मेघदूतम् — कालिदास

मेघदूतम् · कालिदास · 1.43

गम्भीरा · the leave-taking that will not come

तस्याः किंचित् करधृतमिव प्राप्तवानीरशाखं

त

स्याः

किं

चि

त्क

र

धृ

त

मि

व

प्रा

प्त

वा

नी

र

शा

खं

नीत्वा नीलं सलिलवसनं मुक्तरोधोनितम्बम्

नी

त्वा

नी

लं

स

लि

ल

व

स

नं

मु

क्त

रो

धो

नि

त

म्बम्

प्रस्थानं ते कथमपि सखे लम्बमानस्य भावि

प्र

स्था

नं

ते

क

थ

म

पि

स

खे

ल

म्ब

मा

न

स्य

भा

वि

ज्ञातास्वादो विवृतजघनां को विहातुं समर्थः

ज्ञा

ता

स्वा

दो

वि

वृ

त

ज

घ

नां

को

वि

हा

तुं

स

म

र्थः

वृत्तविचारthe metre, syllable by syllable

pāda a

तguruthe conjunct स्य that follows it
स्याःguruthe visarga it carries
किंguruthe anusvāra it carries
चिguruthe conjunct त्क that follows it
त्कlaghuits short vowel, with a single consonant after it
रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
धृlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तlaghuits short vowel, with a single consonant after it
मिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
वguruthe conjunct प्र that follows it
प्राguruits long vowel आ
प्तlaghuits short vowel, with a single consonant after it
वाguruits long vowel आ
नीguruits long vowel ई
रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
शाguruits long vowel आ
खंguruthe anusvāra it carries

yati after 4 — a word ends here — किंचित्
yati after 10 — a word ends here — करधृतमिव

pāda b

नीguruits long vowel ई
त्वाguruits long vowel आ
नीguruits long vowel ई
लंguruthe anusvāra it carries
सlaghuits short vowel, with a single consonant after it
लिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
लlaghuits short vowel, with a single consonant after it
वlaghuits short vowel, with a single consonant after it
सlaghuits short vowel, with a single consonant after it
नंguruthe anusvāra it carries
मुguruthe conjunct क्त that follows it
क्तlaghuits short vowel, with a single consonant after it
रोguruits long vowel ओ
धोguruits long vowel ओ
निlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तguruthe conjunct म्ब्म that follows it
म्बम्guruthe end of the pāda, which counts the last syllable heavy

yati after 4 — a word ends here — नीलं
yati after 10 — a word ends here — सलिलवसनं

pāda c

प्रguruthe conjunct स्थ that follows it
स्थाguruits long vowel आ
नंguruthe anusvāra it carries
तेguruits long vowel ए
कlaghuits short vowel, with a single consonant after it
थlaghuits short vowel, with a single consonant after it
मlaghuits short vowel, with a single consonant after it
पिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
सlaghuits short vowel, with a single consonant after it
खेguruits long vowel ए
लguruthe conjunct म्ब that follows it
म्बlaghuits short vowel, with a single consonant after it
माguruits long vowel आ
नguruthe conjunct स्य that follows it
स्यlaghuits short vowel, with a single consonant after it
भाguruits long vowel आ
विlaghuits short vowel — light on its own, though the pāda ends here

yati after 4 — a word ends here — ते
yati after 10 — a word ends here — सखे

pāda d

ज्ञाguruits long vowel आ
ताguruits long vowel आ
स्वाguruits long vowel आ
दोguruits long vowel ओ
विlaghuits short vowel, with a single consonant after it
वृlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तlaghuits short vowel, with a single consonant after it
जlaghuits short vowel, with a single consonant after it
घlaghuits short vowel, with a single consonant after it
नांguruthe anusvāra it carries
कोguruits long vowel ओ
विlaghuits short vowel, with a single consonant after it
हाguruits long vowel आ
तुंguruthe anusvāra it carries
सlaghuits short vowel, with a single consonant after it
मguruthe conjunct र्थ that follows it
र्थःguruthe visarga it carries

yati after 4 — a word ends here — ज्ञातास्वादो
yati after 10 — a word ends here — विवृतजघनां

सन्धिrecovering the words from the sound

करधृतम् + इव → करधृतमिव
म् + इ
no rule named — the builder's table does not hold this change
प्राप्तवानीरशाखम् + नीत्वा → प्राप्तवानीरशाखं
म् + न्
8.3.23 · 8.4.59
नीलम् + सलिलवसनम् → नीलं
म् + स्
8.3.23
सलिलवसनम् + मुक्तरोधोनितम्बम् → सलिलवसनं
म् + म्
8.3.23 · 8.4.59
प्रस्थानम् + ते → प्रस्थानं
म् + त्
8.3.23 · 8.4.59
कथम् + अपि → कथमपि
म् + अ
no rule named — the builder's table does not hold this change
ज्ञातास्वादः + विवृतजघनाम् → ज्ञातास्वादो
ः + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
विवृतजघनाम् + कः → विवृतजघनां
म् + क्
8.3.23 · 8.4.59
कः + विहातुम् → को
ः + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
विहातुम् + समर्थः → विहातुं
म् + स्
8.3.23
कर + धृत → करधृतम्
अ + ध्
no rule named — the builder's table does not hold this change
प्राप्त + वानीर → प्राप्तवानीरशाखम्
अ + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
वानीर + शाखा → प्राप्तवानीरशाखम्
अ + श्
no rule named — the builder's table does not hold this change
सलिल + वसन → सलिलवसनम्
अ + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
मुक्त + रोधस् → मुक्तरोधोनितम्बम्
अ + र्
no rule named — the builder's table does not hold this change
रोधस् + नितम्ब → मुक्तरोधोनितम्बम्
स् + न्
no rule named — the builder's table does not hold this change
ज्ञात + आस्वाद → ज्ञातास्वादः
अ + आ → आ · falls inside the syllable ता
6.1.101
विवृत + जघन → विवृतजघनाम्
अ + ज्
no rule named — the builder's table does not hold this change

The fourth pāda joins two words by turning a visarga to ओ. ज्ञातास्वादः + विवृतजघनाम् gives ज्ञातास्वादो विवृतजघनां, and कः + विहातुम् gives को विहातुं: a nominative's final visarga, which is the स् of the ending turned to रुँ (8.2.66 ससजुषो रुः), becomes उ before a voiced consonant (6.1.114 हशि च), and the अ before it and that उ fuse to ओ (6.1.87 आद्गुणः). Three word-final म् in the stanza become anusvāra before a following consonant (8.3.23 मोऽनुस्वारः): प्रस्थानं ते, नीलं सलिलवसनं, विवृतजघनां को. Where a म् meets a vowel it is simply kept — करधृतमिव, कथमपि — because no rule fires there.

నాలుగవ పాదం రెండు పదాలను విసర్గను ఓ గా మార్చి కలుపుతుంది. జ్ఞాతాస్వాదః + వివృతజఘనామ్‌ → జ్ఞాతాస్వాదో వివృతజఘనాం, కః + విహాతుమ్‌ → కో విహాతుం: ప్రథమావిభక్తి అంత్య విసర్గ, అనగా ప్రత్యయపు స్‌ రుఁ గా మారినది (8.2.66 ససజుషో రుః), ఘోష హల్‌ ముందు ఉ అవుతుంది (6.1.114 హశి చ), దానికి ముందున్న అ ఆ ఉ తో కలిసి ఓ అవుతుంది (6.1.87 ఆద్గుణః). శ్లోకంలో మూడు పదాంత మ్‌ లు హల్‌ ముందు అనుస్వారమవుతాయి (8.3.23 మోఽనుస్వారః): ప్రస్థానం తే, నీలం సలిలవసనం, వివృతజఘనాం కో. మ్‌ అచ్చును కలిసినచోట అది అలాగే నిలుస్తుంది — కరధృతమివ, కథమపి — ఏ సూత్రమూ అక్కడ పనిచేయదు.

Chinnaya Sūri, Bālavyākaraṇam — సంధిపరిచ్ఛేదము; vendor/balavyakaranam-sandhi.txt

कारकwhat each case is doing

तस्याः षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
नीलम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
with किंचित्
सलिलवसनम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
with करधृतम्, प्राप्तवानीरशाखम्, मुक्तरोधोनितम्बम्
प्रस्थानम् प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
ते षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
सखे सम्बोधन · vocative — the one addressed
लम्बमानस्य षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
भावि प्रथमा · nominative — विधेय — the sentence's predicate, standing where a finite verb would
This is the one verse of the canto with no finite verb. Its first sentence — ते प्रस्थानं कथमपि भावि — is built on भावि, 'will come about', which is भाविन् (√भू with the affix णिनि, 3.2.126 ‘one who is going to be’) put in the neuter to agree with प्रस्थानम्. A नाम, not a तिङन्त, carries the sentence: it does the work of a future without being a tense. So the tree roots here, at the predicate, rather than at a verb the verse does not have, and the role says so. Mallinātha carries भावि over without a gloss and only supplies the adverb कृच्छ्रेण in front of it, which is the surest sign he too reads it as the predicate that needs nothing added.
- Mallinātha, Sañjīvinī — 1.43: te tava prasthānaṃ prayāṇaṃ kathamapi kṛcchreṇa bhāvi
कः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
with ज्ञातास्वादः
समर्थः प्रथमा · nominative — विधेय — the predicate of the second sentence, not its subject
The stanza's second sentence — ज्ञातास्वादो विवृतजघनां को विहातुं समर्थः — is verbless too, a nominal sentence whose subject is कः and whose predicate is समर्थः, 'able'. समर्थः is nominative like कः, but it is not a second subject: it is what is said of कः, and it governs the infinitive विहातुम् in front of it. The tree hangs this whole sentence from भावि as the reason for the first, which is how Mallinātha frames it — the leaving only just comes about because, once the taste is known, no one is able to go.
- Mallinātha, Sañjīvinī — 1.43: kaḥ pumān … vihātuṃ tyaktuṃ samarthaḥ | na ko'pītyarthaḥ

प्रकरणानुक्रमthe rules the verse uses, by section of the abridgement

हलन्त्यम् 1.3.3 · प्रकरण 1← करधृतम्; नीत्वा; लम्बमानस्य; विहातुम्
a final consonant of the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a final consonant (हल्) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it, and drops by 1.3.9. So the personal ending तिप् contributes only ति, the प् marking it, and क्तवतु leaves क्तवत् with the उ nasalized and the last letter both gone. Final त्, स् and म् of a case or personal ending are exempt (1.3.4).
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అంత్యంగా ఉన్న హల్లు (హల్) ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది వస్తువును గుర్తించే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు, 1.3.9 చేత లోపిస్తుంది. కాబట్టి తిప్ నుండి తి మాత్రమే మిగులుతుంది, ప్ ఇత్తు. విభక్తి/తిఙ్ ప్రత్యయాల అంత్య త్, స్, మ్ మాత్రం ఇత్తు కావు (1.3.4). అనునాసిక అచ్చు ఇత్తు (1.3.2) కి జోడీ.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.3 हलन्त्यम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तस्य लोपः 1.3.9 · प्रकरण 1← करधृतम्; नीत्वा; लम्बमानस्य; ज्ञातास्वादः; विहातुम्; समर्थः
an it-marker drops
What has been named an it-marker (इत्) is then elided (लोप). The tag has done its work — naming the suffix, and conditioning or blocking some operation — and leaves no sound behind. So the उ marked in सुँ, the ट् of टा, the ङ् of ङे ङसि ङस् ङि, and the प् of सुप् are all gone before the ending is attached.
ఇత్సంజ్ఞగా గుర్తించబడినది (इत्) తరువాత లోపిస్తుంది. ఆ గుర్తు తన పని ముగించుకుంది — ప్రత్యయానికి పేరుపెట్టడం, ఏదో కార్యాన్ని కలిగించడమో ఆపడమో — ఏ ధ్వనీ మిగలదు. सुँ లోని ఉ, टा లోని ట్, ङे ङसि ङस् ङि లోని ङ్, सुप् లోని ప్ అన్నీ ప్రత్యయం చేరేముందు పోతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.9 तस्य लोपः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 3 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुप्तिङन्तं पदम् 1.4.14 · प्रकरण 1← करधृतम्; लम्बमानस्य; विहातुम्
a form ending in a case ending (सुप्) or a verb ending (तिङ्) is a पद, a finished word
A form that ends in a nominal case ending — one of the twenty-one सुप् endings 4.1.2 lists — or in a verbal personal ending — one of the eighteen तिङ् endings — is named पद, a complete word. The name is what a great many rules wait on: the visarga rules, the final-consonant rules and the anusvāra rule all apply only "in a पद" or "at the end of a पद". So राम is not yet a पद, but राम + स् is; and चक्रे is a पद once the ending ए is on. Every word the poem carries reaches this name before its word-final changes can fire.
నామవాచక విభక్తి ప్రత్యయంతో — 4.1.2 చెప్పే ఇరవై ఒక్క సుప్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — లేదా క్రియా పురుష ప్రత్యయంతో — పద్దెనిమిది తిఙ్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — అంతమయ్యే రూపానికి పద సంజ్ఞ. ఈ సంజ్ఞ మీదే ఎన్నో సూత్రాలు ఆధారపడతాయి: విసర్గ సూత్రాలు, పదాంత హల్లు సూత్రాలు, అనుస్వార సూత్రం అన్నీ "పదంలో" లేదా "పదాంతంలో" మాత్రమే పనిచేస్తాయి. రామ ఇంకా పదం కాదు; రామ + స్ పదం; చక్రే ప్రత్యయం ఏ చేరాక పదం. కావ్యంలోని ప్రతి పదం తన పదాంత మార్పులకు ముందు ఈ సంజ్ఞను చేరుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.14 सुप्तिङन्तं पदम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 14 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
भूवादयो धातवः 1.3.1 · प्रकरण 2← करधृतम्; नीत्वा; लम्बमानस्य; विहातुम्
the words beginning with भू, listed in the Dhātupāṭha, are called धातु (roots)
The action-denoting words listed in the Dhātupāṭha — the root-list that opens with भू "to be" — are named धातु, roots. A धातु is the action-base from which every finite verb and every कृत् (primary derivative) form is built. It is the rule that stands at the head of every verb chain in the poem: चक्रे begins as the root डुकृञ्, जगाम as गम्, प्रमत्तः as मद्. Nothing is conjugated or turned into a participle until it first bears this name.
ధాతుపాఠంలో — భూ "ఉండటం" తో మొదలయ్యే ధాతువుల జాబితాలో — ఉన్న క్రియావాచక శబ్దాలకు ధాతు సంజ్ఞ. ధాతువు అంటే క్రియాధారం; దానినుండే ప్రతి తిఙంత క్రియా, ప్రతి కృదంత (ప్రాథమిక వ్యుత్పన్న) రూపం పుడతాయి. కావ్యంలోని ప్రతి క్రియా గొలుసుకు ఇది శిరస్సు: చక్రే డుకృఞ్ ధాతువుగా, జగామ గమ్ గా, ప్రమత్తః మద్ గా మొదలవుతాయి. ఈ సంజ్ఞ చేరకముందు ఏదీ రూపం దాల్చదు, కృదంతం కాదు.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.1 भूवादयो धातवः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 36 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपदेशेऽजनुनासिक इत् 1.3.2 · प्रकरण 2← लम्बमानस्य; ज्ञातास्वादः; विहातुम्; समर्थः
a nasalized vowel in the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a vowel pronounced with nasal resonance (anunāsika) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it. The उ of सुँ and of रुँ is such a vowel, so it is a marker and drops (by 1.3.9). This is why the nominative-singular ending सुँ contributes only स्, and रुँ leaves only र्.
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అనునాసికంగా ఉచ్చరించే అచ్చు ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది ఆ వస్తువుకు పేరుపెట్టే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు. सुँ, रुँ లోని ఉ అలాంటి అచ్చే; కాబట్టి అది ఇత్తు, లోపిస్తుంది (1.3.9). అందుకే ప్రథమైకవచన ప్రత్యయం సుँ నుండి స్ మాత్రమే, రుँ నుండి ర్ మాత్రమే మిగులుతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.2 उपदेशेऽजनुनासिक इत्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 28 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
प्रादयः 1.4.58 · प्रकरण 2← विहातुम्
प्र and the rest of the prefix list are called निपात (particles)
The words प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, नि, वि, उद् and the rest of the प्रादि list are named निपात — indeclinable particles. Joined to a root they are the upasargas, the verbal prefixes that turn or deepen its sense: प्र + मद् gives प्रमद् "be heedless, be carried away", the base of प्रमत्तः, and उद् + स्था gives उत्था "rise". Because the prefix is a particle held before the root, the corpus writes it into the word, and the derivation names this rule when it puts the prefix on.
ప్ర, పరా, అప, సమ్, అను, అవ, ని, వి, ఉద్ మొదలైన ప్రాది గణపు శబ్దాలకు నిపాత సంజ్ఞ — అవి అవ్యయాలు (వికారం లేని పదాలు). ధాతువుకు చేరినప్పుడు అవే ఉపసర్గలు, ధాతువు అర్థాన్ని తిప్పే లేదా లోతు చేసే క్రియా ఉపసర్గలు: ప్ర + మద్ → ప్రమద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం, పరవశం కావటం", ఇది ప్రమత్తః కు ఆధారం; ఉద్ + స్థా → ఉత్థా "లేవటం". ఉపసర్గ ధాతువు ముందు నిలిచే నిపాతం కావటాన కార్పస్ దాన్ని పదంలోనే రాస్తుంది, గొలుసు ఉపసర్గను చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.58 प्रादयः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 54 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपसर्गाः क्रियायोगे 1.4.59 · प्रकरण 2← विहातुम्
प्र and the rest, joined to a verb, are called उपसर्ग (preverbs)
The प्रादि particles (प्र, सम्, उद्, नि, वि and the rest, named निपात by the previous rule) are called उपसर्ग — "preverbs" — when they stand in construction with a verb (क्रियायोग, "joined to an action"). Away from a verb the same words keep only their निपात name; before a root they are the prefix that turns its sense. प्र before मद् "be heedless" gives the प्रमद् of प्रमत्तः, and उद् before पत् "fall, fly" gives the उत्पत् of उत्पत. The derivation names this rule where it sets the prefix on the root.
ప్రాది నిపాతాలు (ప్ర, సమ్, ఉద్, ని, వి మొదలైనవి — ముందటి సూత్రం వీటికి నిపాత సంజ్ఞ ఇచ్చింది) క్రియతో కలిసి నిలిచినప్పుడు (క్రియాయోగం) వాటికి ఉపసర్గ సంజ్ఞ. క్రియ లేకుంటే అవే శబ్దాలు కేవలం నిపాతాలుగా నిలుస్తాయి; ధాతువు ముందు నిలిస్తే అర్థాన్ని తిప్పే ఉపసర్గలు. మద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం" ముందు ప్ర → ప్రమత్తః లోని ప్రమద్; పత్ "పడటం, ఎగరటం" ముందు ఉద్ → ఉత్పత లోని ఉత్పత్. గొలుసు ఉపసర్గను ధాతువుకు చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.59 उपसर्गाः क्रियायोगे
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 35 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अकः सवर्णे दीर्घः 6.1.101 · प्रकरण 2← तस्याः; ज्ञात + आस्वाद
a simple vowel before a like vowel becomes the long one
When a simple vowel (अक्: अ इ उ ऋ ऌ) is followed by a vowel of the same class (savarṇa), the two become the single long vowel of that class — अ/आ + अ/आ → आ, इ/ई + इ/ई → ई, and so on. So स्व + अधिकार → स्वाधिकार. This is dīrgha-sandhi.
అక్ (అ ఇ ఉ ఋ ఌ) తరువాత దానికి సవర్ణమైన అచ్చు వస్తే, రెండూ కలిసి ఆ వర్గపు దీర్ఘమవుతాయి — అ/ఆ + అ/ఆ → ఆ, ఇ/ఈ + ఇ/ఈ → ఈ, ఇలా. స్వ + అధికార → స్వాధికార. ఇది దీర్ఘసంధి.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.101 अकः सवर्णे दीर्घः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 42 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the dīrgha sandhi
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8.3.15 · प्रकरण 3← तस्याः; ज्ञातास्वादः; कः; समर्थः
र् becomes visarga before a खर् consonant or at a pause
A रेफ (र्) at the end of a word becomes visarga (ः) before a खर् consonant — the voiceless stops and the sibilants — or at a pause (avasāna). It is the last step of every nominative singular: यक्ष + र् becomes यक्षः. The visarga of भर्तुः is the same thing, the र् that came with the ṛ-stem's ending surfacing before the pause.
పదాంతంలోని రేఫ (ర్) ఖర్ హల్లు ముందు — అఘోష స్పర్శలు, ఊష్మలు — గాని, విరామం (అవసానం) దగ్గర గాని విసర్గ (ః) అవుతుంది. ప్రతి ప్రథమా ఏకవచనపు చివరి మెట్టు ఇదే: యక్ష + ర్ → యక్షః. భర్తుః లోని విసర్గ కూడా ఋకారాంత శబ్దపు ర్ ఇలాగే విరామం ముందు పైకి రావడమే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 93 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः and भर्तुः prakriyās
- docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः and भर्तुः derivations
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
मोऽनुस्वारः 8.3.23 · प्रकरण 3← प्राप्तवानीरशाखम् + नीत्वा; नीलम् + सलिलवसनम्; सलिलवसनम् + मुक्तरोधोनितम्बम्; प्रस्थानम् + ते; विवृतजघनाम् + कः; विहातुम् + समर्थः
a word-final म् becomes anusvāra before a consonant
A म् at the end of a word becomes anusvāra — the nasal dot ं — when a consonant follows: हरिम् + वन्दे → हरिं वन्दे "I praise Hari". The accusative singular in -म् and every word-final म् before a consonant is written this way; before a vowel or at a pause the म् itself stays. This is why the chain-check reads a final ं and a final म् as the same sound: they are one म्, shown one way or the other by what follows.
పదాంతంలోని మ్, హల్లు ముందు అనుస్వారం — ం అనే నాసిక బిందువు — గా మారుతుంది: హరిమ్ + వన్దే → హరిం వన్దే "హరిని నమస్కరిస్తాను". మ్-అంత ద్వితీయా ఏకవచనం, హల్లు ముందు వచ్చే ప్రతి పదాంత మ్ ఇలాగే రాయబడతాయి; అచ్చు ముందు గానీ విరామంలో గానీ మ్ అలాగే నిలుస్తుంది. అందుకే గొలుసు-పరీక్ష పదాంత ం ను, పదాంత మ్ ను ఒకే ధ్వనిగా చదువుతుంది: అవి ఒకే మ్, తరువాత వచ్చేదాన్ని బట్టి ఒక్కో రూపంలో చూపబడతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.23 मोऽनुस्वारः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 77 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
नश्चापदान्तस्य झलि 8.3.24 · प्रकरण 3← लम्बमानस्य
a non-final न् (or म्) becomes anusvāra before a झल् consonant
A न् or म् that does not stand at the end of a word becomes anusvāra before a झल् sound — a stop or a sibilant: the नुम् augment gives धनूंषि "bows", पयांसि "waters", where the न् before ष्/स् is written as the anusvāra dot. The change is inside the word; a word-final न् is left for the sandhi rules.
పదాంతంలో లేని న్ (లేదా మ్), ఝల్ హల్లు — స్పర్శం లేదా ఊష్మం — పరమైనప్పుడు అనుస్వారమవుతుంది: నుమ్ ఆగమంతో ధనూంషి "ధనుస్సులు", పయాంసి "నీళ్ళు" — ష్/స్ ముందున్న న్ అనుస్వార బిందువుగా వ్రాయబడుతుంది. ఈ మార్పు పదం లోపలిది; పదాంత న్ ను సంధి సూత్రాలకు వదులుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.24 नश्चापदान्तस्य झलि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 78 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः 8.4.58 · प्रकरण 3← लम्बमानस्य
an anusvāra becomes the class nasal of a following यय् consonant
An anusvāra, before a यय् sound — a class stop or a semivowel, that is anything but श् ष् स् ह् — becomes the nasal homorganic with it: सम् + कारः → सङ्कारः, अलम् + कारः → अलङ्कारः, सम् + चयः → सञ्चयः. Before श् ष् स् ह् the anusvāra stays, since those have no class nasal to match.
అనుస్వారం, యయ్ వర్ణం — వర్గ్య స్పర్శం లేదా అంతస్థ, అంటే శ్ ష్ స్ హ్ తప్ప అన్నీ — పరమైనప్పుడు దానికి సవర్ణమైన వర్గానునాసికమవుతుంది: సమ్ + కారః → సఙ్కారః, అలమ్ + కారః → అలఙ్కారః, సమ్ + చయః → సఞ్చయః. శ్ ష్ స్ హ్ ముందు సవర్ణ అనునాసికం లేదు కాబట్టి అనుస్వారమే నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 79 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वा पदान्तस्य 8.4.59 · प्रकरण 3← प्राप्तवानीरशाखम् + नीत्वा; सलिलवसनम् + मुक्तरोधोनितम्बम्; प्रस्थानम् + ते; विवृतजघनाम् + कः
at the end of a word the homorganic-nasal substitution is optional
The previous rule (8.4.58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः) turns an अनुस्वार (the nasal hum ं) into the nasal of the following consonant's own class before a यय् consonant (any stop or semivowel but ह). This rule makes that substitution optional (वा, "or") when the अनुस्वार stands at the end of a पद, a finished word. So the prefix सम् before भृत "borne", once its म् has become अनुस्वार, may keep the class-nasal म् or the अनुस्वार: सम्भृतम् or संभृतम्. Both are correct; the chain shows the class-nasal.
ముందటి సూత్రం (8.4.58 అనుస్వారస్య యయి పరసవర్ణః) అనుస్వారాన్ని (ం అనే నాసిక ధ్వని) — యయ్ హల్లు (హ తప్ప అన్ని స్పర్శ, అంతస్థ హల్లులు) ముందు — ఆ హల్లు వర్గపు నాసికంగా మారుస్తుంది. ఈ సూత్రం, అనుస్వారం పదాంతంలో (పూర్తయిన పదపు చివర) నిలిచినప్పుడు, ఆ మార్పును వికల్పం (వా "లేదా") చేస్తుంది. కాబట్టి భృత "మోయబడిన" ముందు సమ్ ఉపసర్గపు మ్ అనుస్వారమైన తర్వాత వర్గనాసిక మ్ గా ఉండవచ్చు, లేదా అనుస్వారంగా ఉండవచ్చు: సమ్భృతమ్ లేదా సంభృతమ్. రెండూ సరైనవే; గొలుసు వర్గనాసికాన్ని చూపుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.59 वा पदान्तस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 80 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ससजुषो रुः 8.2.66 · प्रकरण 4← तस्याः; ज्ञातास्वादः; कः; समर्थः
a word-final स् becomes रु
The स् at the end of a word — and the word सजुष् — is replaced by रु. The उ of रु is only a marker and drops, so what is left is र्. This is why यक्ष + स् becomes यक्ष + र्, which then turns to visarga at a pause by 8.3.15: the visarga of every nominative singular is a buried स्. It also explains यक्षः + चक्रे → यक्षश्चक्रे — the स् resurfaces before च and becomes श्.
పదాంతంలోని స్ (మరియు సజుష్ శబ్దపు స్) రుగా మారుతుంది. 'రు'లోని ఉ కేవలం ఇత్‌సంజ్ఞ, అది లోపించి ర్ మాత్రమే మిగులుతుంది. కాబట్టి యక్ష + స్ → యక్ష + ర్; ఆ ర్ విరామం ముందు విసర్గ అవుతుంది (8.3.15). అందుకే ప్రతి ప్రథమా ఏకవచన విసర్గ దాగిన స్; యక్షః + చక్రే లో ఆ స్ మళ్లీ పైకి వచ్చి చకారం ముందు శ్ అవుతుంది — యక్షశ్చక్రే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.66 ससजुषो रुः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 105 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः prakriyā
- docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः derivation
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुडनपुंसकस्य 1.1.43 · प्रकरण 5← विहातुम्
the सुट् endings of a non-neuter stem are called सर्वनामस्थान
For a stem that is not neuter (अनपुंसक), the endings of the सुट् set — सु, औ, जस् (nominative singular, dual, plural) and अम्, औट् (accusative singular, dual) — are termed सर्वनामस्थान. This name marks the "strong" cases, where a stem shows its fullest form: it is before a सर्वनामस्थान that नुम् is inserted, a vowel lengthens, and the like. प्रमत्तः "heedless" is प्रमत्त + सु, a nominative singular, so its सु is a सर्वनामस्थान.
నపుంసకం కాని (అనపుంసక) స్టెముకు, సుట్ గణపు ప్రత్యయాలు — సు, ఔ, జస్ (ప్రథమా ఏక, ద్వి, బహువచనం) మరియు అమ్, ఔట్ (ద్వితీయా ఏక, ద్వివచనం) — సర్వనామస్థాన సంజ్ఞ పొందుతాయి. ఈ సంజ్ఞ "బలమైన" విభక్తులను గుర్తిస్తుంది, అక్కడ స్టెము తన పూర్ణ రూపాన్ని చూపుతుంది: సర్వనామస్థానం ముందే నుమ్ చేరిక, స్వరదీర్ఘీకరణం మొదలైనవి జరుగుతాయి. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త" = ప్రమత్త + సు, ప్రథమా ఏకవచనం, కాబట్టి దాని సు సర్వనామస్థానం.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.43 सुडनपुंसकस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 162 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् 1.2.45 · प्रकरण 5← विहातुम्
a meaningful form that is neither a root nor an affix is a प्रातिपदिक (nominal base)
A form that carries meaning (अर्थवत्) and is neither a धातु (a verb root) nor a प्रत्यय (an affix) is termed प्रातिपदिक — a nominal base, the stem to which case endings are then added. This is the general definition; forms ending in a कृत् or a तद्धित affix and compounds are brought under the same name by the next rule (1.2.46). So a plain stem like मेघ "cloud" is a प्रातिपदिक on its own, while a कृत् form such as प्रमत्त reaches the name through that extension. The प्रातिपदिक is what takes the सुप् case endings.
అర్థవంతమైన (అర్థవత్), ధాతువు కాని, ప్రత్యయం కాని రూపానికి ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ — నామపదపు మూలం (స్టెమ్), దీనికే విభక్తి ప్రత్యయాలు చేరతాయి. ఇది సాధారణ నిర్వచనం; కృత్, తద్ధిత ప్రత్యయాంత రూపాలను, సమాసాలను తర్వాతి సూత్రం (1.2.46) అదే సంజ్ఞకు తెస్తుంది. కాబట్టి మేఘ "మేఘం" వంటి సాదా మూలం తనంతట తానే ప్రాతిపదికం, ప్రమత్త వంటి కృదంతం ఆ విస్తరణ వల్ల ఈ సంజ్ఞను పొందుతుంది. ప్రాతిపదికమే సుప్ విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.2.45 अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 115 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कृत्तद्धितसमासाश्च 1.2.46 · प्रकरण 5← करधृतम्; नीत्वा; लम्बमानस्य; विहातुम्
forms ending in a कृत् or तद्धित affix, and compounds, are प्रातिपदिक too
Forms ending in a कृत् affix (a primary affix that makes a word straight from a root, like क्त in मत्त), in a तद्धित affix (a secondary affix on a noun), and समास (compounds) are also termed प्रातिपदिक — a nominal base. This extends the previous rule's definition. It is why a कृत् form such as प्रमत्त "heedless" (प्र + मद् + क्त) is itself a stem and takes case endings like any noun, and why the indeclinables श्रुत्वा "having heard" and आलिङ्ग्य "having embraced" count as nominal bases before their further treatment.
కృత్ ప్రత్యయాంత (ధాతువు నుండి నేరుగా పదం చేసే ప్రాథమిక ప్రత్యయం, మత్త లోని క్త వంటిది), తద్ధిత ప్రత్యయాంత (నామంపై గౌణ ప్రత్యయం), సమాస — వీటికి కూడా ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ, నామపదపు మూలం. ఇది ముందటి సూత్రపు నిర్వచనాన్ని విస్తరిస్తుంది. అందుకే ప్రమత్త "అజాగ్రత్త" (ప్ర + మద్ + క్త) వంటి కృదంతం తానే స్టెమ్ అయి, ఏ నామంవలెనే విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది; శ్రుత్వా "విని", ఆలింగ్య "కౌగిలించి" వంటి అవ్యయాలు కూడా తదుపరి వ్యవహారం ముందు నామపద మూలాలుగా లెక్క.
- Aṣṭādhyāyī — 1.2.46 कृत्तद्धितसमासाश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 116 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
न विभक्तौ तुस्माः 1.3.4 · प्रकरण 5← करधृतम्; लम्बमानस्य
in a case or personal ending a final त-class, स् or म् is not an इत्
The previous rule 1.3.3 हलन्त्यम् makes the final consonant of an affix an इत् — a silent marker that is then dropped. This rule stops that within a विभक्ति (a case ending or a तिङ् personal ending): a final तु (the त-class: त थ द ध न), स्, or म् there is not an इत् and stays as a real letter. So the स् of the instrumental-plural ऐस् (which becomes भिस्) and the त् of a personal ending like तस् are kept, not marked away. In वन्द्यैः "with the venerable ones" the ऐस् holds its स्.
ముందటి సూత్రం 1.3.3 హలంత్యమ్ ప్రత్యయపు చివరి హల్లును ఇత్ — తొలగే మూక గుర్తు — చేస్తుంది. ఈ సూత్రం దాన్ని విభక్తి (విభక్తి ప్రత్యయం లేదా తిఙ్ పురుష ప్రత్యయం) లో ఆపుతుంది: అక్కడ చివరి తు (త-వర్గం: త థ ద ధ న), స్, మ్ ఇత్ కావు, నిజ అక్షరాలుగా నిలుస్తాయి. కాబట్టి తృతీయా బహువచనపు ఐస్ (భిస్ అయ్యేది) లోని స్, తస్ వంటి తిఙ్ ప్రత్యయపు త్ నిలుస్తాయి, గుర్తుగా తొలగవు. వంద్యైః "వందనీయులతో" లో ఐస్ తన స్ ను నిలుపుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.4 न विभक्तौ तुस्माः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 130 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लशक्वतद्धिते 1.3.8 · प्रकरण 5← करधृतम्; नीत्वा; लम्बमानस्य
an affix’s initial ल्, श् or velar is a marker
In an affix that is not a taddhita (a secondary nominal affix), an initial ल्, श्, or velar (क ख ग घ ङ) is an इत्, a marker, and drops. This is why the present-participle affix शतृ adds only अत् — its श् is a tag — and why the tense-name लट् contributes no ल्.
తద్ధితం కాని ప్రత్యయం మొదట ఉన్న ల్, శ్, కవర్గం (క ఖ గ ఘ ఙ) ఇత్తులు, లోపిస్తాయి. అందుకే వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయమైన శతృ కేవలం అత్ ను చేరుస్తుంది — దాని శ్ ఒక గుర్తే — మరియు లట్ లకారంలోని ల్ ఏమీ మిగల్చదు.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.8 लशक्वतद्धिते
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 135 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् 1.4.13 · प्रकरण 5← करधृतम्; नीत्वा; लम्बमानस्य; विहातुम्
the base an affix is added to is called अङ्ग (stem) while the affix stands
Whatever an affix is prescribed after — taken with everything from that point on — is named अङ्ग, the stem, for as long as that affix is present. The name matters because a great many rules operate "on the अङ्ग": the guṇa and vṛddhi changes, the lengthenings, the augments all target the अङ्ग before its ending. So राम is the अङ्ग before a case ending, and चकृ the अङ्ग before a perfect ending — and it is on that अङ्ग that the vowel is strengthened to चकार.
ఒక ప్రత్యయం దేని తరువాత విధించబడుతుందో అది — అక్కడి నుండి ముందంతటితో సహా — ఆ ప్రత్యయం ఉన్నంత వరకు అఙ్గ, అంటే ప్రకృతి (కాండం), అని పిలవబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం, ఎందుకంటే ఎన్నో సూత్రాలు "అఙ్గం మీద" పనిచేస్తాయి: గుణ-వృద్ధి మార్పులు, దీర్ఘీకరణలు, ఆగమాలు అన్నీ ప్రత్యయం ముందు అఙ్గాన్నే లక్ష్యంగా చేసుకుంటాయి. కాబట్టి విభక్తి ముందు రామ అఙ్గం; పరోక్ష ప్రత్యయం ముందు చకృ అఙ్గం — ఆ అఙ్గం మీదే అచ్చు బలపడి చకార అవుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.13 यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 132 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वादिष्वसर्वनामस्थाने 1.4.17 · प्रकरण 5← लम्बमानस्य
before the case endings that are not सर्वनामस्थान — the domain for the भ and पद names
This rule opens the domain in which the भ and पद names are given: "before the सु and the rest of the case endings (the सुप्) that are not सर्वनामस्थान". The weak endings — the genitive, dative, locative and their kin — fall here, as against the strong सर्वनामस्थान endings. Within this domain the following rules decide whether the stem is called भ or पद. गतानाम् "of those gone" is गत + आम्, a genitive plural, an ending that is not सर्वनामस्थान and so within the domain.
ఈ సూత్రం భ, పద సంజ్ఞలు ఇచ్చే క్షేత్రాన్ని తెరుస్తుంది: "సర్వనామస్థానం కాని సు మొదలైన విభక్తి ప్రత్యయాల (సుప్) ముందు". బలమైన సర్వనామస్థాన ప్రత్యయాలకు ఎదురుగా, షష్ఠీ, చతుర్థీ, సప్తమీ మొదలైన బలహీన విభక్తులు ఇక్కడ వస్తాయి. ఈ క్షేత్రంలో తర్వాతి సూత్రాలు స్టెము భ యా పద అని నిర్ణయిస్తాయి. గతానామ్ "వెళ్ళినవారి" = గత + ఆమ్, షష్ఠీ బహువచనం, సర్వనామస్థానం కాని ప్రత్యయమై ఈ క్షేత్రంలోనిది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.17 स्वादिष्वसर्वनामस्थाने
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 163 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यचि भम् 1.4.18 · प्रकरण 5← करधृतम्
before an ending beginning with य् or a vowel, the stem is called भ
Within the domain the previous rule opened, before an ending that begins with a य् or with any vowel (यच् = य् together with the अच् vowels), the stem is termed भ. The भ name triggers the internal-sandhi rules that reshape a stem before such a weak ending. वन्द्य before ऐस् — the instrumental plural, which begins with the vowel ऐ — is a भ, on the way to वन्द्यैः "with the venerable ones".
ముందటి సూత్రం తెరిచిన క్షేత్రంలో, య్ తో గానీ ఏదైనా అచ్ (స్వరం) తో గానీ మొదలయ్యే ప్రత్యయం ముందు (యచ్ = య్ మరియు అచ్ స్వరాలు కలిపి) స్టెముకు భ సంజ్ఞ. భ సంజ్ఞ, అట్టి బలహీన ప్రత్యయం ముందు స్టెమును మార్చే అంతస్సంధి నియమాలను నడిపిస్తుంది. వంద్య, ఐస్ ముందు — తృతీయా బహువచనం, ఐ అనే స్వరంతో మొదలయ్యేది — భ, వంద్యైః "వందనీయులతో" వైపు దారిలో.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.18 यचि भम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 164 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
गतिश्च 1.4.60 · प्रकरण 5← विहातुम्
the same prefixes, joined to a verb, are also called गति
The same प्रादि words, joined to a verb, are termed गति ("gati") as well, beside their उपसर्ग name. The गति name is what lets a prefix compound with a following क्त्वा form into a single ल्यप् word: नि + अस् + क्त्वा becomes न्यस्य "having laid down", and उप + भुज् + क्त्वा becomes उपभुज्य "having enjoyed". The derivation names this rule where the prefix earns its गति standing.
అవే ప్రాది శబ్దాలు క్రియతో కలిస్తే, ఉపసర్గ సంజ్ఞతో పాటు, గతి సంజ్ఞ కూడా పొందుతాయి. గతి సంజ్ఞే ఉపసర్గను తర్వాతి క్త్వా-రూపంతో ఒక్క ల్యప్ పదంగా సమాసం చేయనిస్తుంది: ని + అస్ + క్త్వా → న్యస్య "ఉంచి", ఉప + భుజ్ + క్త్వా → ఉపభుజ్య "అనుభవించి". ఉపసర్గ తన గతిత్వాన్ని పొందేచోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.60 गतिश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 200 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप् 4.1.2 · प्रकरण 5← करधृतम्; लम्बमानस्य
the twenty-one nominal case endings (सुप्), three to a case
This one long sūtra names, in a single run, all twenty-one nominal endings — three for each of the seven cases: सु औ जस् (nominative), अम् औट् शस् (accusative), टा भ्याम् भिस् (instrumental), ङे भ्याम् भ्यस् (dative), ङसि भ्याम् भ्यस् (ablative), ङस् ओस् आम् (genitive), ङि ओस् सुप् (locative). Every declined noun in the poem takes one of these; they are the endings 1.4.14 counts as सुप्. The set's name सुप् is the pratyāhāra formed from its first sound स and its last सुप्.
ఈ ఒక్క పొడవాటి సూత్రం ఇరవై ఒక్క నామవాచక ప్రత్యయాలను ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది — ఏడు విభక్తులకు మూడేసి: సు ఔ జస్ (ప్రథమా), అమ్ ఔట్ శస్ (ద్వితీయా), టా భ్యామ్ భిస్ (తృతీయా), ఙే భ్యామ్ భ్యస్ (చతుర్థీ), ఙసి భ్యామ్ భ్యస్ (పఞ్చమీ), ఙస్ ఓస్ ఆమ్ (షష్ఠీ), ఙి ఓస్ సుప్ (సప్తమీ). కావ్యంలోని ప్రతి విభక్తి పదం వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది; 1.4.14 వీటినే సుప్ గా లెక్కిస్తుంది. ఈ గణపు పేరు 'సుప్' — మొదటి ధ్వని స, చివరి సుప్ లతో ఏర్పడిన ప్రత్యాహారం.
- Aṣṭādhyāyī — 4.1.2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 117 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
एङ्ह्रस्वात् सम्बुद्धेः 6.1.69 · प्रकरण 5← सखे
the vocative-singular ending drops after एङ् or a short vowel
The vocative-singular ending (सुँ in its सम्बुद्धि use) elides after a stem ending in ए or ओ (एङ्), or in a short vowel: हे राम, हे हरे, हे विष्णो, हे मते. So the address form of these stems is the bare stem, without the स् the nominative would show.
ఏఙ్ (ఏ/ఓ) కి లేదా హ్రస్వ అచ్చుకి పరమైన సంబుద్ధి (సంబోధన ఏకవచన సుँ) లోపిస్తుంది: హే రామ, హే హరే, హే విష్ణో, హే మతే. కాబట్టి ఈ శబ్దాల సంబోధన రూపం ప్రథమావిభక్తిలో కనిపించే స్ లేకుండా, కేవలం ప్రాతిపదికమే.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.69 एङ्ह्रस्वात् सम्बुद्धेः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 133 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अमि पूर्वः 6.1.107 · प्रकरण 5← करधृतम्; प्राप्तवानीरशाखम्; नीलम्; सलिलवसनम्; मुक्तरोधोनितम्बम्; प्रस्थानम्; विवृतजघनाम्
before the accusative-singular अम्, the stem vowel alone remains
When the accusative-singular ending अम् follows a word ending in अक् (a short a i u …), the single substitute for stem-vowel + अ is the pūrva, the earlier, vowel — the stem vowel wins. So हरि + अम् → हरिम्, गुरु + अम् → गुरुम्, राम + अम् → रामम्. One rule for the accusative singular of every vowel stem.
అక్కు (హ్రస్వ అ ఇ ఉ…) తరువాత అమ్ (ద్వితీయైకవచనం) పరమైతే, ప్రాతిపదిక అచ్చుకూ అ కూ ఏకాదేశం పూర్వరూపం — ప్రాతిపదిక అచ్చు నిలుస్తుంది. హరి + అమ్ → హరిమ్, గురు + అమ్ → గురుమ్, రామ + అమ్ → రామమ్. అచ్చంత శబ్దాల ద్వితీయైకవచనానికి ఒకే సూత్రం.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.107 अमि पूर्वः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 134 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.4, वसतिम्
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
टाङसिङसामिनात्स्याः 7.1.12 · प्रकरण 5← लम्बमानस्य
after an a-stem, टा/ङसि/ङस् become इन/आत्/स्य
After a stem in अ, the instrumental-singular टा becomes इन, the ablative-singular ङसि becomes आत्, and the genitive-singular ङस् becomes स्य. So राम + टा → राम + इन → रामेण (with guṇa), राम + ङसि → रामात्, राम + ङस् → रामस्य. Three of the a-stem singular endings are set by this one rule.
అకారాంత శబ్దం తరువాత తృతీయైకవచనం టా → ఇన, పంచమీ ఙసి → ఆత్, షష్ఠీ ఙస్ → స్య. రామ + టా → రామ + ఇన → రామేణ (గుణంతో), రామ + ఙసి → రామాత్, రామ + ఙస్ → రామస్య. అకారాంత ఏకవచన ప్రత్యయాల్లో మూడు ఈ ఒక్క సూత్రంతోనే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.12 टाङसिङसामिनात्स्याः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 139 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.2, शापेन and स्वाधिकारात्
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
त्यदादीनामः 7.2.102 · प्रकरण 5← तस्याः
a त्यदादि pronoun’s final becomes अ before an ending
The final sound of a त्यदादि pronoun — तद्, यद्, एतद्, इदम् and their group — becomes अ before a case-ending. तद् → त, which then goes on to सः, तम्, ते. It is the step that turns the stem into the shape the endings attach to.
త్యదాది సర్వనామం — తద్, యద్, ఏతద్, ఇదమ్ మొదలైన గణం — దాని అంత్యవర్ణం విభక్తి ముందు అ అవుతుంది. తద్ → త, అటుపైన సః, తమ్, తే అవుతుంది. ప్రత్యయాలు చేరే రూపంలోకి శబ్దాన్ని మార్చే మెట్టు ఇది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.102 त्यदादीनामः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 192 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ह्रस्वस्य गुणः 7.3.108 · प्रकरण 5← सखे
a short-vowel stem takes गुण in the vocative singular
In the vocative singular (सम्बुद्धि) a stem ending in a short vowel takes गुण: हरि → हे हरे, गुरु → हे गुरो, सखि → हे सखे. The guṇa of इ is ए and of उ is ओ, so the call-form of an इ- or उ-stem ends in -ए or -ओ.
సంబుద్ధి (సంబోధన ఏకవచనం)లో హ్రస్వాచ్చాంత ప్రాతిపదికం గుణం తీసుకుంటుంది: హరి → హే హరే, గురు → హే గురో, సఖి → హే సఖే. ఇకారానికి గుణం ఏ, ఉకారానికి ఓ కాబట్టి ఇ/ఉ శబ్దాల సంబోధన –ఏ/–ఓ అంతం.
- Aṣṭādhyāyī — 7.3.108 ह्रस्वस्य गुणः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 168 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य 8.2.7 · प्रकरण 5← भावि
a stem-final न् drops at the end of a word
The न् at the end of a prātipadika (a stem) is elided when it stands at the end of a fully formed word (pada). So राजन् (nom. sg., once सु has gone) → राजा, आत्मन् → आत्मा, महिमन् → महिमा. What is left of the -an nouns in the nominative singular is a bare long आ.
ప్రాతిపదికాంతంలోని న్, అది పదాంతంలో నిలిస్తే లోపిస్తుంది. రాజన్ (సు పోయాక) → రాజా, ఆత్మన్ → ఆత్మా, మహిమన్ → మహిమా. అన్-అంత శబ్దాల ప్రథమైకవచనంలో మిగిలేది కేవలం దీర్ఘ ఆ.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.7 नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 179 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.6, महिमा
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सर्वनाम्नः स्याड्ढ्रस्वश्च 7.3.114 · प्रकरण 6← तस्याः
an आ-stem pronominal takes स्याट् and shortens before ङित् endings
An आप्-ending (ā-stem feminine) सर्वनाम, before a ङित् affix — the dative, ablative, genitive and locative singular — takes the स्याट् augment (an inserted स्य) and its आ shortens to अ: सर्वा → सर्व + स्यै → सर्वस्यै, सर्वस्याः, सर्वस्याम्; the genitive plural is सर्वासाम्. So the feminine pronouns सर्वा, या, सा inflect सर्वस्यै, यस्याः, तस्याः rather than the noun's रमायै, रमायाः.
ఆప్-అంత (ఆకారాంత స్త్రీలింగ) సర్వనామ శబ్దం ఙిత్ ప్రత్యయం — చతుర్థీ, పంచమీ, షష్ఠీ, సప్తమీ ఏకవచనం — ముందు స్యాట్ ఆగమం (చేర్చిన స్య) తీసుకుని, ఆకారం హ్రస్వ అ అవుతుంది: సర్వా → సర్వ + స్యై → సర్వస్యై, సర్వస్యాః, సర్వస్యామ్; షష్ఠీ బహువచనం సర్వాసామ్. కాబట్టి స్త్రీలింగ సర్వనామాలు సర్వా, యా, సా — రమాయై, రమాయాః కాక — సర్వస్యై, యస్యాః, తస్యాః గా నడుస్తాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 7.3.114 सर्वनाम्नः स्याड्ढ्रस्वश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 219 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वमोर्नपुंसकात् 7.1.23 · प्रकरण 7← किंचित्; भावि
after a neuter stem, the nom./acc. singular endings drop (luk)
After a neuter stem other than a short अ, the nominative सु and accusative अम् drop away entirely (luk). So a neuter i-stem stands bare in वारि, and अन्यथावृत्ति ends in its stem इ with no ending shown.
నపుంసక శబ్దం (హ్రస్వ అ కాని) తరువాత ప్రథమా సు, ద్వితీయా అమ్ పూర్తిగా లోపిస్తాయి (లుక్). అందుకే నపుంసక ఇకారాంతం వారి గా బరిగా నిలుస్తుంది; అన్యథావృత్తి తన ఇకారంతో ముగుస్తుంది, ప్రత్యయం కనబడదు.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.23 स्वमोर्नपुंसकात्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 243 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतोऽम् 7.1.24 · प्रकरण 7← करधृतम्; प्राप्तवानीरशाखम्; नीलम्; सलिलवसनम्; मुक्तरोधोनितम्बम्; प्रस्थानम्
after a short-अ neuter, the nom./acc. singular become अम्
After a short-अ neuter stem, the nominative and accusative singular endings both become अम्. ज्ञानम्, फलम्, वचनम् — the -अम् that a neuter a-stem shows for both “it” and “it (as object)”.
హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దం తరువాత ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు రెండూ అమ్ అవుతాయి. జ్ఞానమ్, ఫలమ్, వచనమ్ — నపుంసక అకారాంతం కర్తగానూ కర్మగానూ చూపే -అమ్ ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.24 अतोऽम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 233 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो गुणे 6.1.97 · प्रकरण 8← तस्याः; ते
a non-final अ before a guṇa vowel merges forward (para-rūpa)
When a non-final short अ is followed by a guṇa vowel (अ, ए, ओ), the single substitute is the later vowel alone — para-rūpa, the second stands — not a guṇa of the two. It keeps a stem-final अ from doubling with an affix that opens on such a vowel, so only the affix’s vowel is heard.
అంత్యం కాని హ్రస్వ అ తరువాత గుణాచ్చు (అ, ఏ, ఓ) వస్తే, రెండింటి స్థానంలో పరమైన అచ్చు ఒక్కటే మిగులుతుంది — పరరూపం, రెండవది నిలుస్తుంది — గుణం కాదు. అలా అకారాంత శబ్దం అటువంటి అచ్చుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయంతో కలిసినప్పుడు ప్రత్యయపు అచ్చు మాత్రమే వినబడుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.97 अतो गुणे
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 273 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश् 7.1.27 · प्रकरण 8← ते
अश् replaces the genitive-singular ending after युष्मद्/अस्मद्
After the pronouns युष्मद् "you" and अस्मद् "I", the genitive-singular ending ङस् is replaced by अश्. The base then becomes तव / मम by 7.2.96, so the genitive singular is तव "your", मम "my". The pronoun of the second and first persons builds its possessive on this substitution.
యుష్మద్ "నీవు", అస్మద్ "నేను" అనే సర్వనామాల తరువాత షష్ఠీ ఏకవచన ప్రత్యయం ఙస్ కి అశ్ ఆదేశం వస్తుంది. తరువాత 7.2.96 చేత ప్రాతిపదికం తవ/మమ అవుతుంది; కాబట్టి షష్ఠీ ఏకవచనం తవ "నీ", మమ "నా". ప్రథమ, మధ్యమ పురుష సర్వనామాల షష్ఠి ఈ ఆదేశంపైనే నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.27 युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 326 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
शेषे लोपः 7.2.90 · प्रकरण 8← ते
in the remaining cases, the final of युष्मद्/अस्मद् elides
In the cases not otherwise provided for, the final अद् of युष्मद्/अस्मद् elides, leaving the bare त्व- / म- (and युष्म-/अस्म- in the plural): ते, मे in the shorter datives and genitives, तव, मम, and the locatives त्वयि "in you", मयि "in me". Elision is the default; the other rules name where a substitute stands instead.
ప్రత్యేకంగా విధించని మిగతా విభక్తుల్లో యుష్మద్/అస్మద్ అంత్యం (అద్) లోపిస్తుంది; కేవలం త్వ-/మ- (బహువచనంలో యుష్మ-/అస్మ-) మిగులుతుంది: హ్రస్వ చతుర్థీ/షష్ఠుల్లో తే, మే; తవ, మమ; సప్తమిలో త్వయి "నీయందు", మయి "నాయందు". లోపమే సామాన్యం; ఆదేశమెక్కడ ఉంటుందో మిగతా సూత్రాలు చెబుతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.90 शेषे लोपः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 312 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तवममौ ङसि 7.2.96 · प्रकरण 8← ते
तव and मम replace the base before the genitive singular
Before the genitive-singular (ङस्, replaced by अश् at 7.1.27), युष्मद् becomes तव and अस्मद् becomes मम, giving तव "your", मम "my". These are the full possessive singulars, beside the enclitic ते, मे that 7.2.90 leaves.
షష్ఠీ ఏకవచనం (ఙస్; 7.1.27 చేత అశ్) పరమైనప్పుడు యుష్మద్ → తవ, అస్మద్ → మమ: తవ "నీ", మమ "నా". 7.2.90 వదిలే సంక్షిప్త తే, మే లకు పక్కన ఇవి పూర్ణ షష్ఠీ ఏకవచన రూపాలు.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.96 तवममौ ङसि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 325 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
किमः कः 7.2.103 · प्रकरण 8← कः
the pronoun किम् becomes क before a case ending
Before any case ending (a सुप्), the interrogative stem किम् is replaced by क. So किम् + स् → कः, declined thereafter like the a-stem visarga, and किम् + अम् → कम्. Adding the particle चित्, चन or अपि to such a form makes it indefinite: कः → कश्चित् 'someone'.
ఏదైనా విభక్తి ప్రత్యయం (సుప్) పరమైతే ప్రశ్నార్థక ప్రాతిపదికం కిమ్ కు క ఆదేశం. కిమ్ + స్ → కః, కిమ్ + అమ్ → కమ్. అలాంటి రూపానికి చిత్, చన లేదా అపి చేరిస్తే అనిర్దిష్టమవుతుంది: కః → కశ్చిత్ "ఒకానొకడు".
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.103 किमः कः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 270 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.7, कश्चित्
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वरादिनिपातमव्ययम् 1.1.37 · प्रकरण 11← विहातुम्
the स्वरादि words and the निपात particles are called अव्यय (indeclinable)
The words of the स्वरादि list (स्वर्, अन्तर्, प्रातर् and the rest) and the निपात particles are termed अव्यय — indeclinable, taking no case ending and never changing form. Because the प्रादि prefixes are निपात (by 1.4.58), a preverb like प्र in प्रभवति "he arises" is an अव्यय; that is why it stands unchanged before the root.
స్వరాది గణపు శబ్దాలు (స్వర్, అంతర్, ప్రాతర్ మొదలైనవి) మరియు నిపాత శబ్దాలు అవ్యయ సంజ్ఞ పొందుతాయి — అవ్యయం, విభక్తి తీసుకోని, ఎప్పుడూ రూపం మారని పదం. ప్రాది ఉపసర్గలు నిపాతాలు కావటాన (1.4.58 చేత), ప్రభవతి "ఉద్భవించును" లోని ప్ర ఉపసర్గ అవ్యయం; అందుకే అది ధాతువు ముందు మారకుండా నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.37 स्वरादिनिपातमव्ययम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 366 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कृन्मेजन्तः 1.1.39 · प्रकरण 11← विहातुम्
a कृत् form ending in म् or in an एच् vowel is called अव्यय (indeclinable)
A word built with a कृत् suffix (कृत्, a primary suffix that makes a word straight from a root) is called अव्यय — indeclinable, taking no case ending and never changing form — when it ends in म् or in one of the एच् vowels (ए, ऐ, ओ, औ). The infinitive suffix तुमुन् ends in म्, so an infinitive is indeclinable by this rule: कर्तुम् "to do" and गन्तुम् "to go" stand fixed in that one shape. The derivation names this rule where it fixes the infinitive as an अव्यय, and the next rule then drops the case ending it would otherwise take.
కృత్ ప్రత్యయంతో (కృత్ — ధాతువు నుండి నేరుగా పదాన్ని చేసే ప్రాథమిక ప్రత్యయం) ఏర్పడిన పదం మ్‌తో గాని ఏచ్ అచ్చులలో (ఏ, ఐ, ఓ, ఔ) ఒకదానితో గాని అంతమైతే దానికి అవ్యయ సంజ్ఞ — అవ్యయం, విభక్తి తీసుకోని, ఎప్పుడూ రూపం మారని పదం. తుమున్ ప్రత్యయం మ్‌తో అంతమవుతుంది, కాబట్టి భావార్థక (infinitive) రూపం ఈ సూత్రంచేత అవ్యయం: కర్తుమ్ "చేయుటకు", గంతుమ్ "వెళ్ళుటకు" ఆ ఒక్క రూపంలోనే నిలుస్తాయి. గొలుసు భావార్థక రూపాన్ని అవ్యయంగా నిర్ణయించే చోట ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది; తరువాతి సూత్రం అది తీసుకొనే విభక్తిని లోపింపజేస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.39 कृन्मेजन्तः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 367 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्त्वातोसुन्कसुनः 1.1.40 · प्रकरण 11← नीत्वा
a form ending in क्त्वा, तोसुन् or कसुन् is called अव्यय (indeclinable)
A word ending in the suffix क्त्वा, तोसुन् or कसुन् is called अव्यय — indeclinable, taking no case ending and never changing form. क्त्वा makes the absolutive, the "having done X" form that leans on a later verb: श्रुत्वा "having heard" is such a word, fixed in shape. When a prefix stands before the root, क्त्वा is replaced by ल्यप् (by 7.1.37), and the ल्यप् form keeps this same अव्यय name — so आलिङ्ग्य "having embraced" and एत्य "having come" are indeclinable too. The derivation names this rule where it fixes the absolutive as an अव्यय.
క్త్వా, తోసున్, లేదా కసున్ ప్రత్యయంతో అంతమయ్యే పదానికి అవ్యయ సంజ్ఞ — అవ్యయం, విభక్తి తీసుకోని, ఎప్పుడూ రూపం మారని పదం. క్త్వా ప్రత్యయం "చేసి" అనే క్త్వాంత (absolutive) రూపాన్ని చేస్తుంది, అది తరువాతి క్రియను ఆనుకొని నిలుస్తుంది: శ్రుత్వా "విని" అటువంటి రూపం. ధాతువు ముందు ఉపసర్గ నిలిస్తే క్త్వా స్థానంలో ల్యప్ వస్తుంది (7.1.37 చేత), ల్యప్ రూపమూ ఇదే అవ్యయ సంజ్ఞ నిలుపుకుంటుంది — ఆలింగ్య "కౌగిలించుకొని", ఏత్య "వచ్చి" కూడా అవ్యయాలు. గొలుసు క్త్వాంత రూపాన్ని అవ్యయంగా నిర్ణయించే చోట ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.40 क्त्वातोसुन्कसुनः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 368 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्ङिति च 1.1.5 · प्रकरण 12← करधृतम्; नीत्वा
no गुण or वृद्धि before an affix marked क् or ङ्
The strengthening of a vowel — गुण (इ→ए, उ→ओ, ऋ→अर्) and वृद्धि (its longer grade) — does not take place when the affix that would cause it is marked with an indicatory क् (कित्) or ङ् (ङित्). Many endings carry these marks precisely to keep the root weak. So कृ "to do" reaches चक्रे "he did", where the perfect endings are ङित् and the root ऋ is not raised to अर्; श्रु "to hear" reaches श्रुत्वा "having heard", where क्त्वा is कित् and the उ stays. It is the standard brake on strengthening, and it works by leaving a form unchanged where a plainer affix would have raised it.
అచ్చు బలపడుట — గుణం (ఇ→ఏ, ఉ→ఓ, ఋ→అర్) మరియు వృద్ధి (దాని దీర్ఘతర రూపం) — దాన్ని కలిగించే ప్రత్యయం సూచక క్ (కిత్) గాని ఙ్ (ఙిత్) గాని గుర్తుగలదైనపుడు జరుగదు. ధాతువును బలహీనంగా ఉంచుటకే చాలా ప్రత్యయాలు ఈ గుర్తులను మోస్తాయి. అలా కృ "చేయుట" చక్రే "చేశాడు" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ లిట్ ప్రత్యయాలు ఙిత్, ధాతువు ఋ అర్ గా లేపబడదు; శ్రు "వినుట" శ్రుత్వా "విని" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ క్త్వా కిత్, ఉ నిలుస్తుంది. ఇది బలపడుటపై సాధారణ కళ్ళెం, సాధారణ ప్రత్యయం లేపిన చోట రూపాన్ని మార్పు లేకుండా వదలి పని చేస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.5 क्ङिति च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 431 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सार्वधातुकमपित् 1.2.4 · प्रकरण 12← लम्बमानस्य
a सार्वधातुक affix that is not पित् is treated as ङित्
A सार्वधातुक affix — a present-system ending or the class sign that goes with it — that is not पित् (not marked प् as its इत्) is treated as ङित्, as though it carried ङ् as an इत्. The ङित् mark blocks the guṇa or vṛddhi strengthening the affix would otherwise pull, so the stem keeps its weak shape under such an ending. The third-person and the आत्मनेपद endings, and the imperatives that are not पित्, all fall under it: शृणु "listen", कथयतः "of the two telling" and रमसे "you take delight" keep their unstrengthened stems by this rule. The derivation names it on the silent step where the ending is fixed as ङित्.
సార్వధాతుక ప్రత్యయం — వర్తమానగణ ప్రత్యయం, లేదా దానితో వచ్చే గణచిహ్నం — పిత్ కానిది (ప్‌ను ఇత్‌గా గుర్తు లేనిది) ఙిత్‌గా, ఙ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినట్లుగా వర్తిస్తుంది. ఙిత్ గుర్తు, ప్రత్యయం లేకపోతే కలిగించే గుణ లేదా వృద్ధి బలపడటాన్ని అడ్డుకుంటుంది, కాబట్టి ధాతువు అటువంటి ప్రత్యయం కింద తన బలహీన రూపాన్ని నిలుపుకుంటుంది. ప్రథమ పురుష ప్రత్యయాలు, ఆత్మనేపద ప్రత్యయాలు, పిత్ కాని ఆజ్ఞార్థాలు అన్నీ దీని కిందకు వస్తాయి: శృణు "వినుము", కథయతః "చెప్పే ఇద్దరి", రమసే "ఆనందిస్తావు" ఈ సూత్రంచేత బలపడని ధాతురూపాన్ని నిలుపుకుంటాయి. ప్రత్యయాన్ని ఙిత్‌గా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.2.4 सार्वधातुकमपित्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 498 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अनुदात्तङित आत्मनेपदम् 1.3.12 · प्रकरण 12← लम्बमानस्य
a root marked अनुदात्तेत् or ङित् takes आत्मनेपद (the middle endings)
A root taught with an अनुदात्त इत् (अनुदात्तेत् — an indicatory sound spoken in the low tone) or with ङ् as an इत् (ङित्) takes आत्मनेपद, the set of personal endings that turn the action toward the agent. Roots like पद् "go, fall" and लभ् "get" are marked this way and so conjugate only in this middle set: सम्पत्स्यन्ते "they will come about", लप्स्यते "he will get". The mark is not visible in the finished word; it is a property of the root the derivation reads to choose the ending, and it names this rule where it does.
అనుదాత్త ఇత్‌తో (అనుదాత్తేత్ — తగ్గు స్వరంలో పలికిన సూచక ధ్వని) గాని ఙ్‌ను ఇత్‌గా (ఙిత్) కలిగి గాని ఉపదేశింపబడిన ధాతువు ఆత్మనేపదాన్ని — క్రియను కర్త వైపు మళ్ళించే పురుష ప్రత్యయాల గణాన్ని — తీసుకుంటుంది. పద్ "పోవు, పడు", లభ్ "పొందు" వంటి ధాతువులు ఇలా గుర్తు కలిగి ఈ ఆత్మనేపద గణంలోనే వర్తిస్తాయి: సంపత్స్యంతే "సంభవించును", లప్స్యతే "పొందును". ఈ గుర్తు పూర్తయిన పదంలో కనబడదు; అది ధాతువు లక్షణం, గొలుసు ప్రత్యయాన్ని ఎంచుకోవడానికి దాన్ని చదివి ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.12 अनुदात्तङित आत्मनेपदम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 376 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ते प्राग्धातोः 1.4.80 · प्रकरण 12← विहातुम्
the prefixes (gati and upasarga) stand before the root
The words just named — the upasargas and the other gati particles — are placed before the root (धातु) they qualify. This is the rule that fixes a prefix's position at the head of the verb. So प्र stands before मद् in प्रमत्तः "heedless", आ before लिङ्ग् in आलिङ्ग्य "having embraced", आ before इ in एत्य "having come". The seam between prefix and root is then handled by sandhi, but their order is settled here.
ఇప్పుడే పేర్కొన్న పదాలు — ఉపసర్గలు, ఇతర గతి పదాలు — తాము విశేషించే ధాతువుకు ముందు ఉంచబడతాయి. ఉపసర్గ స్థానాన్ని క్రియ మొదట స్థిరపరచే సూత్రం ఇది. అలా ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తగలవాడు" లో ప్ర మద్ ముందు, ఆలిఙ్గ్య "కౌగిలించి" లో ఆ లిఙ్గ్ ముందు, ఏత్య "వచ్చి" లో ఆ ఇ ముందు నిలుస్తుంది. ఉపసర్గ, ధాతువుల మధ్య సంధి తరవాత జరుగుతుంది, కానీ వాటి క్రమం ఇక్కడ స్థిరమవుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.80 ते प्राग्धातोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 417 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कर्तरि शप् 3.1.68 · प्रकरण 12← लम्बमानस्य
the class-sign शप् is added after a root, in the active, before a present-system ending
In the active (कर्तरि, when the verb agrees with its agent), the affix शप् — which surfaces as a plain अ, its श् and प् being only markers — is placed between a root and a following सार्वधातुक ending (the present-system endings). It is the class-sign (विकरण) of the first, sixth and tenth verb classes, and it is what makes their present stems thematic. So भू "to be" takes शप् to give भू + अ + ति, which goes on to भवति "he is" — the poem's भवति and प्रभवति; हृ "to carry" likewise gives हरति "he carries". Where a class takes a different sign, or none, this rule does not apply.
కర్తరి ప్రయోగంలో (క్రియ కర్తతో సమన్వయించినప్పుడు) శప్ ప్రత్యయం — దీని శ్, ప్ కేవలం గుర్తులు కావటాన కేవలం అ గా కనబడేది — ధాతువుకూ, తరువాతి సార్వధాతుక ప్రత్యయానికీ (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలకు) మధ్య చేరుతుంది. ఇది మొదటి, ఆరవ, పదవ ధాతుగణాల వికరణం (గణచిహ్నం); వాటి వర్తమాన అఙ్గాలను థెమాటిక్ గా చేసేది ఇదే. అలా భూ "ఉండుట" శప్ తీసుకొని భూ + అ + తి అవుతుంది, అది భవతి "ఉన్నాడు" గా కొనసాగుతుంది — కావ్యంలోని భవతి, ప్రభవతి; హృ "మోయుట" కూడా హరతి "మోస్తాడు" గా అవుతుంది. వేరే వికరణం తీసుకునే గణానికి, లేదా ఏదీ తీసుకోని గణానికి ఈ సూత్రం వర్తించదు.
- Aṣṭādhyāyī — 3.1.68 कर्तरि शप्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 385 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वर्तमाने लट् 3.2.123 · प्रकरण 12← लम्बमानस्य
the present tense लट् for an action going on now
For an action going on now, the affix लट् — the present tense — is placed after the root. भू “to be” gives भवति, “is”. लट् is the first of the ten लकारs, the slots the tense-and-mood endings fill.
ఇప్పుడు జరుగుతున్న క్రియకు ధాతువు తరువాత లట్ — వర్తమాన లకారం — వస్తుంది. భూ (ఉండుట) → భవతి. పది లకారాల్లో లట్ మొదటిది; కాలార్థ ప్రత్యయాలు నిండే స్థానాలే ఈ లకారాలు.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.123 वर्तमाने लट्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 372 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिङ्शित्सार्वधातुकम् 3.4.113 · प्रकरण 12← लम्बमानस्य
a तिङ् ending and a शित् affix are called सार्वधातुक
A तिङ् ending (तिङ्, the block of finite personal endings) and any शित् affix (शित्, one that carries श् as its इत् mark, such as the class-signs शप् and श्यन्) are called सार्वधातुक — "reaching the whole root", the class of affixes that stand in the present system and act on the root as a whole. भवति "he becomes" ends in the तिङ् ending तिप् and carries the class-sign शप्, both सार्वधातुक. The name matters because other rules turn on it — some strengthenings apply only before a सार्वधातुक affix. The derivation names this rule where it fixes the affix as सार्वधातुक.
తిఙ్ ప్రత్యయం (తిఙ్ — క్రియాపదపు పురుష ప్రత్యయాల గణం) మరియు ఏదైనా శిత్ ప్రత్యయం (శిత్ — శ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినది, శప్, శ్యన్ వంటి గణచిహ్నాలు) సార్వధాతుక సంజ్ఞ పొందుతాయి — "ధాతువు పూర్తికి చేరునది", వర్తమాన వ్యవస్థలో నిలిచి ధాతువును మొత్తంగా వర్తించే ప్రత్యయాల గణం. భవతి "అగును" తిఙ్ ప్రత్యయం తిప్‌తో అంతమై గణచిహ్నం శప్‌ను కలిగి ఉంది, రెండూ సార్వధాతుకాలు. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం — కొన్ని బలపరిచే మార్పులు సార్వధాతుక ప్రత్యయం ముందు మాత్రమే జరుగుతాయి. ప్రత్యయాన్ని సార్వధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.113 तिङ्शित्सार्वधातुकम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 384 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आर्धधातुकं शेषः 3.4.114 · प्रकरण 12← करधृतम्; नीत्वा; विहातुम्
the affix left over (not तिङ् or शित्) is called आर्धधातुक
Any affix enjoined after a root that is not a तिङ् ending and not a शित् affix — everything left over (शेष) once the सार्वधातुक affixes are set aside — is called आर्धधातुक, the class that reaches "half the root" and builds the stems outside the present system. The कृत् suffixes fall here: क्त in प्रमत्तः "heedless", क्त्वा in श्रुत्वा "having heard", and the future sign स्य in द्रक्ष्यसि "you will see" are all आर्धधातुक. The name governs whether the augment इट् may come and how the root's vowel strengthens. The derivation names this rule where it fixes the कृत् or derived affix as आर्धधातुक.
ధాతువు తరువాత విధించిన ప్రత్యయాలలో తిఙ్ ప్రత్యయమూ కాక శిత్ ప్రత్యయమూ కాక — సార్వధాతుక ప్రత్యయాలను పక్కన పెట్టాక మిగిలినది (శేషం) — దానికి ఆర్ధధాతుక సంజ్ఞ, "ధాతువులో సగానికే" చేరి వర్తమాన వ్యవస్థ వెలుపలి రూపాలను నిర్మించే గణం. కృత్ ప్రత్యయాలు ఇక్కడకు వస్తాయి: ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లోని క్త, శ్రుత్వా "విని" లోని క్త్వా, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" లోని భవిష్యత్ చిహ్నం స్య — అన్నీ ఆర్ధధాతుకాలు. ఇట్ ఆగమం వచ్చునా, ధాతువు అచ్చు ఎలా బలపడునా అనేది ఈ సంజ్ఞపై ఆధారపడుతుంది. కృత్ లేదా సాధిత ప్రత్యయాన్ని ఆర్ధధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.114 आर्धधातुकं शेषः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 402 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
णो नः 6.1.65 · प्रकरण 12← नीत्वा
a root's initial ण् is replaced by न्
A root taught in the dhātupāṭha with an initial ण् (णोपदेश) actually begins with plain न् in use; the ण् is only a teaching device. So the roots नी "to lead" and नम् "to bend", listed as णी and णम्, drop straight to न-: नी reaches नीत्वा "having led" and नयेथाः, नम् reaches परिणताम् "bent" through नम्. The retroflex ण् is kept in the teaching so that later rules can know these roots as the ones whose न् turns back to ण् after a preverb; in the word itself the plain न् is the starting point.
ధాతుపాఠంలో మొదటి ణ్ తో నేర్పిన ధాతువు (ణోపదేశ) వాడుకలో నిజానికి సాదా న్ తో మొదలవుతుంది; ణ్ కేవలం ఒక బోధనా సాధనం. అలా ణీ, ణమ్ గా నమోదైన నీ "నడిపించుట", నమ్ "వంగుట" ధాతువులు నేరుగా న- కు దిగుతాయి: నీ నీత్వా "నడిపి", నయేథాః కు చేరుతుంది; నమ్ నమ్ ద్వారా పరిణతామ్ "వంగిన" కు చేరుతుంది. ఉపసర్గ తరవాత న్ తిరిగి ణ్ గా మారే ధాతువులివేనని తరవాతి సూత్రాలు ఎరుగుటకు వీలుగా బోధనలో మూర్ధన్య ణ్ నిలుపబడుతుంది; పదంలో మాత్రం సాదా న్ ప్రారంభ బిందువు.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.65 णो नः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 456 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
इदितो नुम् धातोः 7.1.58 · प्रकरण 12← लम्बमानस्य
a root marked with a silent इ takes the nasal augment नुम्
A root that carries a short इ as a silent marker — an इत्, a letter hung on the root in the teaching only to signal a rule and then dropped — is called इदित्. Such a root takes the augment नुम्, a न् placed after its last vowel, so that it lands before the final consonant. So वदि becomes वन्द् "to praise", लिगि becomes लिङ्ग् "to embrace", लबि becomes लम्ब् "to hang", खडि becomes खण्ड् "to break". The नुम्-न् then surfaces as the nasal that matches the following sound. The poem walks वन्द्यैः "with those worthy of praise" out of वदि this way, आलिङ्ग्य "having embraced" out of लिगि, and लम्बमानस्य "of the one hanging" out of लबि.
మౌన గుర్తుగా చిన్న ఇ ని మోసే ధాతువు — ఇత్, అంటే ఒక సూత్రాన్ని సూచించుటకే బోధనలో ధాతువుకు తగిలించి తరవాత తొలగించే అక్షరం — ఇదిత్ అనబడుతుంది. అట్టి ధాతువు నుమ్ ఆగమాన్ని — తన చివరి అచ్చు తరవాత, అంతిమ హల్లు ముందు నిలిచే న్ ని — గ్రహిస్తుంది. అలా వది వన్ద్ "స్తుతించుట" అవుతుంది, లిగి లిఙ్గ్ "కౌగిలించుట", లబి లమ్బ్ "వేలాడుట", ఖడి ఖణ్డ్ "విరుగుట" అవుతాయి. నుమ్-న్ తరవాతి ధ్వనికి తగిన అనునాసికంగా కనబడుతుంది. కావ్యంలో వన్ద్యైః "స్తుతికి తగినవారితో" వది నుండి, ఆలిఙ్గ్య "కౌగిలించి" లిగి నుండి, లమ్బమానస్య "వేలాడుతున్నదాని" లబి నుండి ఇలా నడుస్తాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.58 इदितो नुम् धातोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 461 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् 7.2.10 · प्रकरण 12← नीत्वा; विहातुम्
after a single-vowel root unaccented in its teaching form, आर्धधातुक takes no इट्
After a root that is एकाच् — of a single vowel, one syllable — and anudātta (unaccented) in the way it is taught, an आर्धधातुक affix does not take the augment इट् (the इ- that otherwise props such an affix onto the root). These are the अनिट् roots, the ones that join their suffix bare. दृश् "see", कृ "do" and पद् "go" are among them, so द्रक्ष्यसि "you will see", कर्तुम् "to do" and सम्पत्स्यन्ते "they will come about" set the future or the infinitive straight on the root with no इ between. The derivation names this rule on the silent step where the इट् is withheld.
ఏకాచ్ — ఒకే అచ్చు, ఒక అక్షరం — అయి, ఉపదేశింపబడిన తీరులో అనుదాత్తమైన (అనుదాత్త) ధాతువు తరువాత ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం ఇట్ ఆగమాన్ని (లేకపోతే ఆ ప్రత్యయాన్ని ధాతువుకు ఆనించే ఇ-) తీసుకోదు. ఇవి అనిట్ ధాతువులు, తమ ప్రత్యయాన్ని ప్రత్యయాంతరం లేకుండా చేరేవి. దృశ్ "చూడు", కృ "చేయు", పద్ "పోవు" వీటిలోనివి, కాబట్టి ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు", కర్తుమ్ "చేయుటకు", సంపత్స్యంతే "సంభవించును" భవిష్యత్తును లేదా భావార్థకాన్ని మధ్య ఇ లేకుండా నేరుగా ధాతువుపై ఉంచుతాయి. ఇట్ ఆగిపోయే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.10 एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 473 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो येयः 7.2.80 · प्रकरण 12← लम्बमानस्य
after a stem ending in अ, the या of the optative augment becomes इय्
After a stem that ends in short अ, the या left from the optative augment यासुट् is replaced by इय्. This is the step that turns the first-class present stem into its optative shape. So गम् "to go", whose present stem गच्छ + अ ends in अ, reaches गच्छ् + अ + या + स् → गच्छ् + अ + इय् + स्, on the way to गच्छेः "you would go"; वह् in the causative gives वाहयेत् the same way. Where the stem does not end in अ the या stays, as in यायाः from या.
హ్రస్వ అ తో చివరయ్యే అంగం తరవాత, విధ్యర్థ ఆగమం యాసుట్ నుండి మిగిలిన యా ఇయ్ చే మార్చబడుతుంది. మొదటి గణపు వర్తమాన అంగాన్ని దాని విధ్యర్థ రూపంగా మార్చే మెట్టు ఇదే. అలా గమ్ "వెళ్ళుట", దాని వర్తమాన అంగం గచ్ఛ + అ అ తో చివరవుతుంది కనుక, గచ్ఛ్ + అ + యా + స్ → గచ్ఛ్ + అ + ఇయ్ + స్ కు చేరి, గచ్ఛేః "వెళ్తావు" వైపు సాగుతుంది; వహ్ ప్రేరణార్థంలో వాహయేత్ ను అలాగే ఇస్తుంది. అంగం అ తో చివరవని చోట యా నిలుస్తుంది, యా నుండి యాయాః లో వలె.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.80 अतो येयः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 426 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
श्र्युकः किति 7.2.11 · प्रकरण 16← करधृतम्
श्रि and the single-vowel उक् roots take no इट् before a कित् affix
After श्रि "resort to" and after an एकाच् root — one of a single vowel — that ends in उक् (in उ, ऋ or ऌ), a कित् affix (one marked क् as its इत्) does not take the augment इट् (the इ- that otherwise props such an affix onto the root). These roots join their कित् suffix bare. श्रुत्वा "having heard" from श्रु, कृत्वा "having done" from कृ, हृतम् "carried" from हृ and तीर्णः "crossed" from तॄ all set the कित् क्त्वा or क्त straight on the root with no इ between. The derivation names this rule on the silent step where the इट् is withheld.
శ్రి "ఆశ్రయించు" తరువాత, మరియు ఉక్‌తో (ఉ, ఋ లేదా ఌ తో) అంతమయ్యే ఏకాచ్ ధాతువు — ఒకే అచ్చు గల ధాతువు — తరువాత, కిత్ ప్రత్యయం (క్‌ను ఇత్‌గా గుర్తు గలది) ఇట్ ఆగమాన్ని (లేకపోతే ఆ ప్రత్యయాన్ని ధాతువుకు ఆనించే ఇ-) తీసుకోదు. ఈ ధాతువులు తమ కిత్ ప్రత్యయాన్ని ప్రత్యయాంతరం లేకుండా చేరతాయి. శ్రు నుండి శ్రుత్వా "విని", కృ నుండి కృత్వా "చేసి", హృ నుండి హృతమ్ "తీసుకోబడిన", తౄ నుండి తీర్ణః "దాటిన" అన్నీ కిత్ క్త్వా లేదా క్త ను మధ్య ఇ లేకుండా నేరుగా ధాతువుపై ఉంచుతాయి. ఇట్ ఆగిపోయే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.11 श्र्युकः किति
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 649 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्तक्तवतू निष्ठा 1.1.26 · प्रकरण 34← करधृतम्
the क्त and क्तवतु affixes are named निष्ठा
The two affixes क्त and क्तवतु are given the name निष्ठा. क्त makes the past passive participle (कृतम् "done") and क्तवतु the past active participle (कृतवत् "having done"); gathering both under one name lets the later rules that shape them — the ones that add or withhold the augment इट्, or change the root before them — reach both by one word. प्रमत्तः "heedless", from मद् with क्त, तीर्णः "crossed", from तॄ, and विरचिताम् "arranged", from रच् with the causative, all end in a निष्ठा affix. The derivation names it on the silent step where the affix is fixed as निष्ठा.
క్త, క్తవతు అనే రెండు ప్రత్యయాలకు నిష్ఠా అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. క్త భూతకాల కర్మణి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతమ్ "చేయబడిన"), క్తవతు భూతకాల కర్తరి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతవత్ "చేసినవాడు"); రెంటినీ ఒక సంజ్ఞ కింద కూర్చడం వల్ల వాటిని తీర్చిదిద్దే తరువాతి సూత్రాలు — ఇట్ ఆగమాన్ని చేర్చే లేదా ఆపే, లేదా వాటి ముందు ధాతువును మార్చే సూత్రాలు — రెంటినీ ఒక్క మాటతో అందుకోగలవు. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త గలవాడు", మద్ నుండి క్త తో, తీర్ణః "దాటిన", తౄ నుండి, విరచితామ్ "అమర్చబడిన", రచ్ నుండి ప్రేరణతో, అన్నీ నిష్ఠా ప్రత్యయంతో అంతమవుతాయి. ప్రత్యయం నిష్ఠాగా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.26 क्तक्तवतू निष्ठा
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 810 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
निष्ठा 3.2.102 · प्रकरण 34← करधृतम्
the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root in a past sense
In the sense of the past, the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root. क्त gives the past participle — usually passive (कृत 'done', गत 'gone'), active with verbs of state or motion (मत्त 'intoxicated'); क्तवतु gives the active past participle in -तवत् (कृतवत् 'having done'). The क्त word then declines as an ordinary adjective and agrees with its noun.
భూతార్థంలో ధాతువు తరువాత నిష్ఠా ప్రత్యయాలు క్త, క్తవతు వస్తాయి. క్త భూత కృదంతం — సాధారణంగా కర్మణి (కృత "చేయబడినది", గత "వెళ్లినది"), స్థితి/గతి ధాతువులకు కర్తరి (మత్త "మత్తెక్కినవాడు"); క్తవతు కర్తరి భూత కృదంతం -తవత్ (కృతవత్ "చేసినవాడు"). క్త రూపం సామాన్య విశేషణంలా నడిచి తన నామంతో అన్వయిస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.102 निष्ठा
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 811 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §5.1, प्रमत्तः
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे 3.2.124 · प्रकरण 34← लम्बमानस्य
the present participle: लट् becomes शतृ or शानच्
The present लट् is optionally replaced by the two present-participle affixes — शतृ for the active (parasmaipada), शानच् for the middle (ātmanepada) — when the participle agrees with a word not in the nominative. पचन्तं पश्य, “see him cooking”. शतृ ends the stem in अत् and gives forms like पचन्, गच्छन्.
వర్తమాన లట్ స్థానంలో రెండు వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయాలు — పరస్మైపదానికి శతృ, ఆత్మనేపదానికి శానచ్ — ప్రథమేతర విభక్తితో సమానాధికరణమైనప్పుడు వికల్పంగా వస్తాయి. పచన్తం పశ్య — “వండుతున్నవానిని చూడు”. శతృ వల్ల ధాతువు అత్ కారాంతమై పచన్, గచ్ఛన్ వంటి రూపాలు వస్తాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.124 लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 827 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तौ सत् 3.2.127 · प्रकरण 34← लम्बमानस्य
the two affixes शतृ and शानच् are named सत्
The two — शतृ and शानच्, the affixes that replace लट् to make a present participle — are given the name सत्. शतृ makes the active participle (पश्यन् "seeing") and शानच् the middle participle (गाहमानः "plunging in"); the name सत् lets the rules that treat a present participle as an ongoing act reach both together. मुञ्चतः "of the one loosing", कुर्वन् "doing" and पश्यन् carry शतृ, and दधानः "holding" and लम्बमानस्य "of the one hanging down" carry शानच्, all named सत् by this rule. The derivation names it on the silent step where the participle affix is fixed as सत्.
ఆ రెండు — శతృ, శానచ్, వర్తమాన కృదంతాన్ని చేయడానికి లట్‌ను భర్తీచేసే ప్రత్యయాలు — వాటికి సత్ అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. శతృ కర్తరి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (పశ్యన్ "చూస్తూ"), శానచ్ మధ్యగణ కృదంతాన్ని చేస్తుంది (గాహమానః "మునుగుతూ"); సత్ సంజ్ఞ, వర్తమాన కృదంతాన్ని జరుగుతున్న క్రియగా చూసే సూత్రాలు రెంటినీ కలిపి అందుకోనిస్తుంది. ముఞ్చతః "విడిచేవాని", కుర్వన్ "చేస్తూ", పశ్యన్ శతృ ను కలిగి ఉంటాయి, దధానః "ధరిస్తూ", లమ్బమానస్య "వేలాడేవాని" శానచ్ ను కలిగి ఉంటాయి, అన్నీ ఈ సూత్రంచేత సత్ అని పిలవబడతాయి. కృదంత ప్రత్యయం సత్‌గా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.127 तौ सत्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 830 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तुमुन्ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्थायाम् 3.3.10 · प्रकरण 36← विहातुम्
तुमुन् and ण्वुल् after a root when one action serves the purpose of another
When one action is done for the sake of another, in a future sense, the affixes तुमुन् (the infinitive in -तुम्) and ण्वुल् (an agent in -अक) are added to the root of the purpose-action. गम् "to go" + तुमुन् → गन्तुम् "to go"; कर्तुम् "to do", हर्तुम् "to carry off" are the same. कृष्णं द्रष्टुं याति "goes in order to see Kṛṣṇa".
ఒక క్రియ మరొక క్రియ కొరకు జరిగినప్పుడు, భవిష్యదర్థంలో, ప్రయోజనమైన క్రియ ధాతువుకు తుమున్ (-తుమ్ అంతమైన అనంతక్రియ) మరియు ణ్వుల్ (-అక అంతమైన కర్తృరూపం) ప్రత్యయాలు చేరుతాయి. గమ్ "వెళ్ళుట" + తుమున్ → గన్తుమ్ "వెళ్ళుటకు"; కర్తుమ్ "చేయుటకు", హర్తుమ్ "హరించుటకు" అలాగే. కృష్ణం ద్రష్టుం యాతి "కృష్ణుని చూచుటకు వెళ్ళును".
- Aṣṭādhyāyī — 3.3.10 तुमुन्ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्थायाम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 845 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
समानकर्तृकयोः पूर्वकाले 3.4.21 · प्रकरण 36← नीत्वा
the absolutive क्त्वा for the earlier of two acts by one agent
When two actions share one agent, the earlier of them takes the affix क्त्वा — the absolutive, “having …ed”. भुक्त्वा व्रजति, “having eaten, he goes”. It ties two verbs into one sentence under a single subject, the क्त्वा-form always the prior act. नीत्वा and स्थित्वा are of this kind.
ఒకే కర్తకు రెండు క్రియలు ఉన్నప్పుడు, ముందు జరిగేదానికి క్త్వా ప్రత్యయం — క్త్వార్థకం (అసమాపక క్రియ), “…చేసి” — వస్తుంది. భుక్త్వా వ్రజతి — “తిని వెళ్తాడు”. ఒకే కర్తతో రెండు క్రియలను ఒక వాక్యంగా కలుపుతుంది; క్త్వాంత రూపమే ముందటి పని. నీత్వా, స్థిత్వా ఈ రకమే.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.21 समानकर्तृकयोः पूर्वकाले
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 875 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद् वृद्धम् 1.1.73 · प्रकरण 48← नीत्वा; लम्बमानस्य
a stem whose first vowel is a वृद्धि vowel is named वृद्धम्
A stem the first of whose vowels (अचाम् आदिः) is a वृद्धि vowel — आ, ऐ or औ — is given the name वृद्धम्. The name marks a word as begun in a strengthened vowel, so the rules that turn on such a beginning can reach it. आदाय "having taken", आरूढे "mounted" and आयत्तम् "dependent" all open in आ, and are वृद्धम् by this rule. The derivation names it on the silent step where the word is fixed as वृद्धम्.
ఏ అంగం మొదటి అచ్చు (అచామ్ ఆదిః) వృద్ధి అచ్చు — ఆ, ఐ లేదా ఔ — అయితే, ఆ అంగానికి వృద్ధమ్ అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ, పదం బలపడిన అచ్చుతో మొదలైనట్లు గుర్తిస్తుంది, తద్వారా అటువంటి ఆరంభంపై ఆధారపడే సూత్రాలు దాన్ని అందుకోగలవు. ఆదాయ "తీసుకొని", ఆరూఢే "ఎక్కిన", ఆయత్తమ్ "ఆధారపడిన" అన్నీ ఆ తో మొదలవుతాయి, ఈ సూత్రంచేత వృద్ధమ్ అవుతాయి. పదం వృద్ధమ్‌గా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.73 वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद् वृद्धम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1070 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अजाद्यतष्टाप् 4.1.4 · प्रकरण 60← तस्याः
टाप् (the feminine आ) after an अज-class word or an अ-stem
A nominal stem of the अजादि class, and any stem ending in short अ, forms its feminine by adding टाप्, which yields आ: अज → अजा "she-goat", बाल → बाला "girl", कान्त → कान्ता "beloved". This is how the ā-stem feminines — the रमा class — are built from masculine or neuter a-stems.
అజాది గణపు శబ్దాలకు, హ్రస్వ అకారాంత ప్రాతిపదికాలకు స్త్రీలింగంలో టాప్ ప్రత్యయం చేరుతుంది; అది ఆ ఇస్తుంది: అజ → అజా "మేక", బాల → బాలా "బాలిక", కాన్త → కాన్తా "ప్రియురాలు". అకారాంత పుం/నపుంసక శబ్దాల నుండి ఆకారాంత స్త్రీలింగం (రమా తరగతి) ఇలా ఏర్పడుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 4.1.4 अजाद्यतष्टाप्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1242 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
शकधृषज्ञाग्लाघटरभलभक्रमसहार्हास्त्यर्थेषु तुमुन् 3.4.65 · not in the abridgement← विहातुम्
तुमुन् (the infinitive) after a root governed by शक् "be able", अर्ह "deserve" and the like
When a root is governed by a word meaning "be able" (शक्), "dare" (धृष्), "know how" (ज्ञा), "be weary" (glai), "endeavour" (ghaṭ, rabh, labh, kram), "bear" (sah), "deserve" (arh), or "there is / ought", it takes the affix तुमुन्, giving the infinitive in -तुम्: गन्तुं शक्नोति "is able to go", द्रष्टुम् इच्छति "wishes to see". The infinitive is indeclinable. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras.
శక్ (సామర్థ్యం), ధృష్ (సాహసం), జ్ఞా (నేర్పు), గ్లా, ఘట్/రభ్/లభ్/క్రమ్ (ప్రయత్నం), సహ్ (ఓర్పు), అర్హ (యోగ్యత), అస్తి ("ఉంది/తగును") — ఈ అర్థాలున్న పదం పాలించే ధాతువుకు తుమున్ ప్రత్యయం చేరి –తుమ్ అంతమైన తుమున్నర్థకం (infinitive) వస్తుంది: గన్తుం శక్నోతి "వెళ్ళగలడు", ద్రష్టుమ్ ఇచ్ఛతి "చూడగోరుతాడు". ఇది అవ్యయం. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపపు 1,269 సూత్రాల వెలుపల నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.65 शकधृषज्ञाग्लाघटरभलभक्रमसहार्हास्त्यर्थेषु तुमुन्
- Siddhāntakaumudī — तुमुन् prakaraṇa; the infinitive stands outside Laghu-siddhāntakaumudī’s 1,269 sūtras
uncheckeddrafted from the rule text
अ अ 8.4.68 · not in the abridgement← करधृतम्; लम्बमानस्य
the short अ, held open through the derivation, returns to its close sound at the end
The last sūtra of the Aṣṭādhyāyī. Throughout a derivation the short अ is treated as though it were open (विवृत), like the long आ, so that the rules can reach it; this rule restores its natural close (संवृत) sound once the derivation is done. It is the final step of nearly every chain — of चक्रे, of प्रमत्तः, and the rest. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.
అష్టాధ్యాయి చివరి సూత్రం. వ్యుత్పత్తి అంతటా హ్రస్వ అ ను విచ్చుకున్నట్టుగా (వివృత), దీర్ఘ ఆ వలె, గ్రహిస్తారు — తద్వారా నియమాలు దానిని అందుకోగలుగుతాయి; వ్యుత్పత్తి ముగిసిన పిదప ఈ సూత్రం దాని సహజ సంవృత ధ్వనిని తిరిగి ఇస్తుంది. ఇది దాదాపు ప్రతి గొలుసుకూ చివరి మెట్టు — చక్రే కు, ప్రమత్తః కు, మిగిలిన వాటికి. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.68 अ अ
- Siddhāntakaumudī — outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras
uncheckeddrafted from the rule text

१समासविग्रहthe compounds, unpacked

करधृतम्

कर · धृत

करेण धृतम्
तत्पुरुष (instrumental) — held by the hand

तत्पुरुष — it agrees with सलिलवसनम्. held in the hand — Mallinātha glosses हस्तावलम्बितम्, hanging from the hand, and supplies the participle the इव needs: स्थितम्, 'standing as if'. कर here is the hand, where at 1.41 the same word was the sun's ray and the commentary had to say so. The whole phrase describes the water: it is being drawn off like a garment, and the branch it has caught on is the hand holding it

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who supplies स्थितम्“kiñcidīṣatkaradhṛtaṃ hastāvalambitamiva sthitam”

प्राप्तवानीरशाखम्

प्राप्त · वानीर · शाखा

वानीरस्य शाखा
तत्पुरुष (genitive) — a branch of riverside cane
प्राप्ता वानीरशाखा येन तत्
बहुव्रीहि — the garment that has caught on it

बहुव्रीहि — it refers to सलिलवसनम्. caught on a branch of cane — Mallinātha's vigraha is प्राप्ता वानीरशाखा वेतसशाखा येन तत्, and he fixes वानीर by वेतस, the cane that grows along a riverbank. The compound is the first of three in this stanza whose last member changes gender to agree with what it describes: शाखा is feminine, and inside a bahuvrīhi qualifying the neuter सलिलवसनम् it stands as शाखम्. Then he draws the consequence with अत एव, 'and just for that reason': because the water has caught on the cane, it hangs as though a hand were holding it

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“prāptā vānīraśākhā vetasaśākhā yena tattathoktamataeva kiñcidīṣatkaradhṛtam”

सलिलवसनम्

सलिल · वसन

सलिलम् एव वसनम्
कर्मधारय — the water, and it is her dress

कर्मधारय. the water that is her dress — Mallinātha writes the एव into his gloss and names whose water it is: तस्या गम्भीरायाः सलिलमेव वसनम्. The identification is the stanza: once the river's water is a garment, drawing it off bares her, and everything else in the verse follows from that one compound

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“nīlaṃ kṛṣṇavarṇaṃ tasyā gambhīrāyāḥ salilameva vasanaṃ nītvāpanīya”

मुक्तरोधोनितम्बम्

मुक्त · रोधस् · नितम्ब

रोधः एव नितम्बः
कर्मधारय — the bank, and it is her hip
मुक्तः रोधोनितम्बः येन तत्
बहुव्रीहि — the garment that has let those hips go

बहुव्रीहि — it refers to सलिलवसनम्. leaving the bank that is her hips bare — Mallinātha glosses मुक्त by त्यक्त, let go, and रोधस् by तट, the bank, and puts the एव between the bank and the hip. He fixes नितम्ब from Yādava, who gives it the back of the hips, a mountain's slope, and the waist — and it is the mountain sense that makes the word work for a riverbank at all. The second of the stanza's three gender changes: नितम्ब is masculine as a noun and stands neuter here

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, citing Yādava; the transcription runs the end of the vigraha together and the यस्य clause is restored“muktastyakto rodhastaṭameva nitambaḥ … tattathoktam || “nitambaḥ paścime śroṇibhāge'drikaṭake kaṭau” iti yādavaḥ”

ज्ञातास्वादः

ज्ञात · आस्वाद

ज्ञातः आस्वादः येन सः
बहुव्रीहि — the man who has known the taste of it

बहुव्रीहि — it refers to कः. having once known the taste — Mallinātha glosses अनुभूतरसः, one who has experienced the flavour, and रस is both a taste and a feeling, so the gloss keeps the compound's double life. He introduces the whole pāda as the reason for the difficulty: कृच्छ्रत्वे हेतुमाह, 'he gives the cause of its being hard'

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“kṛcchratve hetumāha — jñāteti || jñātāsvādo'nubhūtarasaḥ”

विवृतजघनाम्

विवृत · जघन

विवृतं जघनं यस्याः सा, ताम्
बहुव्रीहि — the one whose hips are uncovered

बहुव्रीहि — it refers to ताम्. her hips uncovered — Mallinātha glosses विवृत by प्रकटीकृत, made plain, and fixes जघन from Yādava as the waist or the front of it. His vigraha ends यस्यास्ताम्, supplying the woman the whole stanza has not named: what is described is the river, and what is meant is a woman, and the compound is the place where the two stop being separable. The third gender change of the stanza, and it runs the other way: जघन is neuter as a noun and takes ā here because it describes her

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, citing Yādava; the word it points at is his own यस्यास्ताम्“vivṛtaṃ prakaṭīkṛtaṃ jaghanaṃ kaṭistatpūrvabhāgo vā yasyāstām || “jaghanaṃ syātkaṭau pūrvaśroṇimāgāparāṃśayoḥ” iti yādavaḥ”

२प्रतिपदार्थeach word, its form and sense

pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular
तस्याः
तद्
her — the Gambhīrā's, carried over from the stanza before without her being named again. Mallinātha writes the name back in when he glosses, तस्या गम्भीरायाः, because by the time the genitive finds its noun two pādas have gone by
pronoun
A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern तद् declines on
1. तद्
2. 7.2.102त्यदादीनामः
  त+अ+ अस्
3. 6.1.97अतो गुणे
  त+ अस्
4. 4.1.4अजाद्यतष्टाप्
  त+टाप्+ अस्
5. 6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
  ता+ अस्
6. 7.3.114सर्वनाम्नः स्याड्ढ्रस्वश्च
  त+स्या+अस्
7. 6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
  तस्यास्
8. 8.2.66ससजुषो रुः
  तस्यारुँ
9. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
  तस्याः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
pronoun, द्वितीया एकवचन accusative singular
किंचित्
किम् + चित्
a little — glossed ईषत्, slightly. The indefinite neuter used adverbially, and the same word that made the yakṣa a certain yakṣa at 1.1 and some house or other at 1.40. Here it measures rather than leaves vague: the garment is held only a little, which is why it is coming away. It is किम् with the particle चित्, and the neuter stands as an adverb
indefinite pronoun
The interrogative किम् with the particle चित् attached, which turns 'who?' into 'someone, a certain one'.
ప్రశ్నార్థక కిమ్ కు చిత్ ప్రత్యయం చేరి "ఎవడు?" ను "ఒకానొకడు" చేస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.103 किमः कः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 270 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.7, कश्चित्
uncheckeddrafted from the rule and the Bālānandinī
pronoun, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern किम् declines on
1. किम्
2. 7.1.23स्वमोर्नपुंसकात्
  किम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√धृ + क्त, द्वितीया एकवचन accusative singular
करधृतम्
printed करधृतमिव
धृत, from √धृ
held — the ordinary passive क्त, held by something rather than holding, which is what the instrumental first member requires. The neuter agrees with सलिलवसनम् across a pāda break
past participle, क्त
The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective.
క్త ప్రత్యయం భూత కృదంతాన్ని చేస్తుంది — సాధారణంగా కర్మణి, "చేయబడినది"; గతి/స్థితి ధాతువులకు కర్తరి: గతః "వెళ్లినవాడు". తరువాత సామాన్య విశేషణంలా నడుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.102 निष्ठा
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 811 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §5.1, प्रमत्तः
uncheckeddrafted from the rule and the Bālānandinī; sūtra from skt-mcp
√धृ · class 1 · क्त
1. धृञ्
2. 1.3.1भूवादयो धातवः
  धृ॒ञ्
  and, without changing the form,1.3.3
3. 1.3.9तस्य लोपः
  धृ
4. 3.2.102निष्ठा
  धृ + क्त
  and, without changing the form,1.3.8
5. 1.3.9तस्य लोपः
  धृ + त
  and, without changing the form,1.1.261.2.463.4.114
6. 4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
  धृ + त + अम्
  and, without changing the form,1.3.47.2.117.1.241.4.131.1.51.4.181.4.14
7. 6.1.107अमि पूर्वः
  धृ + त + म्
8. 8.4.68अ अ
  धृतम्
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern फल declines on
1. फल
2. 7.1.24अतोऽम्
  फल+अम्
3. 6.1.107अमि पूर्वः
  फलम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
अव्यय
इव
printed करधृतमिव
इव
as if — and Mallinātha supplies the participle it wants, स्थितम्: the water stands as though held. The particle is doing less than it looks: only the hand is imagined, and the branch and the water are both there
indeclinable
An indeclinable — no case, no number, one form everywhere.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored

a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular

प्राप्तवानीरशाखम्

printed प्राप्तवानीरशाखं

शाख, which the feminine शाखा becomes at the end of a bahuvrīhi describing a neuter

branch — of वानीर, which Mallinātha fixes as वेतस, the cane that grows in water along a bank. It is the one solid thing in the stanza: everything else is water, cloth or a body, and the branch is what the cloth catches on. शाखा is a feminine noun and stands as a neuter here, taking the gender of the garment the compound describes

a-stem neuter

Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

a-stem neuter

Neuter nouns in short अ: फल “fruit”, वचन “word”, कुसुम, and adjectives in अ agreeing with a neuter noun. The nominative and accusative singular end in अम् (7.1.24) — फलम् — and are alike; the plural फलानि takes नुम् and lengthens; the instrumental plural is फलैः (7.1.9). It is the a-stem masculine’s table with the neuter’s own nominative, accusative and the -आनि plural.

హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దాలు: ఫల “పండు”, వచన “మాట”, కుసుమ, నపుంసక నామానికి అన్వయించే అకారాంత విశేషణాలు. ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు అమ్ తో ముగుస్తాయి (7.1.24) — ఫలమ్ — రెండూ ఒకటే; బహువచనం ఫలాని నుమాగమంతో దీర్ఘమవుతుంది; తృతీయా బహువచనం ఫలైః (7.1.9). అకారాంత పుంలింగ పట్టికే, నపుంసకపు సొంత ప్రథమ, ద్వితీయ, -ఆని బహువచనంతో.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — फल / a-stem neuter prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — अकारान्त नपुंसकलिङ्ग — फलम् फले फलानि

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	शाखम्	शाखे	शाखानि
द्वितीया	शाखम्	शाखे	शाखानि
तृतीया	शाखेन	शाखाभ्याम्	शाखैः
चतुर्थी	शाखाय	शाखाभ्याम्	शाखेभ्यः
पञ्चमी	शाखात्	शाखाभ्याम्	शाखेभ्यः
षष्ठी	शाखस्य	शाखयोः	शाखानाम्
सप्तमी	शाखे	शाखयोः	शाखेषु
सम्बोधन	शाख	शाखे	शाखानि

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern फल declines on

फल
7.1.24अतोऽम्
फल+अम्
6.1.107अमि पूर्वः
फलम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

√नी + क्त्वा
नीत्वा
√नी
having drawn it off — glossed अपनीय, having taken away, so Mallinātha reads the bare root as though it carried अप. It is the same absolutive that ended 1.40's first half, नीत्वा रात्रिम्, where the object was a night; here the object is a garment. DCS reads हृत्वा, from √हृ, where this text and the commentary read नीत्वा
absolutive, क्त्वा
'Having X-ed' — the earlier of two actions with the same agent: नीत्वा 'having passed [the months]'. It never declines.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
√नी · class 1 · क्त्वा
1. णीञ्
2. 1.3.1भूवादयो धातवः
  णी॒ञ्
  and, without changing the form,1.3.3
3. 1.3.9तस्य लोपः
  णी
4. 6.1.65णो नः
  नी
5. 3.4.21समानकर्तृकयोः पूर्वकाले
  नी + क्त्वा
  and, without changing the form,1.3.8
6. 1.3.9तस्य लोपः
  नी + त्वा
  and, without changing the form,1.2.463.4.1141.1.731.1.407.2.101.4.13
7. 1.1.5क्ङिति च
  नीत्वा
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular

नीलम्

printed नीलं

नील

dark — glossed कृष्णवर्णम्, black-coloured, which is what नील is: the word covers the whole range from black through blue-black to blue, and a commentator who wants one of them has to say which. Here it is the colour of deep water, and it is also the colour of a woman's clothes in this poem

a-stem neuter — Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि. · a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	नीलम्	नीले	नीलानि
द्वितीया	नीलम्	नीले	नीलानि
तृतीया	नीलेन	नीलाभ्याम्	नीलैः
चतुर्थी	नीलाय	नीलाभ्याम्	नीलेभ्यः
पञ्चमी	नीलात्	नीलाभ्याम्	नीलेभ्यः
षष्ठी	नीलस्य	नीलयोः	नीलानाम्
सप्तमी	नीले	नीलयोः	नीलेषु
सम्बोधन	नील	नीले	नीलानि

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern फल declines on

फल
7.1.24अतोऽम्
फल+अम्
6.1.107अमि पूर्वः
फलम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular

सलिलवसनम्

printed सलिलवसनं

वसन

dress — वसन is from √वस् in its other sense, to put on, so the word is simply 'what is worn'. It is the word the three bahuvrīhis of the stanza all point at, and every one of them changes gender to reach it

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	वसनम्	वसने	वसनानि
द्वितीया	वसनम्	वसने	वसनानि
तृतीया	वसनेन	वसनाभ्याम्	वसनैः
चतुर्थी	वसनाय	वसनाभ्याम्	वसनेभ्यः
पञ्चमी	वसनात्	वसनाभ्याम्	वसनेभ्यः
षष्ठी	वसनस्य	वसनयोः	वसनानाम्
सप्तमी	वसने	वसनयोः	वसनेषु
सम्बोधन	वसन	वसने	वसनानि

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern फल declines on

फल
7.1.24अतोऽम्
फल+अम्
6.1.107अमि पूर्वः
फलम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

सलिलवसनम्, ‘the water that is her dress’, is the compound the whole stanza rests on: Mallinātha writes the एव into his gloss, सलिलमेव वसनम्, so the water is not like a garment but is one. Once the river's water is her clothing, drawing it off bares her, and everything else follows. Three bahuvrīhis describe that garment, and each changes gender to reach the neuter वसनम्: प्राप्तवानीरशाखम्, ‘caught on a branch of cane’, where the feminine शाखा stands as शाखम्; मुक्तरोधोनितम्बम्, ‘leaving bare the bank that is her hips’, where the masculine नितम्ब stands neuter; and करधृतम्, ‘held’, as though a hand were holding it. The description is of a river, and the thing meant is a woman, and this compound is where the two stop being separable.

సలిలవసనమ్‌, ‘నీరనెడు వస్త్రము’, శ్లోకమంతా నిలిచే సమాసం: మల్లినాథుడు ఏవ ను గ్లోసులో చేరుస్తాడు, సలిలమేవ వసనమ్‌, కావున నీరు వస్త్రంవలె కాదు, వస్త్రమే. నదినీరు ఆమె వస్త్రమైనాక దాన్ని తొలగించుట ఆమెను బయటపరుస్తుంది, తక్కినదంతా దీని నుండే. ఆ వస్త్రాన్ని మూడు బహువ్రీహులు వర్ణిస్తాయి, ఒక్కొక్కటి నపుంసక వసనమ్‌ ను చేరుటకు లింగం మారుస్తుంది: ప్రాప్తవానీరశాఖమ్‌, ‘ప్రబ్బలికొమ్మకు తగులుకొన్నది’, స్త్రీలింగ శాఖా ఇక్కడ శాఖమ్‌ గా; ముక్తరోధోనితమ్బమ్‌, ‘ఆమె పిఱుందులనెడు గట్టును వదలినది’, పుంలింగ నితంబ ఇక్కడ నపుంసకంగా; కరధృతమ్‌, ‘చేతబట్టుకొన్నట్లు’ పట్టుకొనబడినది. వర్ణన నదిది, తలంపు స్త్రీది, ఈ సమాసమే రెండూ వేరుపడని చోటు.

Mallinātha, Sañjīvinī — 1.43: tasyā gambhīrāyāḥ salilameva vasanaṃ nītvāpanīya

a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular

मुक्तरोधोनितम्बम्

नितम्ब

hip — and Mallinātha's citation from Yādava is what licenses the whole image: नितम्ब is the back of the hips, the slope of a hill, and the waist. A word that already does duty for a hillside will do for a riverbank without being stretched, which is why the identification with रोधस् needs no argument. नितम्ब is masculine as a noun and neuter here, taking the gender of the garment the bahuvrīhi describes

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	नितम्बम्	नितम्बे	नितम्बानि
द्वितीया	नितम्बम्	नितम्बे	नितम्बानि
तृतीया	नितम्बेन	नितम्बाभ्याम्	नितम्बैः
चतुर्थी	नितम्बाय	नितम्बाभ्याम्	नितम्बेभ्यः
पञ्चमी	नितम्बात्	नितम्बाभ्याम्	नितम्बेभ्यः
षष्ठी	नितम्बस्य	नितम्बयोः	नितम्बानाम्
सप्तमी	नितम्बे	नितम्बयोः	नितम्बेषु
सम्बोधन	नितम्ब	नितम्बे	नितम्बानि

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern फल declines on

फल
7.1.24अतोऽम्
फल+अम्
6.1.107अमि पूर्वः
फलम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular

प्रस्थानम्

printed प्रस्थानं

प्रस्थान

setting out — glossed प्रयाणम्. It is the subject of भावि, so the sentence says not 'you will leave with difficulty' but 'your leaving will come about somehow', which puts the departure at a distance from the one who has to make it

a-stem neuter — Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि. · a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	प्रस्थानम्	प्रस्थाने	प्रस्थानानि
द्वितीया	प्रस्थानम्	प्रस्थाने	प्रस्थानानि
तृतीया	प्रस्थानेन	प्रस्थानाभ्याम्	प्रस्थानैः
चतुर्थी	प्रस्थानाय	प्रस्थानाभ्याम्	प्रस्थानेभ्यः
पञ्चमी	प्रस्थानात्	प्रस्थानाभ्याम्	प्रस्थानेभ्यः
षष्ठी	प्रस्थानस्य	प्रस्थानयोः	प्रस्थानानाम्
सप्तमी	प्रस्थाने	प्रस्थानयोः	प्रस्थानेषु
सम्बोधन	प्रस्थान	प्रस्थाने	प्रस्थानानि

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern फल declines on

फल
7.1.24अतोऽम्
फल+अम्
6.1.107अमि पूर्वः
फलम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular
ते
युष्मद्
your — Mallinātha again replaces the enclitic with the full form, ते तव, as he did at 1.42
pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular
pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern युष्मद् declines on
1. युष्मद्
2. 7.1.27युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश्
  युष्मद्+अ
3. 7.2.96तवममौ ङसि
  तव+अद्+अ
4. 6.1.97अतो गुणे
  तवद्+अ
5. 7.2.90शेषे लोपः
  तव
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
अव्यय
कथम्
printed कथमपि
कथम्
how — the question word, which with अपि after it stops being a question and becomes 'somehow'. Mallinātha glosses the pair कृच्छ्रेण, with difficulty, so what the two words say together is 'only just'
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय
अव्यय
अपि
printed कथमपि
अपि
— the particle that turns कथम् from a question into an indefinite, the same way चित् turns किम् into किंचित् in the first pāda. Both are in this stanza, doing the same work by different means
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय
i-stem masculine, सम्बोधन एकवचन vocative singular
सखे
सखि
friend — the vocative, and the yakṣa calls the cloud सखे here for the first time in a long stretch of भवान् and त्वम्. The form is worth stopping at: सखि is one of the irregular stems, and Pāṇini's सख्युरसम्बुद्धौ makes the strong endings णित् after it — which is what gives सखा and सखायम् — except in the vocative singular. So the one cell of this word that is regular is the one the verse uses. सखि is irregular in every case but this one: it takes अनङ् before the strong endings and makes सखा, सखायम्, सख्या, but the vocative singular is excepted and comes out regular
i-stem masculine
A short-i stem: अद्रिः, अद्री, अद्रयः. The i lengthens or takes guṇa before most endings.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
i-stem masculine, सम्बोधन एकवचन vocative singular · the pattern हरि declines on
1. हरि
2. 7.3.108ह्रस्वस्य गुणः
  हरे + स्
3. 6.1.69एङ्ह्रस्वात् सम्बुद्धेः
  हे हरे
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√लम्ब् + शानच्, षष्ठी एकवचन genitive singular
लम्बमानस्य
लम्बमान, from √लम्ब्
hanging low — and Mallinātha gives it twice, which is the clearest statement anywhere in this stanza that the whole thing has two readings at once: पीतसलिलभराल्लम्बमानस्य, 'sagging under the weight of the water you have drunk', and then अन्यत्र जघनारूढस्य, 'in the other sense, of one who lies upon her hips'. One participle, one cloud, two pictures, and he does not choose between them. DCS tags the form a past participle in क्त, which the -मान will not bear
present participle middle, शानच्
The middle-voice present participle, in -māna: 'X-ing for oneself', or simply 'X-ing' for roots that take the middle.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
√लम्ब् · class 1 · शानच्
1. लबिँ
2. 1.3.1भूवादयो धातवः
  लबिँ॒
  and, without changing the form,1.3.2
3. 1.3.9तस्य लोपः
  लब्
4. 7.1.58इदितो नुम् धातोः
  लन्ब्
5. 3.2.123वर्तमाने लट्
  लन्ब् + लँट्
  and, without changing the form,1.3.21.3.3
6. 1.3.9तस्य लोपः
  लन्ब् + ल्
  and, without changing the form,1.3.12
7. 3.2.124लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे
  लन्ब् + शानच्
  and, without changing the form,1.3.31.3.8
8. 1.3.9तस्य लोपः
  लन्ब् + आन
  and, without changing the form,3.2.1271.2.463.4.1131.1.73liṅgānuśāsana 74
9. 4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
  लन्ब् + आन + ङस्
  and, without changing the form,1.3.41.3.8
10. 1.3.9तस्य लोपः
  लन्ब् + आन + अस्
  and, without changing the form,1.1.73
11. 3.1.68कर्तरि शप्
  लन्ब् + शप् + आन + अस्
  and, without changing the form,1.3.31.3.8
12. 1.3.9तस्य लोपः
  लन्ब् + अ + आन + अस्
  and, without changing the form,3.4.1131.1.731.2.41.4.13
13. 7.2.80अतो येयः
  लन्ब् + अ + मुँक् + आन + अस्
  and, without changing the form,1.3.21.3.3
14. 1.3.9तस्य लोपः
  लन्ब् + अ + म् + आन + अस्
15. 7.1.12टाङसिङसामिनात्स्याः
  लन्ब् + अ + म् + आन + स्य
  and, without changing the form,1.4.171.4.14
16. 8.3.24नश्चापदान्तस्य झलि
  लंब् + अ + म् + आन + स्य
17. 8.4.58अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः
  लम्ब् + अ + म् + आन + स्य
18. 8.4.68अ अ
  लम्बमानस्य
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
a-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern राम declines on
1. राम
2. 7.1.12टाङसिङसामिनात्स्याः
  रामस्य
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
in-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular
भावि
भाविन्, from √भू with णिनि
will come about — भाविन् is 'one who is going to be', built on √भू with the affix णिनि, and it does the work of a future tense without being one. The neuter agrees with प्रस्थानम्: the departure is what is going to happen. Mallinātha carries the word over without a gloss and only supplies the adverb in front of it. It is neuter here, agreeing with प्रस्थानम्
in-stem neuter
The same possessive stem in -in, taken as a neuter: the nominative and accusative singular drop the न् without lengthening, so प्रसविन् gives प्रसवि for both.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
in-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern दण्डिन् declines on
1. दण्डिन्
2. 7.1.23स्वमोर्नपुंसकात्
  दण्डिन्
3. 8.2.7नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य
  दण्डि
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
This is the only verse in the canto with no finite verb, and the whole reading turns on that. भावि is भाविन्, ‘one who is going to be’, built on √भू with the affix णिनि and put in the neuter to agree with प्रस्थानम्; it stands as the sentence's predicate and does a future tense's work without being one. So the sentence says not ‘you will leave only just’ but ‘your leaving will somehow come about’ — प्रस्थानम्, the setting-out, is the subject, and the departure is held at a distance from the one who has to make it. Mallinātha carries भावि over without glossing it and only supplies the adverb in front, कृच्छ्रेण, ‘with difficulty’; कथमपि, ‘how-even’, is कथम् turned by अपि from a question into ‘somehow’. Because the verse holds no तिङन्त, the dependency tree roots here, at the predicate नाम, rather than at a verb it does not have.
కావ్యంలో పూర్తి క్రియ (తిఙంతం) లేని ఒక్క శ్లోకం ఇదే, పఠనమంతా దానిపైనే ఆధారపడుతుంది. భావి అంటే భావిన్, ‘అగబోవునది’, √భూ కు ణిని ప్రత్యయం చేరి ఏర్పడినది, ప్రస్థానమ్‌ తో పొందికకై నపుంసకంగా నిలిచి, పూర్తి క్రియ కాకుండానే భవిష్యత్తు పని చేస్తుంది. కావున వాక్యం ‘నీవు కష్టంగా వెళ్తావు’ అనదు, ‘నీ ప్రయాణం ఎట్టకేలకు అగును’ అంటుంది — ప్రస్థానమ్‌ (ప్రయాణం) కర్త, బయలుదేరుట చేయవలసినవానికి దూరంగా నిలుస్తుంది. మల్లినాథుడు భావి ని అర్థం చెప్పక అలాగే మోసి ముందు కృచ్ఛ్రేణ అనే క్రియావిశేషణం మాత్రమే ఇస్తాడు; కథమపి = కథమ్‌ ను అపి ప్రశ్న నుండి ‘ఎట్టకేలకు’ గా మారుస్తుంది. తిఙంతం లేనందున అన్వయవృక్షం విధేయ నామమైన భావి వద్దే మొదలవుతుంది.
- Mallinātha, Sañjīvinī — 1.43: te tava prasthānaṃ prayāṇaṃ kathamapi kṛcchreṇa bhāvi

a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

ज्ञातास्वादः

printed ज्ञातास्वादो

आस्वाद

taste — glossed by रस in Mallinātha's अनुभूतरसः, and रस is the word for a flavour and for a feeling both, which is exactly the reach the stanza wants. आस्वाद is आ + √स्वद्, tasting all round, so it is the savouring rather than the flavour

a-stem masculine

The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः.

అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్షః, యక్షౌ, యక్షాః.

Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; राम prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
docs/lessons/1.1.md — §4.2, the a-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

a-stem masculine

The largest noun class, and the one every other declension is measured against: यक्ष, राम. The nominative singular यक्षः ends in a visarga that is a buried स् (8.2.66, then 8.3.15); the instrumental शापेन comes from टा becoming इन after an a-stem (7.1.12) and then अ + इ → ए (6.1.87); the locative plural is यक्षेषु. Adjectives in अ — प्रमत्त, भोग्य — decline the same way in the masculine, so प्रमत्तः and भोग्येण sit in this same table.

అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్ష, రామ. శబ్దమంజరిలో మొదటి శబ్దం 'రామః రామౌ రామాః'. ప్రథమా ఏకవచనం యక్షః (దాగిన స్), తృతీయా శాపేన (టా → ఇన 7.1.12; అ + ఇ → ఏ 6.1.87), సప్తమీ బహువచనం యక్షేషు. అకారాంత విశేషణాలు — ప్రమత్త, భోగ్య — పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి; ప్రమత్తః, భోగ్యేణ ఇదే పట్టికలో ఉంటాయి.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — रामः prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
docs/lessons/1.1.md — §4, the a-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	आस्वादः	आस्वादौ	आस्वादाः
द्वितीया	आस्वादम्	आस्वादौ	आस्वादान्
तृतीया	आस्वादेन	आस्वादाभ्याम्	आस्वादैः
चतुर्थी	आस्वादाय	आस्वादाभ्याम्	आस्वादेभ्यः
पञ्चमी	आस्वादात्	आस्वादाभ्याम्	आस्वादेभ्यः
षष्ठी	आस्वादस्य	आस्वादयोः	आस्वादानाम्
सप्तमी	आस्वादे	आस्वादयोः	आस्वादेषु
सम्बोधन	आस्वाद	आस्वादौ	आस्वादाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on

राम
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + स्
8.2.66ससजुषो रुः
राम + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular

विवृतजघनाम्

printed विवृतजघनां

जघना, which the neuter जघन becomes at the end of a bahuvrīhi describing a woman

hips — fixed from Yādava as the waist, the front of the hips, or the parts behind and below. The accusative is the object of विहातुम्, and it is the only place in the stanza where the woman is grammatically present: the river has been the subject throughout, and here a feminine accusative appears with no noun to belong to. जघन is a neuter noun and takes ā here to agree with the woman the compound describes, as हस्त became हस्ता at 1.37

ā-stem feminine

The commonest feminine class, formed from an a-stem by lengthening: कान्ता, कान्ते, कान्ताः.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

ā-stem feminine

Feminine stems ending in आ, built from an अ-stem by टाप् (4.1.4): रमा, बाला, कान्ता, and the poem's याच्ञा, अलका, मोघा. The nominative is रमा, the accusative रमाम्, the instrumental रमया (7.3.105); the dative, ablative, genitive and locative singular take the याट् augment — रमायै, रमायाः, रमायाम् (7.3.113). The genitive plural is रमाणाम् (नुट् by 7.1.54), and the vocative singular is रमे.

అకారాంత శబ్దం నుండి టాప్ (4.1.4) చేత ఏర్పడే ఆకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: రమా, బాలా, కాన్తా, పద్యంలోని యాచ్ఞా, అలకా, మోఘా. ప్రథమ రమా, ద్వితీయ రమామ్, తృతీయ రమయా (7.3.105); చతుర్థీ/పంచమీ/షష్ఠీ/సప్తమీ ఏకవచనాలు యాట్ ఆగమంతో — రమాయై, రమాయాః, రమాయామ్ (7.3.113). షష్ఠీబహువచనం రమాణామ్ (7.1.54 నుట్), సంబోధనైకవచనం రమే.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — आकारान्त स्त्रीलिङ्ग prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — आकारान्त स्त्रीलिङ्ग — aa-fem

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	जघना	जघने	जघनाः
द्वितीया	जघनाम्	जघने	जघनाः
तृतीया	जघनया	जघनाभ्याम्	जघनाभिः
चतुर्थी	जघनायै	जघनाभ्याम्	जघनाभ्यः
पञ्चमी	जघनायाः	जघनाभ्याम्	जघनाभ्यः
षष्ठी	जघनायाः	जघनयोः	जघनानाम्
सप्तमी	जघनायाम्	जघनयोः	जघनासु
सम्बोधन	जघने	जघने	जघनाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern रमा declines on

रमा
6.1.107अमि पूर्वः
रमाम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular
कः
printed को
किम्
who — Mallinātha writes in the noun, कः पुमान्, 'what man', and then answers the question at the end of his gloss: न कोऽपीत्यर्थः, 'that is, nobody'. The rhetorical question is the stanza's last move, and it turns a description of a river into a remark about people
pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular
pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern किम् declines on
1. किम्
2. 7.2.103किमः कः
  कस्
3. 8.2.66ससजुषो रुः
  करुँ
4. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
  कः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√हा + तुमुन्
विहातुम्
printed विहातुं
वि + √हा
to leave — glossed त्यक्तुम्, to let go. The infinitive depends on समर्थः, which is one of the words the grammar names as taking तुमुन्, alongside 'be able' and 'dare'. DCS tags the form only as a verbal indeclinable, and `scripts/draft-analysis.ts` again read that as an absolutive in ल्यप् — the second time in three verses
infinitive, तुमुन्
'To X' — the form that goes with verbs of being able, knowing, beginning, and daring: कर्तुं प्रभवति 'is able to make'.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
√हा · class 3 · तुमुन्
1. ओँहाक्
2. 1.3.1भूवादयो धातवः
  ओँहा॒क्
  and, without changing the form,1.3.21.3.3
3. 1.3.9तस्य लोपः
  हा
4. 1.4.58प्रादयः
  वि + हा
  and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80
5. 3.3.10तुमुन्ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्थायाम्
  वि + हा + तुमुँन्
  and, without changing the form,1.3.21.3.3
6. 1.3.9तस्य लोपः
  वि + हा + तुम्
  and, without changing the form,1.2.451.2.463.4.1141.1.431.1.371.1.397.2.101.4.13
7. 1.4.14सुप्तिङन्तं पदम्
  विहातुम्
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

समर्थः

समर्थ

able — सम् + अर्थ, 'having the matter together', so the word for capable is built out of a word for a purpose. It governs the infinitive in front of it, and with कः in front of that the sentence needs no verb at all

a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	समर्थः	समर्थौ	समर्थाः
द्वितीया	समर्थम्	समर्थौ	समर्थान्
तृतीया	समर्थेन	समर्थाभ्याम्	समर्थैः
चतुर्थी	समर्थाय	समर्थाभ्याम्	समर्थेभ्यः
पञ्चमी	समर्थात्	समर्थाभ्याम्	समर्थेभ्यः
षष्ठी	समर्थस्य	समर्थयोः	समर्थानाम्
सप्तमी	समर्थे	समर्थयोः	समर्थेषु
सम्बोधन	समर्थ	समर्थौ	समर्थाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on

राम
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + स्
8.2.66ससजुषो रुः
राम + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

The second sentence is a question, and it is verbless like the first: को विहातुं समर्थः, ‘who is able to leave?’ कः is the subject, समर्थः the predicate, and समर्थः governs the infinitive विहातुम्, ‘to let go’ — one of the words the grammar names as taking a तुमुन्. Mallinātha writes the noun in, कः पुमान्, ‘what man’, and then answers his own question at the end of the gloss, न कोऽपीत्यर्थः, ‘that is, nobody’. And he ties it to the first sentence as its cause: कृच्छ्रत्वे हेतुमाह, ‘he states the reason it is hard’ — the departure barely comes about because, once the taste is known (ज्ञातास्वादः, अनुभूतरसः), no one can leave a woman with her hips uncovered. The tree hangs this sentence from भावि for exactly that reason.

రెండవ వాక్యం ప్రశ్న, మొదటిదానివలె పూర్తి క్రియ లేనిది: కో విహాతుం సమర్థః, ‘ఎవడు విడువ శక్తుడు?’ కః కర్త, సమర్థః విధేయం, సమర్థః ముందున్న విహాతుమ్‌ (‘వదలుటకు’) అనే తుమున్‌ ను శాసిస్తుంది — ఇన్‌ఫినిటివు తీసుకొను పదాలలో ఒకటి. మల్లినాథుడు నామాన్ని చేరుస్తాడు, కః పుమాన్‌, ‘ఏ మగవాడు’, తుదకు తానే బదులిస్తాడు, న కోఽపీత్యర్థః, ‘అనగా ఎవడును కాడు’. దీన్ని మొదటి వాక్యానికి హేతువుగా కడతాడు: కృచ్ఛ్రత్వే హేతుమాహ, ‘కష్టమైనదానికి కారణం చెప్పుచున్నాడు’ — పూర్వము రుచి తెలిసినవాడు (జ్ఞాతాస్వాదః, అనుభూతరసః) పిఱుందులు తెఱచుకొన్న ఆమెను విడువలేనందునే ప్రయాణం ఎట్టకేలకే అగును. అందుకే వృక్షం ఈ వాక్యాన్ని భావి కిందనే వేలాడదీస్తుంది.

Mallinātha, Sañjīvinī — 1.43: kṛcchratve hetumāha … kaḥ pumān … vihātuṃ tyaktuṃ samarthaḥ | na ko'pītyarthaḥ

३अन्वयthe words in prose order

सखे · तस्याः · प्राप्तवानीरशाखम् · किंचित् · करधृतम् · इव · मुक्तरोधोनितम्बम् · नीलम् · सलिलवसनम् · नीत्वा · लम्बमानस्य · ते · प्रस्थानम् · कथम् · अपि · भावि · ज्ञातास्वादः · कः · विवृतजघनाम् · विहातुम् · समर्थः

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, whose commentary is written as anvaya and opens with the vocative“he sakhe, prāptā vānīraśākhā … kiñcidīṣatkaradhṛtaṃ … iva sthitam | muktastyakto rodhastaṭameva nitambaḥ … nīlaṃ kṛṣṇavarṇaṃ … salilameva vasanaṃ nītvāpanīya … lambamānasya … te tava prasthānaṃ prayāṇaṃ kathamapi kṛcchreṇa bhāvi … jñātāsvādo … kaḥ pumān vivṛtaṃ … jaghanaṃ … vihātuṃ tyaktuṃ samarthaḥ”

the dependency structure

भावि · विधेय — will come about; the predicate the sentence turns on, भाविन् built on √भू with णिनि, standing where a finite verb would and doing a future's work without being one

प्रस्थानम् · उद्देश्य — the subject, प्रयाणम्; your setting-out, and it is what will come about, not you who will do it

ते · षष्ठी — your, ते तव; the long form written back in for the enclitic

लम्बमानस्य · agreeing with ते — hanging low, of you; a present-middle participle Mallinātha reads two ways at once, sagging under the water you have drunk and lying upon her hips

नीत्वा · पूर्वकालक्रिया — having drawn it off, अपनीय; the absolutive whose act comes before the leaving

सलिलवसनम् · कर्म — the water that is her dress, सलिलम् एव वसनम्; the object drawn off, and the compound the whole stanza rests on

तस्याः · षष्ठी — her, the Gambhīrā's, carried over from the stanza before without her being named

नीलम् · agreeing with सलिलवसनम् — dark, कृष्णवर्णम्; the colour of deep water and of a woman's clothes both

करधृतम् · agreeing with सलिलवसनम् — held, हस्तावलम्बितम्; a bahuvrīhi describing the garment, caught as though by a hand

किंचित् · adverb — a little, ईषत्; the garment is held only just, which is why it is coming away

प्राप्तवानीरशाखम् · agreeing with सलिलवसनम् — caught on a branch of cane, प्राप्ता वानीरशाखा येन; the one solid thing in a stanza of water and cloth and body

इव · as if — the particle, and Mallinātha supplies the participle it wants, स्थितम्: the water stands as though a hand held it

मुक्तरोधोनितम्बम् · agreeing with सलिलवसनम् — leaving the bank that is her hips bare, मुक्तः रोधोनितम्बः येन; the second bahuvrīhi, drawn off from the slope

कथम् · adverb — how, which with अपि after it stops being a question and becomes 'somehow'

अपि · particle — the word that turns कथम् into an indefinite, कृच्छ्रेण, 'only just'

सखे · सम्बोधन — friend; the yakṣa calls the cloud सखे here, हे सखे, after a long stretch of भवान् and त्वम्

समर्थः · विधेय, and here the reason — able, शक्तः; the predicate of the second sentence, hung from भावि because it says why the leaving barely comes about: no one who has tasted can go

कः · कर्ता — who, कः पुमान्; the rhetorical subject, and Mallinātha answers it, न कोऽपि, 'nobody'

ज्ञातास्वादः · agreeing with कः — having known the taste, अनुभूतरसः; and रस is a flavour and a feeling both

विहातुम् · infinitive — to leave, त्यक्तुम्; the तुमुन् समर्थः governs, one of the words the grammar names as taking an infinitive

विवृतजघनाम् · कर्म of विहातुम् — a woman with her hips uncovered, विवृतं जघनं यस्याः; the one feminine accusative in a stanza whose subject has been the river

uncheckedMallinātha’s Sañjīvinī for the anvaya and the reading, which construes the verse as two verbless sentences turning on भावि and समर्थः; the Telugu drawn from Vedam Venkataraya Sastri’s Āndhra Meghasandeśam

४भावार्थthe sense of the whole

You will get away only just, friend, hanging low as you are, once you have drawn off her dark water-dress — caught a little on a branch of cane, as though a hand were holding it, and leaving the bank that is her hips bare. Who, having once known the taste, is able to leave a woman with her hips uncovered?

uncheckedthe reader's reading, following Mallinātha's gloss

Once you have drawn off her dark water-dress — caught a little on a branch of cane, as though a hand were holding it, and leaving bare the bank that is her hips — your setting-out, friend, hanging low as you are, will only just come about. Who, having once known the taste, is able to leave a woman with her hips uncovered?

ప్రబ్బలికొమ్మకు కొంచెము తగులుకొని, చేతితో పట్టుకొన్నట్లుండి, ఆమె పిఱుందులనెడు గట్టును బయటపెడుతూ ఉన్న ఆమె నల్లని నీరనెడు వస్త్రమును తొలగించాక — ఓ మిత్రమా, బరువుచే క్రిందికి వాలుచున్న నీ ప్రయాణం ఎట్టకేలకే అగును. పూర్వము ఒకసారి రుచి తెలిసినవాడు, పిఱుందులు తెఱచుకొన్న ఆమెను ఎవడు విడువ శక్తుడు?

Mallinātha, Sañjīvinī — 1.43, whole-verse gloss

५अलंकारthe figure

No figure is named for this verse by the commentary this reading follows, so none is shown.