मेघदूतम् — कालिदास

मेघदूतम् · कालिदास · 1.44

देवगिरि · the wind that ripens the figs

त्वन्निष्यन्दोच्छ्वसितवसुधागन्धसम्पर्करम्यः

त्व

न्नि

ष्य

न्दो

च्छ्व

सि

त

व

सु

धा

ग

न्ध

स

म्प

र्क

र

म्यः

स्रोतोरन्ध्रध्वनितसुभगं दन्तिभिः पीयमानः

स्रो

तो

र

न्ध्र

ध्व

नि

त

सु

भ

गं

द

न्ति

भिः

पी

य

मा

नः

नीचैर्वास्यत्युपजिगमिषोर्देवपूर्वं गिरिं ते

नी

चै

र्वा

स्य

त्यु

प

जि

ग

मि

षो

र्दे

व

पू

र्वं

गि

रिं

ते

शीतो वायुः परिणमयिता काननोदुम्बराणाम्

शी

तो

वा

युः

प

रि

ण

म

यि

ता

का

न

नो

दु

म्ब

रा

णाम्

वृत्तविचारthe metre, syllable by syllable

pāda a

त्वguruthe conjunct न्न that follows it
न्निguruthe conjunct ष्य that follows it
ष्यguruthe conjunct न्द that follows it
न्दोguruits long vowel ओ
च्छ्वlaghuits short vowel, with a single consonant after it
सिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तlaghuits short vowel, with a single consonant after it
वlaghuits short vowel, with a single consonant after it
सुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
धाguruits long vowel आ
गguruthe conjunct न्ध that follows it
न्धlaghuits short vowel, with a single consonant after it
सguruthe conjunct म्प that follows it
म्पguruthe conjunct र्क that follows it
र्कlaghuits short vowel, with a single consonant after it
रguruthe conjunct म्य that follows it
म्यःguruthe visarga it carries

yati after 4 — it falls inside the compound त्वन्निष्यन्दोच्छ्वसितवसुधागन्धसम्पर्करम्यः
yati after 10 — a compound member ends here, inside त्वन्निष्यन्दोच्छ्वसितवसुधागन्धसम्पर्करम्यः

pāda b

स्रोguruits long vowel ओ
तोguruits long vowel ओ
रguruthe conjunct न्ध्र that follows it
न्ध्रguruthe conjunct ध्व that follows it
ध्वlaghuits short vowel, with a single consonant after it
निlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तlaghuits short vowel, with a single consonant after it
सुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
भlaghuits short vowel, with a single consonant after it
गंguruthe anusvāra it carries
दguruthe conjunct न्त that follows it
न्तिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
भिःguruthe visarga it carries
पीguruits long vowel ई
यlaghuits short vowel, with a single consonant after it
माguruits long vowel आ
नःguruthe visarga it carries

yati after 4 — a compound member ends here, inside स्रोतोरन्ध्रध्वनितसुभगम्
yati after 10 — a word ends here — स्रोतोरन्ध्रध्वनितसुभगं

pāda c

नीguruits long vowel ई
चैguruits long vowel ऐ
र्वाguruits long vowel आ
स्यguruthe conjunct त्य that follows it
त्युlaghuits short vowel, with a single consonant after it
पlaghuits short vowel, with a single consonant after it
जिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
गlaghuits short vowel, with a single consonant after it
मिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
षोguruits long vowel ओ
र्देguruits long vowel ए
वlaghuits short vowel, with a single consonant after it
पूguruits long vowel ऊ
र्वंguruthe anusvāra it carries
गिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
रिंguruthe anusvāra it carries
तेguruits long vowel ए

yati after 4 — it falls inside वास्यति
yati after 10 — it falls inside the compound देवपूर्वम्

pāda d

शीguruits long vowel ई
तोguruits long vowel ओ
वाguruits long vowel आ
युःguruthe visarga it carries
पlaghuits short vowel, with a single consonant after it
रिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
णlaghuits short vowel, with a single consonant after it
मlaghuits short vowel, with a single consonant after it
यिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
ताguruits long vowel आ
काguruits long vowel आ
नlaghuits short vowel, with a single consonant after it
नोguruits long vowel ओ
दुguruthe conjunct म्ब that follows it
म्बlaghuits short vowel, with a single consonant after it
राguruits long vowel आ
णाम्guruthe end of the pāda, which counts the last syllable heavy

yati after 4 — a word ends here — वायुः
yati after 10 — a word ends here — परिणमयिता

सन्धिrecovering the words from the sound

स्रोतोरन्ध्रध्वनितसुभगम् + दन्तिभिः → स्रोतोरन्ध्रध्वनितसुभगं
म् + द्
8.3.23 · 8.4.59
नीचैः + वास्यति → नीचैर्वास्यत्युपजिगमिषोर्देवपूर्वं
ः + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
वास्यति + उपजिगमिषोः → नीचैर्वास्यत्युपजिगमिषोर्देवपूर्वं
इ + उ
6.1.77
उपजिगमिषोः + देवपूर्वम् → नीचैर्वास्यत्युपजिगमिषोर्देवपूर्वं
ः + द्
no rule named — the builder's table does not hold this change
गिरिम् + ते → गिरिं
म् + त्
8.3.23 · 8.4.59
शीतः + वायुः → शीतो
ः + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
त्वद् + निष्यन्द → त्वन्निष्यन्दोच्छ्वसितवसुधागन्धसम्पर्करम्यः
द् + न्
8.4.45
निष्यन्द + उच्छ्वसित → त्वन्निष्यन्दोच्छ्वसितवसुधागन्धसम्पर्करम्यः
अ + उ → ओ · falls inside the syllable न्दो
6.1.87
उच्छ्वसित + वसुधा → त्वन्निष्यन्दोच्छ्वसितवसुधागन्धसम्पर्करम्यः
अ + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
वसुधा + गन्ध → त्वन्निष्यन्दोच्छ्वसितवसुधागन्धसम्पर्करम्यः
आ + ग्
no rule named — the builder's table does not hold this change
गन्ध + सम्पर्क → त्वन्निष्यन्दोच्छ्वसितवसुधागन्धसम्पर्करम्यः
अ + स्
no rule named — the builder's table does not hold this change
सम्पर्क + रम्य → त्वन्निष्यन्दोच्छ्वसितवसुधागन्धसम्पर्करम्यः
अ + र्
no rule named — the builder's table does not hold this change
स्रोतस् + रन्ध्र → स्रोतोरन्ध्रध्वनितसुभगम्
स् + र्
no rule named — the builder's table does not hold this change
रन्ध्र + ध्वनित → स्रोतोरन्ध्रध्वनितसुभगम्
अ + ध्
no rule named — the builder's table does not hold this change
ध्वनित + सुभग → स्रोतोरन्ध्रध्वनितसुभगम्
अ + स्
no rule named — the builder's table does not hold this change
देव + पूर्व → देवपूर्वम्
अ + प्
no rule named — the builder's table does not hold this change
कानन + उदुम्बर → काननोदुम्बराणाम्
अ + उ → ओ · falls inside the syllable नो
6.1.87

The last pāda joins four words into one printed stretch, नीचैर्वास्यत्युपजिगमिषोर्देवपूर्वं: नीचैः goes to र् before the व् of वास्यति; वास्यति + उपजिगमिषोः turns the इ to य् before the vowel of उप- (Pāṇini 6.1.77); and उपजिगमिषोः goes to र् before the द् of देव-. शीतो वायुः is a visarga to ओ before the voiced व् (शीतः + वायुः), the same voiced outcome written as the vowel. स्रोतोरन्ध्रध्वनितसुभगं दन्तिभिः keeps a म् as अनुस्वार and gives it the following class's nasal before the द् (8.3.23, 8.4.59), and गिरिं ते does the same before त्.

చివరిపాదం నాలుగుపదాలను ఒక్క అచ్చుసాగుగా కలుపుతుంది, నీచైర్వాస్యత్యుపజిగమిషోర్దేవపూర్వం: వాస్యతి లోని వ్‌ ముందు నీచైః ర్‌ అవుతుంది; వాస్యతి + ఉపజిగమిషోః లో ఉప- లోని అచ్చు ముందు ఇ → య్‌ (పాణిని 6.1.77); దేవ- లోని ద్‌ ముందు ఉపజిగమిషోః ర్‌ అవుతుంది. శీతో వాయుః లో గోష వ్‌ ముందు విసర్గ ఓ (శీతః + వాయుః), గోషఫలితమే అచ్చుగా. స్రోతోరన్ధ్రధ్వనితసుభగం దన్తిభిః లో ద్‌ ముందు మ్‌ అనుస్వారంగా నిలిచి వర్గానునాసికమవుతుంది (8.3.23, 8.4.59), గిరిం తే లో త్‌ ముందు అట్లే.

Chinnaya Sūri, Bālavyākaraṇam — సంధిపరిచ్ఛేదము; vendor/balavyakaranam-sandhi.txt

कारकwhat each case is doing

स्रोतोरन्ध्रध्वनितसुभगम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
दन्तिभिः तृतीया · instrumental — करण, the instrument or cause
पीयमानः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
उपजिगमिषोः षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
गिरिम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
with देवपूर्वम्
ते षष्ठी · genitive — सम्बन्धमात्रे षष्ठी — a genitive of bare relation, not of possession
ते would ordinarily be ‘your’, a genitive of belonging. Mallinātha names the kind of genitive it is instead: सम्बन्धमात्रविवक्षायां षष्ठी, ‘the sixth case where only a relation is meant.’ The wind is not owned by the cloud; the genitive simply ties the blowing to it — the wind blows for you, in relation to you, as you make for the mountain. It is the loosest of the genitive's uses, a plain connection with no possession in it.
- Mallinātha, Sañjīvinī — 1.44: te tava sambandhamātravivakṣāyāṃ ṣaṣṭhī
शीतः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
वायुः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
with त्वन्निष्यन्दोच्छ्वसितवसुधागन्धसम्पर्करम्यः
परिणमयिता प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
काननोदुम्बराणाम् षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word

प्रकरणानुक्रमthe rules the verse uses, by section of the abridgement

हलन्त्यम् 1.3.3 · प्रकरण 1← वास्यति; काननोदुम्बराणाम्
a final consonant of the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a final consonant (हल्) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it, and drops by 1.3.9. So the personal ending तिप् contributes only ति, the प् marking it, and क्तवतु leaves क्तवत् with the उ nasalized and the last letter both gone. Final त्, स् and म् of a case or personal ending are exempt (1.3.4).
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అంత్యంగా ఉన్న హల్లు (హల్) ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది వస్తువును గుర్తించే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు, 1.3.9 చేత లోపిస్తుంది. కాబట్టి తిప్ నుండి తి మాత్రమే మిగులుతుంది, ప్ ఇత్తు. విభక్తి/తిఙ్ ప్రత్యయాల అంత్య త్, స్, మ్ మాత్రం ఇత్తు కావు (1.3.4). అనునాసిక అచ్చు ఇత్తు (1.3.2) కి జోడీ.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.3 हलन्त्यम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तस्य लोपः 1.3.9 · प्रकरण 1← त्वन्निष्यन्दोच्छ्वसितवसुधागन्धसम्पर्करम्यः; पीयमानः; वास्यति; शीतः; काननोदुम्बराणाम्
an it-marker drops
What has been named an it-marker (इत्) is then elided (लोप). The tag has done its work — naming the suffix, and conditioning or blocking some operation — and leaves no sound behind. So the उ marked in सुँ, the ट् of टा, the ङ् of ङे ङसि ङस् ङि, and the प् of सुप् are all gone before the ending is attached.
ఇత్సంజ్ఞగా గుర్తించబడినది (इत्) తరువాత లోపిస్తుంది. ఆ గుర్తు తన పని ముగించుకుంది — ప్రత్యయానికి పేరుపెట్టడం, ఏదో కార్యాన్ని కలిగించడమో ఆపడమో — ఏ ధ్వనీ మిగలదు. सुँ లోని ఉ, टा లోని ట్, ङे ङसि ङस् ङि లోని ङ్, सुप् లోని ప్ అన్నీ ప్రత్యయం చేరేముందు పోతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.9 तस्य लोपः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 3 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुप्तिङन्तं पदम् 1.4.14 · प्रकरण 1← वास्यति
a form ending in a case ending (सुप्) or a verb ending (तिङ्) is a पद, a finished word
A form that ends in a nominal case ending — one of the twenty-one सुप् endings 4.1.2 lists — or in a verbal personal ending — one of the eighteen तिङ् endings — is named पद, a complete word. The name is what a great many rules wait on: the visarga rules, the final-consonant rules and the anusvāra rule all apply only "in a पद" or "at the end of a पद". So राम is not yet a पद, but राम + स् is; and चक्रे is a पद once the ending ए is on. Every word the poem carries reaches this name before its word-final changes can fire.
నామవాచక విభక్తి ప్రత్యయంతో — 4.1.2 చెప్పే ఇరవై ఒక్క సుప్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — లేదా క్రియా పురుష ప్రత్యయంతో — పద్దెనిమిది తిఙ్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — అంతమయ్యే రూపానికి పద సంజ్ఞ. ఈ సంజ్ఞ మీదే ఎన్నో సూత్రాలు ఆధారపడతాయి: విసర్గ సూత్రాలు, పదాంత హల్లు సూత్రాలు, అనుస్వార సూత్రం అన్నీ "పదంలో" లేదా "పదాంతంలో" మాత్రమే పనిచేస్తాయి. రామ ఇంకా పదం కాదు; రామ + స్ పదం; చక్రే ప్రత్యయం ఏ చేరాక పదం. కావ్యంలోని ప్రతి పదం తన పదాంత మార్పులకు ముందు ఈ సంజ్ఞను చేరుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.14 सुप्तिङन्तं पदम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 14 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
भूवादयो धातवः 1.3.1 · प्रकरण 2← वास्यति
the words beginning with भू, listed in the Dhātupāṭha, are called धातु (roots)
The action-denoting words listed in the Dhātupāṭha — the root-list that opens with भू "to be" — are named धातु, roots. A धातु is the action-base from which every finite verb and every कृत् (primary derivative) form is built. It is the rule that stands at the head of every verb chain in the poem: चक्रे begins as the root डुकृञ्, जगाम as गम्, प्रमत्तः as मद्. Nothing is conjugated or turned into a participle until it first bears this name.
ధాతుపాఠంలో — భూ "ఉండటం" తో మొదలయ్యే ధాతువుల జాబితాలో — ఉన్న క్రియావాచక శబ్దాలకు ధాతు సంజ్ఞ. ధాతువు అంటే క్రియాధారం; దానినుండే ప్రతి తిఙంత క్రియా, ప్రతి కృదంత (ప్రాథమిక వ్యుత్పన్న) రూపం పుడతాయి. కావ్యంలోని ప్రతి క్రియా గొలుసుకు ఇది శిరస్సు: చక్రే డుకృఞ్ ధాతువుగా, జగామ గమ్ గా, ప్రమత్తః మద్ గా మొదలవుతాయి. ఈ సంజ్ఞ చేరకముందు ఏదీ రూపం దాల్చదు, కృదంతం కాదు.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.1 भूवादयो धातवः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 36 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपदेशेऽजनुनासिक इत् 1.3.2 · प्रकरण 2← त्वन्निष्यन्दोच्छ्वसितवसुधागन्धसम्पर्करम्यः; पीयमानः; वास्यति; शीतः
a nasalized vowel in the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a vowel pronounced with nasal resonance (anunāsika) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it. The उ of सुँ and of रुँ is such a vowel, so it is a marker and drops (by 1.3.9). This is why the nominative-singular ending सुँ contributes only स्, and रुँ leaves only र्.
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అనునాసికంగా ఉచ్చరించే అచ్చు ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది ఆ వస్తువుకు పేరుపెట్టే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు. सुँ, रुँ లోని ఉ అలాంటి అచ్చే; కాబట్టి అది ఇత్తు, లోపిస్తుంది (1.3.9). అందుకే ప్రథమైకవచన ప్రత్యయం సుँ నుండి స్ మాత్రమే, రుँ నుండి ర్ మాత్రమే మిగులుతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.2 उपदेशेऽजनुनासिक इत्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 28 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
इको यणचि 6.1.77 · प्रकरण 2← वास्यति + उपजिगमिषोः
इक् becomes यण् before a dissimilar vowel
A simple vowel of the इक् set — इ उ ऋ ऌ — becomes the matching semivowel यण् — य् व् र् ल् — when a dissimilar vowel follows: इति + अत्र → इत्यत्र, मधु + अरि → मध्वरि, धातृ + अंशः → धात्रंशः. This is the commonest vowel sandhi, the point where two words or a stem and its ending run together.
ఇక్ (ఇ ఉ ఋ ఌ) అచ్చు, భిన్నమైన అచ్చు పరమైనప్పుడు దానికి సవర్ణమైన యణ్ (య్ వ్ ర్ ల్) అవుతుంది: ఇతి + అత్ర → ఇత్యత్ర, మధు + అరి → మధ్వరి, ధాతృ + అంశః → ధాత్రంశః. రెండు పదాలు గానీ, ప్రాతిపదిక-ప్రత్యయాలు గానీ కలిసే అత్యంత సామాన్య అచ్‌సంధి ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.77 इको यणचि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 15 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आद्गुणः 6.1.87 · प्रकरण 2← निष्यन्द + उच्छ्वसित; कानन + उदुम्बर
a followed by i/u/ṛ becomes the guṇa vowel e/o/ar
When a final अ or आ is followed by a simple vowel इ उ or ऋ, the two together become the corresponding guṇa vowel — ए, ओ, or अर् — as one sound, a single substitution for both. So राम + इन (from टा) gives the ए of रामेण, and पुण्य + उदक gives the ओ of पुण्योदक. It is the guṇa-sandhi a student meets first.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఇ ఉ ఋ (సామాన్య అచ్చు) వస్తే, రెండూ కలిసి గుణమవుతాయి — ఏ, ఓ, అర్ — ఒకే ధ్వనిగా (ఏకాదేశం). రామ + ఇన (టా నుండి) → రామేణ లోని ఏ; పుణ్య + ఉదక → పుణ్యోదక లోని ఓ. విద్యార్థి మొదట కలిసే గుణసంధి ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.87 आद्गुणः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 27 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the guṇa sandhi
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8.3.15 · प्रकरण 3← त्वन्निष्यन्दोच्छ्वसितवसुधागन्धसम्पर्करम्यः; दन्तिभिः; पीयमानः; उपजिगमिषोः; शीतः; वायुः
र् becomes visarga before a खर् consonant or at a pause
A रेफ (र्) at the end of a word becomes visarga (ः) before a खर् consonant — the voiceless stops and the sibilants — or at a pause (avasāna). It is the last step of every nominative singular: यक्ष + र् becomes यक्षः. The visarga of भर्तुः is the same thing, the र् that came with the ṛ-stem's ending surfacing before the pause.
పదాంతంలోని రేఫ (ర్) ఖర్ హల్లు ముందు — అఘోష స్పర్శలు, ఊష్మలు — గాని, విరామం (అవసానం) దగ్గర గాని విసర్గ (ః) అవుతుంది. ప్రతి ప్రథమా ఏకవచనపు చివరి మెట్టు ఇదే: యక్ష + ర్ → యక్షః. భర్తుః లోని విసర్గ కూడా ఋకారాంత శబ్దపు ర్ ఇలాగే విరామం ముందు పైకి రావడమే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 93 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः and भर्तुः prakriyās
- docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः and भर्तुः derivations
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
मोऽनुस्वारः 8.3.23 · प्रकरण 3← स्रोतोरन्ध्रध्वनितसुभगम् + दन्तिभिः; गिरिम् + ते
a word-final म् becomes anusvāra before a consonant
A म् at the end of a word becomes anusvāra — the nasal dot ं — when a consonant follows: हरिम् + वन्दे → हरिं वन्दे "I praise Hari". The accusative singular in -म् and every word-final म् before a consonant is written this way; before a vowel or at a pause the म् itself stays. This is why the chain-check reads a final ं and a final म् as the same sound: they are one म्, shown one way or the other by what follows.
పదాంతంలోని మ్, హల్లు ముందు అనుస్వారం — ం అనే నాసిక బిందువు — గా మారుతుంది: హరిమ్ + వన్దే → హరిం వన్దే "హరిని నమస్కరిస్తాను". మ్-అంత ద్వితీయా ఏకవచనం, హల్లు ముందు వచ్చే ప్రతి పదాంత మ్ ఇలాగే రాయబడతాయి; అచ్చు ముందు గానీ విరామంలో గానీ మ్ అలాగే నిలుస్తుంది. అందుకే గొలుసు-పరీక్ష పదాంత ం ను, పదాంత మ్ ను ఒకే ధ్వనిగా చదువుతుంది: అవి ఒకే మ్, తరువాత వచ్చేదాన్ని బట్టి ఒక్కో రూపంలో చూపబడతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.23 मोऽनुस्वारः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 77 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा 8.4.45 · प्रकरण 3← त्वद् + निष्यन्द
वा पदान्तस्य 8.4.59 · प्रकरण 3← स्रोतोरन्ध्रध्वनितसुभगम् + दन्तिभिः; गिरिम् + ते
at the end of a word the homorganic-nasal substitution is optional
The previous rule (8.4.58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः) turns an अनुस्वार (the nasal hum ं) into the nasal of the following consonant's own class before a यय् consonant (any stop or semivowel but ह). This rule makes that substitution optional (वा, "or") when the अनुस्वार stands at the end of a पद, a finished word. So the prefix सम् before भृत "borne", once its म् has become अनुस्वार, may keep the class-nasal म् or the अनुस्वार: सम्भृतम् or संभृतम्. Both are correct; the chain shows the class-nasal.
ముందటి సూత్రం (8.4.58 అనుస్వారస్య యయి పరసవర్ణః) అనుస్వారాన్ని (ం అనే నాసిక ధ్వని) — యయ్ హల్లు (హ తప్ప అన్ని స్పర్శ, అంతస్థ హల్లులు) ముందు — ఆ హల్లు వర్గపు నాసికంగా మారుస్తుంది. ఈ సూత్రం, అనుస్వారం పదాంతంలో (పూర్తయిన పదపు చివర) నిలిచినప్పుడు, ఆ మార్పును వికల్పం (వా "లేదా") చేస్తుంది. కాబట్టి భృత "మోయబడిన" ముందు సమ్ ఉపసర్గపు మ్ అనుస్వారమైన తర్వాత వర్గనాసిక మ్ గా ఉండవచ్చు, లేదా అనుస్వారంగా ఉండవచ్చు: సమ్భృతమ్ లేదా సంభృతమ్. రెండూ సరైనవే; గొలుసు వర్గనాసికాన్ని చూపుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.59 वा पदान्तस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 80 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ससजुषो रुः 8.2.66 · प्रकरण 4← त्वन्निष्यन्दोच्छ्वसितवसुधागन्धसम्पर्करम्यः; दन्तिभिः; पीयमानः; उपजिगमिषोः; शीतः; वायुः
a word-final स् becomes रु
The स् at the end of a word — and the word सजुष् — is replaced by रु. The उ of रु is only a marker and drops, so what is left is र्. This is why यक्ष + स् becomes यक्ष + र्, which then turns to visarga at a pause by 8.3.15: the visarga of every nominative singular is a buried स्. It also explains यक्षः + चक्रे → यक्षश्चक्रे — the स् resurfaces before च and becomes श्.
పదాంతంలోని స్ (మరియు సజుష్ శబ్దపు స్) రుగా మారుతుంది. 'రు'లోని ఉ కేవలం ఇత్‌సంజ్ఞ, అది లోపించి ర్ మాత్రమే మిగులుతుంది. కాబట్టి యక్ష + స్ → యక్ష + ర్; ఆ ర్ విరామం ముందు విసర్గ అవుతుంది (8.3.15). అందుకే ప్రతి ప్రథమా ఏకవచన విసర్గ దాగిన స్; యక్షః + చక్రే లో ఆ స్ మళ్లీ పైకి వచ్చి చకారం ముందు శ్ అవుతుంది — యక్షశ్చక్రే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.66 ससजुषो रुः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 105 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः prakriyā
- docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः derivation
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् 1.4.13 · प्रकरण 5← वास्यति
the base an affix is added to is called अङ्ग (stem) while the affix stands
Whatever an affix is prescribed after — taken with everything from that point on — is named अङ्ग, the stem, for as long as that affix is present. The name matters because a great many rules operate "on the अङ्ग": the guṇa and vṛddhi changes, the lengthenings, the augments all target the अङ्ग before its ending. So राम is the अङ्ग before a case ending, and चकृ the अङ्ग before a perfect ending — and it is on that अङ्ग that the vowel is strengthened to चकार.
ఒక ప్రత్యయం దేని తరువాత విధించబడుతుందో అది — అక్కడి నుండి ముందంతటితో సహా — ఆ ప్రత్యయం ఉన్నంత వరకు అఙ్గ, అంటే ప్రకృతి (కాండం), అని పిలవబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం, ఎందుకంటే ఎన్నో సూత్రాలు "అఙ్గం మీద" పనిచేస్తాయి: గుణ-వృద్ధి మార్పులు, దీర్ఘీకరణలు, ఆగమాలు అన్నీ ప్రత్యయం ముందు అఙ్గాన్నే లక్ష్యంగా చేసుకుంటాయి. కాబట్టి విభక్తి ముందు రామ అఙ్గం; పరోక్ష ప్రత్యయం ముందు చకృ అఙ్గం — ఆ అఙ్గం మీదే అచ్చు బలపడి చకార అవుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.13 यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 132 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् 6.1.68 · प्रकरण 5← परिणमयिता
after a consonant or a long ई/आ feminine, a bare-consonant सु/ति/सि drops
The nominative-singular सु — and the verb endings ति सि — when it would be left as a single consonant (apṛkta), is elided after a stem ending in a consonant (हल्), or after the long feminine stems in ई (ङी) or आ (आप्). So a consonant-stem masculine like राजन् loses the स् of सु. It is why महिमन्, आत्मन्, राजन् show no visible ending in the nominative singular.
ఒకే హల్లుగా మిగిలే సు (ప్రథమైకవచనం; ధాతువుల్లో తి సి), హల్లంతం తరువాత, లేదా దీర్ఘ స్త్రీలింగ ఈ (ఙీ)/ఆ (ఆప్) తరువాత లోపిస్తుంది. రాజన్ వంటి హలంత పుంలింగం సు లోని స్ ను కోల్పోతుంది. మహిమన్, ఆత్మన్, రాజన్ లకు ప్రథమైకవచనంలో ప్రత్యయం కనిపించకపోవడానికి కారణం ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.68 हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 178 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.6, महिमा
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अमि पूर्वः 6.1.107 · प्रकरण 5← स्रोतोरन्ध्रध्वनितसुभगम्; देवपूर्वम्; गिरिम्
before the accusative-singular अम्, the stem vowel alone remains
When the accusative-singular ending अम् follows a word ending in अक् (a short a i u …), the single substitute for stem-vowel + अ is the pūrva, the earlier, vowel — the stem vowel wins. So हरि + अम् → हरिम्, गुरु + अम् → गुरुम्, राम + अम् → रामम्. One rule for the accusative singular of every vowel stem.
అక్కు (హ్రస్వ అ ఇ ఉ…) తరువాత అమ్ (ద్వితీయైకవచనం) పరమైతే, ప్రాతిపదిక అచ్చుకూ అ కూ ఏకాదేశం పూర్వరూపం — ప్రాతిపదిక అచ్చు నిలుస్తుంది. హరి + అమ్ → హరిమ్, గురు + అమ్ → గురుమ్, రామ + అమ్ → రామమ్. అచ్చంత శబ్దాల ద్వితీయైకవచనానికి ఒకే సూత్రం.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.107 अमि पूर्वः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 134 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.4, वसतिम्
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ङसिङसोश्च 6.1.110 · प्रकरण 5← उपजिगमिषोः
after e/o, the abl. and gen. singular keep the vowel (pūrva-rūpa)
After a stem in ए or ओ (एङ्), the ablative-singular ङसि and the genitive-singular ङस् merge as pūrva-rūpa — the ए/ओ alone stands. An i-stem takes guṇa first (हरि → हरे), so both the ablative and the genitive singular come out हरेः.
ఏ లేదా ఓ (ఏఙ్) కారాంతం తరువాత పంచమ్యేకవచనం ఙసి, షష్ఠ్యేకవచనం ఙస్ పూర్వరూపంగా కలుస్తాయి — ఏ/ఓ మాత్రమే నిలుస్తుంది. ఇకారాంతం ముందు గుణం వస్తుంది (హరి → హరే), కాబట్టి పంచమి, షష్ఠి రెండూ హరేః గా వస్తాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.110 ङसिङसोश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 172 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
नामि 6.4.3 · प्रकरण 5← काननोदुम्बराणाम्
the stem vowel lengthens before नाम् (the genitive plural)
Before the genitive-plural ending आम् once it has taken the नुट् augment and become नाम् (7.1.54), a preceding short vowel lengthens: अग्नि → अग्नीनाम्, मधु → मधूनाम्, राम → रामाणाम्. The long vowel and the न् of नाम् together mark the genitive plural of the vowel stems.
నుట్ ఆగమం చేరి నామ్ అయిన షష్ఠీబహువచన ఆమ్ (7.1.54) ముందు, ముందున్న హ్రస్వ అచ్చు దీర్ఘమవుతుంది: అగ్ని → అగ్నీనామ్, మధు → మధూనామ్, రామ → రామాణామ్. దీర్ఘ అచ్చు, నామ్ లోని న్ కలిసి అచ్చంత శబ్దాల షష్ఠీబహువచనాన్ని గుర్తిస్తాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 6.4.3 नामि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 148 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अप्तृन्तृच्स्वसृनप्तृनेष्टृत्वष्टृक्षत्तृहोतृपोतृप्रशास्तॄणाम् 6.4.11 · प्रकरण 5← परिणमयिता
these listed stems lengthen their penult to आ before the strong endings
A short list of stems — अप् “water”, the agent nouns in तृन् and तृच् (कर्तृ, धातृ …), and स्वसृ, नप्तृ, नेष्टृ, त्वष्टृ, क्षत्तृ, होतृ, पोतृ, प्रशास्तृ — lengthen their penult vowel to आ before a सर्वनामस्थान (strong) ending. With the अन् substitute of 7.1.94 and the final न् then dropping, this gives the nominative singular in -आ: धातृ → धात् + आन् + स् → धाता. So परिणमयितृ “the one who ripens it” gives परिणमयिता (1.44).
అప్ “నీరు”, తృన్/తృచ్ కర్తృవాచకాలు (కర్తృ, ధాతృ…), స్వసృ, నప్తృ, నేష్టృ, త్వష్టృ, క్షత్తృ, హోతృ, పోతృ, ప్రశాస్తృ — ఈ శబ్దాలు సర్వనామస్థాన (బలమైన) విభక్తుల ముందు ఉపధను ఆ గా దీర్ఘం చేస్తాయి. 7.1.94 అనఙ్ ఆదేశం, న్ లోపంతో కలిసి ప్రథమైకవచనం -ఆ: ధాతృ → ధాతా; పరిణమయితృ → పరిణమయితా (1.44).
- Aṣṭādhyāyī — 6.4.11 अप्तृन्तृच्स्वसृनप्तृनेष्टृत्वष्टृक्षत्तृहोतृपोतृप्रशास्तॄणाम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 205 in the abridgement; the कर्तृ / धातृ prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ह्रस्वनद्यापो नुट् 7.1.54 · प्रकरण 5← काननोदुम्बराणाम्
the augment नुट् before the genitive plural after a short vowel, a नदी stem, or आप्
The genitive-plural ending आम् takes the augment नुट् — an initial न् — after a stem ending in a short vowel, after a नदी-type feminine, and after an आप् (ā-stem) feminine: अग्नि → अग्नीनाम्, नदी → नदीनाम्, रमा → रमाणाम्. The short vowel then lengthens by 6.4.3, so the ending appears as -नाम् with a long vowel before it.
షష్ఠీబహువచన ప్రత్యయం ఆమ్, హ్రస్వాంత శబ్దం తరువాత, నదీ-తరగతి స్త్రీలింగం తరువాత, ఆప్ (ఆకారాంత) స్త్రీలింగం తరువాత నుట్ ఆగమం (ఆది న్) తీసుకుంటుంది: అగ్ని → అగ్నీనామ్, నదీ → నదీనామ్, రమా → రమాణామ్. తరువాత 6.4.3 చేత హ్రస్వం దీర్ఘమవుతుంది; కాబట్టి ప్రత్యయం దీర్ఘ అచ్చుతో –నామ్ గా కనిపిస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.54 ह्रस्वनद्यापो नुट्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 147 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ऋदुशनस्पुरुदंसोऽनेहसां च 7.1.94 · प्रकरण 5← परिणमयिता
ऋ-final agent nouns take the अनङ् substitute before the strong endings
A stem ending in ऋत् — the agent nouns कर्तृ, धातृ and the kinship words — together with उशनस्, पुरुदंसस् and अनेहस्, takes the substitute अनङ् (अन्) for its final before a सर्वनामस्थान ending. धातृ → धात् + अन् + स्; with 6.4.11 lengthening the penult and the final न् then dropping, the nominative singular is धाता. So परिणमयितृ “ripener” gives परिणमयिता (1.44).
ఋత్-అంతం (కర్తృవాచకాలు కర్తృ, ధాతృ, బంధువాచకాలు), ఉశనస్, పురుదంసస్, అనేహస్ — సర్వనామస్థానం ముందు తమ అంత్యానికి అనఙ్ (అన్) ఆదేశం తీసుకుంటాయి. ధాతృ → ధాత్ + అన్ + స్; 6.4.11 ఉపధా దీర్ఘం, న్ లోపంతో ప్రథమైకవచనం ధాతా. పరిణమయితృ → పరిణమయితా (1.44).
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.94 ऋदुशनस्पुरुदंसोऽनेहसां च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 204 in the abridgement; the कर्तृ / धातृ prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
घेर्ङिति 7.3.111 · प्रकरण 5← उपजिगमिषोः
a short इ/उ-stem takes guṇa before a ङित् ending
A short इ- or उ-stem (a घि stem) takes guṇa — इ → ए, उ → ओ — before a ङित् case-ending. हरि + ए (dative) → हरये, and गुरु gives गुरवे. It is what raises the vowel in the oblique singular of these stems.
హ్రస్వ ఇ లేదా ఉ కారాంతం (ఘి శబ్దం), ఙిత్ విభక్తి ప్రత్యయం ముందు గుణం తీసుకుంటుంది — ఇ → ఏ, ఉ → ఓ. హరి + ఏ (చతుర్థి) → హరయే; గురు → గురవే. ఈ శబ్దాల పరోక్ష ఏకవచనంలో అచ్చును ఎత్తేది ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.3.111 घेर्ङिति
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 171 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य 8.2.7 · प्रकरण 5← दन्तिभिः; परिणमयिता
a stem-final न् drops at the end of a word
The न् at the end of a prātipadika (a stem) is elided when it stands at the end of a fully formed word (pada). So राजन् (nom. sg., once सु has gone) → राजा, आत्मन् → आत्मा, महिमन् → महिमा. What is left of the -an nouns in the nominative singular is a bare long आ.
ప్రాతిపదికాంతంలోని న్, అది పదాంతంలో నిలిస్తే లోపిస్తుంది. రాజన్ (సు పోయాక) → రాజా, ఆత్మన్ → ఆత్మా, మహిమన్ → మహిమా. అన్-అంత శబ్దాల ప్రథమైకవచనంలో మిగిలేది కేవలం దీర్ఘ ఆ.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.7 नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 179 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.6, महिमा
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि 8.4.2 · प्रकरण 5← काननोदुम्बराणाम्
न becomes ण after र्/ष् even across intervening अट्, क-/प-class, आङ् or नुम् (ṇatva)
A न् becomes the retroflex ण् after a र् or ष् in the same word — and it still does when the vowels and semivowels of अट् (अ इ उ …, ह य व र), the velars, the labials, आङ्, or the augment नुम् stand in between. This is ṇatva. So राम + इन → रामेण, the र् reaching the न across ए; but शाप, with no र् or ष्, keeps its न (शापेन).
ఒకే పదంలో ర్ లేదా ష్ తరువాత న్ మూర్ధన్య ణ్ అవుతుంది — మధ్యలో అట్ (అచ్చులు, హ య వ ర), కవర్గం, పవర్గం, ఆఙ్, నుమ్ ఉన్నా అవుతుంది. ఇదే ణత్వం. రామ + ఇన → రామేణ, ర్ ఏ ను దాటి న ను చేరుతుంది; కానీ శాప లో ర గానీ ష గానీ లేదు, న నిలుస్తుంది (శాపేన).
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.2 अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 137 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.2 and §4.3, शापेन and गुरुणा
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतोऽम् 7.1.24 · प्रकरण 7← स्रोतोरन्ध्रध्वनितसुभगम्
after a short-अ neuter, the nom./acc. singular become अम्
After a short-अ neuter stem, the nominative and accusative singular endings both become अम्. ज्ञानम्, फलम्, वचनम् — the -अम् that a neuter a-stem shows for both “it” and “it (as object)”.
హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దం తరువాత ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు రెండూ అమ్ అవుతాయి. జ్ఞానమ్, ఫలమ్, వచనమ్ — నపుంసక అకారాంతం కర్తగానూ కర్మగానూ చూపే -అమ్ ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.24 अतोऽम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 233 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो गुणे 6.1.97 · प्रकरण 8← ते
a non-final अ before a guṇa vowel merges forward (para-rūpa)
When a non-final short अ is followed by a guṇa vowel (अ, ए, ओ), the single substitute is the later vowel alone — para-rūpa, the second stands — not a guṇa of the two. It keeps a stem-final अ from doubling with an affix that opens on such a vowel, so only the affix’s vowel is heard.
అంత్యం కాని హ్రస్వ అ తరువాత గుణాచ్చు (అ, ఏ, ఓ) వస్తే, రెండింటి స్థానంలో పరమైన అచ్చు ఒక్కటే మిగులుతుంది — పరరూపం, రెండవది నిలుస్తుంది — గుణం కాదు. అలా అకారాంత శబ్దం అటువంటి అచ్చుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయంతో కలిసినప్పుడు ప్రత్యయపు అచ్చు మాత్రమే వినబడుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.97 अतो गुणे
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 273 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश् 7.1.27 · प्रकरण 8← ते
अश् replaces the genitive-singular ending after युष्मद्/अस्मद्
After the pronouns युष्मद् "you" and अस्मद् "I", the genitive-singular ending ङस् is replaced by अश्. The base then becomes तव / मम by 7.2.96, so the genitive singular is तव "your", मम "my". The pronoun of the second and first persons builds its possessive on this substitution.
యుష్మద్ "నీవు", అస్మద్ "నేను" అనే సర్వనామాల తరువాత షష్ఠీ ఏకవచన ప్రత్యయం ఙస్ కి అశ్ ఆదేశం వస్తుంది. తరువాత 7.2.96 చేత ప్రాతిపదికం తవ/మమ అవుతుంది; కాబట్టి షష్ఠీ ఏకవచనం తవ "నీ", మమ "నా". ప్రథమ, మధ్యమ పురుష సర్వనామాల షష్ఠి ఈ ఆదేశంపైనే నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.27 युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 326 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
शेषे लोपः 7.2.90 · प्रकरण 8← ते
in the remaining cases, the final of युष्मद्/अस्मद् elides
In the cases not otherwise provided for, the final अद् of युष्मद्/अस्मद् elides, leaving the bare त्व- / म- (and युष्म-/अस्म- in the plural): ते, मे in the shorter datives and genitives, तव, मम, and the locatives त्वयि "in you", मयि "in me". Elision is the default; the other rules name where a substitute stands instead.
ప్రత్యేకంగా విధించని మిగతా విభక్తుల్లో యుష్మద్/అస్మద్ అంత్యం (అద్) లోపిస్తుంది; కేవలం త్వ-/మ- (బహువచనంలో యుష్మ-/అస్మ-) మిగులుతుంది: హ్రస్వ చతుర్థీ/షష్ఠుల్లో తే, మే; తవ, మమ; సప్తమిలో త్వయి "నీయందు", మయి "నాయందు". లోపమే సామాన్యం; ఆదేశమెక్కడ ఉంటుందో మిగతా సూత్రాలు చెబుతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.90 शेषे लोपः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 312 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तवममौ ङसि 7.2.96 · प्रकरण 8← ते
तव and मम replace the base before the genitive singular
Before the genitive-singular (ङस्, replaced by अश् at 7.1.27), युष्मद् becomes तव and अस्मद् becomes मम, giving तव "your", मम "my". These are the full possessive singulars, beside the enclitic ते, मे that 7.2.90 leaves.
షష్ఠీ ఏకవచనం (ఙస్; 7.1.27 చేత అశ్) పరమైనప్పుడు యుష్మద్ → తవ, అస్మద్ → మమ: తవ "నీ", మమ "నా". 7.2.90 వదిలే సంక్షిప్త తే, మే లకు పక్కన ఇవి పూర్ణ షష్ఠీ ఏకవచన రూపాలు.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.96 तवममौ ङसि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 325 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
नलोपः सुप्स्वरसंज्ञातुग्विधिषु कृति 8.2.2 · प्रकरण 8← दन्तिभिः
the न्-loss is held invisible for a listed set of later rules
The dropping of a stem’s न् (by 8.2.7) is treated as not-yet-done — invisible (asiddha) — for a listed set of later operations: case-endings, accent, technical names, kṛt-suffixes and the tuk augment. So राजन् + भ्याम् builds as राजभ्याम् with the न् still counted where those rules need it. It fixes the order in which न्-loss and these operations apply.
శబ్దపు న్ లోపం (8.2.7 చేత) కొన్ని నిర్ణీత తరువాతి కార్యాలకు — సుప్ విధి, స్వరం, సంజ్ఞ, కృత్ప్రత్యయం, తుక్ ఆగమం — జరగనట్టే, అసిద్ధంగా పరిగణించబడుతుంది. అందుకే రాజన్ + భ్యామ్ లో న్ ను ఆ సూత్రాలకు లెక్కలోకి తీసుకొని రాజభ్యామ్ ఏర్పడుతుంది. న్-లోపమూ ఈ కార్యాలూ ఏ క్రమంలో జరగాలో నిర్ణయించే సూత్రమిది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.2 नलोपः सुप्स्वरसंज्ञातुग्विधिषु कृति
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 281 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् 1.3.78 · प्रकरण 12← वास्यति
in the remaining case, a root in the active takes परस्मैपद
In the case left over (शेष — a root not sent to the middle by the preceding rules), when the ending stands for the agent (कर्तरि, the active sense) the root takes परस्मैपद, the set of personal endings that turn the action away from the agent. This is the default that catches every root the आत्मनेपद rules did not claim: भू "be, become" is such a root, so भवति "he becomes" and प्रभवति "he arises" take the active endings. The derivation names this rule where it chooses the active set.
మిగిలిన సందర్భంలో (శేషం — ముందటి సూత్రాలు ఆత్మనేపదానికి పంపని ధాతువు), ప్రత్యయం కర్తను సూచించినప్పుడు (కర్తరి, కర్తృ అర్థం) ధాతువు పరస్మైపదాన్ని — క్రియను కర్త నుండి దూరంగా మళ్ళించే పురుష ప్రత్యయాల గణాన్ని — తీసుకుంటుంది. ఇది ఆత్మనేపద సూత్రాలు తీసుకోని ప్రతి ధాతువునూ పట్టుకొనే మూలనియమం: భూ "అగు, ఉండు" అటువంటి ధాతువు, కాబట్టి భవతి "అగును", ప్రభవతి "ఉద్భవించును" పరస్మైపద ప్రత్యయాలను తీసుకుంటాయి. ఆ గణాన్ని ఎంచుకొనే చోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.78 शेषात् कर्तरि परस्मैपदम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 378 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्यतासी लृलुटोः 3.1.33 · प्रकरण 12← वास्यति
स्य marks the future लृट् and तास् the periphrastic future लुट्
The affix स्य is added to a root for the simple future (लृट्), and the affix तास् for the periphrastic or "first" future (लुट्, an action expected on some later day). So दृश् "to see" + स्य builds द्रक्ष्यसि "you will see"; पद् gives सम्पत्स्यन्ते "they will come about"; while गम् "to go" + तास् builds गन्तासि "you are going to go". The two futures differ in nearness of time, and this rule hands each its affix.
సామాన్య భవిష్యత్తు (లృట్) కోసం ధాతువుకు స్య ప్రత్యయం, పర్యాయ లేదా అనద్యతన భవిష్యత్తు (లుట్ — తరవాతి ఏదో రోజున జరగబోయే క్రియ) కోసం తాస్ ప్రత్యయం చేర్చబడతాయి. అలా దృశ్ "చూచుట" + స్య ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" ను నిర్మిస్తుంది; పద్ సమ్పత్స్యన్తే "సంభవిస్తాయి" ను; గమ్ "వెళ్ళుట" + తాస్ గన్తాసి "వెళ్ళబోతున్నావు" ను నిర్మిస్తుంది. ఈ రెండు భవిష్యత్తులు కాలదూరంలో తేడా చూపుతాయి, ఈ సూత్రం ఒక్కొక్కదానికి దాని ప్రత్యయాన్ని ఇస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.1.33 स्यतासी लृलुटोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 401 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लृट् शेषे च 3.3.13 · प्रकरण 12← वास्यति
लृट् (the future) in the general sense as well
The affix लृट् forms the simple future and applies in the plain future sense, beyond the particular senses the neighbouring rules assign. The स्य of the future comes by 3.1.33, and the personal endings then follow: गमिष्यति "will go", करिष्यति "will do". It is the ordinary "shall/will" of Sanskrit.
మిగిలిన (సామాన్య) భవిష్యదర్థంలో ధాతువుకు లృట్ ప్రత్యయం వస్తుంది — భవిష్యత్తు. 3.1.33 చేత స్య, ఆపై తిఙ్ ఆదేశాలు చేరి రూపమవుతుంది: గమిష్యతి "వెళ్తాడు", కరిష్యతి "చేస్తాడు". ఇది సంస్కృతపు సాధారణ భవిష్యత్కాలం.
- Aṣṭādhyāyī — 3.3.13 लृट् शेषे च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 406 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् 3.4.78 · प्रकरण 12← वास्यति
the eighteen personal endings (तिङ्) that replace a verb's tense-marker (लकार)
This one sūtra names, in a single run, all eighteen verbal personal endings — the तिङ् set — that stand in for the abstract tense-marker (लकार) a verb first receives. Nine are parasmaipada (active): तिप् तस् झि, सिप् थस् थ, मिप् वस् मस्; nine are ātmanepada (middle): त आताम् झ, थास् आथाम् ध्वम्, इट् वहि महिङ् — three persons against singular, dual and plural in each voice. Every finite verb in the poem takes one: चक्रे "he did" reaches the ātmanepada त, रुणद्धि "he obstructs" the parasmaipada तिप्, द्रक्ष्यसि "you will see" the सिप्. It is the verb's counterpart to 4.1.2, which lists the noun's सुप् endings.
ఈ ఒక్క సూత్రం, ఒక క్రియ మొదట పొందే భావ కాలచిహ్నం (లకారం) స్థానంలో వచ్చే పద్దెనిమిది క్రియా పురుష ప్రత్యయాలను — తిఙ్ గణాన్ని — ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది. తొమ్మిది పరస్మైపదం: తిప్ తస్ ఝి, సిప్ థస్ థ, మిప్ వస్ మస్; తొమ్మిది ఆత్మనేపదం: త ఆతామ్ ఝ, థాస్ ఆథామ్ ధ్వమ్, ఇట్ వహి మహిఙ్ — ప్రతి పదంలో మూడు పురుషలు ఏకవచన, ద్వివచన, బహువచనాలకు ఎదురుగా. కావ్యంలోని ప్రతి తిఙంత క్రియా వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది: చక్రే "చేశాడు" ఆత్మనేపద త ను, రుణద్ధి "అడ్డగిస్తాడు" పరస్మైపద తిప్ ను, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" సిప్ ను చేరుకుంటాయి. నామపదపు సుప్ ప్రత్యయాలను పేర్కొనే 4.1.2 కు ఇది క్రియాపరమైన జోడి.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.78 तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 373 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिङ्शित्सार्वधातुकम् 3.4.113 · प्रकरण 12← वास्यति
a तिङ् ending and a शित् affix are called सार्वधातुक
A तिङ् ending (तिङ्, the block of finite personal endings) and any शित् affix (शित्, one that carries श् as its इत् mark, such as the class-signs शप् and श्यन्) are called सार्वधातुक — "reaching the whole root", the class of affixes that stand in the present system and act on the root as a whole. भवति "he becomes" ends in the तिङ् ending तिप् and carries the class-sign शप्, both सार्वधातुक. The name matters because other rules turn on it — some strengthenings apply only before a सार्वधातुक affix. The derivation names this rule where it fixes the affix as सार्वधातुक.
తిఙ్ ప్రత్యయం (తిఙ్ — క్రియాపదపు పురుష ప్రత్యయాల గణం) మరియు ఏదైనా శిత్ ప్రత్యయం (శిత్ — శ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినది, శప్, శ్యన్ వంటి గణచిహ్నాలు) సార్వధాతుక సంజ్ఞ పొందుతాయి — "ధాతువు పూర్తికి చేరునది", వర్తమాన వ్యవస్థలో నిలిచి ధాతువును మొత్తంగా వర్తించే ప్రత్యయాల గణం. భవతి "అగును" తిఙ్ ప్రత్యయం తిప్‌తో అంతమై గణచిహ్నం శప్‌ను కలిగి ఉంది, రెండూ సార్వధాతుకాలు. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం — కొన్ని బలపరిచే మార్పులు సార్వధాతుక ప్రత్యయం ముందు మాత్రమే జరుగుతాయి. ప్రత్యయాన్ని సార్వధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.113 तिङ्शित्सार्वधातुकम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 384 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आर्धधातुकं शेषः 3.4.114 · प्रकरण 12← वास्यति
the affix left over (not तिङ् or शित्) is called आर्धधातुक
Any affix enjoined after a root that is not a तिङ् ending and not a शित् affix — everything left over (शेष) once the सार्वधातुक affixes are set aside — is called आर्धधातुक, the class that reaches "half the root" and builds the stems outside the present system. The कृत् suffixes fall here: क्त in प्रमत्तः "heedless", क्त्वा in श्रुत्वा "having heard", and the future sign स्य in द्रक्ष्यसि "you will see" are all आर्धधातुक. The name governs whether the augment इट् may come and how the root's vowel strengthens. The derivation names this rule where it fixes the कृत् or derived affix as आर्धधातुक.
ధాతువు తరువాత విధించిన ప్రత్యయాలలో తిఙ్ ప్రత్యయమూ కాక శిత్ ప్రత్యయమూ కాక — సార్వధాతుక ప్రత్యయాలను పక్కన పెట్టాక మిగిలినది (శేషం) — దానికి ఆర్ధధాతుక సంజ్ఞ, "ధాతువులో సగానికే" చేరి వర్తమాన వ్యవస్థ వెలుపలి రూపాలను నిర్మించే గణం. కృత్ ప్రత్యయాలు ఇక్కడకు వస్తాయి: ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లోని క్త, శ్రుత్వా "విని" లోని క్త్వా, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" లోని భవిష్యత్ చిహ్నం స్య — అన్నీ ఆర్ధధాతుకాలు. ఇట్ ఆగమం వచ్చునా, ధాతువు అచ్చు ఎలా బలపడునా అనేది ఈ సంజ్ఞపై ఆధారపడుతుంది. కృత్ లేదా సాధిత ప్రత్యయాన్ని ఆర్ధధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.114 आर्धधातुकं शेषः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 402 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् 7.2.10 · प्रकरण 12← वास्यति
after a single-vowel root unaccented in its teaching form, आर्धधातुक takes no इट्
After a root that is एकाच् — of a single vowel, one syllable — and anudātta (unaccented) in the way it is taught, an आर्धधातुक affix does not take the augment इट् (the इ- that otherwise props such an affix onto the root). These are the अनिट् roots, the ones that join their suffix bare. दृश् "see", कृ "do" and पद् "go" are among them, so द्रक्ष्यसि "you will see", कर्तुम् "to do" and सम्पत्स्यन्ते "they will come about" set the future or the infinitive straight on the root with no इ between. The derivation names this rule on the silent step where the इट् is withheld.
ఏకాచ్ — ఒకే అచ్చు, ఒక అక్షరం — అయి, ఉపదేశింపబడిన తీరులో అనుదాత్తమైన (అనుదాత్త) ధాతువు తరువాత ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం ఇట్ ఆగమాన్ని (లేకపోతే ఆ ప్రత్యయాన్ని ధాతువుకు ఆనించే ఇ-) తీసుకోదు. ఇవి అనిట్ ధాతువులు, తమ ప్రత్యయాన్ని ప్రత్యయాంతరం లేకుండా చేరేవి. దృశ్ "చూడు", కృ "చేయు", పద్ "పోవు" వీటిలోనివి, కాబట్టి ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు", కర్తుమ్ "చేయుటకు", సంపత్స్యంతే "సంభవించును" భవిష్యత్తును లేదా భావార్థకాన్ని మధ్య ఇ లేకుండా నేరుగా ధాతువుపై ఉంచుతాయి. ఇట్ ఆగిపోయే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.10 एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 473 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे 3.2.124 · प्रकरण 34← पीयमानः
the present participle: लट् becomes शतृ or शानच्
The present लट् is optionally replaced by the two present-participle affixes — शतृ for the active (parasmaipada), शानच् for the middle (ātmanepada) — when the participle agrees with a word not in the nominative. पचन्तं पश्य, “see him cooking”. शतृ ends the stem in अत् and gives forms like पचन्, गच्छन्.
వర్తమాన లట్ స్థానంలో రెండు వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయాలు — పరస్మైపదానికి శతృ, ఆత్మనేపదానికి శానచ్ — ప్రథమేతర విభక్తితో సమానాధికరణమైనప్పుడు వికల్పంగా వస్తాయి. పచన్తం పశ్య — “వండుతున్నవానిని చూడు”. శతృ వల్ల ధాతువు అత్ కారాంతమై పచన్, గచ్ఛన్ వంటి రూపాలు వస్తాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.124 लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 827 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अ अ 8.4.68 · not in the abridgement← वास्यति
the short अ, held open through the derivation, returns to its close sound at the end
The last sūtra of the Aṣṭādhyāyī. Throughout a derivation the short अ is treated as though it were open (विवृत), like the long आ, so that the rules can reach it; this rule restores its natural close (संवृत) sound once the derivation is done. It is the final step of nearly every chain — of चक्रे, of प्रमत्तः, and the rest. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.
అష్టాధ్యాయి చివరి సూత్రం. వ్యుత్పత్తి అంతటా హ్రస్వ అ ను విచ్చుకున్నట్టుగా (వివృత), దీర్ఘ ఆ వలె, గ్రహిస్తారు — తద్వారా నియమాలు దానిని అందుకోగలుగుతాయి; వ్యుత్పత్తి ముగిసిన పిదప ఈ సూత్రం దాని సహజ సంవృత ధ్వనిని తిరిగి ఇస్తుంది. ఇది దాదాపు ప్రతి గొలుసుకూ చివరి మెట్టు — చక్రే కు, ప్రమత్తః కు, మిగిలిన వాటికి. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.68 अ अ
- Siddhāntakaumudī — outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras
uncheckeddrafted from the rule text

१समासविग्रहthe compounds, unpacked

त्वन्निष्यन्दोच्छ्वसितवसुधागन्धसम्पर्करम्यः

त्वद् · निष्यन्द · उच्छ्वसित · वसुधा · गन्ध · सम्पर्क · रम्य

तव निष्यन्दः
तत्पुरुष (genitive) — your streaming down
त्वन्निष्यन्देन उच्छ्वसिता वसुधा
तत्पुरुष (instrumental) — the earth swelled by it
त्वन्निष्यन्दोच्छ्वसितवसुधायाः गन्धः
तत्पुरुष (genitive) — the smell of that earth
गन्धस्य सम्पर्कः
तत्पुरुष (genitive) — the touch of that smell
सम्पर्केण रम्यः
तत्पुरुष (instrumental) — made lovely by that touch

तत्पुरुष — it agrees with वायुः. made lovely by the touch of the smell of earth your rain has swelled — a seven-member compound that fills a whole pāda, and Mallinātha takes it apart in one sentence without pausing. He glosses निष्यन्द by वृष्टि, उच्छ्वसित by उपबृंहित (swelled, filled out), वसुधा by भूमि, and then sums the whole thing in one word: सुरभिः, fragrant. Six members to say what one adjective says, and the six are there because the poem wants the causal chain — rain, then the earth rising to it, then the smell, then the wind carrying it

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who glosses each member and then the whole; the run is transmitted with a break inside उच्छ्वसितायाः and appears to read वृष्ट्या where the transcription gives दृष्टया“tvanniṣyandena tava [vṛ]ṣṭyā ucchvasitāyā upabṛṃhitāyā vasudhāyā bhūmergandhasya samparkeṇa ramyaḥ | surabhirityarthaḥ”

स्रोतोरन्ध्रध्वनितसुभगम्

स्रोतस् · रन्ध्र · ध्वनित · सुभग

स्रोतसां रन्ध्राणि
तत्पुरुष (genitive) — the openings of the nostrils
स्रोतोरन्ध्रेषु ध्वनितम्
तत्पुरुष (locative) — the sound made in them
ध्वनितेन सुभगम्
तत्पुरुष (instrumental) — made pleasant by that sound

तत्पुरुष. pleasant with the sound in their nostrils — the compound turns on a word Mallinātha has to argue for. स्रोतस् ordinarily means a current of water, and here it means a nostril; he explains that the word denotes a sense-organ and that the particular organ, the nose, is reached by implication — स्रोतःशब्देन इन्द्रियवाचिना तद्विशेषो घ्राणं लक्ष्यते — and backs it with Amara, who gives स्रोतस् as both a water's rush and a sense. He then glosses रन्ध्र by नासाग्रकुहर, the hollow at the tip of the nose. The compound stands in the neuter accusative as an adverb of पीयमानः, which he marks by writing यथा तथा

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, citing Amara for स्रोतस्; the transcription runs यद् ध्वनितम् together as `yavanitaM`“srotaḥśabdenendriyavācinā tadviśeṣo ghrāṇaṃ lakṣyate || “sroto'mbuvegendriyayoḥ” ityamaraḥ || srotorandhreṣu nāsāgrakuhareṣu ya[d dhva]nitaṃ śabdastena subhagaṃ yathā tathā”

देवपूर्वम्

देव · पूर्व

देवशब्दः पूर्वो यस्य सः, तम्
बहुव्रीहि — the one that has the word deva in front of it

बहुव्रीहि — it refers to गिरिम्. with 'Deva' in front of it — and this two-member compound gets more of Mallinātha's attention than the seven-member one. He glosses it देवशब्दपूर्वं गिरिम्, 'the mountain with the word deva before it', that is Devagiri, and then raises an objection against the poet. Being preceded by देव belongs to the word गिरि, not to the mountain the word names — देवपूर्वत्वं गिरिशब्दस्य, न तु संज्ञिनस्तदर्थस्य — and treating a name as though it were the thing named is a recognised fault, अवाच्यवचन, 'saying what is not to be said'. He quotes the Ekāvalī for the definition. Then he offers a way out — the word गिरि, taken as a word and qualified by देव, indicates the Devagiri the cloud can go to — and does not pretend it is a good one: कथञ्चित्सम्पाद्यम्, 'it has to be managed somehow'

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, naming a fault in the poet's usage, citing the Ekāvalī, and offering a defence he calls makeshift“devapūrvaṃ devaśabdapūrvaṃ girim | devagirimityarthaḥ || … devapūrvatvaṃ giriśabdasya | na tu saṃjñinastadarthasyeti | saṃjñāyāḥ saṃjñitvābhāvādavācyavacanaṃ doṣamāhurālaṅkārikāḥ | taduktamekāvalyāṃ — “yadavācyasya vacanamavācyavacanaṃ hi tat” iti || samādhānaṃ tu … kathañci[t] sampādyam”

काननोदुम्बराणाम्

कानन · उदुम्बर

काननेषु उदुम्बराः
तत्पुरुष (locative) — the fig trees in the woods

तत्पुरुष. of the wild figs in the woods — Mallinātha puts कानन in the locative when he unpacks it, काननेषु वनेषु, so the trees are in the woods rather than belonging to them. He fixes उदुम्बर with Amara, who gives four names for the cluster fig, the first of them जन्तुफल, 'whose fruit has creatures in it' — which is literally true of the tree, whose figs are pollinated from the inside by wasps

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, citing Amara“kānaneṣu vaneṣūdumbarāṇāṃ jantuphalānām || “udumbaro jantuphalo yajñāṅgo hemadugdhakaḥ” ityamaraḥ”

२प्रतिपदार्थeach word, its form and sense

a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

त्वन्निष्यन्दोच्छ्वसितवसुधागन्धसम्पर्करम्यः

रम्य, built on √रम्

lovely — glossed सुरभिः, fragrant, which is Mallinātha narrowing a general word to the one sense the compound gives it. रम्य is built on √रम्, to take pleasure in, so it is 'what one stays with', and it is the poem's ordinary word for a place worth stopping at

a-stem masculine

The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः.

అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్షః, యక్షౌ, యక్షాః.

Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; राम prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
docs/lessons/1.1.md — §4.2, the a-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

a-stem masculine

The largest noun class, and the one every other declension is measured against: यक्ष, राम. The nominative singular यक्षः ends in a visarga that is a buried स् (8.2.66, then 8.3.15); the instrumental शापेन comes from टा becoming इन after an a-stem (7.1.12) and then अ + इ → ए (6.1.87); the locative plural is यक्षेषु. Adjectives in अ — प्रमत्त, भोग्य — decline the same way in the masculine, so प्रमत्तः and भोग्येण sit in this same table.

అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్ష, రామ. శబ్దమంజరిలో మొదటి శబ్దం 'రామః రామౌ రామాః'. ప్రథమా ఏకవచనం యక్షః (దాగిన స్), తృతీయా శాపేన (టా → ఇన 7.1.12; అ + ఇ → ఏ 6.1.87), సప్తమీ బహువచనం యక్షేషు. అకారాంత విశేషణాలు — ప్రమత్త, భోగ్య — పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి; ప్రమత్తః, భోగ్యేణ ఇదే పట్టికలో ఉంటాయి.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — रामः prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
docs/lessons/1.1.md — §4, the a-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	रम्यः	रम्यौ	रम्याः
द्वितीया	रम्यम्	रम्यौ	रम्यान्
तृतीया	रम्येण	रम्याभ्याम्	रम्यैः
चतुर्थी	रम्याय	रम्याभ्याम्	रम्येभ्यः
पञ्चमी	रम्यात्	रम्याभ्याम्	रम्येभ्यः
षष्ठी	रम्यस्य	रम्ययोः	रम्याणाम्
सप्तमी	रम्ये	रम्ययोः	रम्येषु
सम्बोधन	रम्य	रम्यौ	रम्याः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on

राम
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + स्
8.2.66ससजुषो रुः
राम + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

त्वन्निष्यन्दोच्छ्वसितवसुधागन्धसम्पर्करम्यः is a seven-member compound filling a whole pāda, and it unpacks in steps. त्वन्निष्यन्द is “your streaming,” the cloud's rain; उच्छ्वसित, “breathed out, swelled,” is what that rain does to the वसुधा, the earth; वसुधागन्ध is the smell the wet earth gives off; सम्पर्क is the wind's “touch” of that smell; and रम्य, glossed सुरभिः, “fragrant,” is what the touch makes the wind. So: a wind made lovely by contact with the scent that the earth, swelled by your rain, breathes out. It is the smell of the first wet on dry ground, and the compound builds it one join at a time until the last word, रम्यः, hands it to वायुः.

త్వన్నిష్యన్దోచ్ఛ్వసితవసుధాగన్ధసమ్పర్కరమ్యః — ఒక పాదమంతా నిండే ఏడుపదాల సమాసం, మెట్లుగా విడుతుంది. త్వన్నిష్యన్ద “నీ ప్రవాహం,” మేఘపు వాన; ఉచ్ఛ్వసిత, “ఊర్పిన, ఉబ్బిన,” ఆ వాన వసుధా, భూమి, కు చేసేది; వసుధాగన్ధ తడిమట్టి విడిచే వాసన; సమ్పర్క ఆ వాసనతో గాలి “తగులు”; రమ్య, సురభిః, “సుగంధి,” ఆ తగులు గాలిని చేసేది. కావున: నీ వానచే ఉబ్బిన భూమి ఊర్చే వాసనతో తగిలి రమ్యమైన గాలి. ఇది ఎండిన నేలపై తొలితడి వాసన, సమాసం ఒక్కొక్క కూడికగా దాన్ని కట్టి, చివరిమాట రమ్యః, దాన్ని వాయుః కి అప్పగిస్తుంది.

Mallinātha, Sañjīvinī — 1.44: tvadīyaniṣyandena … ucchvasitāyāḥ vasudhāyāḥ gandhasya samparkeṇa ramyaḥ surabhiḥ

a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular

स्रोतोरन्ध्रध्वनितसुभगम्

printed स्रोतोरन्ध्रध्वनितसुभगं

सुभग

pleasantly — the same सुभग that stood at 1.42 as an adjective of the cloud's reflection, and here it is neuter and adverbial: not 'the wind is pleasant' but 'the elephants drink it in pleasantly'. Mallinātha marks the adverb by writing यथा तथा, 'in such a way that', around it. The accusative stands as an adverb of पीयमानः

a-stem neuter

Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

a-stem neuter

Neuter nouns in short अ: फल “fruit”, वचन “word”, कुसुम, and adjectives in अ agreeing with a neuter noun. The nominative and accusative singular end in अम् (7.1.24) — फलम् — and are alike; the plural फलानि takes नुम् and lengthens; the instrumental plural is फलैः (7.1.9). It is the a-stem masculine’s table with the neuter’s own nominative, accusative and the -आनि plural.

హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దాలు: ఫల “పండు”, వచన “మాట”, కుసుమ, నపుంసక నామానికి అన్వయించే అకారాంత విశేషణాలు. ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు అమ్ తో ముగుస్తాయి (7.1.24) — ఫలమ్ — రెండూ ఒకటే; బహువచనం ఫలాని నుమాగమంతో దీర్ఘమవుతుంది; తృతీయా బహువచనం ఫలైః (7.1.9). అకారాంత పుంలింగ పట్టికే, నపుంసకపు సొంత ప్రథమ, ద్వితీయ, -ఆని బహువచనంతో.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — फल / a-stem neuter prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — अकारान्त नपुंसकलिङ्ग — फलम् फले फलानि

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	सुभगम्	सुभगे	सुभगानि
द्वितीया	सुभगम्	सुभगे	सुभगानि
तृतीया	सुभगेन	सुभगाभ्याम्	सुभगैः
चतुर्थी	सुभगाय	सुभगाभ्याम्	सुभगेभ्यः
पञ्चमी	सुभगात्	सुभगाभ्याम्	सुभगेभ्यः
षष्ठी	सुभगस्य	सुभगयोः	सुभगानाम्
सप्तमी	सुभगे	सुभगयोः	सुभगेषु
सम्बोधन	सुभग	सुभगे	सुभगानि

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern फल declines on

फल
7.1.24अतोऽम्
फल+अम्
6.1.107अमि पूर्वः
फलम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

in-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural

दन्तिभिः

दन्तिन्

by the elephants — glossed गजैः. दन्तिन् is 'the tusked one', दन्त with the possessive इन्, so the elephant is again named by one part of itself, as नागाजिन at 1.38 named it by its hide. The instrumental is the agent of the passive participle

in-stem masculine

A possessive stem in -in, 'having X': कामिन् 'having desire' → कामी. The nominative singular drops the n and lengthens.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

in-stem masculine

Stems ending in इन् — the possessive and agent nouns “having …”: कामिन् “in love”, अर्थिन् “wanting”, दण्डिन् “staff-bearer”. The nominative singular lengthens the penult and sheds the न्, so कामिन् gives कामी (6.4.13, then 8.2.7); the strong cases keep the न् — कामिनौ, कामिनः — and the instrumental is कामिना. Śabdamañjarī drills यशस्वी यशस्विनौ यशस्विनः.

ఇన్ కారాంత శబ్దాలు — “…గలవాడు” అనే మత్వర్థీయ/కర్తృవాచకాలు: కామిన్ “ప్రేమగలవాడు”, అర్థిన్ “కోరేవాడు”, దండిన్ “దండముగలవాడు”. ప్రథమైకవచనం ఉపధను దీర్ఘంచేసి న్ ను వదులుతుంది — కామిన్ → కామీ (6.4.13, తరువాత 8.2.7); బలమైన విభక్తుల్లో న్ నిలుస్తుంది — కామినౌ, కామినః — తృతీయైకవచనం కామినా. శబ్దమంజరి “యశస్వీ యశస్వినౌ యశస్వినః”.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — दण्डिन् / in-stem masculine prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — इन्नन्त पुंल्लिङ्ग — यशस्वी यशस्विनौ यशस्विनः

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

इन्-कारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	दन्ती	दन्तिनौ	दन्तिनः
द्वितीया	दन्तिनम्	दन्तिनौ	दन्तिनः
तृतीया	दन्तिना	दन्तिभ्याम्	दन्तिभिः
चतुर्थी	दन्तिने	दन्तिभ्याम्	दन्तिभ्यः
पञ्चमी	दन्तिनः	दन्तिभ्याम्	दन्तिभ्यः
षष्ठी	दन्तिनः	दन्तिनोः	दन्तिनाम्
सप्तमी	दन्तिनि	दन्तिनोः	दन्तिषु
सम्बोधन	दन्तिन्	दन्तिनौ	दन्तिनः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

in-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural · the pattern यशस्विन् declines on

यशस्विन्
8.2.7नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य
यशस्विभिस्
8.2.2नलोपः सुप्स्वरसंज्ञातुग्विधिषु कृति
यशस्विभिस्
8.2.66ससजुषो रुः
यशस्विभिरुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
यशस्विभिः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

√पा + शानच् on the passive stem, प्रथमा एकवचन nominative singular
पीयमानः
पीयमान, from √पा
being drunk in — the same word in the same form as at 1.16, where it was the cloud being drunk by the eyes of the villagers; here it is the wind being drunk by elephants. Mallinātha spells out what the drinking is: वसुधागन्धलोभादाघ्रायमाणः, 'being smelled at out of greed for the smell of the earth'. Then he says what the whole picture is for — अनेन मान्द्यमुच्यते, 'by this, slowness is expressed'. A wind that elephants can stand and inhale is a wind that is barely moving, and the stanza has been describing a breeze without once saying it was gentle. DCS marks the form a past participle in क्त, which the -मान will not bear
present participle middle, शानच्
The middle-voice present participle, in -māna: 'X-ing for oneself', or simply 'X-ing' for roots that take the middle.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on
1. राम
2. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
  राम + स्
3. 8.2.66ससजुषो रुः
  राम + रुँ
4. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
  राम + र्
5. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
  रामः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
अव्यय
नीचैः
printed नीचैर्वास्यत्युपजिगमिषोर्देवपूर्वं
नीचैस्
low, softly — glossed शनैः, gently. नीचैस् is the indeclinable that answers उच्चैस्, which stood at 1.38 meaning tall; the pair is the poem's way of saying high and low without an adjective. Here it says both at once: the wind blows low along the ground and it blows quietly
indeclinable
An indeclinable — no case, no number, one form everywhere.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored

√वा, class 2, लृट्, parasmaipada, third person singular

वास्यति

printed नीचैर्वास्यत्युपजिगमिषोर्देवपूर्वं

√वा

will blow — and Mallinātha turns the intransitive into a transitive when he glosses: त्वां वीजयिष्यति, 'it will fan you'. The verse says only that the wind will blow; the gloss puts the cloud in front of it as the thing fanned, which is what the whole stanza has been arranging. It is the one finite verb, and it is in the future, so the stanza is a promise rather than an instruction

future, लृट्

The ordinary future, built with -sya-: द्रक्ष्यसि 'you will see'.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)

परस्मैपद · लृट्
प्रथम	वास्यति	वास्यतः	वास्यन्ति
मध्यम	वास्यसि	वास्यथः	वास्यथ
उत्तम	वास्यामि	वास्यावः	वास्यामः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

√वा · class 2 · लृट्

वा
1.3.1भूवादयो धातवः
वा॒
3.3.13लृट् शेषे च
वा + लृँट्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
वा + ल्
and, without changing the form,1.3.78
3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
वा + तिप्
and, without changing the form,1.3.3
1.3.9तस्य लोपः
वा + ति
and, without changing the form,3.4.113
3.1.33स्यतासी लृलुटोः
वा + स्य + ति
and, without changing the form,3.4.1147.2.101.4.131.4.14
8.4.68अ अ
वास्यति

uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

वास्यति, “will blow,” is intransitive on its face — a wind blows, it does nothing to anyone — but Mallinātha reads it transitively and glosses त्वां वीजयिष्यति, “it will fan you.” So the cool wind is not merely blowing where the cloud happens to be; it is fanning the cloud, as one fans an honoured guest, नीचैः, शनैः, “low and soft.” नीचैस् is the indeclinable that answers the उच्चैस्, “tall,” of 1.38: there the wood of Śiva's arms stood high, here the wind stays low. The whole first three pādas describe this one wind — cool, earth-scented, drunk by elephants, ripener of figs — and the subject वायुः itself is held to the very last line.

వాస్యతి, “వీచును,” పైకి అకర్మకం — గాలి వీస్తుంది, ఎవరికీ ఏమీ చేయదు — కానీ మల్లినాథుడు దాన్ని సకర్మకంగా చదివి త్వాం వీజయిష్యతి, “నిన్ను విసురును,” అంటాడు. కావున చల్లగాలి మేఘమున్నచోట కేవలం వీయటం కాదు; గౌరవనీయ అతిథిని విసిరినట్లు మేఘాన్ని విసురుతుంది, నీచైః, శనైః, “మెల్లగా, మృదువుగా.” నీచైస్‌ 1.38 లోని ఉచ్చైస్‌, “ఎత్తు,” కు జవాబిచ్చే అవ్యయం: అక్కడ శివుని భుజాలవనం ఎత్తుగా నిలిచింది, ఇక్కడ గాలి కిందుగా ఉంటుంది. మొదటిమూడుపాదాలూ ఈ ఒక్క గాలిని వర్ణిస్తాయి — చల్లన, మట్టివాసన, ఏనుగులు పీల్చునది, అత్తిపండ్లు పండించునది — కర్త వాయుః చివరిపంక్తిదాకా ఆగియుంటుంది.

Mallinātha, Sañjīvinī — 1.44: nīcaiḥ śanaiḥ vāsyati tvāṃ vījayiṣyatītyarthaḥ

u-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular

उपजिगमिषोः

printed नीचैर्वास्यत्युपजिगमिषोर्देवपूर्वं

उपजिगमिषु, from उप + √गम्

of one wanting to go up to — Mallinātha unpacks it उपगन्तुमिच्छोः and then names how it is made: गमेः सन्नन्तादुप्रत्ययः, 'the affix उ after the desiderative of √गम्'. The desiderative doubles the root and adds स — गम् becomes जिगमिष, 'wants to go' — and the affix उ turns that verb back into an adjective. So one word carries a wish, a verb and a noun, and the genitive it stands in belongs to nothing in particular. It is a desiderative stem with the affix उ, declining as an ordinary u-stem

u-stem masculine

A short-u stem: तरुः, तरू, तरवः. Adjectives like गुरु decline this way in the masculine.

హ్రస్వ ఉకారాంతం: తరుః, తరూ, తరవః. గురు వంటి విశేషణాలు పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి.

Śabdamañjarī — उकारान्त पुंल्लिङ्ग — गुरुः गुरू गुरवः
Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; गुरु prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
docs/lessons/1.1.md — §4.3, the u-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

u-stem masculine

Nouns whose stem ends in short उ, in the masculine: गुरु, तरु, शम्भु. The nominative singular is गुरुः; the instrumental singular गुरुणा has ना for the ending टा after a short इ/उ stem (7.3.120), not the इन of the a-stem. The locative plural गुरुषु has षु after उ (ṣatva). The strong cases show guṇa: गुरवः, गुरोः. Śabdamañjarī drills it as गुरुः गुरू गुरवः.

ఉకారాంత పుంలింగ శబ్దాలు: గురు, తరు, శంభు. ప్రథమైకవచనం గురుః; తృతీయైకవచనం గురుణా — హ్రస్వ ఇ/ఉ కారాంతం తరువాత టా → నా (7.3.120), అకారాంతంలోని ఇన కాదు. సప్తమీ బహువచనం గురుషు (ఉ తరువాత షత్వం). బలమైన విభక్తుల్లో గుణం: గురవః, గురోః. శబ్దమంజరి "గురుః గురూ గురవః".

Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; गुरु / u-stem prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — उकारान्त पुंल्लिङ्ग — गुरुः गुरू गुरवः
docs/lessons/1.1.md — §4.3, the u-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

उकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	उपजिगमिषुः	उपजिगमिषू	उपजिगमिषवः
द्वितीया	उपजिगमिषुम्	उपजिगमिषू	उपजिगमिषून्
तृतीया	उपजिगमिषुणा	उपजिगमिषुभ्याम्	उपजिगमिषुभिः
चतुर्थी	उपजिगमिषवे	उपजिगमिषुभ्याम्	उपजिगमिषुभ्यः
पञ्चमी	उपजिगमिषोः	उपजिगमिषुभ्याम्	उपजिगमिषुभ्यः
षष्ठी	उपजिगमिषोः	उपजिगमिष्वोः	उपजिगमिषूणाम्
सप्तमी	उपजिगमिषौ	उपजिगमिष्वोः	उपजिगमिषुषु
सम्बोधन	उपजिगमिषो	उपजिगमिषू	उपजिगमिषवः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

u-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern शम्भु declines on

शम्भु
7.3.111घेर्ङिति
शम्भो+अस्
6.1.110ङसिङसोश्च
शम्भोस्
8.2.66ससजुषो रुः
शम्भोरुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
शम्भोः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular

देवपूर्वम्

printed नीचैर्वास्यत्युपजिगमिषोर्देवपूर्वं

पूर्व

having in front — पूर्व is what comes first, in time or in place or in a word, and it is the third of these that is meant: what stands in front of गिरि is the word देव. That is the whole of the difficulty Mallinātha raises against the compound, and the reason he raises it: a mountain cannot have a word in front of it, only a name can

a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	पूर्वः	पूर्वौ	पूर्वाः
द्वितीया	पूर्वम्	पूर्वौ	पूर्वान्
तृतीया	पूर्वेण	पूर्वाभ्याम्	पूर्वैः
चतुर्थी	पूर्वाय	पूर्वाभ्याम्	पूर्वेभ्यः
पञ्चमी	पूर्वात्	पूर्वाभ्याम्	पूर्वेभ्यः
षष्ठी	पूर्वस्य	पूर्वयोः	पूर्वाणाम्
सप्तमी	पूर्वे	पूर्वयोः	पूर्वेषु
सम्बोधन	पूर्व	पूर्वौ	पूर्वाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern राम declines on

राम
6.1.107अमि पूर्वः
रामम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

i-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular

गिरिम्

printed गिरिं

गिरि

mountain — and Mallinātha's answer to his own objection turns on taking this word as a word rather than as a mountain: गिरिशब्देन शब्दपरेण, 'by the word giri, understood as referring to a word'. So the accusative is the object of उपजिगमिषु, and what is being approached is Devagiri, reached through the name

i-stem masculine

A short-i stem: अद्रिः, अद्री, अद्रयः. The i lengthens or takes guṇa before most endings.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

i-stem masculine

Nouns whose stem ends in short इ, in the masculine: हरि, अद्रि, कवि. The nominative singular is हरिः; the instrumental हरिणा takes ना for टा after a short इ-stem (7.3.120); the dative हरये and the genitive/ablative हरेः show guṇa (7.3.111, 6.1.110); the locative singular हरौ ends in औ (7.3.119). Śabdamañjarī drills it as हरिः हरी हरयः.

హ్రస్వ ఇకారాంత పుంలింగ శబ్దాలు: హరి, అద్రి, కవి. ప్రథమైకవచనం హరిః; తృతీయైకవచనం హరిణా — హ్రస్వ ఇకారాంతం తరువాత టా → నా (7.3.120); చతుర్థి హరయే, షష్ఠి/పంచమి హరేః గుణంతో (7.3.111, 6.1.110); సప్తమైకవచనం హరౌ, ఔ కారాంతం (7.3.119). శబ్దమంజరి “హరిః హరీ హరయః”.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — हरि / i-stem masculine prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — इकारान्त पुंल्लिङ्ग — हरिः हरी हरयः

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

इकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	गिरिः	गिरी	गिरयः
द्वितीया	गिरिम्	गिरी	गिरीन्
तृतीया	गिरिणा	गिरिभ्याम्	गिरिभिः
चतुर्थी	गिरये	गिरिभ्याम्	गिरिभ्यः
पञ्चमी	गिरेः	गिरिभ्याम्	गिरिभ्यः
षष्ठी	गिरेः	गिर्योः	गिरीणाम्
सप्तमी	गिरौ	गिर्योः	गिरिषु
सम्बोधन	गिरे	गिरी	गिरयः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

i-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern हरि declines on

हरि
6.1.107अमि पूर्वः
हरिम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular
ते
युष्मद्
your, or for you — and Mallinātha names the kind of genitive it is: सम्बन्धमात्रविवक्षायां षष्ठी, 'the sixth case where nothing but a connection is meant'. It belongs to no particular word in the sentence. The wind will blow, and the cloud is in the picture — that is all the case is doing, and the commentator says so rather than forcing it onto a governor
pronoun
A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern युष्मद् declines on
1. युष्मद्
2. 7.1.27युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश्
  युष्मद्+अ
3. 7.2.96तवममौ ङसि
  तव+अद्+अ
4. 6.1.97अतो गुणे
  तवद्+अ
5. 7.2.90शेषे लोपः
  तव
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

शीतः

printed शीतो

शीत

cool — the plainest word in a stanza whose first pāda has seven members, and it is carrying the point. The wind is cool, and everything else said about it — the wet earth, the elephants, the slowness — is why

a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	शीतः	शीतौ	शीताः
द्वितीया	शीतम्	शीतौ	शीतान्
तृतीया	शीतेन	शीताभ्याम्	शीतैः
चतुर्थी	शीताय	शीताभ्याम्	शीतेभ्यः
पञ्चमी	शीतात्	शीताभ्याम्	शीतेभ्यः
षष्ठी	शीतस्य	शीतयोः	शीतानाम्
सप्तमी	शीते	शीतयोः	शीतेषु
सम्बोधन	शीत	शीतौ	शीताः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on

राम
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + स्
8.2.66ससजुषो रुः
राम + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

u-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

वायुः

वायु

the wind — the subject, and it does not arrive until the last pāda: three pādas of description stand in front of it, and the sentence cannot be built until it comes. वायु is from √वा, the same root as the verb वास्यति, so in Sanskrit the wind and the blowing are one word twice

u-stem masculine — A short-u stem: तरुः, तरू, तरवः. Adjectives like गुरु decline this way in the masculine. · u-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

उकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	वायुः	वायू	वायवः
द्वितीया	वायुम्	वायू	वायून्
तृतीया	वायुना	वायुभ्याम्	वायुभिः
चतुर्थी	वायवे	वायुभ्याम्	वायुभ्यः
पञ्चमी	वायोः	वायुभ्याम्	वायुभ्यः
षष्ठी	वायोः	वाय्वोः	वायूनाम्
सप्तमी	वायौ	वाय्वोः	वायुषु
सम्बोधन	वायो	वायू	वायवः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

u-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern शम्भु declines on

शम्भुस्
8.2.66ससजुषो रुः
शम्भुरुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
शम्भुः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

ṛ-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

परिणमयिता

परिणमयितृ, from परि + √नम् with णिच्

ripener — glossed परिपाकयिता, one who brings to ripeness. The agent noun is built on the causative of √नम्, to bend: what is परिणत has bent right over, and a fruit that has done so is ripe. Mallinātha stops to name the rule that keeps the vowel short — मितां ह्रस्वः, by which a root with an indicatory म् does not lengthen before the causative णि, so the stem is नमयति and not नामयति. The word is an agent noun doing a verb's work: the wind is not said to ripen the figs, it is said to be their ripener. It is an agent noun

ṛ-stem masculine

Agent nouns and kinship terms in ṛ: भर्ता, भर्तारौ, भर्तारः, genitive भर्तुः. The stem vowel strengthens in the strong cases.

ఋకారాంత కర్తృ/బంధువాచకాలు: భర్తా, భర్తారౌ, భర్తారః, షష్ఠీ భర్తుః. బలమైన విభక్తుల్లో ప్రాతిపదిక అచ్చు బలపడుతుంది.

Śabdamañjarī — ऋकारान्त पुंल्लिङ्ग — कर्ता कर्तारौ कर्तारः
Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; कर्तृ / भर्तृ prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
docs/lessons/1.1.md — §4.5, the ṛ-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

ṛ-stem masculine

Masculine stems ending in ऋ: mostly agent nouns (कर्तृ 'doer', भर्तृ 'supporter', धातृ) and some kinship nouns (पितृ, भ्रातृ). Agent nouns strengthen ऋ to आर् in the strong cases — कर्ता, कर्तारौ, कर्तारः — where kinship nouns take अर् (पिता, पितरौ). The genitive/ablative singular is भर्तुः: ऋ + the ending's अ becomes उ with a र् after it (6.1.111, 1.1.51), and the स् drops after र् (8.2.24).

ఋకారాంత పుంలింగ శబ్దాలు: ఎక్కువగా కర్తృవాచకాలు (కర్తృ, భర్తృ, ధాతృ), కొన్ని బంధువాచకాలు (పితృ, భ్రాతృ). కర్తృవాచకాలు బలమైన విభక్తుల్లో ఋ ను ఆర్ గా బలపరుస్తాయి — కర్తా, కర్తారౌ, కర్తారః; బంధువాచకాలు అర్ (పితా, పితరౌ). షష్ఠీ/పంచమీ ఏకవచనం భర్తుః: ఋ + ప్రత్యయపు అ → ఉ, వెంట ర్ (6.1.111, 1.1.51); ర్ తరువాత స్ లోపం (8.2.24).

Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; कर्तृ / भर्तृ prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — ऋकारान्त पुंल्लिङ्ग — कर्ता कर्तारौ कर्तारः
docs/lessons/1.1.md — §4.5, the ṛ-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

ऋकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	परिणमयिता	परिणमयितरौ	परिणमयितरः
द्वितीया	परिणमयितरम्	परिणमयितरौ	परिणमयितॄन्
तृतीया	परिणमयित्रा	परिणमयितृभ्याम्	परिणमयितृभिः
चतुर्थी	परिणमयित्रे	परिणमयितृभ्याम्	परिणमयितृभ्यः
पञ्चमी	परिणमयितुः	परिणमयितृभ्याम्	परिणमयितृभ्यः
षष्ठी	परिणमयितुः	परिणमयित्रोः	परिणमयितॄणाम्
सप्तमी	परिणमयितरि	परिणमयित्रोः	परिणमयितृषु
सम्बोधन	परिणमयितः	परिणमयितरौ	परिणमयितरः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

ṛ-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern धातृ declines on

धातृ
7.1.94ऋदुशनस्पुरुदंसोऽनेहसां च
धात्+अन्+स्
6.4.11अप्तृन्तृच्स्वसृनप्तृनेष्टृत्वष्टृक्षत्तृहोतृपोतृप्रशास्तॄणाम्
धात्+आन्+स्
6.1.68हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्
धात्+आन्
8.2.7नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य
धाता

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

परिणमयिता, “the ripener,” is an agent noun, and it is built on a causative. √नम् is “to bend”; and what bends, when a fruit bends a branch with its weight, is a fruit come ripe — so the causative परिणामय-, “to make bend, to bring to ripeness,” and its agent noun परिणमयिता, glossed परिपाकयिता, “one who brings to ripeness.” The wind ripens काननोदुम्बराणाम्, “the wild figs in the woods,” the tree Amara names जन्तुफल, “the one whose fruit holds creatures,” for the tiny insects that live inside a fig. So the same wind that is cool for the cloud is the one that turns the forest's figs ripe as it passes.

పరిణమయితా, “పండించువాడు,” కర్తృనామం, ప్రేరణార్థకంపై కట్టినది. √నమ్‌ అంటే “వంగు”; పండు బరువుకు కొమ్మ వంగినప్పుడు వంగేది పండిన పండే — కావున ప్రేరణ పరిణామయ-, “వంగజేయు, పండించు,” దాని కర్తృనామం పరిణమయితా, పరిపాకయితా అని అర్థం, “పండించువాడు.” గాలి కాననోదుమ్బరాణామ్‌, “అడవి అత్తిపండ్లను,” పండిస్తుంది, అమరుడు జన్తుఫల, “ఏవి కీటకాలను లోన మోస్తాయో ఆ ఫలం గలది,” అనే చెట్టు — అత్తిపండులో ఉండే చిన్న పురుగులకోసం. కావున మేఘానికి చల్లనైన అదే గాలి, పోతూ అడవి అత్తిపండ్లను పండించేది.

Mallinātha, Sañjīvinī — 1.44: pariṇamayitā paripākayitā | kānanoduṃbarāṇāṃ … “uduṃbaro jantuphalo” ityamaraḥ

a-stem masculine, षष्ठी बहुवचन genitive plural

काननोदुम्बराणाम्

उदुम्बर

of the cluster figs — the tree Amara calls जन्तुफल, 'the one whose fruit holds creatures', and three other names besides. The genitive belongs to परिणमयिता: an agent noun takes the thing it acts on in the sixth case, not the second, which is why the figs are 'of' rather than the object of a verb

a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, षष्ठी बहुवचन genitive plural

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	उदुम्बरः	उदुम्बरौ	उदुम्बराः
द्वितीया	उदुम्बरम्	उदुम्बरौ	उदुम्बरान्
तृतीया	उदुम्बरेण	उदुम्बराभ्याम्	उदुम्बरैः
चतुर्थी	उदुम्बराय	उदुम्बराभ्याम्	उदुम्बरेभ्यः
पञ्चमी	उदुम्बरात्	उदुम्बराभ्याम्	उदुम्बरेभ्यः
षष्ठी	उदुम्बरस्य	उदुम्बरयोः	उदुम्बराणाम्
सप्तमी	उदुम्बरे	उदुम्बरयोः	उदुम्बरेषु
सम्बोधन	उदुम्बर	उदुम्बरौ	उदुम्बराः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, षष्ठी बहुवचन genitive plural · the pattern राम declines on

राम
7.1.54ह्रस्वनद्यापो नुट्
राम + नुट् + आम्
1.3.3हलन्त्यम्1.3.9तस्य लोपः
राम + न् + आम्
6.4.3नामि
रामानाम्
8.4.2अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि
रामाणाम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

३अन्वयthe words in prose order

त्वन्निष्यन्दोच्छ्वसितवसुधागन्धसम्पर्करम्यः · स्रोतोरन्ध्रध्वनितसुभगम् · दन्तिभिः · पीयमानः · काननोदुम्बराणाम् · परिणमयिता · शीतः · वायुः · देवपूर्वम् · गिरिम् · उपजिगमिषोः · ते · नीचैः · वास्यति

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, whose commentary is written as anvaya and keeps the subject to the end, as the verse does“tvanniṣyandena … samparkeṇa ramyaḥ | … subhagaṃ yathā tathā dantibhirgajaiḥ pīyamānaḥ | kānaneṣu vaneṣūdumbarāṇāṃ … pariṇamayitā … śīto vāyuḥ | devapūrvaṃ … girim | upajigamiṣorupagantumicchoḥ || te tava nīcaiḥ śanairvāsyati”

the dependency structure

वास्यति · क्रिया — will blow; and Mallinātha turns the intransitive transitive, त्वां वीजयिष्यति, ‘it will fan you’

वायुः · कर्ता — the wind; the subject that does not arrive until the last pāda, three pādas of description standing in front of it

शीतः · agreeing with वायुः — cool; the plainest word in a stanza whose first pāda has seven members, and it carries the point

त्वन्निष्यन्दोच्छ्वसितवसुधागन्धसम्पर्करम्यः · agreeing with वायुः — lovely with the smell of earth your rain has swelled, सुरभिः

पीयमानः · agreeing with वायुः — being drunk in; the same passive present as at 1.16

दन्तिभिः · करण / कर्तरि तृतीया — by the elephants, गजैः; दन्तिन्, ‘the tusked one’, the beast named by its tusks

स्रोतोरन्ध्रध्वनितसुभगम् · क्रियाविशेषण — pleasantly, with the sound in their nostrils; a neuter adverb of the drinking

परिणमयिता · agreeing with वायुः — the ripener, परिपाकयिता; an agent noun on the causative of √नम्

काननोदुम्बराणाम् · षष्ठी — of the wild figs in the woods, काननेषु वनेषु उदुम्बराणाम्

नीचैः · क्रियाविशेषण — low, softly, शनैः; the indeclinable that answers the उच्चैस् of 1.38

ते · सम्बन्धमात्रे षष्ठी — for you, a genitive of bare relation; not a possession but a plain ‘yours’

उपजिगमिषोः · agreeing with ते — of one wanting to go up to, उपगन्तुमिच्छोः; the desiderative of गम् with the affix उ

गिरिम् · कर्म of the desiderative — the mountain

देवपूर्वम् · agreeing with गिरिम् — with ‘Deva’ in front of it, Devagiri; पूर्व as ‘first in the word’, not in place

uncheckedMallinātha’s Sañjīvinī for the anvaya and the reading; the Telugu drawn from Vedam Venkataraya Sastri’s Āndhra Meghasandeśam and the Bālānandinī

४भावार्थthe sense of the whole

A cool wind, lovely with the smell of earth your rain has swelled, drawn in by the elephants with a pleasant sound in their nostrils, the ripener of the wild figs in the woods, will blow low and soft for you as you make for the mountain called Devagiri.

uncheckedthe reader's reading, following Mallinātha's gloss

నీ వానచే ఉబ్బిన భూమి వాసనతో రమ్యమై, ముక్కుపుటల ఇంపైన శబ్దంతో ఏనుగులు పీల్చుకుంటూ, అడవి అత్తిపండ్లను పండించే చల్లగాలి, దేవగిరి అనే కొండకు నీవు చేరబోతుండగా, నీకోసం మెల్లగా మృదువుగా వీస్తుంది.

Mallinātha, Sañjīvinī — 1.44, whole-verse gloss

५अलंकारthe figure

No figure is named for this verse by the commentary this reading follows, so none is shown.