచన ప్రత్యయం ఙే, మొదటి రెండు విభక్తుల (ప్రథమా-ద్వితీయా) ఏకవచన ప్రత్యయాలు — అన్నీ అమ్ అవుతాయి. ఏకవచన ప్రాతిపదికాదేశం త్వ/మ (7.2.97) తో కలిసి ద్వితీయలో త్వామ్, మామ్; సహకారి సూత్రాలతో చతుర్థిలో తుభ్యమ్, మహ్యమ్.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
शेषे लोपः 7.2.90 · प्रकरण 8← ते; त्वम्
in the remaining cases, the final of युष्मद्/अस्मद् elides
In the cases not otherwise provided for, the final अद् of युष्मद्/अस्मद् elides, leaving the bare त्व- / म- (and युष्म-/अस्म- in the plural): ते, मे in the shorter datives and genitives, तव, मम, and the locatives त्वयि "in you", मयि "in me". Elision is the default; the other rules name where a substitute stands instead.
ప్రత్యేకంగా విధించని మిగతా విభక్తుల్లో యుష్మద్/అస్మద్ అంత్యం (అద్) లోపిస్తుంది; కేవలం త్వ-/మ- (బహువచనంలో యుష్మ-/అస్మ-) మిగులుతుంది: హ్రస్వ చతుర్థీ/షష్ఠుల్లో తే, మే; తవ, మమ; సప్తమిలో త్వయి "నీయందు", మయి "నాయందు". లోపమే సామాన్యం; ఆదేశమెక్కడ ఉంటుందో మిగతా సూత్రాలు చెబుతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
त्वाहौ सौ 7.2.94 · प्रकरण 8← त्वम्
त्व and अह् replace the base before the nominative सुँ
Before the nominative-singular ending सुँ, युष्मद् becomes त्व and अस्मद् becomes अह्. With अम् for the ending (by 7.1.28) this gives त्वम् "you" and अहम् "I" — the bare subject forms of the second and first persons.
ప్రథమా ఏకవచన ప్రత్యయం సుँ పరమైనప్పుడు యుష్మద్ → త్వ, అస్మద్ → అహ్. ప్రత్యయం అమ్ (7.1.28) తో కలిసి త్వమ్ "నీవు", అహమ్ "నేను" — మధ్యమ, ప్రథమ పురుషాల కర్తృరూపాలు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तवममौ ङसि 7.2.96 · प्रकरण 8← ते
तव and मम replace the base before the genitive singular
Before the genitive-singular (ङस्, replaced by अश् at 7.1.27), युष्मद् becomes तव and अस्मद् becomes मम, giving तव "your", मम "my". These are the full possessive singulars, beside the enclitic ते, मे that 7.2.90 leaves.
షష్ఠీ ఏకవచనం (ఙస్; 7.1.27 చేత అశ్) పరమైనప్పుడు యుష్మద్ → తవ, అస్మద్ → మమ: తవ "నీ", మమ "నా". 7.2.90 వదిలే సంక్షిప్త తే, మే లకు పక్కన ఇవి పూర్ణ షష్ఠీ ఏకవచన రూపాలు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वरादिनिपातमव्ययम् 1.1.37 · प्रकरण 11← प्रसन्ने
the स्वरादि words and the निपात particles are called अव्यय (indeclinable)
The words of the स्वरादि list (स्वर्, अन्तर्, प्रातर् and the rest) and the निपात particles are termed अव्यय — indeclinable, taking no case ending and never changing form. Because the प्रादि prefixes are निपात (by 1.4.58), a preverb like प्र in प्रभवति "he arises" is an अव्यय; that is why it stands unchanged before the root.
స్వరాది గణపు శబ్దాలు (స్వర్, అంతర్, ప్రాతర్ మొదలైనవి) మరియు నిపాత శబ్దాలు అవ్యయ సంజ్ఞ పొందుతాయి — అవ్యయం, విభక్తి తీసుకోని, ఎప్పుడూ రూపం మారని పదం. ప్రాది ఉపసర్గలు నిపాతాలు కావటాన (1.4.58 చేత), ప్రభవతి "ఉద్భవించును" లోని ప్ర ఉపసర్గ అవ్యయం; అందుకే అది ధాతువు ముందు మారకుండా నిలుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अव्ययादाप्सुपः 2.4.82 · प्रकरण 11← प्रसन्ने
after an अव्यय, the आप् (feminine) and सुप् (case) endings undergo लुक्
After an अव्यय — an indeclinable word — the feminine suffix आप् and the case endings सुप् undergo लुक् (लुक्, a disappearance that leaves no trace, not even a mark on what stood before). A prefix like प्र is an अव्यय (an उपसर्ग, and so indeclinable), and when it joins a root it first takes a case ending which this rule then wipes out, so प्र meets मद् bare in प्रमत्तः "heedless". The same लुक् is why an indeclinable never shows an ending: the सुप् is added and at once removed. The derivation names this rule on the silent step where the prefix's ending drops.
అవ్యయం — విభక్తి మారని పదం — తరువాత ఆప్ (స్త్రీలింగ ప్రత్యయం) మరియు సుప్ (విభక్తి ప్రత్యయాలు) లుక్ పొందుతాయి (లుక్ — ఏ గుర్తూ మిగల్చకుండా పూర్తిగా లోపించడం). ప్ర వంటి ఉపసర్గ అవ్యయం; అది ధాతువుతో కలిసేటప్పుడు మొదట ఒక విభక్తి ప్రత్యయాన్ని తీసుకుంటుంది, ఈ సూత్రం దాన్ని తుడిచివేస్తుంది, కాబట్టి ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లో ప్ర మద్ను ప్రత్యయం లేకుండా చేరుతుంది. అవ్యయం ఎప్పుడూ విభక్తి చూపకపోవటానికి కారణం ఇదే: సుప్ చేరి వెంటనే తొలగిపోతుంది. ఉపసర్గపు విభక్తి లోపించే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सार्वधातुकमपित् 1.2.4 · प्रकरण 12← लप्स्यते
a सार्वधातुक affix that is not पित् is treated as ङित्
A सार्वधातुक affix — a present-system ending or the class sign that goes with it — that is not पित् (not marked प् as its इत्) is treated as ङित्, as though it carried ङ् as an इत्. The ङित् mark blocks the guṇa or vṛddhi strengthening the affix would otherwise pull, so the stem keeps its weak shape under such an ending. The third-person and the आत्मनेपद endings, and the imperatives that are not पित्, all fall under it: शृणु "listen", कथयतः "of the two telling" and रमसे "you take delight" keep their unstrengthened stems by this rule. The derivation names it on the silent step where the ending is fixed as ङित्.
సార్వధాతుక ప్రత్యయం — వర్తమానగణ ప్రత్యయం, లేదా దానితో వచ్చే గణచిహ్నం — పిత్ కానిది (ప్ను ఇత్గా గుర్తు లేనిది) ఙిత్గా, ఙ్ను ఇత్గా కలిగినట్లుగా వర్తిస్తుంది. ఙిత్ గుర్తు, ప్రత్యయం లేకపోతే కలిగించే గుణ లేదా వృద్ధి బలపడటాన్ని అడ్డుకుంటుంది, కాబట్టి ధాతువు అటువంటి ప్రత్యయం కింద తన బలహీన రూపాన్ని నిలుపుకుంటుంది. ప్రథమ పురుష ప్రత్యయాలు, ఆత్మనేపద ప్రత్యయాలు, పిత్ కాని ఆజ్ఞార్థాలు అన్నీ దీని కిందకు వస్తాయి: శృణు "వినుము", కథయతః "చెప్పే ఇద్దరి", రమసే "ఆనందిస్తావు" ఈ సూత్రంచేత బలపడని ధాతురూపాన్ని నిలుపుకుంటాయి. ప్రత్యయాన్ని ఙిత్గా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आदिर्ञिटुडवः 1.3.5 · प्रकरण 12← लप्स्यते
an initial ञि, टु or डु in a root's teaching form is an इत्
At the start of a root as it is taught (उपदेश, the aupadeśika form the dhātupāṭha lists), the syllables ञि, टु and डु are इत् — indicatory pieces that drop away and leave only a signal behind. The root कृ "do, make" is taught as डुकृञ्, and its opening डु is such an इत्: it never appears in a formed word but marks कृ as taking certain suffixes. So चक्रे "he made", कर्तुम् "to do" and आदाय "having taken" all begin from a root whose taught head was shed by this rule. The derivation names it on the silent step where that head drops.
ధాతువు ఉపదేశింపబడిన రూపం (ఉపదేశం — ధాతుపాఠం చూపే ఔపదేశిక రూపం) మొదట ఉన్న ఞి, టు, డు అక్షరాలు ఇత్లు — తొలగిపోయి కేవలం ఒక సంకేతాన్ని మిగిల్చే సూచక భాగాలు. కృ "చేయు" ధాతువు డుకృఞ్గా ఉపదేశింపబడుతుంది, దాని మొదటి డు అటువంటి ఇత్: అది ఏర్పడిన పదంలో కనబడదు కానీ కృ కొన్ని ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుందని గుర్తు పెడుతుంది. కాబట్టి చక్రే "చేసెను", కర్తుమ్ "చేయుటకు", ఆదాయ "తీసుకొని" అన్నీ ఉపదేశపు తల ఈ సూత్రంచేత రాలిపోయిన ధాతువు నుండి మొదలవుతాయి. ఆ తల రాలే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अनुदात्तङित आत्मनेपदम् 1.3.12 · प्रकरण 12← लप्स्यते
a root marked अनुदात्तेत् or ङित् takes आत्मनेपद (the middle endings)
A root taught with an अनुदात्त इत् (अनुदात्तेत् — an indicatory sound spoken in the low tone) or with ङ् as an इत् (ङित्) takes आत्मनेपद, the set of personal endings that turn the action toward the agent. Roots like पद् "go, fall" and लभ् "get" are marked this way and so conjugate only in this middle set: सम्पत्स्यन्ते "they will come about", लप्स्यते "he will get". The mark is not visible in the finished word; it is a property of the root the derivation reads to choose the ending, and it names this rule where it does.
అనుదాత్త ఇత్తో (అనుదాత్తేత్ — తగ్గు స్వరంలో పలికిన సూచక ధ్వని) గాని ఙ్ను ఇత్గా (ఙిత్) కలిగి గాని ఉపదేశింపబడిన ధాతువు ఆత్మనేపదాన్ని — క్రియను కర్త వైపు మళ్ళించే పురుష ప్రత్యయాల గణాన్ని — తీసుకుంటుంది. పద్ "పోవు, పడు", లభ్ "పొందు" వంటి ధాతువులు ఇలా గుర్తు కలిగి ఈ ఆత్మనేపద గణంలోనే వర్తిస్తాయి: సంపత్స్యంతే "సంభవించును", లప్స్యతే "పొందును". ఈ గుర్తు పూర్తయిన పదంలో కనబడదు; అది ధాతువు లక్షణం, గొలుసు ప్రత్యయాన్ని ఎంచుకోవడానికి దాన్ని చదివి ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् 1.3.78 · प्रकरण 12← अर्हसि
in the remaining case, a root in the active takes परस्मैपद
In the case left over (शेष — a root not sent to the middle by the preceding rules), when the ending stands for the agent (कर्तरि, the active sense) the root takes परस्मैपद, the set of personal endings that turn the action away from the agent. This is the default that catches every root the आत्मनेपद rules did not claim: भू "be, become" is such a root, so भवति "he becomes" and प्रभवति "he arises" take the active endings. The derivation names this rule where it chooses the active set.
మిగిలిన సందర్భంలో (శేషం — ముందటి సూత్రాలు ఆత్మనేపదానికి పంపని ధాతువు), ప్రత్యయం కర్తను సూచించినప్పుడు (కర్తరి, కర్తృ అర్థం) ధాతువు పరస్మైపదాన్ని — క్రియను కర్త నుండి దూరంగా మళ్ళించే పురుష ప్రత్యయాల గణాన్ని — తీసుకుంటుంది. ఇది ఆత్మనేపద సూత్రాలు తీసుకోని ప్రతి ధాతువునూ పట్టుకొనే మూలనియమం: భూ "అగు, ఉండు" అటువంటి ధాతువు, కాబట్టి భవతి "అగును", ప్రభవతి "ఉద్భవించును" పరస్మైపద ప్రత్యయాలను తీసుకుంటాయి. ఆ గణాన్ని ఎంచుకొనే చోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ते प्राग्धातोः 1.4.80 · प्रकरण 12← प्रसन्ने
the prefixes (gati and upasarga) stand before the root
The words just named — the upasargas and the other gati particles — are placed before the root (धातु) they qualify. This is the rule that fixes a prefix's position at the head of the verb. So प्र stands before मद् in प्रमत्तः "heedless", आ before लिङ्ग् in आलिङ्ग्य "having embraced", आ before इ in एत्य "having come". The seam between prefix and root is then handled by sandhi, but their order is settled here.
ఇప్పుడే పేర్కొన్న పదాలు — ఉపసర్గలు, ఇతర గతి పదాలు — తాము విశేషించే ధాతువుకు ముందు ఉంచబడతాయి. ఉపసర్గ స్థానాన్ని క్రియ మొదట స్థిరపరచే సూత్రం ఇది. అలా ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తగలవాడు" లో ప్ర మద్ ముందు, ఆలిఙ్గ్య "కౌగిలించి" లో ఆ లిఙ్గ్ ముందు, ఏత్య "వచ్చి" లో ఆ ఇ ముందు నిలుస్తుంది. ఉపసర్గ, ధాతువుల మధ్య సంధి తరవాత జరుగుతుంది, కానీ వాటి క్రమం ఇక్కడ స్థిరమవుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्यतासी लृलुटोः 3.1.33 · प्रकरण 12← लप्स्यते
स्य marks the future लृट् and तास् the periphrastic future लुट्
The affix स्य is added to a root for the simple future (लृट्), and the affix तास् for the periphrastic or "first" future (लुट्, an action expected on some later day). So दृश् "to see" + स्य builds द्रक्ष्यसि "you will see"; पद् gives सम्पत्स्यन्ते "they will come about"; while गम् "to go" + तास् builds गन्तासि "you are going to go". The two futures differ in nearness of time, and this rule hands each its affix.
సామాన్య భవిష్యత్తు (లృట్) కోసం ధాతువుకు స్య ప్రత్యయం, పర్యాయ లేదా అనద్యతన భవిష్యత్తు (లుట్ — తరవాతి ఏదో రోజున జరగబోయే క్రియ) కోసం తాస్ ప్రత్యయం చేర్చబడతాయి. అలా దృశ్ "చూచుట" + స్య ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" ను నిర్మిస్తుంది; పద్ సమ్పత్స్యన్తే "సంభవిస్తాయి" ను; గమ్ "వెళ్ళుట" + తాస్ గన్తాసి "వెళ్ళబోతున్నావు" ను నిర్మిస్తుంది. ఈ రెండు భవిష్యత్తులు కాలదూరంలో తేడా చూపుతాయి, ఈ సూత్రం ఒక్కొక్కదానికి దాని ప్రత్యయాన్ని ఇస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कर्तरि शप् 3.1.68 · प्रकरण 12← अर्हसि
the class-sign शप् is added after a root, in the active, before a present-system ending
In the active (कर्तरि, when the verb agrees with its agent), the affix शप् — which surfaces as a plain अ, its श् and प् being only markers — is placed between a root and a following सार्वधातुक ending (the present-system endings). It is the class-sign (विकरण) of the first, sixth and tenth verb classes, and it is what makes their present stems thematic. So भू "to be" takes शप् to give भू + अ + ति, which goes on to भवति "he is" — the poem's भवति and प्रभवति; हृ "to carry" likewise gives हरति "he carries". Where a class takes a different sign, or none, this rule does not apply.
కర్తరి ప్రయోగంలో (క్రియ కర్తతో సమన్వయించినప్పుడు) శప్ ప్రత్యయం — దీని శ్, ప్ కేవలం గుర్తులు కావటాన కేవలం అ గా కనబడేది — ధాతువుకూ, తరువాతి సార్వధాతుక ప్రత్యయానికీ (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలకు) మధ్య చేరుతుంది. ఇది మొదటి, ఆరవ, పదవ ధాతుగణాల వికరణం (గణచిహ్నం); వాటి వర్తమాన అఙ్గాలను థెమాటిక్ గా చేసేది ఇదే. అలా భూ "ఉండుట" శప్ తీసుకొని భూ + అ + తి అవుతుంది, అది భవతి "ఉన్నాడు" గా కొనసాగుతుంది — కావ్యంలోని భవతి, ప్రభవతి; హృ "మోయుట" కూడా హరతి "మోస్తాడు" గా అవుతుంది. వేరే వికరణం తీసుకునే గణానికి, లేదా ఏదీ తీసుకోని గణానికి ఈ సూత్రం వర్తించదు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वर्तमाने लट् 3.2.123 · प्रकरण 12← अर्हसि
the present tense लट् for an action going on now
For an action going on now, the affix लट् — the present tense — is placed after the root. भू “to be” gives भवति, “is”. लट् is the first of the ten लकारs, the slots the tense-and-mood endings fill.
ఇప్పుడు జరుగుతున్న క్రియకు ధాతువు తరువాత లట్ — వర్తమాన లకారం — వస్తుంది. భూ (ఉండుట) → భవతి. పది లకారాల్లో లట్ మొదటిది; కాలార్థ ప్రత్యయాలు నిండే స్థానాలే ఈ లకారాలు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लृट् शेषे च 3.3.13 · प्रकरण 12← लप्स्यते
लृट् (the future) in the general sense as well
The affix लृट् forms the simple future and applies in the plain future sense, beyond the particular senses the neighbouring rules assign. The स्य of the future comes by 3.1.33, and the personal endings then follow: गमिष्यति "will go", करिष्यति "will do". It is the ordinary "shall/will" of Sanskrit.
మిగిలిన (సామాన్య) భవిష్యదర్థంలో ధాతువుకు లృట్ ప్రత్యయం వస్తుంది — భవిష్యత్తు. 3.1.33 చేత స్య, ఆపై తిఙ్ ఆదేశాలు చేరి రూపమవుతుంది: గమిష్యతి "వెళ్తాడు", కరిష్యతి "చేస్తాడు". ఇది సంస్కృతపు సాధారణ భవిష్యత్కాలం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् 3.4.78 · प्रकरण 12← लप्स्यते; अर्हसि
the eighteen personal endings (तिङ्) that replace a verb's tense-marker (लकार)
This one sūtra names, in a single run, all eighteen verbal personal endings — the तिङ् set — that stand in for the abstract tense-marker (लकार) a verb first receives. Nine are parasmaipada (active): तिप् तस् झि, सिप् थस् थ, मिप् वस् मस्; nine are ātmanepada (middle): त आताम् झ, थास् आथाम् ध्वम्, इट् वहि महिङ् — three persons against singular, dual and plural in each voice. Every finite verb in the poem takes one: चक्रे "he did" reaches the ātmanepada त, रुणद्धि "he obstructs" the parasmaipada तिप्, द्रक्ष्यसि "you will see" the सिप्. It is the verb's counterpart to 4.1.2, which lists the noun's सुप् endings.
ఈ ఒక్క సూత్రం, ఒక క్రియ మొదట పొందే భావ కాలచిహ్నం (లకారం) స్థానంలో వచ్చే పద్దెనిమిది క్రియా పురుష ప్రత్యయాలను — తిఙ్ గణాన్ని — ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది. తొమ్మిది పరస్మైపదం: తిప్ తస్ ఝి, సిప్ థస్ థ, మిప్ వస్ మస్; తొమ్మిది ఆత్మనేపదం: త ఆతామ్ ఝ, థాస్ ఆథామ్ ధ్వమ్, ఇట్ వహి మహిఙ్ — ప్రతి పదంలో మూడు పురుషలు ఏకవచన, ద్వివచన, బహువచనాలకు ఎదురుగా. కావ్యంలోని ప్రతి తిఙంత క్రియా వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది: చక్రే "చేశాడు" ఆత్మనేపద త ను, రుణద్ధి "అడ్డగిస్తాడు" పరస్మైపద తిప్ ను, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" సిప్ ను చేరుకుంటాయి. నామపదపు సుప్ ప్రత్యయాలను పేర్కొనే 4.1.2 కు ఇది క్రియాపరమైన జోడి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
टित आत्मनेपदानां टेरे 3.4.79 · प्रकरण 12← लप्स्यते
after a टित् tense-marker the टि of an ātmanepada ending becomes ए
After a टित् tense-marker — a lakāra marked with a silent ट्, which the present-system tenses carry — the टि of the ātmanepada personal endings is replaced by ए. (The टि of an ending is its final vowel together with any consonant after it.) So the ending त becomes ते and झ becomes झे: पद् "to happen" gives आपत्स्यते "it will befall" and सम्पत्स्यन्ते "they will come to pass", and लभ् "to get" gives लप्स्यते "he will obtain".
టిత్ కాల-గుర్తు తరవాత — మౌన ట్ గుర్తుగల లకారం, వర్తమాన వ్యవస్థ కాలాలు మోసేది — ఆత్మనేపద పురుష ప్రత్యయాల టి భాగం ఏ చేత మార్చబడుతుంది. (ప్రత్యయపు టి అంటే దాని చివరి అచ్చు, దాని తరవాతి హల్లుతో కలిపి.) అలా త ప్రత్యయం తే గా, ఝ ఝే గా అవుతాయి: పద్ "జరుగుట" ఆపత్స్యతే "సంభవించును" నూ సమ్పత్స్యన్తే "సంభవిస్తాయి" నూ ఇస్తుంది; లభ్ "పొందుట" లప్స్యతే "పొందును" ఇస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिङ्शित्सार्वधातुकम् 3.4.113 · प्रकरण 12← लप्स्यते; अर्हसि
a तिङ् ending and a शित् affix are called सार्वधातुक
A तिङ् ending (तिङ्, the block of finite personal endings) and any शित् affix (शित्, one that carries श् as its इत् mark, such as the class-signs शप् and श्यन्) are called सार्वधातुक — "reaching the whole root", the class of affixes that stand in the present system and act on the root as a whole. भवति "he becomes" ends in the तिङ् ending तिप् and carries the class-sign शप्, both सार्वधातुक. The name matters because other rules turn on it — some strengthenings apply only before a सार्वधातुक affix. The derivation names this rule where it fixes the affix as सार्वधातुक.
తిఙ్ ప్రత్యయం (తిఙ్ — క్రియాపదపు పురుష ప్రత్యయాల గణం) మరియు ఏదైనా శిత్ ప్రత్యయం (శిత్ — శ్ను ఇత్గా కలిగినది, శప్, శ్యన్ వంటి గణచిహ్నాలు) సార్వధాతుక సంజ్ఞ పొందుతాయి — "ధాతువు పూర్తికి చేరునది", వర్తమాన వ్యవస్థలో నిలిచి ధాతువును మొత్తంగా వర్తించే ప్రత్యయాల గణం. భవతి "అగును" తిఙ్ ప్రత్యయం తిప్తో అంతమై గణచిహ్నం శప్ను కలిగి ఉంది, రెండూ సార్వధాతుకాలు. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం — కొన్ని బలపరిచే మార్పులు సార్వధాతుక ప్రత్యయం ముందు మాత్రమే జరుగుతాయి. ప్రత్యయాన్ని సార్వధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आर्धधातुकं शेषः 3.4.114 · प्रकरण 12← प्रसन्ने; लप्स्यते
the affix left over (not तिङ् or शित्) is called आर्धधातुक
Any affix enjoined after a root that is not a तिङ् ending and not a शित् affix — everything left over (शेष) once the सार्वधातुक affixes are set aside — is called आर्धधातुक, the class that reaches "half the root" and builds the stems outside the present system. The कृत् suffixes fall here: क्त in प्रमत्तः "heedless", क्त्वा in श्रुत्वा "having heard", and the future sign स्य in द्रक्ष्यसि "you will see" are all आर्धधातुक. The name governs whether the augment इट् may come and how the root's vowel strengthens. The derivation names this rule where it fixes the कृत् or derived affix as आर्धधातुक.
ధాతువు తరువాత విధించిన ప్రత్యయాలలో తిఙ్ ప్రత్యయమూ కాక శిత్ ప్రత్యయమూ కాక — సార్వధాతుక ప్రత్యయాలను పక్కన పెట్టాక మిగిలినది (శేషం) — దానికి ఆర్ధధాతుక సంజ్ఞ, "ధాతువులో సగానికే" చేరి వర్తమాన వ్యవస్థ వెలుపలి రూపాలను నిర్మించే గణం. కృత్ ప్రత్యయాలు ఇక్కడకు వస్తాయి: ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లోని క్త, శ్రుత్వా "విని" లోని క్త్వా, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" లోని భవిష్యత్ చిహ్నం స్య — అన్నీ ఆర్ధధాతుకాలు. ఇట్ ఆగమం వచ్చునా, ధాతువు అచ్చు ఎలా బలపడునా అనేది ఈ సంజ్ఞపై ఆధారపడుతుంది. కృత్ లేదా సాధిత ప్రత్యయాన్ని ఆర్ధధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् 7.2.10 · प्रकरण 12← प्रसन्ने; लप्स्यते
after a single-vowel root unaccented in its teaching form, आर्धधातुक takes no इट्
After a root that is एकाच् — of a single vowel, one syllable — and anudātta (unaccented) in the way it is taught, an आर्धधातुक affix does not take the augment इट् (the इ- that otherwise props such an affix onto the root). These are the अनिट् roots, the ones that join their suffix bare. दृश् "see", कृ "do" and पद् "go" are among them, so द्रक्ष्यसि "you will see", कर्तुम् "to do" and सम्पत्स्यन्ते "they will come about" set the future or the infinitive straight on the root with no इ between. The derivation names this rule on the silent step where the इट् is withheld.
ఏకాచ్ — ఒకే అచ్చు, ఒక అక్షరం — అయి, ఉపదేశింపబడిన తీరులో అనుదాత్తమైన (అనుదాత్త) ధాతువు తరువాత ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం ఇట్ ఆగమాన్ని (లేకపోతే ఆ ప్రత్యయాన్ని ధాతువుకు ఆనించే ఇ-) తీసుకోదు. ఇవి అనిట్ ధాతువులు, తమ ప్రత్యయాన్ని ప్రత్యయాంతరం లేకుండా చేరేవి. దృశ్ "చూడు", కృ "చేయు", పద్ "పోవు" వీటిలోనివి, కాబట్టి ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు", కర్తుమ్ "చేయుటకు", సంపత్స్యంతే "సంభవించును" భవిష్యత్తును లేదా భావార్థకాన్ని మధ్య ఇ లేకుండా నేరుగా ధాతువుపై ఉంచుతాయి. ఇట్ ఆగిపోయే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्तक्तवतू निष्ठा 1.1.26 · प्रकरण 34← प्रसन्ने
the क्त and क्तवतु affixes are named निष्ठा
The two affixes क्त and क्तवतु are given the name निष्ठा. क्त makes the past passive participle (कृतम् "done") and क्तवतु the past active participle (कृतवत् "having done"); gathering both under one name lets the later rules that shape them — the ones that add or withhold the augment इट्, or change the root before them — reach both by one word. प्रमत्तः "heedless", from मद् with क्त, तीर्णः "crossed", from तॄ, and विरचिताम् "arranged", from रच् with the causative, all end in a निष्ठा affix. The derivation names it on the silent step where the affix is fixed as निष्ठा.
క్త, క్తవతు అనే రెండు ప్రత్యయాలకు నిష్ఠా అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. క్త భూతకాల కర్మణి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతమ్ "చేయబడిన"), క్తవతు భూతకాల కర్తరి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతవత్ "చేసినవాడు"); రెంటినీ ఒక సంజ్ఞ కింద కూర్చడం వల్ల వాటిని తీర్చిదిద్దే తరువాతి సూత్రాలు — ఇట్ ఆగమాన్ని చేర్చే లేదా ఆపే, లేదా వాటి ముందు ధాతువును మార్చే సూత్రాలు — రెంటినీ ఒక్క మాటతో అందుకోగలవు. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త గలవాడు", మద్ నుండి క్త తో, తీర్ణః "దాటిన", తౄ నుండి, విరచితామ్ "అమర్చబడిన", రచ్ నుండి ప్రేరణతో, అన్నీ నిష్ఠా ప్రత్యయంతో అంతమవుతాయి. ప్రత్యయం నిష్ఠాగా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
निष्ठा 3.2.102 · प्रकरण 34← प्रसन्ने
the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root in a past sense
In the sense of the past, the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root. क्त gives the past participle — usually passive (कृत 'done', गत 'gone'), active with verbs of state or motion (मत्त 'intoxicated'); क्तवतु gives the active past participle in -तवत् (कृतवत् 'having done'). The क्त word then declines as an ordinary adjective and agrees with its noun.
భూతార్థంలో ధాతువు తరువాత నిష్ఠా ప్రత్యయాలు క్త, క్తవతు వస్తాయి. క్త భూత కృదంతం — సాధారణంగా కర్మణి (కృత "చేయబడినది", గత "వెళ్లినది"), స్థితి/గతి ధాతువులకు కర్తరి (మత్త "మత్తెక్కినవాడు"); క్తవతు కర్తరి భూత కృదంతం -తవత్ (కృతవత్ "చేసినవాడు"). క్త రూపం సామాన్య విశేషణంలా నడిచి తన నామంతో అన్వయిస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः 8.2.42 · प्रकरण 34← प्रसन्ने
after र् or द् the निष्ठा त becomes न, and a preceding root-final द् too
After र् or द्, the त of a निष्ठा affix (क्त and क्तवतु, the past participles in -त and -तवत्) becomes न; and the root-final द् that precedes it also becomes न. तॄ "to cross" → तीर्ण "crossed", शॄ "to crush" → शीर्ण; भिद् "to split" → भिन्न, where both the root's द् and the affix's त् turn to न.
ర్ లేదా ద్ తరవాత, నిష్ఠా ప్రత్యయపు (క్త, క్తవతు — -త, -తవత్ భూతకృదంతాలు) త న గా మారుతుంది; దాని ముందటి ధాతువు చివరి ద్ కూడా న గా మారుతుంది. తౄ "దాటుట" → తీర్ణ "దాటినది", శౄ "నలుపుట" → శీర్ణ; భిద్ "చీల్చుట" → భిన్న, ఇక్కడ ధాతువు ద్ మరియు ప్రత్యయపు త్ రెండూ న గా మారుతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सात्पदाद्योः 8.3.111 · प्रकरण 59← प्रसन्ने
the स of the सात् affix and a word-initial स are not made retroflex
The स of the affix सात् (as in अग्निसात् "reduced to ashes") and a स that begins a word are not turned into the retroflex ष. So अस् "to be", built to सन् "being", keeps its dental स because it stands at the head of the word.
సాత్ ప్రత్యయపు స (అగ్నిసాత్ "బూడిదైపోయినది" లో వలె) మరియు పదం మొదట నిలిచే స మూర్ధన్య ష గా మారవు. కనుక అస్ "ఉండుట", సన్ "ఉన్న" గా ఏర్పడినప్పుడు, పదం మొదట నిలవడం చేత తన దంత్య స ను నిలుపుకుంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अजाद्यतष्टाप् 4.1.4 · प्रकरण 60← तस्याः
टाप् (the feminine आ) after an अज-class word or an अ-stem
A nominal stem of the अजादि class, and any stem ending in short अ, forms its feminine by adding टाप्, which yields आ: अज → अजा "she-goat", बाल → बाला "girl", कान्त → कान्ता "beloved". This is how the ā-stem feminines — the रमा class — are built from masculine or neuter a-stems.
అజాది గణపు శబ్దాలకు, హ్రస్వ అకారాంత ప్రాతిపదికాలకు స్త్రీలింగంలో టాప్ ప్రత్యయం చేరుతుంది; అది ఆ ఇస్తుంది: అజ → అజా "మేక", బాల → బాలా "బాలిక", కాన్త → కాన్తా "ప్రియురాలు". అకారాంత పుం/నపుంసక శబ్దాల నుండి ఆకారాంత స్త్రీలింగం (రమా తరగతి) ఇలా ఏర్పడుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
शकधृषज्ञाग्लाघटरभलभक्रमसहार्हास्त्यर्थेषु तुमुन् 3.4.65 · not in the abridgement← मोघीकर्तुम्
तुमुन् (the infinitive) after a root governed by शक् "be able", अर्ह "deserve" and the like
When a root is governed by a word meaning "be able" (शक्), "dare" (धृष्), "know how" (ज्ञा), "be weary" (glai), "endeavour" (ghaṭ, rabh, labh, kram), "bear" (sah), "deserve" (arh), or "there is / ought", it takes the affix तुमुन्, giving the infinitive in -तुम्: गन्तुं शक्नोति "is able to go", द्रष्टुम् इच्छति "wishes to see". The infinitive is indeclinable. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras.
శక్ (సామర్థ్యం), ధృష్ (సాహసం), జ్ఞా (నేర్పు), గ్లా, ఘట్/రభ్/లభ్/క్రమ్ (ప్రయత్నం), సహ్ (ఓర్పు), అర్హ (యోగ్యత), అస్తి ("ఉంది/తగును") — ఈ అర్థాలున్న పదం పాలించే ధాతువుకు తుమున్ ప్రత్యయం చేరి –తుమ్ అంతమైన తుమున్నర్థకం (infinitive) వస్తుంది: గన్తుం శక్నోతి "వెళ్ళగలడు", ద్రష్టుమ్ ఇచ్ఛతి "చూడగోరుతాడు". ఇది అవ్యయం. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపపు 1,269 సూత్రాల వెలుపల నిలుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text
अ अ 8.4.68 · not in the abridgement← प्रसन्ने; लप्स्यते; अर्हसि
the short अ, held open through the derivation, returns to its close sound at the end
The last sūtra of the Aṣṭādhyāyī. Throughout a derivation the short अ is treated as though it were open (विवृत), like the long आ, so that the rules can reach it; this rule restores its natural close (संवृत) sound once the derivation is done. It is the final step of nearly every chain — of चक्रे, of प्रमत्तः, and the rest. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.
అష్టాధ్యాయి చివరి సూత్రం. వ్యుత్పత్తి అంతటా హ్రస్వ అ ను విచ్చుకున్నట్టుగా (వివృత), దీర్ఘ ఆ వలె, గ్రహిస్తారు — తద్వారా నియమాలు దానిని అందుకోగలుగుతాయి; వ్యుత్పత్తి ముగిసిన పిదప ఈ సూత్రం దాని సహజ సంవృత ధ్వనిని తిరిగి ఇస్తుంది. ఇది దాదాపు ప్రతి గొలుసుకూ చివరి మెట్టు — చక్రే కు, ప్రమత్తః కు, మిగిలిన వాటికి. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text
१समासविग्रहthe compounds, unpacked
छायात्मा
छाया · आत्मन्
छाया च असौ आत्मा च
कर्मधारय — a reflection, and it is a self
कर्मधारय. your reflected self — Mallinātha's vigraha is the karmadhāraya written out in full, छाया चासावात्मा च, and his gloss is प्रतिबिम्बशरीरम्, a body made of reflection. The compound is what the whole stanza turns on: not the cloud, but the cloud's image, is what the river takes in
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“chāyā cāsāvātmā ca | so'pi pratibimbaśarīraṃ ca praveśaṃ lapsyate”
प्रकृतिसुभगः
प्रकृति · सुभग
प्रकृत्या सुभगः
तत्पुरुष (instrumental) — good-looking by nature
तत्पुरुष — it agrees with छायात्मा. handsome to begin with — Mallinātha unpacks it with the instrumental and then says the instrumental twice over: प्रकृत्या स्वभावेनैव, 'by nature, that is by its own being alone', where the एव rules out any help from outside. He fixes सुभग from the Śabdārṇava, which gives it handsome, very lucky, a day that is not overcast, a fourth part, and prosperous
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, citing the Śabdārṇava“prakṛtyā svabhāvenaiva subhagaḥ sundaraḥ || “sundare'dhikabhāgye ca durdinetaravāsare | turīyāṃśe śrīmati ca subhagaḥ” iti śabdārṇave”
कुमुदविशदानि
कुमुद · विशद
कुमुदम् इव विशदानि
कर्मधारय — white the way a night-lotus is white
कर्मधारय — it agrees with चटुलशफरोद्वर्तनप्रेक्षितानि. white as night-lotuses — Mallinātha's gloss keeps the comparison and drops the case: कुमुदवद्विशदानि धवलानि, 'white like a kumuda, that is, pale'. The comparison stands inside the compound with no इव printed, which is how the poem gives every colour. What is being called white is a glance, and it is white because the fish that make it are
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, whose gloss uses वत् where the vigraha uses इव“kumudavadviśadāni dhavalāni”
चटुलशफरोद्वर्तनप्रेक्षितानि
चटुल · शफर · उद्वर्तन · प्रेक्षित
शफराणाम् उद्वर्तनानि
तत्पुरुष (genitive) — the leaping of the minnows
चटुलानि शफरोद्वर्तनानि
कर्मधारय — and the leaping is quick
चटुलशफरोद्वर्तनानि एव प्रेक्षितानि
कर्मधारय — and those leapings are her glances
कर्मधारय. her darting glances, which are the leaping of minnows — Mallinātha builds the chain member by member and puts the एव where the identification is made: चटुलानि शीघ्राणि शफराणां मीनानाम् उद्वर्तनान्युलुण्ठनान्येव प्रेक्षितान्यवलोकनानि. He glosses every member with a synonym — चटुल by शीघ्र, शफर by मीन, उद्वर्तन by उलुण्ठन, प्रेक्षित by अवलोकन — and fixes चटुल from Viśva, who gives it as 'swift' in all three genders. Then he says what the compound is for: एतावदेव गम्भीराया अनुरागलिङ्गम्, 'just this much is the sign that Gambhīrā is in love'. It is all the river can do by way of a look
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, citing Viśva; the morphology authored, because DCS has no tags for this pāda at all“caṭulāni śīghrāṇi śapharāṇāṃ mīnānāmudvartanānyuluṇṭhanānyeva prekṣitānyavalokanāni || “triṣu syāccaṭulaṃ śīghram” iti viśvaḥ || etāvadeva gambhīrāyā anurāgaliṅgam”
२प्रतिपदार्थeach word, its form and sense
ā-stem feminine, षष्ठी एकवचन genitive singular
गम्भीरायाः
गम्भीरा
of the Gambhīrā — Mallinātha says at once that it is a name and not a description: गम्भीरा नाम सरित्, 'Gambhīrā is the name of a river'. The word also means deep, and the stanza uses both — a river called Deep, whose water is clear all the way down. He adds one more thing before touching a word of the verse: उदात्तनायिका च ध्वन्यते, 'and a high-born heroine is suggested by it'. That is the third stanza running in which he reaches for the handbooks' list of women
ā-stem feminine
The commonest feminine class, formed from an a-stem by lengthening: कान्ता, कान्ते, कान्ताः.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
ā-stem feminine
Feminine stems ending in आ, built from an अ-stem by टाप् (4.1.4): रमा, बाला, कान्ता, and the poem's याच्ञा, अलका, मोघा. The nominative is रमा, the accusative रमाम्, the instrumental रमया (7.3.105); the dative, ablative, genitive and locative singular take the याट् augment — रमायै, रमायाः, रमायाम् (7.3.113). The genitive plural is रमाणाम् (नुट् by 7.1.54), and the vocative singular is रमे.
అకారాంత శబ్దం నుండి టాప్ (4.1.4) చేత ఏర్పడే ఆకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: రమా, బాలా, కాన్తా, పద్యంలోని యాచ్ఞా, అలకా, మోఘా. ప్రథమ రమా, ద్వితీయ రమామ్, తృతీయ రమయా (7.3.105); చతుర్థీ/పంచమీ/షష్ఠీ/సప్తమీ ఏకవచనాలు యాట్ ఆగమంతో — రమాయై, రమాయాః, రమాయామ్ (7.3.113). షష్ఠీబహువచనం రమాణామ్ (7.1.54 నుట్), సంబోధనైకవచనం రమే.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | गम्भीरा | गम्भीरे | गम्भीराः |
| द्वितीया | गम्भीराम् | गम्भीरे | गम्भीराः |
| तृतीया | गम्भीरया | गम्भीराभ्याम् | गम्भीराभिः |
| चतुर्थी | गम्भीरायै | गम्भीराभ्याम् | गम्भीराभ्यः |
| पञ्चमी | गम्भीरायाः | गम्भीराभ्याम् | गम्भीराभ्यः |
| षष्ठी | गम्भीरायाः | गम्भीरयोः | गम्भीराणाम् |
| सप्तमी | गम्भीरायाम् | गम्भीरयोः | गम्भीरासु |
| सम्बोधन | गम्भीरे | गम्भीरे | गम्भीराः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
ā-stem feminine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern रमा declines on
7.3.113याडापः
रमा+या+अस्
6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
रमायास्
8.2.66ससजुषो रुः
रमायारुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रमायाः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
as-stem neuter, सप्तमी एकवचन locative singular
पयसि
पयस्
in the water — पयस् is water and also milk, and the same word does for both because it is what a thing gives out. The locative is where the reflection will find its way in
as-stem neuter
A consonant stem in -as: चेतस्, नभस्. The s becomes o before voiced endings and visarga at the end of a word.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
as-stem neuter
Neuter nouns whose stem ends in अस्: चेतस् “mind”, मनस्, नभस्, पयस्. The स् shows as visarga at a pause, so the nominative singular is चेतः; the strong cases take नुम् and lengthen, चेतांसि; the oblique forms keep the स् between vowels — चेतसा, चेतसि. Śabdamañjarī drills पयः पयसी पयांसि.
అస్ కారాంత నపుంసక శబ్దాలు: చేతస్ “మనసు”, మనస్, నభస్, పయస్. స్ విరామంలో విసర్గగా కనబడుతుంది, కాబట్టి ప్రథమైకవచనం చేతః; బలమైన విభక్తుల్లో నుమాగమంతో దీర్ఘమై చేతాంసి; పరోక్ష రూపాల్లో అచ్చుల మధ్య స్ నిలుస్తుంది — చేతసా, చేతసి. శబ్దమంజరి “పయః పయసీ పయాంసి”.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | पयः | पयसी | पयांसि |
| द्वितीया | पयः | पयसी | पयांसि |
| तृतीया | पयसा | पयोभ्याम् | पयोभिः |
| चतुर्थी | पयसे | पयोभ्याम् | पयोभ्यः |
| पञ्चमी | पयसः | पयोभ्याम् | पयोभ्यः |
| षष्ठी | पयसः | पयसोः | पयसाम् |
| सप्तमी | पयसि | पयसोः | पयःसु |
| सम्बोधन | पयः | पयसी | पयांसि |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
t-stem feminine, षष्ठी एकवचन genitive singular
सरितः
printed सरितश्चेतसीव
सरित्
of the river — सरित् is from √सृ, to run, so the word is 'the runner', a river named by the one thing it does. Mallinātha uses it to identify the name: गम्भीरा नाम सरित्
consonant stem
A stem ending in a consonant. The endings are added directly, so the join is where the sound changes happen.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
as-stem neuter, सप्तमी एकवचन locative singular
चेतसि
printed सरितश्चेतसीव
चेतस्
in a mind — the other half of the simile, and it stands in the same case as पयसि so that one adjective can serve both. चेतस् is from √चित्, to notice, so the word is the noticing rather than the seat of it
as-stem neuter — A consonant stem in -as: चेतस्, नभस्. The s becomes o before voiced endings and visarga at the end of a word. · as-stem neuter, सप्तमी एकवचन locative singular
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | चेतः | चेतसी | चेतांसि |
| द्वितीया | चेतः | चेतसी | चेतांसि |
| तृतीया | चेतसा | चेतोभ्याम् | चेतोभिः |
| चतुर्थी | चेतसे | चेतोभ्याम् | चेतोभ्यः |
| पञ्चमी | चेतसः | चेतोभ्याम् | चेतोभ्यः |
| षष्ठी | चेतसः | चेतसोः | चेतसाम् |
| सप्तमी | चेतसि | चेतसोः | चेतःसु |
| सम्बोधन | चेतः | चेतसी | चेतांसि |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
अव्यय
इव
printed सरितश्चेतसीव
इव
as — the particle of comparison, printed rather than left inside a compound, which is what marks this simile as the stanza's frame rather than one of its ornaments
indeclinable
An indeclinable — no case, no number, one form everywhere.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
√सद् + क्त, सप्तमी एकवचन locative singular
प्रसन्ने
प्रसन्न, from प्र + √सद्
clear — and this is where Mallinātha does the work of the stanza. He glosses the word twice, once for each half of the simile: of the mind, प्रसन्नेऽनुरक्तत्वाद्दोषरहिते, 'clear because being in love it has nothing wrong in it'; of the water, प्रसन्नेऽतिनिर्मले, 'clear, that is, perfectly unclouded'. One word, two senses, and the comparison is carried entirely by the fact that Sanskrit uses the same one for a settled liquid and a settled temper. The root is √सद्, to sit, so what is प्रसन्न is what has let its sediment go down
past participle, क्त
The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective.
క్త ప్రత్యయం భూత కృదంతాన్ని చేస్తుంది — సాధారణంగా కర్మణి, "చేయబడినది"; గతి/స్థితి ధాతువులకు కర్తరి: గతః "వెళ్లినవాడు". తరువాత సామాన్య విశేషణంలా నడుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule and the Bālānandinī; sūtra from skt-mcp
√सद् · class 6 · क्त
षदॢँ
1.3.1भूवादयो धातवः
ष॒दॢँ
and, without changing the form,1.3.2
1.3.9तस्य लोपः
षद्
6.1.64धात्वादेः षः सः
सद्
1.4.58प्रादयः
प्र + सद्
and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80
3.2.102निष्ठा
प्र + सद् + क्त
and, without changing the form,1.3.8
1.3.9तस्य लोपः
प्र + सद् + त
and, without changing the form,1.1.261.2.451.2.463.4.1141.1.431.1.37
4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
प्र + सद् + त + ङि
and, without changing the form,1.3.8
1.3.9तस्य लोपः
प्र + सद् + त + इ
and, without changing the form,1.1.372.4.827.2.101.4.131.4.141.4.18
6.1.87आद्गुणः
प्र + सद् + त् + ए
8.2.42रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः
प्र + सन् + न् + ए
and, without changing the form,8.3.111
8.4.68अ अ
प्रसन्ने
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
a-stem neuter, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern फल declines on
6.1.87आद्गुणः
फले
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
प्रसन्ने is the one word the whole simile turns on, and Mallinātha glosses it twice — once for each thing it describes. The water of the Gambhīrā is प्रसन्न, अतिनिर्मले, “very clear,” clean enough to hold a reflection. And a mind is प्रसन्न, दोषरहिते, “free of fault,” serene, clear in the other sense. The one adjective sits between पयसि and चेतसि, printed once and construed with both, so the water and the mind are joined by a word each can take: your image will enter the river's water the way a welcome thing enters a mind at peace. The particle इव, printed and not hidden in a compound, is what marks this the stanza's declared simile.
ప్రసన్నే — ఉపమంతా తిరిగే ఒక్క పదం, మల్లినాథుడు దీన్ని రెండుసార్లు అర్థమిస్తాడు — వర్ణించే ఒక్కొక్కదానికి. గంభీర నీరు ప్రసన్న, అతినిర్మలే, “మిక్కిలి స్వచ్ఛం,” ప్రతిబింబం నిలిచేంత తేటగా. మనస్సూ ప్రసన్న, దోషరహితే, “దోషంలేని,” ప్రశాంతం, మఱో అర్థంలో స్వచ్ఛం. ఒక్క విశేషణం పయసి, చేతసి మధ్య నిలిచి, ఒకసారే అచ్చై రెండింటికీ అన్వయిస్తుంది, కావున నీరూ మనస్సూ ఒక్కమాటతో కలుస్తాయి: ప్రశాంతమనసులోకి ఇష్టమైనది ప్రవేశించినట్లే నీ ప్రతిబింబం నదినీటిలోకి ప్రవేశిస్తుంది. సమాసంలో దాచక అచ్చైన ఇవ ఇది శ్లోకపు ప్రకటిత ఉపమ అని గుర్తు.
an-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular
छायात्मा
printed छायात्माऽपि
आत्मन्
self — the subject of the sentence, and it is not the cloud but the cloud's likeness in the water. आत्मन् is the self, the body, and simply oneself, and putting छाया in front of it makes a self that is only a shadow. Mallinātha glosses the pair प्रतिबिम्बशरीरम्, a body made of reflection
an-stem masculine
A consonant stem in -an, whose nominative singular loses the n and lengthens: महिमन् → महिमा.
-అన్ అంతమయ్యే హలంతం; ప్రథమైకవచనంలో న్ పోయి దీర్ఘమవుతుంది: మహిమన్ → మహిమా.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
an-stem masculine
Masculine consonant stems ending in the suffix -अन्: राजन्, आत्मन्, महिमन्. The stem takes three shapes — the strong राजान् with the penult lengthened (6.4.8), the weak before vowel endings (राज्ञ्, आत्म्न्), and राज before consonant endings. The nominative singular loses both the ending's स् and the stem's न् and ends in a bare long आ: राजा, आत्मा, महिमा. Learning it is learning where each shape goes.
నకారాంత (అన్-ప్రత్యయాంత) హలంత పుంలింగ శబ్దాలు: రాజన్, ఆత్మన్, మహిమన్. ప్రాతిపదికానికి మూడు ఆకారాలు — బలమైన రాజాన్ (ఉపధాదీర్ఘం, 6.4.8), అజాది ప్రత్యయాల ముందు రాజ్ఞ్/ఆత్మ్న్, హలాది ప్రత్యయాల ముందు రాజ. ప్రథమైకవచనం ప్రత్యయపు స్, ప్రాతిపదికపు న్ రెండూ పోయి కేవలం దీర్ఘ ఆ: రాజా, ఆత్మా, మహిమా.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | आत्मा | आत्मानौ | आत्मानः |
| द्वितीया | आत्मानम् | आत्मानौ | आत्म्नः |
| तृतीया | आत्म्ना | आत्मभ्याम् | आत्मभिः |
| चतुर्थी | आत्म्ने | आत्मभ्याम् | आत्मभ्यः |
| पञ्चमी | आत्म्नः | आत्मभ्याम् | आत्मभ्यः |
| षष्ठी | आत्म्नः | आत्म्नोः | आत्म्नाम् |
| सप्तमी | आत्म्नि | आत्म्नोः | आत्मसु |
| सम्बोधन | आत्मन् | आत्मानौ | आत्मानः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
an-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राजन् declines on
6.4.8सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ
राजान्+स्
6.1.68हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्
राजान्
8.2.7नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य
राजा
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
छायात्मा, “your reflected self,” is the subject, and it is not the cloud but the cloud's likeness in the water. Mallinātha writes the karmadhāraya out in full, छाया चासावात्मा च, “a thing that is both a shadow and a self.” आत्मन् is the self, the very body; छाया is its cast image; the compound makes the reflection a second self. And अपि, small as it is, carries a concession Mallinātha stops on, अपिशब्दात्, “from the word api”: even the reflection — not the real cloud, only its picture — is handsome enough, प्रकृतिसुभगः, “lovely by nature,” to be let into the clear water. The river takes even the image gladly.
ఛాయాత్మా, “నీ ప్రతిబింబ స్వరూపం,” కర్త, అది మేఘం కాదు, నీటిలో మేఘపు పోలిక. మల్లినాథుడు కర్మధారయాన్ని పూర్తిగా వ్రాస్తాడు, ఛాయా చాసావాత్మా చ, “ఛాయా అయినట్టిదీ ఆత్మా అయినట్టిదీ.” ఆత్మన్ అంటే స్వరూపం, శరీరమే; ఛాయా దాని ప్రతిబింబం; సమాసం ప్రతిబింబాన్ని రెండో ఆత్మగా చేస్తుంది. అపి, ఎంతచిన్నదైనా, ఒక అనుమతిని మోస్తుంది, మల్లినాథుడు దానిపై ఆగుతాడు, అపిశబ్దాత్: ప్రతిబింబం సైతం — నిజమేఘం కాదు, కేవలం దాని బొమ్మ — ప్రకృతిసుభగః, “స్వభావంచేత సుందరం,” కావున స్వచ్ఛనీటిలోకి అనుమతింపబడుతుంది. నది బొమ్మనుసైతం సంతోషంగా తీసుకుంటుంది.
अव्यय
अपि
printed छायात्माऽपि
अपि
even — and Mallinātha stops on it, because a particle this small is carrying a concession: अपिशब्दात्, 'from the word api', the sense is that entry will be got even by one who does not want it. The clause is corrupt in the transcription and only that much of it is legible; what is clear is that he reads अपि as conceding something, and the concession is what makes the next sentence follow — since the cloud will get in whether or not it means to, it owes the river the courtesy
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय
a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular
प्रकृतिसुभगः
printed प्रकृतिसुभगो
सुभग
handsome — glossed सुन्दरः, and fixed from the Śabdārṇava, which gives सुभग five senses at once. The word is सु + भग, 'having a good share', so what it says first is lucky and only then good-looking, and the two are not separable in it
a-stem masculine
The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः.
అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్షః, యక్షౌ, యక్షాః.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
a-stem masculine
The largest noun class, and the one every other declension is measured against: यक्ष, राम. The nominative singular यक्षः ends in a visarga that is a buried स् (8.2.66, then 8.3.15); the instrumental शापेन comes from टा becoming इन after an a-stem (7.1.12) and then अ + इ → ए (6.1.87); the locative plural is यक्षेषु. Adjectives in अ — प्रमत्त, भोग्य — decline the same way in the masculine, so प्रमत्तः and भोग्येण sit in this same table.
అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్ష, రామ. శబ్దమంజరిలో మొదటి శబ్దం 'రామః రామౌ రామాః'. ప్రథమా ఏకవచనం యక్షః (దాగిన స్), తృతీయా శాపేన (టా → ఇన 7.1.12; అ + ఇ → ఏ 6.1.87), సప్తమీ బహువచనం యక్షేషు. అకారాంత విశేషణాలు — ప్రమత్త, భోగ్య — పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి; ప్రమత్తః, భోగ్యేణ ఇదే పట్టికలో ఉంటాయి.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | सुभगः | सुभगौ | सुभगाः |
| द्वितीया | सुभगम् | सुभगौ | सुभगान् |
| तृतीया | सुभगेन | सुभगाभ्याम् | सुभगैः |
| चतुर्थी | सुभगाय | सुभगाभ्याम् | सुभगेभ्यः |
| पञ्चमी | सुभगात् | सुभगाभ्याम् | सुभगेभ्यः |
| षष्ठी | सुभगस्य | सुभगयोः | सुभगानाम् |
| सप्तमी | सुभगे | सुभगयोः | सुभगेषु |
| सम्बोधन | सुभग | सुभगौ | सुभगाः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + स्
8.2.66ससजुषो रुः
राम + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√लभ्, class 1, लृट्, atmanepada, third person singular
लप्स्यते
√लभ्
will find — the future, and the only one in the stanza: everything else is either present or an infinitive. √लभ् is ātmanepada always, so the middle ending here says nothing about who benefits. The भ् meets the स् of the future and both harden, which is why the form is लप्स्यते and not लभिष्यते
future, लृट्
The ordinary future, built with -sya-: द्रक्ष्यसि 'you will see'.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
| प्रथम | लप्स्यते | लप्स्येते | लप्स्यन्ते |
|---|---|---|---|
| मध्यम | लप्स्यसे | लप्स्येथे | लप्स्यध्वे |
| उत्तम | लप्स्ये | लप्स्यावहे | लप्स्यामहे |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
√लभ् · class 1 · लृट्
डुलभँष्
1.3.1भूवादयो धातवः
डुल॒भँ॒ष्
and, without changing the form,1.3.21.3.31.3.5
1.3.9तस्य लोपः
लभ्
3.3.13लृट् शेषे च
लभ् + लृँट्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
लभ् + ल्
and, without changing the form,1.3.12
3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
लभ् + त
and, without changing the form,3.4.113
3.1.33स्यतासी लृलुटोः
लभ् + स्य + त
and, without changing the form,3.4.114
3.4.79टित आत्मनेपदानां टेरे
लभ् + स्य + ते
and, without changing the form,7.2.101.2.41.4.131.4.14
8.4.55खरि च
लप् + स्य + ते
8.4.68अ अ
लप्स्यते
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular
ते
युष्मद्
your — Mallinātha replaces the short form with the long one, ते तव, which is what he does whenever the enclitic could be read as something else: ते is also the nominative plural and the dative singular
pronoun
A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern युष्मद् declines on
7.1.27युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश्
युष्मद्+अ
7.2.96तवममौ ङसि
तव+अद्+अ
6.1.97अतो गुणे
तवद्+अ
7.2.90शेषे लोपः
तव
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular
प्रवेशम्
प्रवेश
entry — from प्र + √विश्, and the noun is the going-in rather than the way in. It is what the reflection will 'find', which is the poem's way of saying that the water will take it: a river cannot admit anybody, so the guest has to obtain the entering
a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | प्रवेशः | प्रवेशौ | प्रवेशाः |
| द्वितीया | प्रवेशम् | प्रवेशौ | प्रवेशान् |
| तृतीया | प्रवेशेन | प्रवेशाभ्याम् | प्रवेशैः |
| चतुर्थी | प्रवेशाय | प्रवेशाभ्याम् | प्रवेशेभ्यः |
| पञ्चमी | प्रवेशात् | प्रवेशाभ्याम् | प्रवेशेभ्यः |
| षष्ठी | प्रवेशस्य | प्रवेशयोः | प्रवेशानाम् |
| सप्तमी | प्रवेशे | प्रवेशयोः | प्रवेशेषु |
| सम्बोधन | प्रवेश | प्रवेशौ | प्रवेशाः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern राम declines on
6.1.107अमि पूर्वः
रामम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
अव्यय — the ablative of तद् standing as a connective
तस्मात्
तद्
so — the ablative of the pronoun frozen into a conjunction, and Mallinātha writes out what it stands for: तस्माच्छायाद्वारापि प्रवेशावश्यम्भावित्वात्, 'therefore, because entry is bound to happen even by way of the reflection'. The word marks the same hinge that अतः marked at 1.41
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय — the ablative of तद् standing as a connective
pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular
तस्याः
तद्
her — the river's, and the genitive belongs to the glances at the end of the stanza. Mallinātha's text reads अस्याः, 'this one's', and so does DCS; this text reads तस्याः. Nothing turns on it: both point at the Gambhīrā
pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular
pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern तद् declines on
7.2.102त्यदादीनामः
त+अ+ अस्
6.1.97अतो गुणे
त+ अस्
4.1.4अजाद्यतष्टाप्
त+टाप्+ अस्
6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
ता+ अस्
7.3.114सर्वनाम्नः स्याड्ढ्रस्वश्च
त+स्या+अस्
6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
तस्यास्
8.2.66ससजुषो रुः
तस्यारुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
तस्याः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem neuter, द्वितीया बहुवचन accusative plural
कुमुदविशदानि
printed कुमुदविशदान्यर्हसि
विशद
white — glossed धवलानि. विशद is white in the sense of bright and clean rather than of colour, and it is also used of a mind that is clear, which keeps the first pāda's simile going under the surface of the third
a-stem neuter
Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
a-stem neuter
Neuter nouns in short अ: फल “fruit”, वचन “word”, कुसुम, and adjectives in अ agreeing with a neuter noun. The nominative and accusative singular end in अम् (7.1.24) — फलम् — and are alike; the plural फलानि takes नुम् and lengthens; the instrumental plural is फलैः (7.1.9). It is the a-stem masculine’s table with the neuter’s own nominative, accusative and the -आनि plural.
హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దాలు: ఫల “పండు”, వచన “మాట”, కుసుమ, నపుంసక నామానికి అన్వయించే అకారాంత విశేషణాలు. ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు అమ్ తో ముగుస్తాయి (7.1.24) — ఫలమ్ — రెండూ ఒకటే; బహువచనం ఫలాని నుమాగమంతో దీర్ఘమవుతుంది; తృతీయా బహువచనం ఫలైః (7.1.9). అకారాంత పుంలింగ పట్టికే, నపుంసకపు సొంత ప్రథమ, ద్వితీయ, -ఆని బహువచనంతో.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | विशदम् | विशदे | विशदानि |
| द्वितीया | विशदम् | विशदे | विशदानि |
| तृतीया | विशदेन | विशदाभ्याम् | विशदैः |
| चतुर्थी | विशदाय | विशदाभ्याम् | विशदेभ्यः |
| पञ्चमी | विशदात् | विशदाभ्याम् | विशदेभ्यः |
| षष्ठी | विशदस्य | विशदयोः | विशदानाम् |
| सप्तमी | विशदे | विशदयोः | विशदेषु |
| सम्बोधन | विशद | विशदे | विशदानि |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem neuter, द्वितीया बहुवचन accusative plural · the pattern फल declines on
7.1.20जश्शसोः शिः
फल+इ
7.1.72नपुंसकस्य झलचः
फलन्+इ
6.4.8सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ
फलानि
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√अर्ह्, class 1, लट्, parasmaipada, second person singular
अर्हसि
printed कुमुदविशदान्यर्हसि
√अर्ह्
you ought — and with न in front of it, you ought not. अर्ह् with an infinitive is the ordinary polite way of asking in this poem, and here it is being used to forbid rather than to ask. It is also the verb the grammar names as one that takes तुमुन्, which is why मोघीकर्तुम् is in the form it is
present, लट्
The present tense.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
| प्रथम | अर्हति | अर्हतः | अर्हन्ति |
|---|---|---|---|
| मध्यम | अर्हसि | अर्हथः | अर्हथ |
| उत्तम | अर्हामि | अर्हावः | अर्हामः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
√अर्ह् · class 1 · लट्
अर्हँ
1.3.1भूवादयो धातवः
अर्हँ
and, without changing the form,1.3.2
1.3.9तस्य लोपः
अर्ह्
3.2.123वर्तमाने लट्
अर्ह् + लँट्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
अर्ह् + ल्
and, without changing the form,1.3.78
3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
अर्ह् + सिप्
and, without changing the form,1.3.3
1.3.9तस्य लोपः
अर्ह् + सि
and, without changing the form,3.4.113
3.1.68कर्तरि शप्
अर्ह् + शप् + सि
and, without changing the form,1.3.31.3.8
1.3.9तस्य लोपः
अर्ह् + अ + सि
and, without changing the form,3.4.1131.4.131.4.14
8.4.68अ अ
अर्हसि
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular
त्वम्
printed त्वं
युष्मद्
you — the plain second person, where the stanzas around it have been using भवान्. The pronoun is not needed by the verb, which already carries the person, so printing it puts weight on it: you of all people
pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular
pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern युष्मद् declines on
7.1.28ङे प्रथमयोरम्
युष्मद्+अम्
7.2.94त्वाहौ सौ
त्व+अद्+अम्
6.1.97अतो गुणे
त्वद्+अम्
7.2.90शेषे लोपः
त्वम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
अव्यय
न
न
not — it stands three words away from the verb it negates, at the end of the third pāda, and the sentence is not finished until the middle of the fourth. Mallinātha puts them back together at once: नार्हसि
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय
a-stem neuter, पञ्चमी एकवचन ablative singular
धैर्यात्
printed धैर्यान्
धैर्य
out of nerve — and the gloss is a surprise. धैर्य is ordinarily steadiness, and every dictionary sense of it is a virtue; Mallinātha glosses धैर्याद्धाष्टर्यात्, 'from effrontery', and then makes it plainer still: वैयात्यादिति यावत्, 'from impudence, that is to say'. So the ablative is not 'because you are steady' but 'out of sheer cheek'. The word is the abstract in ष्यञ् built on धीर, with the first vowel lengthened to वृद्धि
a-stem neuter — Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि. · a-stem neuter, पञ्चमी एकवचन ablative singular
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | धैर्यम् | धैर्ये | धैर्याणि |
| द्वितीया | धैर्यम् | धैर्ये | धैर्याणि |
| तृतीया | धैर्येण | धैर्याभ्याम् | धैर्यैः |
| चतुर्थी | धैर्याय | धैर्याभ्याम् | धैर्येभ्यः |
| पञ्चमी | धैर्यात् | धैर्याभ्याम् | धैर्येभ्यः |
| षष्ठी | धैर्यस्य | धैर्ययोः | धैर्याणाम् |
| सप्तमी | धैर्ये | धैर्ययोः | धैर्येषु |
| सम्बोधन | धैर्य | धैर्ये | धैर्याणि |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem neuter, पञ्चमी एकवचन ablative singular · the pattern फल declines on
7.1.12टाङसिङसामिनात्स्याः
फल + आत्
6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
फलात्
8.2.39झलां जशोऽन्ते8.4.56वाऽवसाने
फलाद्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√कृ + तुमुन्
मोघीकर्तुम्
printed मोघीकर्तुं
मोघी + √कृ
to make nothing of — glossed विफलीकर्तुम्, to make fruitless, which keeps the whole shape of the word and changes only the adjective inside it. The form is the च्वि construction: मोघ, 'empty', is turned into मोघी and put in front of √कृ to mean 'to make into what it was not'. The infinitive depends on अर्हसि, and the negative in front of that turns the whole thing into a rule of conduct
infinitive, तुमुन्
'To X' — the form that goes with verbs of being able, knowing, beginning, and daring: कर्तुं प्रभवति 'is able to make'.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
a-stem neuter, द्वितीया बहुवचन accusative plural
चटुलशफरोद्वर्तनप्रेक्षितानि
प्रेक्षित, from प्र + √ईक्ष् with क्त, gone lexical
glances — glossed अवलोकनानि. प्रेक्षित is a past participle that has stopped being one: it means not 'looked at' but 'a look', the way रक्त at 1.38 means not 'dyed' but 'red'. The accusative plural is the object of मोघीकर्तुम्, and what it names is the only thing a river has to look with. This is the one pāda of the poem for which DCS has no tags at all — its stanza is three pādas long — so the morphology here is authored and the sense is Mallinātha's
a-stem neuter — Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि. · a-stem neuter, द्वितीया बहुवचन accusative plural
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | प्रेक्षितम् | प्रेक्षिते | प्रेक्षितानि |
| द्वितीया | प्रेक्षितम् | प्रेक्षिते | प्रेक्षितानि |
| तृतीया | प्रेक्षितेन | प्रेक्षिताभ्याम् | प्रेक्षितैः |
| चतुर्थी | प्रेक्षिताय | प्रेक्षिताभ्याम् | प्रेक्षितेभ्यः |
| पञ्चमी | प्रेक्षितात् | प्रेक्षिताभ्याम् | प्रेक्षितेभ्यः |
| षष्ठी | प्रेक्षितस्य | प्रेक्षितयोः | प्रेक्षितानाम् |
| सप्तमी | प्रेक्षिते | प्रेक्षितयोः | प्रेक्षितेषु |
| सम्बोधन | प्रेक्षित | प्रेक्षिते | प्रेक्षितानि |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem neuter, द्वितीया बहुवचन accusative plural · the pattern फल declines on
7.1.20जश्शसोः शिः
फल+इ
7.1.72नपुंसकस्य झलचः
फलन्+इ
6.4.8सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ
फलानि
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
चटुलशफरोद्वर्तनप्रेक्षितानि, “glances that are the quick leaping of her minnows,” is the compound the fancy lives in, and प्रेक्षित is a participle that has stopped being one. प्रेक्षित would mean “looked at”; here Mallinātha glosses it अवलोकनानि, “glances,” the looks themselves, a past participle turned into a noun of the action. The glances are चटुल, “quick” (शीघ्र), and they are the उद्वर्तन, the “leaping-up,” of शफर, the minnows in the river: the little fish darting at the surface are read as the river's darting eyes. And they are कुमुदविशद, “white as night-lotuses,” धवलानि — the flash of a pale fish-belly is the white of a glance. To pass without answering, the verse says, is to make nothing of a look.
చటులశఫరోద్వర్తనప్రేక్షితాని, “చురుకైన మీనుల ఎగుఱుటయనెడు చూపులు,” ఉత్ప్రేక్ష నివసించే సమాసం, ప్రేక్షిత కృదంతం కాకుండాపోయింది. ప్రేక్షిత అంటే “చూడబడిన”; ఇక్కడ మల్లినాథుడు దాన్ని అవలోకనాని, “చూపులు,” ఆ చూపులనే అంటాడు, భూతకృదంతం చర్యానామంగా మారింది. చూపులు చటుల, “చురుకు” (శీఘ్ర), అవి శఫర, నదిలోని మీనుల, ఉద్వర్తన, “ఎగసిపడుట”: నీటిపైకి చెంగుమనే చిన్నచేపలు నది చెంగుమనే కన్నులుగా చదవబడతాయి. అవి కుముదవిశద, “తెల్లకలువలవలె తెల్లనివి,” ధవలాని — వెల్లచేపకడుపు మెఱుపు చూపు తెలుపు. బదులివ్వక దాటిపోవుట అంటే చూపును వ్యర్థంచేయుటే.
३अन्वयthe words in prose order
सरितः · गम्भीरायाः · प्रसन्ने · चेतसि · इव · पयसि · प्रकृतिसुभगः · ते · छायात्मा · अपि · प्रवेशम् · लप्स्यते · तस्मात् · तस्याः · कुमुदविशदानि · चटुलशफरोद्वर्तनप्रेक्षितानि · त्वम् · धैर्यात् · मोघीकर्तुम् · न · अर्हसि
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, whose commentary is written as anvaya; प्रसन्ने stands once in the verse and twice in his gloss, once for each half of the simile, and is placed here with the mind, which he takes first“tasyāḥ prasanne'nuraktatvāddoṣarahite cetasīva prasanne'tinirmale payasi | prakṛtyā … subhagaḥ … te tava chāyā cāsāvātmā ca | so'pi … praveśaṃ lapsyate | tasmāt … asyā gambhīrāyāḥ | kumudavadviśadāni … prekṣitāni … dhairyāt … moghīkartuṃ … nārhasi”
the dependency structure
लप्स्यते · क्रिया — will find; the future of √लभ्, ātmanepada, and the one finite of the first sentence
छायात्मा · कर्ता — your reflected self, छाया चासावात्मा च; not the cloud but its likeness in the water
ते · षष्ठी — your, ते तव; the long form for the enclitic
प्रकृतिसुभगः · agreeing with छायात्मा — handsome to begin with, स्वभावेनैव सुन्दरः
अपि · even — a concession, अपिशब्दात्: even the mere reflection, and not the real body, will go in
प्रवेशम् · कर्म — entry, the going-in; what the reflection will find
पयसि · अधिकरण — in the water, अतिनिर्मले; where the reflection enters
सरितः · षष्ठी — of the river, सरित्, ‘the runner’, named by the one thing it does
गम्भीरायाः · agreeing with सरितः — of the Gambhīrā, गम्भीरा नाम सरित्; a name, not a description
प्रसन्ने · agreeing with पयसि — clear, अतिनिर्मले; the word Mallinātha glosses twice, once for the water and once for the mind
चेतसि · अधिकरण — in a mind, the simile's other half; clear as a mind that is clear, दोषरहिते
इव · as — the particle of comparison, printed rather than folded into a compound
अर्हसि · क्रिया — you ought; with न in front, you ought not; अर्ह् with an infinitive is the polite way of asking
त्वम् · कर्ता — you; the plain second person, where the stanzas around use भवान्
न · not — it stands three words from the verb, at the end of the third pāda, the sentence unfinished until अर्हसि
मोघीकर्तुम् · infinitive — to make nothing of, विफलीकर्तुम्, to make fruitless
चटुलशफरोद्वर्तनप्रेक्षितानि · कर्म of मोघीकर्तुम् — her glances, अवलोकनानि, that are the quick leaping of her minnows
कुमुदविशदानि · agreeing — white as night-lotuses, कुमुदवद्विशदानि धवलानि
तस्याः · षष्ठी — her, the river's; the genitive of the glances
धैर्यात् · अपादान by case, हेतु by force — out of nerve, धाष्ट्यात्; not steadiness here but audacity
तस्मात् · so — तस्माच्छायाद्वारा, ‘so, since the reflection will enter’; the ablative frozen into a conjunction
uncheckedMallinātha’s Sañjīvinī for the anvaya and the reading; the Telugu drawn from Vedam Venkataraya Sastri’s Āndhra Meghasandeśam and the Bālānandinī
४भावार्थthe sense of the whole
In the Gambhīrā's water, clear as a mind that is clear, your reflected self — handsome to begin with — will find its way in. So do not, out of sheer nerve, make nothing of her glances, white as night-lotuses, that are the quick leaping of her minnows.
uncheckedthe reader's reading, following Mallinātha's gloss
In the Gambhīrā's water, clear as a mind that is clear, your reflected self — handsome to begin with — will find its way in. So do not, out of sheer nerve, make nothing of her glances, white as night-lotuses, that are the quick leaping of her minnows.
స్వచ్ఛమైన మనసువలె తేటైన గంభీరా నీటిలో, స్వభావంచేతనే అందమైన నీ ప్రతిబింబ స్వరూపమే ప్రవేశం పొందుతుంది. కావున కేవలం ధైర్యం (దిటవు) చేత, తెల్లకలువలవలె తెల్లనైన, ఆమె మీనుల చురుకైన ఎగుఱుటయనెడు ఆమె చూపులను వ్యర్థంచేయకు.
५अलंकारthe figure
No figure is named for this verse by the commentary this reading follows, so none is shown.