मेघदूतम् — कालिदास

मेघदूतम् · कालिदास · 1.45

देवगिरि · Skanda bathed in flowers

तत्र स्कन्दं नियतवसतिं पुष्पमेघीकृतात्मा

त

त्र

स्क

न्दं

नि

य

त

व

स

तिं

पु

ष्प

मे

घी

कृ

ता

त्मा

पुष्पासारैः स्नपयतु भवान् व्योमगङ्गाजलार्द्रैः

पु

ष्पा

सा

रैः

स्न

प

य

तु

भ

वा

न्व्यो

म

ग

ङ्गा

ज

ला

र्द्रैः

रक्षाहेतोर्नवशशिभृता वासवीनां चमूनां

र

क्षा

हे

तो

र्न

व

श

शि

भृ

ता

वा

स

वी

नां

च

मू

नां

अत्यादित्यं हुतवहमुखे संभृतं तद्धि तेजः

अ

त्या

दि

त्यं

हु

त

व

ह

मु

खे

सं

भृ

तं

त

द्धि

ते

जः

वृत्तविचारthe metre, syllable by syllable

pāda a

तguruthe conjunct त्र that follows it
त्रguruthe conjunct स्क that follows it
स्कguruthe conjunct न्द that follows it
न्दंguruthe anusvāra it carries
निlaghuits short vowel, with a single consonant after it
यlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तlaghuits short vowel, with a single consonant after it
वlaghuits short vowel, with a single consonant after it
सlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तिंguruthe anusvāra it carries
पुguruthe conjunct ष्प that follows it
ष्पlaghuits short vowel, with a single consonant after it
मेguruits long vowel ए
घीguruits long vowel ई
कृlaghuits short vowel, with a single consonant after it
ताguruits long vowel आ
त्माguruits long vowel आ

yati after 4 — a word ends here — स्कन्दं
yati after 10 — a word ends here — नियतवसतिं

pāda b

पुguruthe conjunct ष्प that follows it
ष्पाguruits long vowel आ
साguruits long vowel आ
रैःguruthe visarga it carries
स्नlaghuits short vowel, with a single consonant after it
पlaghuits short vowel, with a single consonant after it
यlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
भlaghuits short vowel, with a single consonant after it
वाguruits long vowel आ
न्व्योguruits long vowel ओ
मlaghuits short vowel, with a single consonant after it
गguruthe conjunct ङ्ग that follows it
ङ्गाguruits long vowel आ
जlaghuits short vowel, with a single consonant after it
लाguruits long vowel आ
र्द्रैःguruthe visarga it carries

yati after 4 — a word ends here — पुष्पासारैः
yati after 10 — a word ends here — भवान्

pāda c

रguruthe conjunct क्ष that follows it
क्षाguruits long vowel आ
हेguruits long vowel ए
तोguruits long vowel ओ
र्नlaghuits short vowel, with a single consonant after it
वlaghuits short vowel, with a single consonant after it
शlaghuits short vowel, with a single consonant after it
शिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
भृlaghuits short vowel, with a single consonant after it
ताguruits long vowel आ
वाguruits long vowel आ
सlaghuits short vowel, with a single consonant after it
वीguruits long vowel ई
नांguruthe anusvāra it carries
चlaghuits short vowel, with a single consonant after it
मूguruits long vowel ऊ
नांguruthe anusvāra it carries

yati after 4 — it falls inside the compound रक्षाहेतोः
yati after 10 — a word ends here — रक्षाहेतोर्नवशशिभृता

pāda d

अguruthe conjunct त्य that follows it
त्याguruits long vowel आ
दिguruthe conjunct त्य that follows it
त्यंguruthe anusvāra it carries
हुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तlaghuits short vowel, with a single consonant after it
वlaghuits short vowel, with a single consonant after it
हlaghuits short vowel, with a single consonant after it
मुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
खेguruits long vowel ए
संguruthe anusvāra it carries
भृlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तंguruthe anusvāra it carries
तguruthe conjunct द्ध that follows it
द्धिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तेguruits long vowel ए
जःguruthe visarga it carries

yati after 4 — a word ends here — अत्यादित्यं
yati after 10 — a word ends here — हुतवहमुखे

सन्धिrecovering the words from the sound

स्कन्दम् + नियतवसतिम् → स्कन्दं
म् + न्
8.3.23 · 8.4.59
नियतवसतिम् + पुष्पमेघीकृतात्मा → नियतवसतिं
म् + प्
8.3.23 · 8.4.59
रक्षाहेतोः + नवशशिभृता → रक्षाहेतोर्नवशशिभृता
ः + न्
no rule named — the builder's table does not hold this change
वासवीनाम् + चमूनाम् → वासवीनां
म् + च्
8.3.23 · 8.4.59
चमूनाम् + अत्यादित्यम् → चमूनां
म् + अ
no rule named — the builder's table does not hold this change
अत्यादित्यम् + हुतवहमुखे → अत्यादित्यं
म् + ह्
8.3.23
संभृतम् + तत् → संभृतं
म् + त्
8.3.23 · 8.4.59
तत् + हि → तद्धि
त् + ह्
8.2.39
नियत + वसति → नियतवसतिम्
अ + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
पुष्प + मेघ → पुष्पमेघीकृतात्मा
अ + म्
no rule named — the builder's table does not hold this change
मेघ + कृत → पुष्पमेघीकृतात्मा
अ + क्
no rule named — the builder's table does not hold this change
कृत + आत्मन् → पुष्पमेघीकृतात्मा
अ + आ → आ · falls inside the syllable ता
6.1.101
पुष्प + आसार → पुष्पासारैः
अ + आ → आ · falls inside the syllable ष्पा
6.1.101
व्योमन् + गङ्गा → व्योमगङ्गाजलार्द्रैः
न् + ग्
8.2.7
गङ्गा + जल → व्योमगङ्गाजलार्द्रैः
आ + ज्
no rule named — the builder's table does not hold this change
जल + आर्द्र → व्योमगङ्गाजलार्द्रैः
अ + आ → आ · falls inside the syllable ला
6.1.101
रक्षा + हेतु → रक्षाहेतोः
आ + ह्
no rule named — the builder's table does not hold this change
नव + शशिन् → नवशशिभृता
अ + श्
no rule named — the builder's table does not hold this change
शशिन् + भृत् → नवशशिभृता
न् + भ्
8.2.7
अति + आदित्य → अत्यादित्यम्
इ + आ
6.1.77
हुत + वह → हुतवहमुखे
अ + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
वह + मुख → हुतवहमुखे
अ + म्
no rule named — the builder's table does not hold this change

The stanza's joins are worth walking. भवान् व्योमगङ्गाजलार्द्रैः keeps the न् of भवान्: a word-final न् before a voiced consonant, here the व् of व्योम-, stands unchanged. रक्षाहेतोर्नवशशिभृता turns a visarga to र् before the voiced न् of नव- (रक्षाहेतोः + नवशशिभृता). तद्धि is a त्-sandhi: the word-final त् of तत् voices to द् before the ह् of हि (Pāṇini 8.2.39), and the ह् becomes ध् (8.4.62), so तत् + हि → तद्धि. The rest is म् held as अनुस्वार before a consonant and given the following class's nasal (8.3.23, 8.4.59): नियतवसतिं पुष्प-, वासवीनां चमूनाम्, अत्यादित्यं हुतवह-, संभृतं तद्धि.

శ్లోకంలోని కూడికలు గమనార్హం. భవాన్ వ్యోమగఙ్గాజలార్ద్రైః లో భవాన్ లోని న్ నిలుస్తుంది: పదాంత న్ గోషహల్లు ముందు (ఇక్కడ వ్యోమ- లోని వ్) మార్పులేక ఉంటుంది. రక్షాహేతోర్నవశశిభృతా లో నవ- లోని గోష న్ ముందు విసర్గ ర్ అవుతుంది (రక్షాహేతోః + నవశశిభృతా). తద్ధి — ఒక త్‌సంధి: తత్ లోని పదాంత త్ హి లోని హ్ ముందు ద్ గా గోషమై (పాణిని 8.2.39), హ్ ధ్ గా మారి (8.4.62), తత్ + హి → తద్ధి. మిగతా — హల్లు ముందు మ్ అనుస్వారంగా నిలిచి తర్వాతివర్గపు అనునాసికమవుతుంది (8.3.23, 8.4.59): నియతవసతిం పుష్ప-, వాసవీనాం చమూనామ్, అత్యాదిత్యం హుతవహ-, సంభృతం తద్ధి.

Chinnaya Sūri, Bālavyākaraṇam — సంధిపరిచ్ఛేదము; vendor/balavyakaranam-sandhi.txt

कारकwhat each case is doing

स्कन्दम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
with नियतवसतिम्
पुष्पासारैः तृतीया · instrumental — करण, the instrument or cause
with व्योमगङ्गाजलार्द्रैः
भवान् प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
with पुष्पमेघीकृतात्मा
रक्षाहेतोः पञ्चमी · ablative — अपादान, the point of departure
नवशशिभृता तृतीया · instrumental — करण, the instrument or cause
वासवीनाम् षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
चमूनाम् षष्ठी · genitive — षष्ठी हेतुप्रयोगे — a genitive of cause licensed by the word हेतु
A cause would ordinarily take the instrumental or the ablative, and Mallinātha even glosses रक्षा that way, रक्षया कारणेन, “by protection as the cause.” But because the word हेतु stands in the compound रक्षाहेतोः, the words for whose protection it is — वासवीनां चमूनाम्, “Indra's armies” — go to the genitive instead, by the rule षष्ठी हेतुप्रयोगे (Pāṇini 2.3.26): the sixth case is used of a cause when the word हेतु is employed with it. So चमूनाम् is a genitive not of possession but of cause, and it is the presence of हेतु that puts it there.
- Mallinātha, Sañjīvinī — 1.45: camūnāṃ senānāṃ rakṣayā kāraṇena … “ṣaṣṭhī hetuprayoge” iti ṣaṣṭhī
हुतवहमुखे सप्तमी · locative — अधिकरण, the location
तत् प्रथमा · nominative — विधेयप्राधान्यात् — a neuter pronoun for a masculine referent
तत् points at Skanda, who is masculine, yet it is neuter. Mallinātha names the principle: विधेयप्राधान्यान्नपुंसकनिर्देशः, “the neuter is used because what is predicated takes precedence.” The predicate is तेजः, “fiery power,” which is neuter, and the pronoun agrees with the predicate rather than with the masculine thing it stands for. So the sentence is not “he is that light” but “that light is what he is,” and the grammar puts the weight on the claim being made.
- Mallinātha, Sañjīvinī — 1.45: tadbhagavān | skanda ityarthaḥ || vidheyaprādhānyānnapuṃsakanirdeśaḥ
तेजः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
with अत्यादित्यम्, संभृतम्

प्रकरणानुक्रमthe rules the verse uses, by section of the abridgement

हलन्त्यम् 1.3.3 · प्रकरण 1← स्नपयतु; संभृतम्
a final consonant of the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a final consonant (हल्) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it, and drops by 1.3.9. So the personal ending तिप् contributes only ति, the प् marking it, and क्तवतु leaves क्तवत् with the उ nasalized and the last letter both gone. Final त्, स् and म् of a case or personal ending are exempt (1.3.4).
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అంత్యంగా ఉన్న హల్లు (హల్) ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది వస్తువును గుర్తించే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు, 1.3.9 చేత లోపిస్తుంది. కాబట్టి తిప్ నుండి తి మాత్రమే మిగులుతుంది, ప్ ఇత్తు. విభక్తి/తిఙ్ ప్రత్యయాల అంత్య త్, స్, మ్ మాత్రం ఇత్తు కావు (1.3.4). అనునాసిక అచ్చు ఇత్తు (1.3.2) కి జోడీ.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.3 हलन्त्यम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तस्य लोपः 1.3.9 · प्रकरण 1← पुष्पासारैः; स्नपयतु; व्योमगङ्गाजलार्द्रैः; संभृतम्
an it-marker drops
What has been named an it-marker (इत्) is then elided (लोप). The tag has done its work — naming the suffix, and conditioning or blocking some operation — and leaves no sound behind. So the उ marked in सुँ, the ट् of टा, the ङ् of ङे ङसि ङस् ङि, and the प् of सुप् are all gone before the ending is attached.
ఇత్సంజ్ఞగా గుర్తించబడినది (इत्) తరువాత లోపిస్తుంది. ఆ గుర్తు తన పని ముగించుకుంది — ప్రత్యయానికి పేరుపెట్టడం, ఏదో కార్యాన్ని కలిగించడమో ఆపడమో — ఏ ధ్వనీ మిగలదు. सुँ లోని ఉ, टा లోని ట్, ङे ङसि ङस् ङि లోని ङ్, सुप् లోని ప్ అన్నీ ప్రత్యయం చేరేముందు పోతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.9 तस्य लोपः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 3 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुप्तिङन्तं पदम् 1.4.14 · प्रकरण 1← स्नपयतु; संभृतम्
a form ending in a case ending (सुप्) or a verb ending (तिङ्) is a पद, a finished word
A form that ends in a nominal case ending — one of the twenty-one सुप् endings 4.1.2 lists — or in a verbal personal ending — one of the eighteen तिङ् endings — is named पद, a complete word. The name is what a great many rules wait on: the visarga rules, the final-consonant rules and the anusvāra rule all apply only "in a पद" or "at the end of a पद". So राम is not yet a पद, but राम + स् is; and चक्रे is a पद once the ending ए is on. Every word the poem carries reaches this name before its word-final changes can fire.
నామవాచక విభక్తి ప్రత్యయంతో — 4.1.2 చెప్పే ఇరవై ఒక్క సుప్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — లేదా క్రియా పురుష ప్రత్యయంతో — పద్దెనిమిది తిఙ్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — అంతమయ్యే రూపానికి పద సంజ్ఞ. ఈ సంజ్ఞ మీదే ఎన్నో సూత్రాలు ఆధారపడతాయి: విసర్గ సూత్రాలు, పదాంత హల్లు సూత్రాలు, అనుస్వార సూత్రం అన్నీ "పదంలో" లేదా "పదాంతంలో" మాత్రమే పనిచేస్తాయి. రామ ఇంకా పదం కాదు; రామ + స్ పదం; చక్రే ప్రత్యయం ఏ చేరాక పదం. కావ్యంలోని ప్రతి పదం తన పదాంత మార్పులకు ముందు ఈ సంజ్ఞను చేరుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.14 सुप्तिङन्तं पदम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 14 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
भूवादयो धातवः 1.3.1 · प्रकरण 2← स्नपयतु; संभृतम्
the words beginning with भू, listed in the Dhātupāṭha, are called धातु (roots)
The action-denoting words listed in the Dhātupāṭha — the root-list that opens with भू "to be" — are named धातु, roots. A धातु is the action-base from which every finite verb and every कृत् (primary derivative) form is built. It is the rule that stands at the head of every verb chain in the poem: चक्रे begins as the root डुकृञ्, जगाम as गम्, प्रमत्तः as मद्. Nothing is conjugated or turned into a participle until it first bears this name.
ధాతుపాఠంలో — భూ "ఉండటం" తో మొదలయ్యే ధాతువుల జాబితాలో — ఉన్న క్రియావాచక శబ్దాలకు ధాతు సంజ్ఞ. ధాతువు అంటే క్రియాధారం; దానినుండే ప్రతి తిఙంత క్రియా, ప్రతి కృదంత (ప్రాథమిక వ్యుత్పన్న) రూపం పుడతాయి. కావ్యంలోని ప్రతి క్రియా గొలుసుకు ఇది శిరస్సు: చక్రే డుకృఞ్ ధాతువుగా, జగామ గమ్ గా, ప్రమత్తః మద్ గా మొదలవుతాయి. ఈ సంజ్ఞ చేరకముందు ఏదీ రూపం దాల్చదు, కృదంతం కాదు.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.1 भूवादयो धातवः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 36 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपदेशेऽजनुनासिक इत् 1.3.2 · प्रकरण 2← पुष्पासारैः; स्नपयतु; व्योमगङ्गाजलार्द्रैः; संभृतम्
a nasalized vowel in the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a vowel pronounced with nasal resonance (anunāsika) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it. The उ of सुँ and of रुँ is such a vowel, so it is a marker and drops (by 1.3.9). This is why the nominative-singular ending सुँ contributes only स्, and रुँ leaves only र्.
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అనునాసికంగా ఉచ్చరించే అచ్చు ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది ఆ వస్తువుకు పేరుపెట్టే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు. सुँ, रुँ లోని ఉ అలాంటి అచ్చే; కాబట్టి అది ఇత్తు, లోపిస్తుంది (1.3.9). అందుకే ప్రథమైకవచన ప్రత్యయం సుँ నుండి స్ మాత్రమే, రుँ నుండి ర్ మాత్రమే మిగులుతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.2 उपदेशेऽजनुनासिक इत्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 28 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
प्रादयः 1.4.58 · प्रकरण 2← संभृतम्
प्र and the rest of the prefix list are called निपात (particles)
The words प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, नि, वि, उद् and the rest of the प्रादि list are named निपात — indeclinable particles. Joined to a root they are the upasargas, the verbal prefixes that turn or deepen its sense: प्र + मद् gives प्रमद् "be heedless, be carried away", the base of प्रमत्तः, and उद् + स्था gives उत्था "rise". Because the prefix is a particle held before the root, the corpus writes it into the word, and the derivation names this rule when it puts the prefix on.
ప్ర, పరా, అప, సమ్, అను, అవ, ని, వి, ఉద్ మొదలైన ప్రాది గణపు శబ్దాలకు నిపాత సంజ్ఞ — అవి అవ్యయాలు (వికారం లేని పదాలు). ధాతువుకు చేరినప్పుడు అవే ఉపసర్గలు, ధాతువు అర్థాన్ని తిప్పే లేదా లోతు చేసే క్రియా ఉపసర్గలు: ప్ర + మద్ → ప్రమద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం, పరవశం కావటం", ఇది ప్రమత్తః కు ఆధారం; ఉద్ + స్థా → ఉత్థా "లేవటం". ఉపసర్గ ధాతువు ముందు నిలిచే నిపాతం కావటాన కార్పస్ దాన్ని పదంలోనే రాస్తుంది, గొలుసు ఉపసర్గను చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.58 प्रादयः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 54 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपसर्गाः क्रियायोगे 1.4.59 · प्रकरण 2← संभृतम्
प्र and the rest, joined to a verb, are called उपसर्ग (preverbs)
The प्रादि particles (प्र, सम्, उद्, नि, वि and the rest, named निपात by the previous rule) are called उपसर्ग — "preverbs" — when they stand in construction with a verb (क्रियायोग, "joined to an action"). Away from a verb the same words keep only their निपात name; before a root they are the prefix that turns its sense. प्र before मद् "be heedless" gives the प्रमद् of प्रमत्तः, and उद् before पत् "fall, fly" gives the उत्पत् of उत्पत. The derivation names this rule where it sets the prefix on the root.
ప్రాది నిపాతాలు (ప్ర, సమ్, ఉద్, ని, వి మొదలైనవి — ముందటి సూత్రం వీటికి నిపాత సంజ్ఞ ఇచ్చింది) క్రియతో కలిసి నిలిచినప్పుడు (క్రియాయోగం) వాటికి ఉపసర్గ సంజ్ఞ. క్రియ లేకుంటే అవే శబ్దాలు కేవలం నిపాతాలుగా నిలుస్తాయి; ధాతువు ముందు నిలిస్తే అర్థాన్ని తిప్పే ఉపసర్గలు. మద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం" ముందు ప్ర → ప్రమత్తః లోని ప్రమద్; పత్ "పడటం, ఎగరటం" ముందు ఉద్ → ఉత్పత లోని ఉత్పత్. గొలుసు ఉపసర్గను ధాతువుకు చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.59 उपसर्गाः क्रियायोगे
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 35 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
इको यणचि 6.1.77 · प्रकरण 2← अति + आदित्य
इक् becomes यण् before a dissimilar vowel
A simple vowel of the इक् set — इ उ ऋ ऌ — becomes the matching semivowel यण् — य् व् र् ल् — when a dissimilar vowel follows: इति + अत्र → इत्यत्र, मधु + अरि → मध्वरि, धातृ + अंशः → धात्रंशः. This is the commonest vowel sandhi, the point where two words or a stem and its ending run together.
ఇక్ (ఇ ఉ ఋ ఌ) అచ్చు, భిన్నమైన అచ్చు పరమైనప్పుడు దానికి సవర్ణమైన యణ్ (య్ వ్ ర్ ల్) అవుతుంది: ఇతి + అత్ర → ఇత్యత్ర, మధు + అరి → మధ్వరి, ధాతృ + అంశః → ధాత్రంశః. రెండు పదాలు గానీ, ప్రాతిపదిక-ప్రత్యయాలు గానీ కలిసే అత్యంత సామాన్య అచ్‌సంధి ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.77 इको यणचि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 15 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
एचोऽयवायावः 6.1.78 · प्रकरण 2← स्नपयतु
एच् becomes अय्, अव्, आय् or आव् before a vowel
A diphthong of the एच् set — ए ओ ऐ औ — becomes अय् अव् आय् आव् respectively when a vowel follows: ने + अनम् → नयनम्, भो + अति → भवति, नै + अकः → नायकः, पौ + अकः → पावकः. So a word that looks to end in a diphthong shows a semivowel before the next vowel.
ఏచ్ (ఏ ఓ ఐ ఔ) అచ్చు, అచ్చు పరమైనప్పుడు వరుసగా అయ్, అవ్, ఆయ్, ఆవ్ అవుతుంది: నే + అనమ్ → నయనమ్, భో + అతి → భవతి, నై + అకః → నాయకః, పౌ + అకః → పావకః. కాబట్టి సంధ్యక్షరాంతంగా కనిపించే పదం, పర అచ్చు ముందు అంతస్థను చూపుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.78 एचोऽयवायावः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 22 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आद्गुणः 6.1.87 · प्रकरण 2← हुतवहमुखे
a followed by i/u/ṛ becomes the guṇa vowel e/o/ar
When a final अ or आ is followed by a simple vowel इ उ or ऋ, the two together become the corresponding guṇa vowel — ए, ओ, or अर् — as one sound, a single substitution for both. So राम + इन (from टा) gives the ए of रामेण, and पुण्य + उदक gives the ओ of पुण्योदक. It is the guṇa-sandhi a student meets first.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఇ ఉ ఋ (సామాన్య అచ్చు) వస్తే, రెండూ కలిసి గుణమవుతాయి — ఏ, ఓ, అర్ — ఒకే ధ్వనిగా (ఏకాదేశం). రామ + ఇన (టా నుండి) → రామేణ లోని ఏ; పుణ్య + ఉదక → పుణ్యోదక లోని ఓ. విద్యార్థి మొదట కలిసే గుణసంధి ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.87 आद्गुणः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 27 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the guṇa sandhi
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वृद्धिरेचि 6.1.88 · प्रकरण 2← पुष्पासारैः; व्योमगङ्गाजलार्द्रैः
a/ā followed by e/ai/o/au becomes the vṛddhi vowel ai/au
When a final अ or आ is followed by a vowel of the एच् set — ए, ऐ, ओ, औ — the two together become a single vṛddhi vowel, ऐ or औ. It overrides the guṇa rule: कृष्ण + एकत्वम् → कृष्णैकत्वम्, गङ्गा + ओघः → गङ्गौघः. This is the vṛddhi-sandhi.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఏచ్ వర్గపు అచ్చు — ఏ, ఐ, ఓ, ఔ — వస్తే, రెండూ కలిసి ఒకే వృద్ధ్యచ్చు (ఐ లేదా ఔ) అవుతాయి. ఇది గుణసూత్రాన్ని అపవదిస్తుంది: కృష్ణ + ఏకత్వమ్ → కృష్ణైకత్వమ్; గంగా + ఓఘః → గంగౌఘః. దీన్నే వృద్ధిసంధి అంటారు.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.88 वृद्धिरेचि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 33 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अकः सवर्णे दीर्घः 6.1.101 · प्रकरण 2← कृत + आत्मन्; पुष्प + आसार; जल + आर्द्र
a simple vowel before a like vowel becomes the long one
When a simple vowel (अक्: अ इ उ ऋ ऌ) is followed by a vowel of the same class (savarṇa), the two become the single long vowel of that class — अ/आ + अ/आ → आ, इ/ई + इ/ई → ई, and so on. So स्व + अधिकार → स्वाधिकार. This is dīrgha-sandhi.
అక్ (అ ఇ ఉ ఋ ఌ) తరువాత దానికి సవర్ణమైన అచ్చు వస్తే, రెండూ కలిసి ఆ వర్గపు దీర్ఘమవుతాయి — అ/ఆ + అ/ఆ → ఆ, ఇ/ఈ + ఇ/ఈ → ఈ, ఇలా. స్వ + అధికార → స్వాధికార. ఇది దీర్ఘసంధి.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.101 अकः सवर्णे दीर्घः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 42 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the dīrgha sandhi
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
संयोगान्तस्य लोपः 8.2.23 · प्रकरण 2← भवान्
a word-final conjunct loses its last consonant
A word-final conjunct loses its last consonant. When a strong stem like भवान्त् stands at the end of a pada, the final त् of the न्त् cluster drops, giving भवान्. It is the rule that trims a final cluster down to one consonant.
పదాంత సంయుక్తాక్షరం తన చివరి హల్లును కోల్పోతుంది. భవాన్త్ వంటి బలమైన శబ్దం పదాంతమైనప్పుడు న్త్ సంయుక్తపు చివరి త్ లోపించి భవాన్ వస్తుంది. పదాంత సంయుక్తాన్ని ఒకే హల్లుకు తగ్గించే సూత్రమిది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.23 संयोगान्तस्य लोपः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 20 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
झलां जशोऽन्ते 8.2.39 · प्रकरण 3← तत् + हि
a word-final झल् becomes the corresponding जश् (voiced unaspirate)
At the end of a word, a झल् consonant — a stop or sibilant — is replaced by the corresponding जश्, a voiced unaspirated stop (ग् ज् ड् द् ब्). So a word-final त् may be written द् (वाक् beside वाग्, षष् beside षड्). At a pause it can revert to त् (8.4.56), and before a voiceless sound it stays voiceless (8.4.55 खरि च); so अधिकारात् before प्र keeps its त्.
పదాంతంలో ఝల్ (స్పర్శ లేదా ఊష్మ) హల్లుకు దాని జశ్ — ఘోష అల్పప్రాణ స్పర్శం (గ్ జ్ డ్ ద్ బ్) — ఆదేశం. పదాంత త్ ను ద్ గా రాయవచ్చు (వాక్/వాగ్, షష్/షడ్). విరామంలో మళ్లీ త్ కావచ్చు (8.4.56); అఘోషం ముందు అఘోషంగానే ఉంటుంది (8.4.55 ఖరి చ) — అధికారాత్ ప్ర ముందు త్ గానే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.39 झलां जशोऽन्ते
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 67 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.2, स्वाधिकारात्
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8.3.15 · प्रकरण 3← पुष्पासारैः; व्योमगङ्गाजलार्द्रैः; रक्षाहेतोः; तेजः
र् becomes visarga before a खर् consonant or at a pause
A रेफ (र्) at the end of a word becomes visarga (ः) before a खर् consonant — the voiceless stops and the sibilants — or at a pause (avasāna). It is the last step of every nominative singular: यक्ष + र् becomes यक्षः. The visarga of भर्तुः is the same thing, the र् that came with the ṛ-stem's ending surfacing before the pause.
పదాంతంలోని రేఫ (ర్) ఖర్ హల్లు ముందు — అఘోష స్పర్శలు, ఊష్మలు — గాని, విరామం (అవసానం) దగ్గర గాని విసర్గ (ః) అవుతుంది. ప్రతి ప్రథమా ఏకవచనపు చివరి మెట్టు ఇదే: యక్ష + ర్ → యక్షః. భర్తుః లోని విసర్గ కూడా ఋకారాంత శబ్దపు ర్ ఇలాగే విరామం ముందు పైకి రావడమే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 93 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः and भर्तुः prakriyās
- docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः and भर्तुः derivations
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
मोऽनुस्वारः 8.3.23 · प्रकरण 3← संभृतम्; स्कन्दम् + नियतवसतिम्; नियतवसतिम् + पुष्पमेघीकृतात्मा; वासवीनाम् + चमूनाम्; अत्यादित्यम् + हुतवहमुखे; संभृतम् + तत्
a word-final म् becomes anusvāra before a consonant
A म् at the end of a word becomes anusvāra — the nasal dot ं — when a consonant follows: हरिम् + वन्दे → हरिं वन्दे "I praise Hari". The accusative singular in -म् and every word-final म् before a consonant is written this way; before a vowel or at a pause the म् itself stays. This is why the chain-check reads a final ं and a final म् as the same sound: they are one म्, shown one way or the other by what follows.
పదాంతంలోని మ్, హల్లు ముందు అనుస్వారం — ం అనే నాసిక బిందువు — గా మారుతుంది: హరిమ్ + వన్దే → హరిం వన్దే "హరిని నమస్కరిస్తాను". మ్-అంత ద్వితీయా ఏకవచనం, హల్లు ముందు వచ్చే ప్రతి పదాంత మ్ ఇలాగే రాయబడతాయి; అచ్చు ముందు గానీ విరామంలో గానీ మ్ అలాగే నిలుస్తుంది. అందుకే గొలుసు-పరీక్ష పదాంత ం ను, పదాంత మ్ ను ఒకే ధ్వనిగా చదువుతుంది: అవి ఒకే మ్, తరువాత వచ్చేదాన్ని బట్టి ఒక్కో రూపంలో చూపబడతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.23 मोऽनुस्वारः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 77 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वा पदान्तस्य 8.4.59 · प्रकरण 3← संभृतम्; स्कन्दम् + नियतवसतिम्; नियतवसतिम् + पुष्पमेघीकृतात्मा; वासवीनाम् + चमूनाम्; संभृतम् + तत्
at the end of a word the homorganic-nasal substitution is optional
The previous rule (8.4.58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः) turns an अनुस्वार (the nasal hum ं) into the nasal of the following consonant's own class before a यय् consonant (any stop or semivowel but ह). This rule makes that substitution optional (वा, "or") when the अनुस्वार stands at the end of a पद, a finished word. So the prefix सम् before भृत "borne", once its म् has become अनुस्वार, may keep the class-nasal म् or the अनुस्वार: सम्भृतम् or संभृतम्. Both are correct; the chain shows the class-nasal.
ముందటి సూత్రం (8.4.58 అనుస్వారస్య యయి పరసవర్ణః) అనుస్వారాన్ని (ం అనే నాసిక ధ్వని) — యయ్ హల్లు (హ తప్ప అన్ని స్పర్శ, అంతస్థ హల్లులు) ముందు — ఆ హల్లు వర్గపు నాసికంగా మారుస్తుంది. ఈ సూత్రం, అనుస్వారం పదాంతంలో (పూర్తయిన పదపు చివర) నిలిచినప్పుడు, ఆ మార్పును వికల్పం (వా "లేదా") చేస్తుంది. కాబట్టి భృత "మోయబడిన" ముందు సమ్ ఉపసర్గపు మ్ అనుస్వారమైన తర్వాత వర్గనాసిక మ్ గా ఉండవచ్చు, లేదా అనుస్వారంగా ఉండవచ్చు: సమ్భృతమ్ లేదా సంభృతమ్. రెండూ సరైనవే; గొలుసు వర్గనాసికాన్ని చూపుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.59 वा पदान्तस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 80 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ससजुषो रुः 8.2.66 · प्रकरण 4← पुष्पासारैः; व्योमगङ्गाजलार्द्रैः; रक्षाहेतोः; तेजः
a word-final स् becomes रु
The स् at the end of a word — and the word सजुष् — is replaced by रु. The उ of रु is only a marker and drops, so what is left is र्. This is why यक्ष + स् becomes यक्ष + र्, which then turns to visarga at a pause by 8.3.15: the visarga of every nominative singular is a buried स्. It also explains यक्षः + चक्रे → यक्षश्चक्रे — the स् resurfaces before च and becomes श्.
పదాంతంలోని స్ (మరియు సజుష్ శబ్దపు స్) రుగా మారుతుంది. 'రు'లోని ఉ కేవలం ఇత్‌సంజ్ఞ, అది లోపించి ర్ మాత్రమే మిగులుతుంది. కాబట్టి యక్ష + స్ → యక్ష + ర్; ఆ ర్ విరామం ముందు విసర్గ అవుతుంది (8.3.15). అందుకే ప్రతి ప్రథమా ఏకవచన విసర్గ దాగిన స్; యక్షః + చక్రే లో ఆ స్ మళ్లీ పైకి వచ్చి చకారం ముందు శ్ అవుతుంది — యక్షశ్చక్రే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.66 ससजुषो रुः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 105 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः prakriyā
- docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः derivation
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुडनपुंसकस्य 1.1.43 · प्रकरण 5← संभृतम्
the सुट् endings of a non-neuter stem are called सर्वनामस्थान
For a stem that is not neuter (अनपुंसक), the endings of the सुट् set — सु, औ, जस् (nominative singular, dual, plural) and अम्, औट् (accusative singular, dual) — are termed सर्वनामस्थान. This name marks the "strong" cases, where a stem shows its fullest form: it is before a सर्वनामस्थान that नुम् is inserted, a vowel lengthens, and the like. प्रमत्तः "heedless" is प्रमत्त + सु, a nominative singular, so its सु is a सर्वनामस्थान.
నపుంసకం కాని (అనపుంసక) స్టెముకు, సుట్ గణపు ప్రత్యయాలు — సు, ఔ, జస్ (ప్రథమా ఏక, ద్వి, బహువచనం) మరియు అమ్, ఔట్ (ద్వితీయా ఏక, ద్వివచనం) — సర్వనామస్థాన సంజ్ఞ పొందుతాయి. ఈ సంజ్ఞ "బలమైన" విభక్తులను గుర్తిస్తుంది, అక్కడ స్టెము తన పూర్ణ రూపాన్ని చూపుతుంది: సర్వనామస్థానం ముందే నుమ్ చేరిక, స్వరదీర్ఘీకరణం మొదలైనవి జరుగుతాయి. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త" = ప్రమత్త + సు, ప్రథమా ఏకవచనం, కాబట్టి దాని సు సర్వనామస్థానం.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.43 सुडनपुंसकस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 162 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् 1.2.45 · प्रकरण 5← संभृतम्
a meaningful form that is neither a root nor an affix is a प्रातिपदिक (nominal base)
A form that carries meaning (अर्थवत्) and is neither a धातु (a verb root) nor a प्रत्यय (an affix) is termed प्रातिपदिक — a nominal base, the stem to which case endings are then added. This is the general definition; forms ending in a कृत् or a तद्धित affix and compounds are brought under the same name by the next rule (1.2.46). So a plain stem like मेघ "cloud" is a प्रातिपदिक on its own, while a कृत् form such as प्रमत्त reaches the name through that extension. The प्रातिपदिक is what takes the सुप् case endings.
అర్థవంతమైన (అర్థవత్), ధాతువు కాని, ప్రత్యయం కాని రూపానికి ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ — నామపదపు మూలం (స్టెమ్), దీనికే విభక్తి ప్రత్యయాలు చేరతాయి. ఇది సాధారణ నిర్వచనం; కృత్, తద్ధిత ప్రత్యయాంత రూపాలను, సమాసాలను తర్వాతి సూత్రం (1.2.46) అదే సంజ్ఞకు తెస్తుంది. కాబట్టి మేఘ "మేఘం" వంటి సాదా మూలం తనంతట తానే ప్రాతిపదికం, ప్రమత్త వంటి కృదంతం ఆ విస్తరణ వల్ల ఈ సంజ్ఞను పొందుతుంది. ప్రాతిపదికమే సుప్ విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.2.45 अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 115 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कृत्तद्धितसमासाश्च 1.2.46 · प्रकरण 5← संभृतम्
forms ending in a कृत् or तद्धित affix, and compounds, are प्रातिपदिक too
Forms ending in a कृत् affix (a primary affix that makes a word straight from a root, like क्त in मत्त), in a तद्धित affix (a secondary affix on a noun), and समास (compounds) are also termed प्रातिपदिक — a nominal base. This extends the previous rule's definition. It is why a कृत् form such as प्रमत्त "heedless" (प्र + मद् + क्त) is itself a stem and takes case endings like any noun, and why the indeclinables श्रुत्वा "having heard" and आलिङ्ग्य "having embraced" count as nominal bases before their further treatment.
కృత్ ప్రత్యయాంత (ధాతువు నుండి నేరుగా పదం చేసే ప్రాథమిక ప్రత్యయం, మత్త లోని క్త వంటిది), తద్ధిత ప్రత్యయాంత (నామంపై గౌణ ప్రత్యయం), సమాస — వీటికి కూడా ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ, నామపదపు మూలం. ఇది ముందటి సూత్రపు నిర్వచనాన్ని విస్తరిస్తుంది. అందుకే ప్రమత్త "అజాగ్రత్త" (ప్ర + మద్ + క్త) వంటి కృదంతం తానే స్టెమ్ అయి, ఏ నామంవలెనే విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది; శ్రుత్వా "విని", ఆలింగ్య "కౌగిలించి" వంటి అవ్యయాలు కూడా తదుపరి వ్యవహారం ముందు నామపద మూలాలుగా లెక్క.
- Aṣṭādhyāyī — 1.2.46 कृत्तद्धितसमासाश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 116 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
न विभक्तौ तुस्माः 1.3.4 · प्रकरण 5← संभृतम्
in a case or personal ending a final त-class, स् or म् is not an इत्
The previous rule 1.3.3 हलन्त्यम् makes the final consonant of an affix an इत् — a silent marker that is then dropped. This rule stops that within a विभक्ति (a case ending or a तिङ् personal ending): a final तु (the त-class: त थ द ध न), स्, or म् there is not an इत् and stays as a real letter. So the स् of the instrumental-plural ऐस् (which becomes भिस्) and the त् of a personal ending like तस् are kept, not marked away. In वन्द्यैः "with the venerable ones" the ऐस् holds its स्.
ముందటి సూత్రం 1.3.3 హలంత్యమ్ ప్రత్యయపు చివరి హల్లును ఇత్ — తొలగే మూక గుర్తు — చేస్తుంది. ఈ సూత్రం దాన్ని విభక్తి (విభక్తి ప్రత్యయం లేదా తిఙ్ పురుష ప్రత్యయం) లో ఆపుతుంది: అక్కడ చివరి తు (త-వర్గం: త థ ద ధ న), స్, మ్ ఇత్ కావు, నిజ అక్షరాలుగా నిలుస్తాయి. కాబట్టి తృతీయా బహువచనపు ఐస్ (భిస్ అయ్యేది) లోని స్, తస్ వంటి తిఙ్ ప్రత్యయపు త్ నిలుస్తాయి, గుర్తుగా తొలగవు. వంద్యైః "వందనీయులతో" లో ఐస్ తన స్ ను నిలుపుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.4 न विभक्तौ तुस्माः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 130 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
चुटू 1.3.7 · प्रकरण 5← स्नपयतु
an affix’s initial palatal or cerebral is a marker
An initial palatal (चु — च छ ज झ ञ) or cerebral (टु — ट ठ ड ढ ण) of an affix is an इत्, a marker: not part of the affix but a tag on it, and it drops. So the ट of the instrumental टा and the ठ, ढ that open other affixes are only labels, gone before the affix is added. It is one of the rules that tell a bare affix from its markers.
ప్రత్యయం మొదట ఉన్న చు (చ ఛ జ ఝ ఞ) గాని టు (ట ఠ డ ఢ ణ) గాని ఇత్తు — అంటే ప్రత్యయంలో భాగం కాక దానిపై గుర్తు మాత్రమే; అది లోపిస్తుంది. అందుకే తృతీయ ప్రత్యయమైన టా లోని ట కేవలం గుర్తు, ప్రత్యయం చేరకముందే పోతుంది. బరి ప్రత్యయాన్ని దాని గుర్తులనుండి వేరుచేసే సూత్రాల్లో ఇది ఒకటి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.7 चुटू
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 128 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लशक्वतद्धिते 1.3.8 · प्रकरण 5← स्नपयतु; संभृतम्
an affix’s initial ल्, श् or velar is a marker
In an affix that is not a taddhita (a secondary nominal affix), an initial ल्, श्, or velar (क ख ग घ ङ) is an इत्, a marker, and drops. This is why the present-participle affix शतृ adds only अत् — its श् is a tag — and why the tense-name लट् contributes no ल्.
తద్ధితం కాని ప్రత్యయం మొదట ఉన్న ల్, శ్, కవర్గం (క ఖ గ ఘ ఙ) ఇత్తులు, లోపిస్తాయి. అందుకే వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయమైన శతృ కేవలం అత్ ను చేరుస్తుంది — దాని శ్ ఒక గుర్తే — మరియు లట్ లకారంలోని ల్ ఏమీ మిగల్చదు.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.8 लशक्वतद्धिते
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 135 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् 1.4.13 · प्रकरण 5← स्नपयतु; संभृतम्
the base an affix is added to is called अङ्ग (stem) while the affix stands
Whatever an affix is prescribed after — taken with everything from that point on — is named अङ्ग, the stem, for as long as that affix is present. The name matters because a great many rules operate "on the अङ्ग": the guṇa and vṛddhi changes, the lengthenings, the augments all target the अङ्ग before its ending. So राम is the अङ्ग before a case ending, and चकृ the अङ्ग before a perfect ending — and it is on that अङ्ग that the vowel is strengthened to चकार.
ఒక ప్రత్యయం దేని తరువాత విధించబడుతుందో అది — అక్కడి నుండి ముందంతటితో సహా — ఆ ప్రత్యయం ఉన్నంత వరకు అఙ్గ, అంటే ప్రకృతి (కాండం), అని పిలవబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం, ఎందుకంటే ఎన్నో సూత్రాలు "అఙ్గం మీద" పనిచేస్తాయి: గుణ-వృద్ధి మార్పులు, దీర్ఘీకరణలు, ఆగమాలు అన్నీ ప్రత్యయం ముందు అఙ్గాన్నే లక్ష్యంగా చేసుకుంటాయి. కాబట్టి విభక్తి ముందు రామ అఙ్గం; పరోక్ష ప్రత్యయం ముందు చకృ అఙ్గం — ఆ అఙ్గం మీదే అచ్చు బలపడి చకార అవుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.13 यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 132 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यचि भम् 1.4.18 · प्रकरण 5← संभृतम्
before an ending beginning with य् or a vowel, the stem is called भ
Within the domain the previous rule opened, before an ending that begins with a य् or with any vowel (यच् = य् together with the अच् vowels), the stem is termed भ. The भ name triggers the internal-sandhi rules that reshape a stem before such a weak ending. वन्द्य before ऐस् — the instrumental plural, which begins with the vowel ऐ — is a भ, on the way to वन्द्यैः "with the venerable ones".
ముందటి సూత్రం తెరిచిన క్షేత్రంలో, య్ తో గానీ ఏదైనా అచ్ (స్వరం) తో గానీ మొదలయ్యే ప్రత్యయం ముందు (యచ్ = య్ మరియు అచ్ స్వరాలు కలిపి) స్టెముకు భ సంజ్ఞ. భ సంజ్ఞ, అట్టి బలహీన ప్రత్యయం ముందు స్టెమును మార్చే అంతస్సంధి నియమాలను నడిపిస్తుంది. వంద్య, ఐస్ ముందు — తృతీయా బహువచనం, ఐ అనే స్వరంతో మొదలయ్యేది — భ, వంద్యైః "వందనీయులతో" వైపు దారిలో.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.18 यचि भम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 164 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
गतिश्च 1.4.60 · प्रकरण 5← संभृतम्
the same prefixes, joined to a verb, are also called गति
The same प्रादि words, joined to a verb, are termed गति ("gati") as well, beside their उपसर्ग name. The गति name is what lets a prefix compound with a following क्त्वा form into a single ल्यप् word: नि + अस् + क्त्वा becomes न्यस्य "having laid down", and उप + भुज् + क्त्वा becomes उपभुज्य "having enjoyed". The derivation names this rule where the prefix earns its गति standing.
అవే ప్రాది శబ్దాలు క్రియతో కలిస్తే, ఉపసర్గ సంజ్ఞతో పాటు, గతి సంజ్ఞ కూడా పొందుతాయి. గతి సంజ్ఞే ఉపసర్గను తర్వాతి క్త్వా-రూపంతో ఒక్క ల్యప్ పదంగా సమాసం చేయనిస్తుంది: ని + అస్ + క్త్వా → న్యస్య "ఉంచి", ఉప + భుజ్ + క్త్వా → ఉపభుజ్య "అనుభవించి". ఉపసర్గ తన గతిత్వాన్ని పొందేచోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.60 गतिश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 200 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप् 4.1.2 · प्रकरण 5← संभृतम्
the twenty-one nominal case endings (सुप्), three to a case
This one long sūtra names, in a single run, all twenty-one nominal endings — three for each of the seven cases: सु औ जस् (nominative), अम् औट् शस् (accusative), टा भ्याम् भिस् (instrumental), ङे भ्याम् भ्यस् (dative), ङसि भ्याम् भ्यस् (ablative), ङस् ओस् आम् (genitive), ङि ओस् सुप् (locative). Every declined noun in the poem takes one of these; they are the endings 1.4.14 counts as सुप्. The set's name सुप् is the pratyāhāra formed from its first sound स and its last सुप्.
ఈ ఒక్క పొడవాటి సూత్రం ఇరవై ఒక్క నామవాచక ప్రత్యయాలను ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది — ఏడు విభక్తులకు మూడేసి: సు ఔ జస్ (ప్రథమా), అమ్ ఔట్ శస్ (ద్వితీయా), టా భ్యామ్ భిస్ (తృతీయా), ఙే భ్యామ్ భ్యస్ (చతుర్థీ), ఙసి భ్యామ్ భ్యస్ (పఞ్చమీ), ఙస్ ఓస్ ఆమ్ (షష్ఠీ), ఙి ఓస్ సుప్ (సప్తమీ). కావ్యంలోని ప్రతి విభక్తి పదం వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది; 1.4.14 వీటినే సుప్ గా లెక్కిస్తుంది. ఈ గణపు పేరు 'సుప్' — మొదటి ధ్వని స, చివరి సుప్ లతో ఏర్పడిన ప్రత్యాహారం.
- Aṣṭādhyāyī — 4.1.2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 117 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् 6.1.68 · प्रकरण 5← पुष्पमेघीकृतात्मा; भवान्
after a consonant or a long ई/आ feminine, a bare-consonant सु/ति/सि drops
The nominative-singular सु — and the verb endings ति सि — when it would be left as a single consonant (apṛkta), is elided after a stem ending in a consonant (हल्), or after the long feminine stems in ई (ङी) or आ (आप्). So a consonant-stem masculine like राजन् loses the स् of सु. It is why महिमन्, आत्मन्, राजन् show no visible ending in the nominative singular.
ఒకే హల్లుగా మిగిలే సు (ప్రథమైకవచనం; ధాతువుల్లో తి సి), హల్లంతం తరువాత, లేదా దీర్ఘ స్త్రీలింగ ఈ (ఙీ)/ఆ (ఆప్) తరువాత లోపిస్తుంది. రాజన్ వంటి హలంత పుంలింగం సు లోని స్ ను కోల్పోతుంది. మహిమన్, ఆత్మన్, రాజన్ లకు ప్రథమైకవచనంలో ప్రత్యయం కనిపించకపోవడానికి కారణం ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.68 हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 178 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.6, महिमा
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अमि पूर्वः 6.1.107 · प्रकरण 5← स्कन्दम्; नियतवसतिम्; अत्यादित्यम्; संभृतम्
before the accusative-singular अम्, the stem vowel alone remains
When the accusative-singular ending अम् follows a word ending in अक् (a short a i u …), the single substitute for stem-vowel + अ is the pūrva, the earlier, vowel — the stem vowel wins. So हरि + अम् → हरिम्, गुरु + अम् → गुरुम्, राम + अम् → रामम्. One rule for the accusative singular of every vowel stem.
అక్కు (హ్రస్వ అ ఇ ఉ…) తరువాత అమ్ (ద్వితీయైకవచనం) పరమైతే, ప్రాతిపదిక అచ్చుకూ అ కూ ఏకాదేశం పూర్వరూపం — ప్రాతిపదిక అచ్చు నిలుస్తుంది. హరి + అమ్ → హరిమ్, గురు + అమ్ → గురుమ్, రామ + అమ్ → రామమ్. అచ్చంత శబ్దాల ద్వితీయైకవచనానికి ఒకే సూత్రం.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.107 अमि पूर्वः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 134 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.4, वसतिम्
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ङसिङसोश्च 6.1.110 · प्रकरण 5← रक्षाहेतोः
after e/o, the abl. and gen. singular keep the vowel (pūrva-rūpa)
After a stem in ए or ओ (एङ्), the ablative-singular ङसि and the genitive-singular ङस् merge as pūrva-rūpa — the ए/ओ alone stands. An i-stem takes guṇa first (हरि → हरे), so both the ablative and the genitive singular come out हरेः.
ఏ లేదా ఓ (ఏఙ్) కారాంతం తరువాత పంచమ్యేకవచనం ఙసి, షష్ఠ్యేకవచనం ఙస్ పూర్వరూపంగా కలుస్తాయి — ఏ/ఓ మాత్రమే నిలుస్తుంది. ఇకారాంతం ముందు గుణం వస్తుంది (హరి → హరే), కాబట్టి పంచమి, షష్ఠి రెండూ హరేః గా వస్తాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.110 ङसिङसोश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 172 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
नामि 6.4.3 · प्रकरण 5← वासवीनाम्; चमूनाम्
the stem vowel lengthens before नाम् (the genitive plural)
Before the genitive-plural ending आम् once it has taken the नुट् augment and become नाम् (7.1.54), a preceding short vowel lengthens: अग्नि → अग्नीनाम्, मधु → मधूनाम्, राम → रामाणाम्. The long vowel and the न् of नाम् together mark the genitive plural of the vowel stems.
నుట్ ఆగమం చేరి నామ్ అయిన షష్ఠీబహువచన ఆమ్ (7.1.54) ముందు, ముందున్న హ్రస్వ అచ్చు దీర్ఘమవుతుంది: అగ్ని → అగ్నీనామ్, మధు → మధూనామ్, రామ → రామాణామ్. దీర్ఘ అచ్చు, నామ్ లోని న్ కలిసి అచ్చంత శబ్దాల షష్ఠీబహువచనాన్ని గుర్తిస్తాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 6.4.3 नामि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 148 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ 6.4.8 · प्रकरण 5← पुष्पमेघीकृतात्मा
the vowel before a final न् lengthens in the strong cases
The penultimate vowel (upadhā) of a stem ending in न् is lengthened before a sarvanāmasthāna ending — the strong cases, which are the nominative and accusative other than the accusative plural, and the vocative other than the singular. So राजन् → राजान् in राजा, राजानौ, राजानः; and महिमन् → महिमान्. This lengthening gives the strong stem of the -an nouns.
నకారాంత ప్రాతిపదికపు ఉపధ (చివరి అక్షరానికి ముందున్న అచ్చు) సర్వనామస్థాన ప్రత్యయం — బలమైన విభక్తులు (ద్వితీయా బహువచనం, సంబోధనైకవచనం తప్ప) — పరమైతే దీర్ఘమవుతుంది. రాజన్ → రాజాన్ (రాజా, రాజానౌ, రాజానః); మహిమన్ → మహిమాన్. అన్-అంత శబ్దాల బలమైన రూపమిచ్చే దీర్ఘం ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 6.4.8 सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 176 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.6, महिमा
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो भिस ऐस् 7.1.9 · प्रकरण 5← पुष्पासारैः; व्योमगङ्गाजलार्द्रैः
after an a-stem, the instrumental plural भिस् becomes ऐस्
After an अ-stem, the instrumental-plural ending भिस् becomes ऐस्. रामैः, वृक्षैः — the -ऐः that marks “by the many”. Only a-stems do this; other stems keep भिः (हरिभिः).
అకారాంతం తరువాత తృతీయా బహువచన ప్రత్యయం భిస్ ఐస్ అవుతుంది. రామైః, వృక్షైః — “పలువురిచేత” అని తెలిపే -ఐః. ఇది అకారాంతాలకే; మిగతా శబ్దాలు భిః నిలుపుకుంటాయి (హరిభిః).
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.9 अतो भिस ऐस्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 141 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ह्रस्वनद्यापो नुट् 7.1.54 · प्रकरण 5← वासवीनाम्; चमूनाम्
the augment नुट् before the genitive plural after a short vowel, a नदी stem, or आप्
The genitive-plural ending आम् takes the augment नुट् — an initial न् — after a stem ending in a short vowel, after a नदी-type feminine, and after an आप् (ā-stem) feminine: अग्नि → अग्नीनाम्, नदी → नदीनाम्, रमा → रमाणाम्. The short vowel then lengthens by 6.4.3, so the ending appears as -नाम् with a long vowel before it.
షష్ఠీబహువచన ప్రత్యయం ఆమ్, హ్రస్వాంత శబ్దం తరువాత, నదీ-తరగతి స్త్రీలింగం తరువాత, ఆప్ (ఆకారాంత) స్త్రీలింగం తరువాత నుట్ ఆగమం (ఆది న్) తీసుకుంటుంది: అగ్ని → అగ్నీనామ్, నదీ → నదీనామ్, రమా → రమాణామ్. తరువాత 6.4.3 చేత హ్రస్వం దీర్ఘమవుతుంది; కాబట్టి ప్రత్యయం దీర్ఘ అచ్చుతో –నామ్ గా కనిపిస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.54 ह्रस्वनद्यापो नुट्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 147 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
घेर्ङिति 7.3.111 · प्रकरण 5← रक्षाहेतोः
a short इ/उ-stem takes guṇa before a ङित् ending
A short इ- or उ-stem (a घि stem) takes guṇa — इ → ए, उ → ओ — before a ङित् case-ending. हरि + ए (dative) → हरये, and गुरु gives गुरवे. It is what raises the vowel in the oblique singular of these stems.
హ్రస్వ ఇ లేదా ఉ కారాంతం (ఘి శబ్దం), ఙిత్ విభక్తి ప్రత్యయం ముందు గుణం తీసుకుంటుంది — ఇ → ఏ, ఉ → ఓ. హరి + ఏ (చతుర్థి) → హరయే; గురు → గురవే. ఈ శబ్దాల పరోక్ష ఏకవచనంలో అచ్చును ఎత్తేది ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.3.111 घेर्ङिति
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 171 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य 8.2.7 · प्रकरण 5← पुष्पमेघीकृतात्मा; व्योमन् + गङ्गा; शशिन् + भृत्
a stem-final न् drops at the end of a word
The न् at the end of a prātipadika (a stem) is elided when it stands at the end of a fully formed word (pada). So राजन् (nom. sg., once सु has gone) → राजा, आत्मन् → आत्मा, महिमन् → महिमा. What is left of the -an nouns in the nominative singular is a bare long आ.
ప్రాతిపదికాంతంలోని న్, అది పదాంతంలో నిలిస్తే లోపిస్తుంది. రాజన్ (సు పోయాక) → రాజా, ఆత్మన్ → ఆత్మా, మహిమన్ → మహిమా. అన్-అంత శబ్దాల ప్రథమైకవచనంలో మిగిలేది కేవలం దీర్ఘ ఆ.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.7 नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 179 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.6, महिमा
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि 8.4.2 · प्रकरण 5← वासवीनाम्
न becomes ण after र्/ष् even across intervening अट्, क-/प-class, आङ् or नुम् (ṇatva)
A न् becomes the retroflex ण् after a र् or ष् in the same word — and it still does when the vowels and semivowels of अट् (अ इ उ …, ह य व र), the velars, the labials, आङ्, or the augment नुम् stand in between. This is ṇatva. So राम + इन → रामेण, the र् reaching the न across ए; but शाप, with no र् or ष्, keeps its न (शापेन).
ఒకే పదంలో ర్ లేదా ష్ తరువాత న్ మూర్ధన్య ణ్ అవుతుంది — మధ్యలో అట్ (అచ్చులు, హ య వ ర), కవర్గం, పవర్గం, ఆఙ్, నుమ్ ఉన్నా అవుతుంది. ఇదే ణత్వం. రామ + ఇన → రామేణ, ర్ ఏ ను దాటి న ను చేరుతుంది; కానీ శాప లో ర గానీ ష గానీ లేదు, న నిలుస్తుంది (శాపేన).
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.2 अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 137 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.2 and §4.3, शापेन and गुरुणा
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वमोर्नपुंसकात् 7.1.23 · प्रकरण 7← तत्; तेजः
after a neuter stem, the nom./acc. singular endings drop (luk)
After a neuter stem other than a short अ, the nominative सु and accusative अम् drop away entirely (luk). So a neuter i-stem stands bare in वारि, and अन्यथावृत्ति ends in its stem इ with no ending shown.
నపుంసక శబ్దం (హ్రస్వ అ కాని) తరువాత ప్రథమా సు, ద్వితీయా అమ్ పూర్తిగా లోపిస్తాయి (లుక్). అందుకే నపుంసక ఇకారాంతం వారి గా బరిగా నిలుస్తుంది; అన్యథావృత్తి తన ఇకారంతో ముగుస్తుంది, ప్రత్యయం కనబడదు.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.23 स्वमोर्नपुंसकात्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 243 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतोऽम् 7.1.24 · प्रकरण 7← अत्यादित्यम्; संभृतम्
after a short-अ neuter, the nom./acc. singular become अम्
After a short-अ neuter stem, the nominative and accusative singular endings both become अम्. ज्ञानम्, फलम्, वचनम् — the -अम् that a neuter a-stem shows for both “it” and “it (as object)”.
హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దం తరువాత ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు రెండూ అమ్ అవుతాయి. జ్ఞానమ్, ఫలమ్, వచనమ్ — నపుంసక అకారాంతం కర్తగానూ కర్మగానూ చూపే -అమ్ ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.24 अतोऽम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 233 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अत्वसन्तस्य चाधातोः 6.4.14 · प्रकरण 8← भवान्
the penult of an अत्- or अस्-stem lengthens before the nom. singular सु
Before the nominative-singular सु, a non-verbal stem ending in अत् (the शतृ participles, and मत्/वत् possessives) or in अस् lengthens its penult. भवत् → भवान्, धीमत् → धीमान्. With the नुम् augment already in, the strong stem भवान्त् loses its final cluster to give भवान्.
ప్రథమా ఏకవచనం సు ముందు, అత్ కారాంత (శతృ కృదంతాలు, మత్/వత్ మత్వర్థీయాలు) గాని అస్ కారాంత గాని అధాతు శబ్దపు ఉపధ దీర్ఘమవుతుంది. భవత్ → భవాన్, ధీమత్ → ధీమాన్. నుమాగమంతో బలమైన భవాన్త్ నుండి చివరి సంయుక్తాక్షరం పోయి భవాన్ వస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.4.14 अत्वसन्तस्य चाधातोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 342 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः 7.1.70 · प्रकरण 8← भवान्
certain stems take the नुम् augment before a strong ending
A stem with an उ-class marker (उक् — an उ, ऋ or ऌ इत्), or one that loses its न्, or अञ्च्, takes the augment नुम् (न्) before a strong (sarvanāmasthāna) case-ending. So a शतृ participle भवत् becomes भवन्त् in the strong cases: भवन्तौ, भवन्तः. It is why these stems show -अन्त्- where the ending is strong.
ఉక్-గుర్తు (ఉ, ఋ, ఌ ఇత్) గల శబ్దం, న్ లోపించే శబ్దం, లేదా అఞ్చ్ — బలమైన (సర్వనామస్థాన) విభక్తి ముందు నుమ్ (న్) ఆగమం తీసుకుంటాయి. అందుకే శతృ కృదంతం భవత్ బలమైన విభక్తుల్లో భవన్త్ అవుతుంది: భవన్తౌ, భవన్తః. ఈ శబ్దాలు బలమైన విభక్తిలో -అన్త్- చూపడానికి కారణమిదే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.70 उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 288 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वरादिनिपातमव्ययम् 1.1.37 · प्रकरण 11← संभृतम्
the स्वरादि words and the निपात particles are called अव्यय (indeclinable)
The words of the स्वरादि list (स्वर्, अन्तर्, प्रातर् and the rest) and the निपात particles are termed अव्यय — indeclinable, taking no case ending and never changing form. Because the प्रादि prefixes are निपात (by 1.4.58), a preverb like प्र in प्रभवति "he arises" is an अव्यय; that is why it stands unchanged before the root.
స్వరాది గణపు శబ్దాలు (స్వర్, అంతర్, ప్రాతర్ మొదలైనవి) మరియు నిపాత శబ్దాలు అవ్యయ సంజ్ఞ పొందుతాయి — అవ్యయం, విభక్తి తీసుకోని, ఎప్పుడూ రూపం మారని పదం. ప్రాది ఉపసర్గలు నిపాతాలు కావటాన (1.4.58 చేత), ప్రభవతి "ఉద్భవించును" లోని ప్ర ఉపసర్గ అవ్యయం; అందుకే అది ధాతువు ముందు మారకుండా నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.37 स्वरादिनिपातमव्ययम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 366 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अव्ययादाप्सुपः 2.4.82 · प्रकरण 11← संभृतम्
after an अव्यय, the आप् (feminine) and सुप् (case) endings undergo लुक्
After an अव्यय — an indeclinable word — the feminine suffix आप् and the case endings सुप् undergo लुक् (लुक्, a disappearance that leaves no trace, not even a mark on what stood before). A prefix like प्र is an अव्यय (an उपसर्ग, and so indeclinable), and when it joins a root it first takes a case ending which this rule then wipes out, so प्र meets मद् bare in प्रमत्तः "heedless". The same लुक् is why an indeclinable never shows an ending: the सुप् is added and at once removed. The derivation names this rule on the silent step where the prefix's ending drops.
అవ్యయం — విభక్తి మారని పదం — తరువాత ఆప్ (స్త్రీలింగ ప్రత్యయం) మరియు సుప్ (విభక్తి ప్రత్యయాలు) లుక్ పొందుతాయి (లుక్ — ఏ గుర్తూ మిగల్చకుండా పూర్తిగా లోపించడం). ప్ర వంటి ఉపసర్గ అవ్యయం; అది ధాతువుతో కలిసేటప్పుడు మొదట ఒక విభక్తి ప్రత్యయాన్ని తీసుకుంటుంది, ఈ సూత్రం దాన్ని తుడిచివేస్తుంది, కాబట్టి ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లో ప్ర మద్‌ను ప్రత్యయం లేకుండా చేరుతుంది. అవ్యయం ఎప్పుడూ విభక్తి చూపకపోవటానికి కారణం ఇదే: సుప్ చేరి వెంటనే తొలగిపోతుంది. ఉపసర్గపు విభక్తి లోపించే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 2.4.82 अव्ययादाप्सुपः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 370 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्ङिति च 1.1.5 · प्रकरण 12← संभृतम्
no गुण or वृद्धि before an affix marked क् or ङ्
The strengthening of a vowel — गुण (इ→ए, उ→ओ, ऋ→अर्) and वृद्धि (its longer grade) — does not take place when the affix that would cause it is marked with an indicatory क् (कित्) or ङ् (ङित्). Many endings carry these marks precisely to keep the root weak. So कृ "to do" reaches चक्रे "he did", where the perfect endings are ङित् and the root ऋ is not raised to अर्; श्रु "to hear" reaches श्रुत्वा "having heard", where क्त्वा is कित् and the उ stays. It is the standard brake on strengthening, and it works by leaving a form unchanged where a plainer affix would have raised it.
అచ్చు బలపడుట — గుణం (ఇ→ఏ, ఉ→ఓ, ఋ→అర్) మరియు వృద్ధి (దాని దీర్ఘతర రూపం) — దాన్ని కలిగించే ప్రత్యయం సూచక క్ (కిత్) గాని ఙ్ (ఙిత్) గాని గుర్తుగలదైనపుడు జరుగదు. ధాతువును బలహీనంగా ఉంచుటకే చాలా ప్రత్యయాలు ఈ గుర్తులను మోస్తాయి. అలా కృ "చేయుట" చక్రే "చేశాడు" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ లిట్ ప్రత్యయాలు ఙిత్, ధాతువు ఋ అర్ గా లేపబడదు; శ్రు "వినుట" శ్రుత్వా "విని" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ క్త్వా కిత్, ఉ నిలుస్తుంది. ఇది బలపడుటపై సాధారణ కళ్ళెం, సాధారణ ప్రత్యయం లేపిన చోట రూపాన్ని మార్పు లేకుండా వదలి పని చేస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.5 क्ङिति च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 431 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् 1.3.78 · प्रकरण 12← स्नपयतु
in the remaining case, a root in the active takes परस्मैपद
In the case left over (शेष — a root not sent to the middle by the preceding rules), when the ending stands for the agent (कर्तरि, the active sense) the root takes परस्मैपद, the set of personal endings that turn the action away from the agent. This is the default that catches every root the आत्मनेपद rules did not claim: भू "be, become" is such a root, so भवति "he becomes" and प्रभवति "he arises" take the active endings. The derivation names this rule where it chooses the active set.
మిగిలిన సందర్భంలో (శేషం — ముందటి సూత్రాలు ఆత్మనేపదానికి పంపని ధాతువు), ప్రత్యయం కర్తను సూచించినప్పుడు (కర్తరి, కర్తృ అర్థం) ధాతువు పరస్మైపదాన్ని — క్రియను కర్త నుండి దూరంగా మళ్ళించే పురుష ప్రత్యయాల గణాన్ని — తీసుకుంటుంది. ఇది ఆత్మనేపద సూత్రాలు తీసుకోని ప్రతి ధాతువునూ పట్టుకొనే మూలనియమం: భూ "అగు, ఉండు" అటువంటి ధాతువు, కాబట్టి భవతి "అగును", ప్రభవతి "ఉద్భవించును" పరస్మైపద ప్రత్యయాలను తీసుకుంటాయి. ఆ గణాన్ని ఎంచుకొనే చోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.78 शेषात् कर्तरि परस्मैपदम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 378 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ते प्राग्धातोः 1.4.80 · प्रकरण 12← संभृतम्
the prefixes (gati and upasarga) stand before the root
The words just named — the upasargas and the other gati particles — are placed before the root (धातु) they qualify. This is the rule that fixes a prefix's position at the head of the verb. So प्र stands before मद् in प्रमत्तः "heedless", आ before लिङ्ग् in आलिङ्ग्य "having embraced", आ before इ in एत्य "having come". The seam between prefix and root is then handled by sandhi, but their order is settled here.
ఇప్పుడే పేర్కొన్న పదాలు — ఉపసర్గలు, ఇతర గతి పదాలు — తాము విశేషించే ధాతువుకు ముందు ఉంచబడతాయి. ఉపసర్గ స్థానాన్ని క్రియ మొదట స్థిరపరచే సూత్రం ఇది. అలా ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తగలవాడు" లో ప్ర మద్ ముందు, ఆలిఙ్గ్య "కౌగిలించి" లో ఆ లిఙ్గ్ ముందు, ఏత్య "వచ్చి" లో ఆ ఇ ముందు నిలుస్తుంది. ఉపసర్గ, ధాతువుల మధ్య సంధి తరవాత జరుగుతుంది, కానీ వాటి క్రమం ఇక్కడ స్థిరమవుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.80 ते प्राग्धातोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 417 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सनाद्यन्ता धातवः 3.1.32 · प्रकरण 12← स्नपयतु
words ending in सन् and the other सनादि affixes are called धातु (roots)
A word that ends in सन् or any of the सनादि affixes — the set running from सन् through णिच् (the causative sign) and the rest — is itself called धातु, a verb root. This lets a stem already carrying such a suffix be conjugated afresh, taking the tense endings as any root does. The causative roots of the poem stand on this rule: कथ् "tell", रच् "arrange" and सूच् "point out" carry णिच् and are धातु by it, so कथयतः "of the one telling", विरचिताम् "arranged" and सूचयिष्यन्ति "they will point out" build on a stem this rule names a root. The derivation names it on the silent step where the सनादि-ending stem is fixed as a धातु.
సన్‌తో గాని సనాది ప్రత్యయాలలో (సన్ నుండి ణిచ్ — ప్రేరణ చిహ్నం — మొదలైన గణం) దేనితో గాని అంతమయ్యే పదానికి ధాతు సంజ్ఞ, అదే ఒక క్రియా ధాతువు. దీనివల్ల అటువంటి ప్రత్యయాన్ని ఇప్పటికే కలిగిన అంగం మళ్ళీ, ఏ ధాతువు వలెనే కాలప్రత్యయాలను తీసుకొని, వర్తించగలదు. కావ్యపు ప్రేరణార్థ ధాతువులు ఈ సూత్రంపై నిలుస్తాయి: కథ్ "చెప్పు", రచ్ "అమర్చు", సూచ్ "చూపు" ణిచ్‌ను కలిగి దీనిచేత ధాతువులు అవుతాయి, కాబట్టి కథయతః "చెప్పేవాని", విరచితామ్ "అమర్చబడిన", సూచయిష్యంతి "చూపుతారు" ఈ సూత్రం ధాతువు అని పిలిచే అంగంపై నిర్మితమవుతాయి. సనాదిఅంత అంగాన్ని ధాతువుగా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.1.32 सनाद्यन्ता धातवः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 466 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कर्तरि शप् 3.1.68 · प्रकरण 12← स्नपयतु
the class-sign शप् is added after a root, in the active, before a present-system ending
In the active (कर्तरि, when the verb agrees with its agent), the affix शप् — which surfaces as a plain अ, its श् and प् being only markers — is placed between a root and a following सार्वधातुक ending (the present-system endings). It is the class-sign (विकरण) of the first, sixth and tenth verb classes, and it is what makes their present stems thematic. So भू "to be" takes शप् to give भू + अ + ति, which goes on to भवति "he is" — the poem's भवति and प्रभवति; हृ "to carry" likewise gives हरति "he carries". Where a class takes a different sign, or none, this rule does not apply.
కర్తరి ప్రయోగంలో (క్రియ కర్తతో సమన్వయించినప్పుడు) శప్ ప్రత్యయం — దీని శ్, ప్ కేవలం గుర్తులు కావటాన కేవలం అ గా కనబడేది — ధాతువుకూ, తరువాతి సార్వధాతుక ప్రత్యయానికీ (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలకు) మధ్య చేరుతుంది. ఇది మొదటి, ఆరవ, పదవ ధాతుగణాల వికరణం (గణచిహ్నం); వాటి వర్తమాన అఙ్గాలను థెమాటిక్ గా చేసేది ఇదే. అలా భూ "ఉండుట" శప్ తీసుకొని భూ + అ + తి అవుతుంది, అది భవతి "ఉన్నాడు" గా కొనసాగుతుంది — కావ్యంలోని భవతి, ప్రభవతి; హృ "మోయుట" కూడా హరతి "మోస్తాడు" గా అవుతుంది. వేరే వికరణం తీసుకునే గణానికి, లేదా ఏదీ తీసుకోని గణానికి ఈ సూత్రం వర్తించదు.
- Aṣṭādhyāyī — 3.1.68 कर्तरि शप्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 385 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लोट् च 3.3.162 · प्रकरण 12← स्नपयतु
and लोट् (the imperative) in those same senses
In the same senses as the optative — command, invitation and the rest — a root also takes लोट्, the imperative. It gives the direct order and the third-person "let": गच्छ "go", गच्छतु "let him go", गच्छन्तु "let them go". Where लिङ् says "should", लोट् says "do".
విధిలిఙ్ చెప్పిన అర్థాల్లోనే — ఆజ్ఞ, నిమంత్రణ మొదలైనవి — ధాతువుకు లోట్ (ఆజ్ఞార్థం) కూడా వస్తుంది. ఇది నేరుగా ఆజ్ఞను, ప్రథమపురుషలో "…నీ" అనే అర్థాన్ని ఇస్తుంది: గచ్ఛ "వెళ్ళు", గచ్ఛతు "వెళ్ళనీ", గచ్ఛన్తు "వెళ్ళనీ (వారు)". లిఙ్ "చేయవలెను" అంటే లోట్ "చేయుము".
- Aṣṭādhyāyī — 3.3.162 लोट् च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 407 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् 3.4.78 · प्रकरण 12← स्नपयतु
the eighteen personal endings (तिङ्) that replace a verb's tense-marker (लकार)
This one sūtra names, in a single run, all eighteen verbal personal endings — the तिङ् set — that stand in for the abstract tense-marker (लकार) a verb first receives. Nine are parasmaipada (active): तिप् तस् झि, सिप् थस् थ, मिप् वस् मस्; nine are ātmanepada (middle): त आताम् झ, थास् आथाम् ध्वम्, इट् वहि महिङ् — three persons against singular, dual and plural in each voice. Every finite verb in the poem takes one: चक्रे "he did" reaches the ātmanepada त, रुणद्धि "he obstructs" the parasmaipada तिप्, द्रक्ष्यसि "you will see" the सिप्. It is the verb's counterpart to 4.1.2, which lists the noun's सुप् endings.
ఈ ఒక్క సూత్రం, ఒక క్రియ మొదట పొందే భావ కాలచిహ్నం (లకారం) స్థానంలో వచ్చే పద్దెనిమిది క్రియా పురుష ప్రత్యయాలను — తిఙ్ గణాన్ని — ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది. తొమ్మిది పరస్మైపదం: తిప్ తస్ ఝి, సిప్ థస్ థ, మిప్ వస్ మస్; తొమ్మిది ఆత్మనేపదం: త ఆతామ్ ఝ, థాస్ ఆథామ్ ధ్వమ్, ఇట్ వహి మహిఙ్ — ప్రతి పదంలో మూడు పురుషలు ఏకవచన, ద్వివచన, బహువచనాలకు ఎదురుగా. కావ్యంలోని ప్రతి తిఙంత క్రియా వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది: చక్రే "చేశాడు" ఆత్మనేపద త ను, రుణద్ధి "అడ్డగిస్తాడు" పరస్మైపద తిప్ ను, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" సిప్ ను చేరుకుంటాయి. నామపదపు సుప్ ప్రత్యయాలను పేర్కొనే 4.1.2 కు ఇది క్రియాపరమైన జోడి.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.78 तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 373 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
एरुः 3.4.86 · प्रकरण 12← स्नपयतु
the final इ of an imperative ending becomes उ
In the imperative (लोट्), the final इ of a personal ending is replaced by उ. The third-person singular ति, for instance, becomes तु "let him —". So the causative of स्ना "to bathe" builds स्नपयतु "let it bathe"; भू gives भवतु "let it be"; अस् gives अस्तु "let there be". It is the small change that gives the imperative its characteristic -तु and -न्तु endings.
ఆజ్ఞార్థంలో (లోట్), పురుష ప్రత్యయపు అంత్య ఇ ఉ గా మారుతుంది. ఉదాహరణకు ప్రథమ పురుష ఏకవచనం తి, తు "అతడు చేయుగాక" గా అవుతుంది. అలా స్నా "స్నానం చేయుట" ప్రేరణ రూపం స్నపయతు "స్నానం చేయించుగాక" ను నిర్మిస్తుంది; భూ భవతు "అగుగాక" ను; అస్ అస్తు "ఉండుగాక" ను ఇస్తుంది. ఆజ్ఞార్థానికి దాని లక్షణమైన -తు, -న్తు అంత్యాలను ఇచ్చే చిన్న మార్పు ఇది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.86 एरुः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 409 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिङ्शित्सार्वधातुकम् 3.4.113 · प्रकरण 12← स्नपयतु
a तिङ् ending and a शित् affix are called सार्वधातुक
A तिङ् ending (तिङ्, the block of finite personal endings) and any शित् affix (शित्, one that carries श् as its इत् mark, such as the class-signs शप् and श्यन्) are called सार्वधातुक — "reaching the whole root", the class of affixes that stand in the present system and act on the root as a whole. भवति "he becomes" ends in the तिङ् ending तिप् and carries the class-sign शप्, both सार्वधातुक. The name matters because other rules turn on it — some strengthenings apply only before a सार्वधातुक affix. The derivation names this rule where it fixes the affix as सार्वधातुक.
తిఙ్ ప్రత్యయం (తిఙ్ — క్రియాపదపు పురుష ప్రత్యయాల గణం) మరియు ఏదైనా శిత్ ప్రత్యయం (శిత్ — శ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినది, శప్, శ్యన్ వంటి గణచిహ్నాలు) సార్వధాతుక సంజ్ఞ పొందుతాయి — "ధాతువు పూర్తికి చేరునది", వర్తమాన వ్యవస్థలో నిలిచి ధాతువును మొత్తంగా వర్తించే ప్రత్యయాల గణం. భవతి "అగును" తిఙ్ ప్రత్యయం తిప్‌తో అంతమై గణచిహ్నం శప్‌ను కలిగి ఉంది, రెండూ సార్వధాతుకాలు. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం — కొన్ని బలపరిచే మార్పులు సార్వధాతుక ప్రత్యయం ముందు మాత్రమే జరుగుతాయి. ప్రత్యయాన్ని సార్వధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.113 तिङ्शित्सार्वधातुकम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 384 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आर्धधातुकं शेषः 3.4.114 · प्रकरण 12← स्नपयतु; संभृतम्
the affix left over (not तिङ् or शित्) is called आर्धधातुक
Any affix enjoined after a root that is not a तिङ् ending and not a शित् affix — everything left over (शेष) once the सार्वधातुक affixes are set aside — is called आर्धधातुक, the class that reaches "half the root" and builds the stems outside the present system. The कृत् suffixes fall here: क्त in प्रमत्तः "heedless", क्त्वा in श्रुत्वा "having heard", and the future sign स्य in द्रक्ष्यसि "you will see" are all आर्धधातुक. The name governs whether the augment इट् may come and how the root's vowel strengthens. The derivation names this rule where it fixes the कृत् or derived affix as आर्धधातुक.
ధాతువు తరువాత విధించిన ప్రత్యయాలలో తిఙ్ ప్రత్యయమూ కాక శిత్ ప్రత్యయమూ కాక — సార్వధాతుక ప్రత్యయాలను పక్కన పెట్టాక మిగిలినది (శేషం) — దానికి ఆర్ధధాతుక సంజ్ఞ, "ధాతువులో సగానికే" చేరి వర్తమాన వ్యవస్థ వెలుపలి రూపాలను నిర్మించే గణం. కృత్ ప్రత్యయాలు ఇక్కడకు వస్తాయి: ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లోని క్త, శ్రుత్వా "విని" లోని క్త్వా, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" లోని భవిష్యత్ చిహ్నం స్య — అన్నీ ఆర్ధధాతుకాలు. ఇట్ ఆగమం వచ్చునా, ధాతువు అచ్చు ఎలా బలపడునా అనేది ఈ సంజ్ఞపై ఆధారపడుతుంది. కృత్ లేదా సాధిత ప్రత్యయాన్ని ఆర్ధధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.114 आर्धधातुकं शेषः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 402 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सार्वधातुकार्धधातुकयोः 7.3.84 · प्रकरण 12← स्नपयतु
a root's final इक् vowel takes guṇa before a सार्वधातुक or आर्धधातुक affix
A root ending in one of the इक् vowels — इ उ ऋ ऌ — takes guṇa, the middle grade (इ/उ → ए/ओ, ऋ → अर्), before an affix of either great class: a सार्वधातुक (the present-system endings) or an आर्धधातुक (the endings and suffixes outside it — futures, infinitives, most kṛt affixes). So भू "to be" raises to भो before the present ending, giving भवति "he is"; कृ "to do" raises to कर् before the infinitive तुम्, giving कर्तुम् "to do"; श्रु "to hear" to श्रो in श्रोष्यसि "you will hear". It is the principal rule that strengthens a root's final vowel one grade.
ఇక్ అచ్చుల్లో — ఇ ఉ ఋ ఌ — ఒకదానితో అంతమయ్యే ధాతువు, రెండు మహాగణాల్లో ఏ ప్రత్యయం ముందైనా — సార్వధాతుకం (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలు) లేదా ఆర్ధధాతుకం (దానికి వెలుపలి ప్రత్యయాలు — భవిష్యత్తు, తుమున్, చాలా కృత్ ప్రత్యయాలు) ముందు — గుణం, మధ్య మెట్టు (ఇ/ఉ → ఏ/ఓ, ఋ → అర్), పొందుతుంది. అలా భూ "ఉండుట" వర్తమాన ప్రత్యయం ముందు భో గా ఎక్కి భవతి "ఉన్నాడు" అవుతుంది; కృ "చేయుట" తుమ్ ముందు కర్ గా ఎక్కి కర్తుమ్ "చేయుటకు" అవుతుంది; శ్రు "వినుట" శ్రోష్యసి "వింటావు" లో శ్రో గా. ధాతువు అంత్య అచ్చును ఒక మెట్టు బలపరచే ప్రధాన సూత్రం ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.3.84 सार्वधातुकार्धधातुकयोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 386 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
श्र्युकः किति 7.2.11 · प्रकरण 16← संभृतम्
श्रि and the single-vowel उक् roots take no इट् before a कित् affix
After श्रि "resort to" and after an एकाच् root — one of a single vowel — that ends in उक् (in उ, ऋ or ऌ), a कित् affix (one marked क् as its इत्) does not take the augment इट् (the इ- that otherwise props such an affix onto the root). These roots join their कित् suffix bare. श्रुत्वा "having heard" from श्रु, कृत्वा "having done" from कृ, हृतम् "carried" from हृ and तीर्णः "crossed" from तॄ all set the कित् क्त्वा or क्त straight on the root with no इ between. The derivation names this rule on the silent step where the इट् is withheld.
శ్రి "ఆశ్రయించు" తరువాత, మరియు ఉక్‌తో (ఉ, ఋ లేదా ఌ తో) అంతమయ్యే ఏకాచ్ ధాతువు — ఒకే అచ్చు గల ధాతువు — తరువాత, కిత్ ప్రత్యయం (క్‌ను ఇత్‌గా గుర్తు గలది) ఇట్ ఆగమాన్ని (లేకపోతే ఆ ప్రత్యయాన్ని ధాతువుకు ఆనించే ఇ-) తీసుకోదు. ఈ ధాతువులు తమ కిత్ ప్రత్యయాన్ని ప్రత్యయాంతరం లేకుండా చేరతాయి. శ్రు నుండి శ్రుత్వా "విని", కృ నుండి కృత్వా "చేసి", హృ నుండి హృతమ్ "తీసుకోబడిన", తౄ నుండి తీర్ణః "దాటిన" అన్నీ కిత్ క్త్వా లేదా క్త ను మధ్య ఇ లేకుండా నేరుగా ధాతువుపై ఉంచుతాయి. ఇట్ ఆగిపోయే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.11 श्र्युकः किति
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 649 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
हेतुमति च 3.1.26 · प्रकरण 22← स्नपयतु
the causative affix णिच्, added when the action has a prompter
When an action has a हेतु — a causer who sets a doer to it — the affix णिच् (an इ that leaves guṇa or vṛddhi on the root) is placed after the root, and the prompter becomes the sentence's agent. रम् “take delight” → रमयति “gives delight” (1.33), दृश् “see” → दर्शयति “shows, causes to see” (1.39), वह् “carry” → वाहयति “has it carried” (1.40). The causative stem then takes the ordinary tense endings over the इ.
హేతువు — ప్రేరకుడు — ఉన్నప్పుడు ధాతువు తరువాత ణిచ్ ప్రత్యయం (గుణ/వృద్ధిని మిగిల్చే ఇ) వస్తుంది, ప్రేరకుడే కర్త అవుతాడు. రమ్ → రమయతి (1.33), దృశ్ → దర్శయతి (1.39), వహ్ → వాహయతి (1.40). ఆ ఇ మీద సాధారణ కాల ప్రత్యయాలు చేరుతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 3.1.26 हेतुमति च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 696 in the abridgement; the णिच् prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
मितां ह्रस्वः 6.4.92 · प्रकरण 22← स्नपयतु
a मित्-marked root shortens its penultimate vowel before णि
The roots marked मित् — the घटादि group and ज्ञप् and the like — shorten their penultimate vowel before णि (the causative), so that णि does not lengthen it. शम् "be at peace", which is मित्, gives शमि- before णि, and so शमयितुम् "to calm"; रम् likewise gives रमयति "delights".
మిత్ చే గుర్తైన ధాతువులు — ఘటాది సముదాయము, జ్ఞప్ మొదలైనవి — ణి (ప్రేరణ) ముందు తమ ఉపధ (చివరి ముందటి) అచ్చును హ్రస్వం చేసుకుంటాయి, తద్వారా ణి దానిని దీర్ఘం చేయకుండా ఆగుతుంది. శమ్ "శాంతించుట", మిత్ ధాతువు, ణి ముందు శమి- అవుతుంది, కనుక శమయితుమ్ "శాంతింపజేయుటకు"; రమ్ కూడా రమయతి "ఆనందింపజేయును".
- Aṣṭādhyāyī — 6.4.92 मितां ह्रस्वः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 700 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अर्तिह्रीव्लीरीक्नूयीक्ष्माय्यातां पुङ्णौ 7.3.36 · प्रकरण 22← स्नपयतु
ऋ, ह्री, व्ली, री, क्नूयी, क्ष्माय् and the आ-final roots take पुक् before णि
Before णि (the causative marker इ), the roots ऋ "go", ह्री "be shy", व्ली, री, क्नूयी, क्ष्माय् and every आ-final root take the पुक् augment, a प् set after the root. स्था "to stand", whose आ is final, becomes स्था + प् + इ → स्थापि-, and so स्थापयति "sets up", स्थापितस्य "of what was set up".
ణి (ప్రేరణ గుర్తు ఇ) ముందు, ఋ "పోవుట", హ్రీ "సిగ్గుపడుట", వ్లీ, రీ, క్నూయీ, క్ష్మాయ్ ధాతువులు, అలాగే ఆ-అంత ధాతువులన్నీ పుక్ ఆగమం — ధాతువు తరవాత చేరే ప్ — పొందుతాయి. స్థా "నిలుచుట", దాని చివర ఆ, స్థా + ప్ + ఇ → స్థాపి- అవుతుంది, కనుక స్థాపయతి "నిలబెట్టును", స్థాపితస్య "నిలబెట్టబడినదానిది".
- Aṣṭādhyāyī — 7.3.36 अर्तिह्रीव्लीरीक्नूयीक्ष्माय्यातां पुङ्णौ
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 698 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्तक्तवतू निष्ठा 1.1.26 · प्रकरण 34← संभृतम्
the क्त and क्तवतु affixes are named निष्ठा
The two affixes क्त and क्तवतु are given the name निष्ठा. क्त makes the past passive participle (कृतम् "done") and क्तवतु the past active participle (कृतवत् "having done"); gathering both under one name lets the later rules that shape them — the ones that add or withhold the augment इट्, or change the root before them — reach both by one word. प्रमत्तः "heedless", from मद् with क्त, तीर्णः "crossed", from तॄ, and विरचिताम् "arranged", from रच् with the causative, all end in a निष्ठा affix. The derivation names it on the silent step where the affix is fixed as निष्ठा.
క్త, క్తవతు అనే రెండు ప్రత్యయాలకు నిష్ఠా అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. క్త భూతకాల కర్మణి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతమ్ "చేయబడిన"), క్తవతు భూతకాల కర్తరి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతవత్ "చేసినవాడు"); రెంటినీ ఒక సంజ్ఞ కింద కూర్చడం వల్ల వాటిని తీర్చిదిద్దే తరువాతి సూత్రాలు — ఇట్ ఆగమాన్ని చేర్చే లేదా ఆపే, లేదా వాటి ముందు ధాతువును మార్చే సూత్రాలు — రెంటినీ ఒక్క మాటతో అందుకోగలవు. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త గలవాడు", మద్ నుండి క్త తో, తీర్ణః "దాటిన", తౄ నుండి, విరచితామ్ "అమర్చబడిన", రచ్ నుండి ప్రేరణతో, అన్నీ నిష్ఠా ప్రత్యయంతో అంతమవుతాయి. ప్రత్యయం నిష్ఠాగా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.26 क्तक्तवतू निष्ठा
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 810 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
निष्ठा 3.2.102 · प्रकरण 34← संभृतम्
the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root in a past sense
In the sense of the past, the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root. क्त gives the past participle — usually passive (कृत 'done', गत 'gone'), active with verbs of state or motion (मत्त 'intoxicated'); क्तवतु gives the active past participle in -तवत् (कृतवत् 'having done'). The क्त word then declines as an ordinary adjective and agrees with its noun.
భూతార్థంలో ధాతువు తరువాత నిష్ఠా ప్రత్యయాలు క్త, క్తవతు వస్తాయి. క్త భూత కృదంతం — సాధారణంగా కర్మణి (కృత "చేయబడినది", గత "వెళ్లినది"), స్థితి/గతి ధాతువులకు కర్తరి (మత్త "మత్తెక్కినవాడు"); క్తవతు కర్తరి భూత కృదంతం -తవత్ (కృతవత్ "చేసినవాడు"). క్త రూపం సామాన్య విశేషణంలా నడిచి తన నామంతో అన్వయిస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.102 निष्ठा
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 811 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §5.1, प्रमत्तः
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सात्पदाद्योः 8.3.111 · प्रकरण 59← स्नपयतु; संभृतम्
the स of the सात् affix and a word-initial स are not made retroflex
The स of the affix सात् (as in अग्निसात् "reduced to ashes") and a स that begins a word are not turned into the retroflex ष. So अस् "to be", built to सन् "being", keeps its dental स because it stands at the head of the word.
సాత్ ప్రత్యయపు స (అగ్నిసాత్ "బూడిదైపోయినది" లో వలె) మరియు పదం మొదట నిలిచే స మూర్ధన్య ష గా మారవు. కనుక అస్ "ఉండుట", సన్ "ఉన్న" గా ఏర్పడినప్పుడు, పదం మొదట నిలవడం చేత తన దంత్య స ను నిలుపుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.111 सात्पदाद्योः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1238 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अ अ 8.4.68 · not in the abridgement← स्नपयतु; संभृतम्
the short अ, held open through the derivation, returns to its close sound at the end
The last sūtra of the Aṣṭādhyāyī. Throughout a derivation the short अ is treated as though it were open (विवृत), like the long आ, so that the rules can reach it; this rule restores its natural close (संवृत) sound once the derivation is done. It is the final step of nearly every chain — of चक्रे, of प्रमत्तः, and the rest. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.
అష్టాధ్యాయి చివరి సూత్రం. వ్యుత్పత్తి అంతటా హ్రస్వ అ ను విచ్చుకున్నట్టుగా (వివృత), దీర్ఘ ఆ వలె, గ్రహిస్తారు — తద్వారా నియమాలు దానిని అందుకోగలుగుతాయి; వ్యుత్పత్తి ముగిసిన పిదప ఈ సూత్రం దాని సహజ సంవృత ధ్వనిని తిరిగి ఇస్తుంది. ఇది దాదాపు ప్రతి గొలుసుకూ చివరి మెట్టు — చక్రే కు, ప్రమత్తః కు, మిగిలిన వాటికి. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.68 अ अ
- Siddhāntakaumudī — outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras
uncheckeddrafted from the rule text

१समासविग्रहthe compounds, unpacked

नियतवसतिम्

नियत · वसति

नियता वसतिः यस्य तम्
बहुव्रीहि — the one whose dwelling is fixed

बहुव्रीहि — it refers to स्कन्दम्. who lives there and does not leave — Mallinātha glosses नित्यसन्निहितम्, always at hand, and then tells the story the compound stands on: after the demon Tāraka was beaten, Skanda, pleased and asked by the gods, said 'I shall live here always, with Śiva and Pārvatī', and does. So the fixed dwelling is a promise kept rather than a habit. DCS reads the first member नियमित

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who supplies the story“niyatā vasatiryasya tam | nityasannihitamityarthaḥ || purā kila tārakākhyāsuravijayasantuṣṭaḥ suraprārthanāvaśādbhagavānbhavānīnandanaḥ skando nityamahamiha saha śivābhyāṃ vasāmītyuktvā tatra vasatīti prasiddhiḥ”

पुष्पमेघीकृतात्मा

पुष्प · मेघ · कृत · आत्मन्

पुष्पाणां मेघः
तत्पुरुष (genitive) — a cloud of flowers
अमेघं पुष्पमेघं कृतम्
तत्पुरुष (accusative) — made into a flower-cloud, which it was not before
पुष्पमेघीकृतः आत्मा येन सः
बहुव्रीहि — the one who has made himself into one

बहुव्रीहि — it refers to भवान्. having made yourself a cloud of flowers — Mallinātha gives the inner compound first, पुष्पाणां मेघः पुष्पमेघः, then unpacks the whole and adds the reason it is possible at all: कामरूपत्वात्, 'because he can take any shape he wishes'. आत्मन् he glosses विग्रह, body, so what is remade is the shape and not the self. The middle of the compound is a च्वि formation — मेघ becomes मेघी before कृ — which is the construction for turning a thing into what it was not, and the same one that made मोघीकर्तुम् at 1.42

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who supplies the reason from the cloud's nature“puṣpāṇāṃ meghaḥ puṣpameghaḥ | puṣpameghīkṛtātmā kāmarūpatvātpuṣpavarṣukameghīkṛtavigrahaḥ san”

पुष्पासारैः

पुष्प · आसार

पुष्पाणाम् आसाराः
तत्पुरुष (genitive) — downpours of flowers

तत्पुरुष. with showers of flowers — Mallinātha glosses पुष्पसम्पातैः and fixes आसार with Amara: धारासम्पात आसारः, 'a falling of streams is āsāra'. The word is for hard rain, not for a sprinkling, so the flowers come down the way water does — which is the point of having made the cloud into a flower-cloud rather than merely of scattering petals

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, citing Amara“puṣpāsāraiḥ puṣpasampātaiḥ “dhārāsampāta āsāraḥ” ityamaraḥ”

व्योमगङ्गाजलार्द्रैः

व्योमन् · गङ्गा · जल · आर्द्र

व्योम्नः गङ्गा
तत्पुरुष (genitive) — the Ganges of the sky
व्योमगङ्गायाः जलम्
तत्पुरुष (genitive) — the water of that Ganges
व्योमगङ्गाजलेन आर्द्राः
तत्पुरुष (instrumental) — wet with that water

तत्पुरुष — it agrees with पुष्पासारैः. wet with the water of the sky-Ganges — Mallinātha carries the compound over without unpacking it, so the vigraha is restored. What it does is make the flower-shower a real shower: the flowers are not dry, and the water on them is the water of the celestial Ganges, which is where a cloud at that height would have got it. The bathing the stanza asks for is therefore a bathing and not a metaphor

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who carries the compound over; the vigraha restored“sanvyomagaṅgājalārdraiḥ | puṣpāsāraiḥ puṣpasampātaiḥ”

रक्षाहेतोः

रक्षा · हेतु

रक्षा एव हेतुः, तस्मात्
कर्मधारय — protection, and that is the reason

कर्मधारय. for the sake of protection — Mallinātha does not unpack the compound so much as replace it, रक्षया कारणेन and then रक्षार्थम्, putting रक्षा in the instrumental as the cause. The word हेतु inside it is doing grammatical work as well as lexical: it is what licenses the genitive वासवीनां चमूनाम्, by the rule षष्ठी हेतुप्रयोगे — the sixth case is used of a cause when the word हेतु stands with it

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, naming the rule; its number, 2.3.26 षष्ठी हेतुप्रयोगे, from skt-mcp“camūnāṃ senānāṃ rakṣayā kāraṇena | rakṣārthamityarthaḥ || “ṣaṣṭhī hetuprayoge” iti ṣaṣṭhī”

नवशशिभृता

नव · शशिन् · भृत्

नवः शशी
कर्मधारय — the new moon
नवशशिनं बिभर्ति इति नवशशिभृत्, तेन
तत्पुरुष (accusative) — the one who wears it

तत्पुरुष. by him who wears the new moon — Mallinātha replaces the whole with a name rather than unpacking it: भगवता चन्द्रशेखरेण, by the Lord who has the moon on his crest. The compound names Śiva by the one thing on his head, and it names the moon as नव, new — a two-day crescent, which is the phase he is always shown with

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who replaces the compound with a name; the vigraha restored“navaśaśibhṛtā bhagavatā candraśekhareṇa”

अत्यादित्यम्

अति · आदित्य

आदित्यम् अतिक्रान्तम्
तत्पुरुष (accusative) — having gone past the sun

तत्पुरुष — it agrees with तेजः. brighter than the sun — Mallinātha's vigraha is आदित्यमतिक्रान्तम्, and he names the rule that allows it: अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे द्वितीयया, 'अति and the rest compound with an accusative in the sense of going beyond'. So the prefix is not attached to a verb here but stands as the first member of a compound whose second member is the thing surpassed. The word describes तेजः, and the accusative of the vigraha becomes a neuter nominative when the compound is put back together

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, naming the rule — a vārttika under Pāṇini 2.2.18 कुगतिप्रादयः“ādityamatikrāntamatyādityam || “atyādayaḥ krāntādyarthe dvitīyayā” iti samāsaḥ”

हुतवहमुखे

हुत · वह · मुख

हुतस्य वहः
तत्पुरुष (genitive) — the carrier of what is offered — fire
हुतवहस्य मुखम्
तत्पुरुष (genitive) — the mouth of that fire

तत्पुरुष. in the mouth of fire — Mallinātha derives the inner word before using it: वहतीति वहः, 'what carries is वह', by पचाद्यच्, the rule that gives the पच् group the affix अच्; then हुतस्य वहो हुतवहो वह्निः, the carrier of the oblation is fire. A name for fire built entirely out of what fire does at a sacrifice. He then says why the mouth in particular is named: मुखग्रहणं तु शुद्धत्वसूचनार्थम्, 'the word mouth is used to indicate purity', and quotes the Śambhurahasya on which part of each creature is purest

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, deriving वह and citing the Śambhurahasya; the sūtra number 3.1.134 नन्दिग्रहिपचादिभ्यो ल्युणिन्यचः from skt-mcp“vahatīti vahaḥ || pacādyac || hutasya vaho hutavaho vahnistasya mukhe sambhṛtaṃ sañcitam || … mukhagrahaṇaṃ tu śuddhatvasūcanārtham”

२प्रतिपदार्थeach word, its form and sense

अव्यय
तत्र
तत्र
there — glossed देवगिरौ, on Devagiri. The same indeclinable that stood for Ujjayinī at 1.39, doing the same work: the place was named in the stanza before and the one word carries it over
indeclinable
An indeclinable — no case, no number, one form everywhere.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored

a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular

स्कन्दम्

printed स्कन्दं

स्कन्द

Skanda — Mallinātha gives two more of his names rather than a gloss, कुमारं स्वामिनम्, the Boy and the Lord. He is Śiva's son, born to kill Tāraka, and the whole stanza is an instruction to worship him: the cloud is to become a flower-cloud and bathe the god where he stands

a-stem masculine

The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः.

అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్షః, యక్షౌ, యక్షాః.

Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; राम prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
docs/lessons/1.1.md — §4.2, the a-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

a-stem masculine

The largest noun class, and the one every other declension is measured against: यक्ष, राम. The nominative singular यक्षः ends in a visarga that is a buried स् (8.2.66, then 8.3.15); the instrumental शापेन comes from टा becoming इन after an a-stem (7.1.12) and then अ + इ → ए (6.1.87); the locative plural is यक्षेषु. Adjectives in अ — प्रमत्त, भोग्य — decline the same way in the masculine, so प्रमत्तः and भोग्येण sit in this same table.

అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్ష, రామ. శబ్దమంజరిలో మొదటి శబ్దం 'రామః రామౌ రామాః'. ప్రథమా ఏకవచనం యక్షః (దాగిన స్), తృతీయా శాపేన (టా → ఇన 7.1.12; అ + ఇ → ఏ 6.1.87), సప్తమీ బహువచనం యక్షేషు. అకారాంత విశేషణాలు — ప్రమత్త, భోగ్య — పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి; ప్రమత్తః, భోగ్యేణ ఇదే పట్టికలో ఉంటాయి.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — रामः prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
docs/lessons/1.1.md — §4, the a-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	स्कन्दः	स्कन्दौ	स्कन्दाः
द्वितीया	स्कन्दम्	स्कन्दौ	स्कन्दान्
तृतीया	स्कन्देन	स्कन्दाभ्याम्	स्कन्दैः
चतुर्थी	स्कन्दाय	स्कन्दाभ्याम्	स्कन्देभ्यः
पञ्चमी	स्कन्दात्	स्कन्दाभ्याम्	स्कन्देभ्यः
षष्ठी	स्कन्दस्य	स्कन्दयोः	स्कन्दानाम्
सप्तमी	स्कन्दे	स्कन्दयोः	स्कन्देषु
सम्बोधन	स्कन्द	स्कन्दौ	स्कन्दाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern राम declines on

राम
6.1.107अमि पूर्वः
रामम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

i-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular

नियतवसतिम्

printed नियतवसतिं

वसति

dwelling — the same noun that stood at 1.39 in रमणवसतिम्, where it was feminine and meant a lover's house. Here it is masculine, because a bahuvrīhi takes the gender of what it describes, and the accusative singular happens to be the same form either way. So the shift is invisible on the page and shows only in the analysis. वसति is feminine as a noun and masculine here, taking the gender of the god the bahuvrīhi describes

i-stem masculine

A short-i stem: अद्रिः, अद्री, अद्रयः. The i lengthens or takes guṇa before most endings.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

i-stem masculine

Nouns whose stem ends in short इ, in the masculine: हरि, अद्रि, कवि. The nominative singular is हरिः; the instrumental हरिणा takes ना for टा after a short इ-stem (7.3.120); the dative हरये and the genitive/ablative हरेः show guṇa (7.3.111, 6.1.110); the locative singular हरौ ends in औ (7.3.119). Śabdamañjarī drills it as हरिः हरी हरयः.

హ్రస్వ ఇకారాంత పుంలింగ శబ్దాలు: హరి, అద్రి, కవి. ప్రథమైకవచనం హరిః; తృతీయైకవచనం హరిణా — హ్రస్వ ఇకారాంతం తరువాత టా → నా (7.3.120); చతుర్థి హరయే, షష్ఠి/పంచమి హరేః గుణంతో (7.3.111, 6.1.110); సప్తమైకవచనం హరౌ, ఔ కారాంతం (7.3.119). శబ్దమంజరి “హరిః హరీ హరయః”.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — हरि / i-stem masculine prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — इकारान्त पुंल्लिङ्ग — हरिः हरी हरयः

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

इकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	वसतिः	वसती	वसतयः
द्वितीया	वसतिम्	वसती	वसतीन्
तृतीया	वसतिना	वसतिभ्याम्	वसतिभिः
चतुर्थी	वसतये	वसतिभ्याम्	वसतिभ्यः
पञ्चमी	वसतेः	वसतिभ्याम्	वसतिभ्यः
षष्ठी	वसतेः	वसत्योः	वसतीनाम्
सप्तमी	वसतौ	वसत्योः	वसतिषु
सम्बोधन	वसते	वसती	वसतयः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

i-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern हरि declines on

हरि
6.1.107अमि पूर्वः
हरिम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

an-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

पुष्पमेघीकृतात्मा

आत्मन्

self — and Mallinātha glosses it विग्रह, body, which keeps the change physical: what the cloud turns into a flower-cloud is its shape. The same word stood at 1.42 as छायात्मा, where the self was a reflection; here it is a body that can be remade at will

an-stem masculine

A consonant stem in -an, whose nominative singular loses the n and lengthens: महिमन् → महिमा.

-అన్ అంతమయ్యే హలంతం; ప్రథమైకవచనంలో న్ పోయి దీర్ఘమవుతుంది: మహిమన్ → మహిమా.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; राजन् prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
docs/lessons/1.1.md — §4.6, the an-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

an-stem masculine

Masculine consonant stems ending in the suffix -अन्: राजन्, आत्मन्, महिमन्. The stem takes three shapes — the strong राजान् with the penult lengthened (6.4.8), the weak before vowel endings (राज्ञ्, आत्म्न्), and राज before consonant endings. The nominative singular loses both the ending's स् and the stem's न् and ends in a bare long आ: राजा, आत्मा, महिमा. Learning it is learning where each shape goes.

నకారాంత (అన్-ప్రత్యయాంత) హలంత పుంలింగ శబ్దాలు: రాజన్, ఆత్మన్, మహిమన్. ప్రాతిపదికానికి మూడు ఆకారాలు — బలమైన రాజాన్ (ఉపధాదీర్ఘం, 6.4.8), అజాది ప్రత్యయాల ముందు రాజ్ఞ్/ఆత్మ్న్, హలాది ప్రత్యయాల ముందు రాజ. ప్రథమైకవచనం ప్రత్యయపు స్, ప్రాతిపదికపు న్ రెండూ పోయి కేవలం దీర్ఘ ఆ: రాజా, ఆత్మా, మహిమా.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; राजन् / hal-anta puṃliṅga prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
docs/lessons/1.1.md — §4.6, the an-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

अन्-कारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	आत्मा	आत्मानौ	आत्मानः
द्वितीया	आत्मानम्	आत्मानौ	आत्म्नः
तृतीया	आत्म्ना	आत्मभ्याम्	आत्मभिः
चतुर्थी	आत्म्ने	आत्मभ्याम्	आत्मभ्यः
पञ्चमी	आत्म्नः	आत्मभ्याम्	आत्मभ्यः
षष्ठी	आत्म्नः	आत्म्नोः	आत्म्नाम्
सप्तमी	आत्म्नि	आत्म्नोः	आत्मसु
सम्बोधन	आत्मन्	आत्मानौ	आत्मानः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

an-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राजन् declines on

राजन्
6.4.8सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ
राजान्+स्
6.1.68हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्
राजान्
8.2.7नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य
राजा

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

पुष्पमेघीकृतात्मा, “having made yourself a cloud of flowers,” carries a च्वि formation at its heart. च्वि is the operation that turns a thing into what it was not: मेघ becomes मेघी before कृ, and मेघीकृ means “to make into a cloud.” Mallinātha builds it up in stages — पुष्पाणां मेघः पुष्पमेघः, “a cloud of flowers,” then पुष्पमेघीकृतात्मा, “one who has made his own body into such a cloud.” He adds the reason it is even possible, कामरूपत्वात्, “because he can take any shape he wishes,” and glosses आत्मन् as विग्रह, “body,” so what is remade is the shape and not the self. It is the same च्वि that made मोघीकर्तुम् at 1.42.

పుష్పమేఘీకృతాత్మా, “పూలమేఘముగా తనను చేసికొన్నవాడు,” దాని కేంద్రంలో ఒక చ్వి ప్రక్రియ ఉంది. చ్వి అంటే ఒక వస్తువును అదికాని దానిగా మార్చే విధి: కృ ముందు మేఘ మేఘీ అవుతుంది, మేఘీకృ అంటే “మేఘముగా చేయు.” మల్లినాథుడు మెట్లుగా కడతాడు — పుష్పాణాం మేఘః పుష్పమేఘః, “పూలమేఘము,” తర్వాత పుష్పమేఘీకృతాత్మా, “తన శరీరాన్ని అట్టి మేఘముగా చేసికొన్నవాడు.” ఇది సాధ్యమయ్యే కారణాన్ని కూడా చెబుతాడు, కామరూపత్వాత్, “ఏ రూపమైనా ధరించగలడు కావున,” ఆత్మన్‌ ను విగ్రహ, “శరీరము,” అని అర్థం చెప్పి, మారేది రూపమే ఆత్మ కాదని తెలుపుతాడు. ఇది 1.42 లో మోఘీకర్తుమ్‌ చేసిన అదే చ్వి.

Mallinātha, Sañjīvinī — 1.45: puṣpāṇāṃ meghaḥ puṣpameghaḥ | puṣpameghīkṛtātmā kāmarūpatvāt … kṛtavigrahaḥ san

a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural

पुष्पासारैः

आसार

downpours — glossed सम्पातैः and fixed from Amara as धारासम्पातः, a falling of streams. The instrumental is what the bathing is done with, and the plural counts the bursts: not one shower but a run of them

a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	आसारः	आसारौ	आसाराः
द्वितीया	आसारम्	आसारौ	आसारान्
तृतीया	आसारेण	आसाराभ्याम्	आसारैः
चतुर्थी	आसाराय	आसाराभ्याम्	आसारेभ्यः
पञ्चमी	आसारात्	आसाराभ्याम्	आसारेभ्यः
षष्ठी	आसारस्य	आसारयोः	आसाराणाम्
सप्तमी	आसारे	आसारयोः	आसारेषु
सम्बोधन	आसार	आसारौ	आसाराः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural · the pattern राम declines on

राम
7.1.9अतो भिस ऐस्
राम + ऐस्
6.1.88वृद्धिरेचि
रामैस्
8.2.66ससजुषो रुः
रामैरुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
रामैर्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामैः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

√स्ना with णिच्, class 2, लोट्, parasmaipada, third person singular
स्नपयतु
√स्ना with णिच्
let him bathe — glossed अभिषिञ्चतु, let him anoint, which is the word for a ritual bathing rather than a wash. The causative of √स्ना: not 'bathe' but 'make to bathe', so the cloud does the bathing to somebody else. Mallinātha writes स्वयमेव into his gloss and then gives the reason — स्वयंपूजाया उत्तमत्वात्, worship done in person is the best kind — and quotes the Śambhurahasya, which ranks it: oneself best, one's brothers and sons middling, servants worst
causative, णिच्
The suffix णिच् makes a verb causative — 'X' becomes 'make someone X'. गमित is not 'gone' but 'made to go'.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
√स्ना with णिच् · class 2 · लोट्
1. ष्णा
2. 1.3.1भूवादयो धातवः
  ष्णा॒
3. vārttika 6.1.64.2
  स्ना
  and, without changing the form,dhātupāṭha 01.0936
4. 3.1.26हेतुमति च
  स्ना + णिच्
  and, without changing the form,3.1.321.3.31.3.7
5. 1.3.9तस्य लोपः
  स्ना + इ
  and, without changing the form,3.4.1141.3.781.4.13
6. 7.3.36अर्तिह्रीव्लीरीक्नूयीक्ष्माय्यातां पुङ्णौ
  स्ना + पुँक् + इ
  and, without changing the form,1.3.21.3.3
7. 1.3.9तस्य लोपः
  स्ना + प् + इ
8. 3.3.162लोट् च
  स्ना + प् + इ + लोँट्
  and, without changing the form,1.3.21.3.3
9. 1.3.9तस्य लोपः
  स्ना + प् + इ + ल्
10. 3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
  स्ना + प् + इ + तिप्
  and, without changing the form,1.3.3
11. 1.3.9तस्य लोपः
  स्ना + प् + इ + ति
  and, without changing the form,3.4.113
12. 3.1.68कर्तरि शप्
  स्ना + प् + इ + शप् + ति
  and, without changing the form,1.3.31.3.8
13. 1.3.9तस्य लोपः
  स्ना + प् + इ + अ + ति
  and, without changing the form,3.4.113
14. 3.4.86एरुः
  स्ना + प् + इ + अ + तु
  and, without changing the form,1.4.13
15. 7.3.84सार्वधातुकार्धधातुकयोः
  स्ना + प् + ए + अ + तु
16. 6.4.92मितां ह्रस्वः
  स्न + प् + ए + अ + तु
  and, without changing the form,1.4.14
17. 6.1.78एचोऽयवायावः
  स्न + प् + अय् + अ + तु
  and, without changing the form,8.3.111
18. 8.4.68अ अ
  स्नपयतु
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
स्नपयतु, “let him bathe,” is a causative, and the causative is the point. √स्ना is “to bathe”; with the causative affix णिच् it becomes स्नपय-, “to make bathe, to give a bath to.” So the cloud does not bathe — it bathes Skanda, glossed अभिषिञ्चतु, “let it anoint,” the word for a ritual bathing and not a wash. Mallinātha writes स्वयमेव, “in person,” into the sense: the cloud is to send no one, because worship done oneself is the best kind, स्वयंपूजाया उत्तमत्वात्. He quotes the Śambhurahasya, which ranks it — oneself best, brothers and sons middling, servants worst. The imperative stands in the third person because its subject is the polite भवान्.
స్నపయతు, “స్నానం చేయించుగాక,” ప్రేరణార్థక (causative) క్రియ, ఆ ప్రేరణే ఇక్కడి సారం. √స్నా అంటే “స్నానం చేయు”; ణిచ్‌ ప్రత్యయంతో అది స్నపయ-, “స్నానం చేయించు,” అవుతుంది. కావున మేఘం స్నానం చేయదు — స్కందునికి స్నానం చేయిస్తుంది, అభిషిఞ్చతు, “అభిషేకించుగాక,” అనే అర్థం, ఇది కేవలం కడుగుట కాదు ఆచారస్నానం. మల్లినాథుడు స్వయమేవ, “తానే స్వయంగా,” అని అర్థంలో చేర్చాడు: మేఘం మఱొకరిని పంపరాదు, ఎందుకంటే స్వయంగా చేసే పూజే ఉత్తమం, స్వయంపూజాయా ఉత్తమత్వాత్. శంభురహస్యాన్ని ఉదాహరించి దీన్ని క్రమపరుస్తాడు — తానే ఉత్తమం, సోదర-పుత్రులు మధ్యమం, సేవకులు అధమం. కర్త మర్యాదపదమైన భవాన్‌ కావున ఆజ్ఞ (లోట్) ప్రథమపురుషలో నిలిచింది.
- Mallinātha, Sañjīvinī — 1.45: bhavānsvayameva snapayatvabhiṣiñcatu | svayaṃpūjāyā uttamatvāditi bhāvaḥ
at-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular
भवान्
भवत्
your honour — the polite 'you', which is why the imperative above it is in the third person and not the second. Mallinātha adds स्वयमेव to it, 'you yourself', because the whole point of the instruction is that the cloud is not to send anyone. भवत् is the polite word for you and stands where a pronoun would, but its endings are the ordinary at-stem ones
at-stem masculine
A consonant stem in -at, which is what a present participle declines as: कथयत् → कथयतः.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
at-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern भवत् declines on
1. भवत्
2. 6.4.14अत्वसन्तस्य चाधातोः
  भवात्+स्
3. 7.1.70उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः
  भवान्त्+स्
4. 6.1.68हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्
  भवान्त्
5. 8.2.23संयोगान्तस्य लोपः
  भवान्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural

व्योमगङ्गाजलार्द्रैः

आर्द्र

wet — the same adjective that described the elephant-hide at 1.38, where Mallinātha had to say what the wetness was. Here he says nothing, because the compound in front of it already has

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	आर्द्रः	आर्द्रौ	आर्द्राः
द्वितीया	आर्द्रम्	आर्द्रौ	आर्द्रान्
तृतीया	आर्द्रेण	आर्द्राभ्याम्	आर्द्रैः
चतुर्थी	आर्द्राय	आर्द्राभ्याम्	आर्द्रेभ्यः
पञ्चमी	आर्द्रात्	आर्द्राभ्याम्	आर्द्रेभ्यः
षष्ठी	आर्द्रस्य	आर्द्रयोः	आर्द्राणाम्
सप्तमी	आर्द्रे	आर्द्रयोः	आर्द्रेषु
सम्बोधन	आर्द्र	आर्द्रौ	आर्द्राः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural · the pattern राम declines on

राम
7.1.9अतो भिस ऐस्
राम + ऐस्
6.1.88वृद्धिरेचि
रामैस्
8.2.66ससजुषो रुः
रामैरुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
रामैर्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामैः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

u-stem masculine, पञ्चमी एकवचन ablative singular

रक्षाहेतोः

printed रक्षाहेतोर्नवशशिभृता

हेतु

reason — and it is doing double duty. Read as a word it means 'because of protection'; read as a piece of grammar it is the हेतु whose presence puts वासवीनां चमूनाम् into the genitive rather than the case a cause would otherwise take. Mallinātha names the rule for exactly that

u-stem masculine

A short-u stem: तरुः, तरू, तरवः. Adjectives like गुरु decline this way in the masculine.

హ్రస్వ ఉకారాంతం: తరుః, తరూ, తరవః. గురు వంటి విశేషణాలు పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి.

Śabdamañjarī — उकारान्त पुंल्लिङ्ग — गुरुः गुरू गुरवः
Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; गुरु prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
docs/lessons/1.1.md — §4.3, the u-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

u-stem masculine

Nouns whose stem ends in short उ, in the masculine: गुरु, तरु, शम्भु. The nominative singular is गुरुः; the instrumental singular गुरुणा has ना for the ending टा after a short इ/उ stem (7.3.120), not the इन of the a-stem. The locative plural गुरुषु has षु after उ (ṣatva). The strong cases show guṇa: गुरवः, गुरोः. Śabdamañjarī drills it as गुरुः गुरू गुरवः.

ఉకారాంత పుంలింగ శబ్దాలు: గురు, తరు, శంభు. ప్రథమైకవచనం గురుః; తృతీయైకవచనం గురుణా — హ్రస్వ ఇ/ఉ కారాంతం తరువాత టా → నా (7.3.120), అకారాంతంలోని ఇన కాదు. సప్తమీ బహువచనం గురుషు (ఉ తరువాత షత్వం). బలమైన విభక్తుల్లో గుణం: గురవః, గురోః. శబ్దమంజరి "గురుః గురూ గురవః".

Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; गुरु / u-stem prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — उकारान्त पुंल्लिङ्ग — गुरुः गुरू गुरवः
docs/lessons/1.1.md — §4.3, the u-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

उकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	हेतुः	हेतू	हेतवः
द्वितीया	हेतुम्	हेतू	हेतून्
तृतीया	हेतुना	हेतुभ्याम्	हेतुभिः
चतुर्थी	हेतवे	हेतुभ्याम्	हेतुभ्यः
पञ्चमी	हेतोः	हेतुभ्याम्	हेतुभ्यः
षष्ठी	हेतोः	हेत्वोः	हेतूनाम्
सप्तमी	हेतौ	हेत्वोः	हेतुषु
सम्बोधन	हेतो	हेतू	हेतवः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

u-stem masculine, पञ्चमी एकवचन ablative singular · the pattern शम्भु declines on

शम्भु
7.3.111घेर्ङिति
शम्भो+अस्
6.1.110ङसिङसोश्च
शम्भोस्
8.2.66ससजुषो रुः
शम्भोरुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
शम्भोः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

रक्षाहेतोः, “for the sake of protection,” teaches a genitive of cause. Mallinātha does not so much unpack the compound as replace it — रक्षया कारणेन, then रक्षार्थम् — putting रक्षा in the instrumental as the cause. But the word हेतु sitting inside the compound is doing grammatical work: it is what licenses the genitive वासवीनां चमूनाम्, “of Indra's armies,” by the rule षष्ठी हेतुप्रयोगे (Pāṇini 2.3.26), “the sixth case is used of a cause when the word हेतु stands with it.” Without हेतु the cause would take another case; with it, the two words go to the genitive. Skanda was made the general of those armies, and the fire that is his seed was gathered to keep them safe.

రక్షాహేతోః, “రక్షణకొఱకు,” హేతువు యొక్క షష్ఠిని నేర్పుతుంది. మల్లినాథుడు సమాసాన్ని విడదీయటంకంటే మార్చిచెబుతాడు — రక్షయా కారణేన, తర్వాత రక్షార్థమ్‌ — రక్షా ను కారణంగా తృతీయలో ఉంచుతూ. కానీ సమాసంలోని హేతు అనే మాట వ్యాకరణపని చేస్తుంది: అది వాసవీనాం చమూనామ్, “ఇంద్రుని సేనల,” షష్ఠిని అనుమతిస్తుంది, షష్ఠీ హేతుప్రయోగే (పాణిని 2.3.26) అనే సూత్రంచేత, “హేతు అనే మాట ఉన్నప్పుడు కారణం షష్ఠిలో ఉంటుంది.” హేతు లేకుంటే కారణం వేఱొక విభక్తి తీసుకొనేది; ఉండటంవల్ల ఈ రెండుపదాలు షష్ఠికి పోతాయి. స్కందుడు ఆ సేనలకు సేనానిగా చేయబడ్డాడు, అతని బీజమైన తేజస్సు వాటిని కాపాడటానికే సేకరించబడింది.

Mallinātha, Sañjīvinī — 1.45: rakṣārthamityarthaḥ || “ṣaṣṭhī hetuprayoge” iti ṣaṣṭhī

t-stem masculine, तृतीया एकवचन instrumental singular
नवशशिभृता
printed रक्षाहेतोर्नवशशिभृता
भृत्, from √भृ
bearer — the root √भृ used as a noun with nothing added, which is the same formation as कररुध् at 1.41 and makes the compound's ending a bare consonant. The instrumental is the agent of संभृतम्: it was Śiva who gathered the fire. The root itself stands as an agent noun, the affix क्विप् leaving nothing behind
consonant stem
A stem ending in a consonant. The endings are added directly, so the join is where the sound changes happen.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored

ī-stem feminine, षष्ठी बहुवचन genitive plural

वासवीनाम्

printed वासवीनां

वासवी, the feminine of वासव

Indra's — Mallinātha derives it rather than translating: वासवस्येमा वासव्यः, 'these are Vāsava's', by the rule तस्येदम्, which gives the affix अण् in the sense 'this belongs to that'. Then he glosses the derived word with another derived word, ऐन्द्रीणाम्, made the same way from इन्द्र. The armies are Indra's, and Skanda was made their general. It declines on the नदी pattern, which is the regular feminine ī-stem

ī-stem feminine

A long-ī stem, most often a feminine made from a masculine stem: एकपत्नी, नद्याः.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

ī-stem feminine

Feminine nouns whose stem ends in long ई: नदी “river”, गौरी, and the मयट् “made of” words like कुशलमयी. Most are formed by the feminine suffix ङीप्/ङीष्. The nominative singular is the bare नदी; the accusative नदीम्; the instrumental नद्या. Śabdamañjarī drills नदी नद्यौ नद्यः.

దీర్ఘ ఈకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: నదీ “నది”, గౌరీ, “మయట్” (…మయమైన) శబ్దాలైన కుశలమయీ మొదలైనవి. చాలావరకు ఙీప్/ఙీష్ స్త్రీప్రత్యయంతో ఏర్పడతాయి. ప్రథమైకవచనం బరి నదీ; ద్వితీయ నదీమ్; తృతీయ నద్యా. శబ్దమంజరి “నదీ నద్యౌ నద్యః”.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — नदी / ī-stem feminine prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग — नदी नद्यौ नद्यः

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	वासवी	वासव्यौ	वासव्यः
द्वितीया	वासवीम्	वासव्यौ	वासवीः
तृतीया	वासव्या	वासवीभ्याम्	वासवीभिः
चतुर्थी	वासव्यै	वासवीभ्याम्	वासवीभ्यः
पञ्चमी	वासव्याः	वासवीभ्याम्	वासवीभ्यः
षष्ठी	वासव्याः	वासव्योः	वासवीनाम्
सप्तमी	वासव्याम्	वासव्योः	वासवीषु
सम्बोधन	वासवि	वासव्यौ	वासव्यः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

ī-stem feminine, षष्ठी बहुवचन genitive plural · the pattern गौरी declines on

गौरी
7.1.54ह्रस्वनद्यापो नुट्
गौरी+न्+आम्
6.4.3नामि
गौरीनाम्
8.4.2अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि
गौरीणाम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

ū-stem feminine, षष्ठी बहुवचन genitive plural

चमूनाम्

printed चमूनां

चमू

armies — glossed सेनानाम्. चमू is a division of an army, and the genitive plural is here because the word हेतु stands in the compound before it: without हेतु the cause would take another case, and the rule Mallinātha names is what puts these two words in the sixth

ū-stem feminine

A long-ū stem feminine, declining like a monosyllable where it is one: भू → भुवः.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

ū-stem feminine

Feminine stems ending in ऊ, of the नदी type: वधू "bride" — नोम. वधूः, acc. वधूम्, and वध्वा, वध्वै, वध्वाः, वध्वाम् in the oblique singular, the ऊ becoming व् before the vowel. A monosyllabic ऊ-stem behaves apart: भू "earth" takes उव् before a vowel ending (6.4.77), so its genitive singular is भुवः (भुवः at 1.18) and its instrumental भुवा, where वधू would give वध्वाः, वध्वा.

నదీ-తరగతి ఊకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: వధూ "వధువు" — ప్రథమ వధూః, ద్వితీయ వధూమ్; పరవిభక్తి ఏకవచనంలో వధ్వా, వధ్వై, వధ్వాః, వధ్వామ్ — అచ్చు ముందు ఊ వ్ అవుతుంది. ఏకాక్షర ఊకారాంతం వేరుగా నడుస్తుంది: భూ "భూమి" అచ్-ఆది ప్రత్యయం ముందు ఉవ్ తీసుకుంటుంది (6.4.77); కాబట్టి దాని షష్ఠీ ఏకవచనం భువః (1.18లో భువః), తృతీయ భువా — వధూ అయితే వధ్వాః, వధ్వా ఇచ్చేది.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — ऊकारान्त स्त्रीलिङ्ग prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — ऊकारान्त स्त्रीलिङ्ग — uu-fem

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

ऊकारान्त स्त्रीलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	चमूः	चम्वौ	चम्वः
द्वितीया	चमूम्	चम्वौ	चमूः
तृतीया	चम्वा	चमूभ्याम्	चमूभिः
चतुर्थी	चम्वै	चमूभ्याम्	चमूभ्यः
पञ्चमी	चम्वाः	चमूभ्याम्	चमूभ्यः
षष्ठी	चम्वाः	चम्वोः	चमूनाम्
सप्तमी	चम्वाम्	चम्वोः	चमूषु
सम्बोधन	चमु	चम्वौ	चम्वः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

ū-stem feminine, षष्ठी बहुवचन genitive plural · the pattern वधू declines on

वधू
7.1.54ह्रस्वनद्यापो नुट्
वधू+न्+आम्
6.4.3नामि
वधूनाम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular

अत्यादित्यम्

printed अत्यादित्यं

आदित्य

the sun — आदित्य is the son of Aditi, so the sun is named by his mother. The compound puts him in the accusative of the vigraha as the thing surpassed, and when it is put back together the whole word takes the neuter of तेजः, which it describes. आदित्य is masculine as a noun and neuter here, agreeing with तेजः

a-stem neuter

Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

a-stem neuter

Neuter nouns in short अ: फल “fruit”, वचन “word”, कुसुम, and adjectives in अ agreeing with a neuter noun. The nominative and accusative singular end in अम् (7.1.24) — फलम् — and are alike; the plural फलानि takes नुम् and lengthens; the instrumental plural is फलैः (7.1.9). It is the a-stem masculine’s table with the neuter’s own nominative, accusative and the -आनि plural.

హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దాలు: ఫల “పండు”, వచన “మాట”, కుసుమ, నపుంసక నామానికి అన్వయించే అకారాంత విశేషణాలు. ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు అమ్ తో ముగుస్తాయి (7.1.24) — ఫలమ్ — రెండూ ఒకటే; బహువచనం ఫలాని నుమాగమంతో దీర్ఘమవుతుంది; తృతీయా బహువచనం ఫలైః (7.1.9). అకారాంత పుంలింగ పట్టికే, నపుంసకపు సొంత ప్రథమ, ద్వితీయ, -ఆని బహువచనంతో.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — फल / a-stem neuter prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — अकारान्त नपुंसकलिङ्ग — फलम् फले फलानि

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	आदित्यम्	आदित्ये	आदित्यानि
द्वितीया	आदित्यम्	आदित्ये	आदित्यानि
तृतीया	आदित्येन	आदित्याभ्याम्	आदित्यैः
चतुर्थी	आदित्याय	आदित्याभ्याम्	आदित्येभ्यः
पञ्चमी	आदित्यात्	आदित्याभ्याम्	आदित्येभ्यः
षष्ठी	आदित्यस्य	आदित्ययोः	आदित्यानाम्
सप्तमी	आदित्ये	आदित्ययोः	आदित्येषु
सम्बोधन	आदित्य	आदित्ये	आदित्यानि

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern फल declines on

फल
7.1.24अतोऽम्
फल+अम्
6.1.107अमि पूर्वः
फलम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

अत्यादित्यम्, “brighter than the sun,” is an अति-compound. Mallinātha's vigraha is आदित्यमतिक्रान्तम्, “having gone past the sun,” and he names the rule that builds it: अत्यादयः क्रान्ताद्यर्थे द्वितीयया, “अति and the rest compound with an accusative in the sense of surpassing.” So अति here is not a verbal prefix but the first member of a compound whose second member, आदित्य, is the thing surpassed — आदित्य being the son of Aditi, the sun named by his mother. The accusative of the vigraha, आदित्यम्, is what shows in the standing compound, and the whole word takes the neuter nominative of तेजः, which it describes.

అత్యాదిత్యం, “సూర్యుని మించినది,” ఒక అతి-సమాసం. మల్లినాథుని విగ్రహం ఆదిత్యమతిక్రాన్తమ్, “సూర్యుని దాటినది,” దాన్ని కట్టే సూత్రాన్నీ పేర్కొంటాడు: అత్యాదయః క్రాన్తాద్యర్థే ద్వితీయయా, “అతి మొదలైనవి అతిక్రమణార్థంలో ద్వితీయతో సమసిస్తాయి.” కావున ఇక్కడ అతి క్రియోపసర్గ కాదు, మించబడే వస్తువు ఆదిత్య రెండవ అవయవంగా గల సమాసపు మొదటి అవయవం — ఆదిత్య అంటే అదితి కుమారుడు, తల్లిపేరుతో పిలువబడిన సూర్యుడు. విగ్రహపు ద్వితీయ ఆదిత్యమ్‌ నిలిచిన సమాసంలో కనబడుతుంది, మొత్తం పదం అది వర్ణించే తేజః యొక్క నపుంసక ప్రథమను తీసుకుంటుంది.

Mallinātha, Sañjīvinī — 1.45: ādityamatikrāntamatyādityam || “atyādayaḥ krāntādyarthe dvitīyayā” iti samāsaḥ

a-stem neuter, सप्तमी एकवचन locative singular

हुतवहमुखे

मुख

mouth — and Mallinātha says the word was chosen rather than merely used: मुखग्रहणं तु शुद्धत्वसूचनार्थम्, 'the mention of the mouth is to signal purity'. He backs it with a verse of the Śambhurahasya listing which part of each thing is cleanest, in which the mouth of fire is one. So the locative is not only where the fire was put but a claim that it was not defiled by being put there

a-stem neuter — Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि. · a-stem neuter, सप्तमी एकवचन locative singular

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	मुखम्	मुखे	मुखानि
द्वितीया	मुखम्	मुखे	मुखानि
तृतीया	मुखेन	मुखाभ्याम्	मुखैः
चतुर्थी	मुखाय	मुखाभ्याम्	मुखेभ्यः
पञ्चमी	मुखात्	मुखाभ्याम्	मुखेभ्यः
षष्ठी	मुखस्य	मुखयोः	मुखानाम्
सप्तमी	मुखे	मुखयोः	मुखेषु
सम्बोधन	मुख	मुखे	मुखानि

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem neuter, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern फल declines on

फल
6.1.87आद्गुणः
फले

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

√भृ + क्त, प्रथमा एकवचन nominative singular
संभृतम्
printed संभृतं
संभृत, from सम् + √भृ
gathered — glossed सञ्चितम्, collected together. The ordinary passive क्त, and the agent is the instrumental नवशशिभृता two pādas back. The same root stands twice in this stanza, once as a participle and once as the bare-root agent noun भृत् inside the compound above
past participle, क्त
The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective.
క్త ప్రత్యయం భూత కృదంతాన్ని చేస్తుంది — సాధారణంగా కర్మణి, "చేయబడినది"; గతి/స్థితి ధాతువులకు కర్తరి: గతః "వెళ్లినవాడు". తరువాత సామాన్య విశేషణంలా నడుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.102 निष्ठा
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 811 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §5.1, प्रमत्तः
uncheckeddrafted from the rule and the Bālānandinī; sūtra from skt-mcp
√भृ · class 1 · क्त
1. भृञ्
2. 1.3.1भूवादयो धातवः
  भृ॒ञ्
  and, without changing the form,1.3.3
3. 1.3.9तस्य लोपः
  भृ
4. 1.4.58प्रादयः
  सम् + भृ
  and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80
5. 3.2.102निष्ठा
  सम् + भृ + क्त
  and, without changing the form,1.3.8
6. 1.3.9तस्य लोपः
  सम् + भृ + त
  and, without changing the form,1.1.261.2.451.2.463.4.1141.1.431.1.37
7. 4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
  सम् + भृ + त + सुँ
  and, without changing the form,1.3.2
8. 1.3.9तस्य लोपः
  सम् + भृ + त + स्
  and, without changing the form,1.1.372.4.827.2.11
9. 7.1.24अतोऽम्
  सम् + भृ + त + अम्
  and, without changing the form,1.3.41.4.131.1.51.4.141.4.18
10. 6.1.107अमि पूर्वः
  सम् + भृ + त + म्
11. 8.3.23मोऽनुस्वारः
  सं + भृ + त + म्
  and, without changing the form,8.3.1118.4.59
12. 8.4.68अ अ
  संभृतम्
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern फल declines on
1. फल
2. 7.1.24अतोऽम्
  फल+अम्
3. 6.1.107अमि पूर्वः
  फलम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular
तत्
printed तद्धि
तद्
that — and Mallinātha says what it points at and why it is not in that word's gender: तत् is Skanda, who is masculine, and the pronoun is neuter because it takes the gender of the predicate. He names the principle — विधेयप्राधान्यान्नपुंसकनिर्देशः, 'the neuter is used because what is being predicated takes precedence'. So the sentence is not 'he is that light' but 'that light is what he is', and the grammar puts the weight where the claim is
pronoun
A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern तद् declines on
1. तद्
2. 7.1.23स्वमोर्नपुंसकात्
  तद्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
अव्यय
हि
printed तद्धि
हि
for — the particle of a reason given, and it is what makes the last pāda the ground of the first three. Mallinātha treats the whole half as the justification for worshipping Skanda at all, and closes on it: अतः पूज्यमिति भावः, 'therefore it is worthy of worship'
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय

as-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular

तेजः

तेजस्

fiery power — the same word that stood at 1.38 as the dusk-light the cloud was to put on, and here it is the seed of a god. Mallinātha's last word on it is the strongest claim in the stanza: तेजो हि साक्षाद्भगवतो हरस्यैव मूर्त्यन्तरम्, 'that light is quite literally another body of the Lord Hara himself'. Which is why the cloud is asked to bathe Skanda in person

as-stem neuter

A consonant stem in -as: चेतस्, नभस्. The s becomes o before voiced endings and visarga at the end of a word.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

as-stem neuter

Neuter nouns whose stem ends in अस्: चेतस् “mind”, मनस्, नभस्, पयस्. The स् shows as visarga at a pause, so the nominative singular is चेतः; the strong cases take नुम् and lengthen, चेतांसि; the oblique forms keep the स् between vowels — चेतसा, चेतसि. Śabdamañjarī drills पयः पयसी पयांसि.

అస్ కారాంత నపుంసక శబ్దాలు: చేతస్ “మనసు”, మనస్, నభస్, పయస్. స్ విరామంలో విసర్గగా కనబడుతుంది, కాబట్టి ప్రథమైకవచనం చేతః; బలమైన విభక్తుల్లో నుమాగమంతో దీర్ఘమై చేతాంసి; పరోక్ష రూపాల్లో అచ్చుల మధ్య స్ నిలుస్తుంది — చేతసా, చేతసి. శబ్దమంజరి “పయః పయసీ పయాంసి”.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — पयस् / as-stem neuter prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — अस्नन्त नपुंसकलिङ्ग — पयः पयसी पयांसि

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

अस्-कारान्त नपुंसकलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	तेजः	तेजसी	तेजांसि
द्वितीया	तेजः	तेजसी	तेजांसि
तृतीया	तेजसा	तेजोभ्याम्	तेजोभिः
चतुर्थी	तेजसे	तेजोभ्याम्	तेजोभ्यः
पञ्चमी	तेजसः	तेजोभ्याम्	तेजोभ्यः
षष्ठी	तेजसः	तेजसोः	तेजसाम्
सप्तमी	तेजसि	तेजसोः	तेजःसु
सम्बोधन	तेजः	तेजसी	तेजांसि

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

as-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern पयस् declines on

पयस्
7.1.23स्वमोर्नपुंसकात्
पयस्
8.2.66ससजुषो रुः
पयरुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
पयः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

तेजः, “fiery power,” is the seed of the god and the strongest claim in the stanza. The same word stood at 1.38 as the dusk-light the cloud was to wear; here it is Skanda's own तेजस्, gathered by Śiva in the mouth of fire. Mallinātha's last word on it is unhedged: तेजो हि साक्षाद्भगवतो हरस्यैव मूर्त्यन्तरम्, “that light is quite literally another body of the Lord Hara himself,” and he closes अतः पूज्यमिति भावः, “therefore it is worthy of worship.” The particle हि makes the whole last half the ground of the command: the cloud is to bathe Skanda in person because this is what Skanda is. And तत्, the pronoun that points at him, is neuter — विधेयप्राधान्यात्, because the predicate तेजः takes precedence over the masculine referent.

తేజః, “తేజస్సు,” దేవుని బీజమూ, శ్లోకంలోని అత్యంత బలమైన వాక్యమూ. అదే మాట 1.38 లో మేఘం ధరించవలసిన సాయంకాంతిగా నిలిచింది; ఇక్కడ అది స్కందుని సొంత తేజస్‌, హుతవహముఖంలో శివునిచే సేకరించబడినది. మల్లినాథుని చివరిమాట నిస్సందేహం: తేజో హి సాక్షాద్భగవతో హరస్యైవ మూర్త్యన్తరమ్, “ఆ తేజస్సు నిక్కంగా భగవంతుడైన హరునికే మఱొక మూర్తి,” ముగింపు అతః పూజ్యమితి భావః, “కావున పూజ్యము.” హి అనే అవ్యయం చివరిఅర్ధమంతటినీ ఆజ్ఞకు కారణంగా చేస్తుంది: మేఘం స్కందునికి స్వయంగా స్నానం చేయించాలి, ఎందుకంటే స్కందుడు ఇదే. అతన్ని సూచించే తత్ నపుంసకం — విధేయప్రాధాన్యాత్, ఎందుకంటే విధేయమైన తేజః పుంలింగ ఉద్దేశ్యంపై ప్రాధాన్యం వహిస్తుంది.

Mallinātha, Sañjīvinī — 1.45: tejo hi sākṣādbhagavato harasyaiva mūrtyantaramityarthaḥ | ataḥ pūjyamiti bhāvaḥ

३अन्वयthe words in prose order

तत्र · नियतवसतिम् · स्कन्दम् · पुष्पमेघीकृतात्मा · भवान् · व्योमगङ्गाजलार्द्रैः · पुष्पासारैः · स्नपयतु · नवशशिभृता · वासवीनाम् · चमूनाम् · रक्षाहेतोः · हुतवहमुखे · संभृतम् · अत्यादित्यम् · तत् · हि · तेजः

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, whose commentary is written as anvaya and takes the second half as a separate sentence introduced by रक्षेति“tatra devagirau niyatā vasatiryasya tam … skandaṃ kumāraṃ svāminam | … puṣpameghīkṛtātmā … sanvyomagaṅgājalārdraiḥ | puṣpāsāraiḥ … bhavānsvayameva s[n]apayatu … navaśaśibhṛtā … vāsavīnāṃ camūnāṃ rakṣayā kāraṇena … hutavaho vahnistasya mukhe sambhṛtaṃ sañcitamādityamatikrāntamatyādityam … tejo hi”

the dependency structure

स्नपयतु · क्रिया — let him bathe; the causative of √स्ना with णिच्, ‘make to bathe’, so the cloud gives Skanda a ritual bath, अभिषिञ्चतु, and the imperative is the request

भवान् · कर्ता — your honour, the polite ‘you’; the subject of the third-person imperative, and Mallinātha adds स्वयमेव, ‘you yourself’, since the cloud is to send no one

पुष्पमेघीकृतात्मा · बहुव्रीहि agreeing with भवान् — having made your own body a cloud of flowers, पुष्पमेघीकृतविग्रहः, possible कामरूपत्वात्, because the cloud can take any shape

स्कन्दम् · कर्म — Skanda, कुमारं स्वामिनम्, the Boy and the Lord; the god the cloud is to bathe

नियतवसतिम् · बहुव्रीहि agreeing with स्कन्दम् — whose dwelling there is fixed, नित्यसन्निहितम्, always at hand; the god who does not leave the place

पुष्पासारैः · करण / तृतीया — with showers of flowers, पुष्पसम्पातैः; the instrument of the bathing, and आसार is a hard downpour, धारासम्पातः, not a sprinkling

व्योमगङ्गाजलार्द्रैः · agreeing with पुष्पासारैः — wet with the water of the sky-Ganges, so the flower-shower is a real shower and the bathing a bathing

तत्र · क्रियाविशेषण / अधिकरण — there, देवगिरौ, on Devagiri; the place named in the stanza before, carried over in one word

तेजः · the ground of the command — for that fiery power of his; the last half is a second, verbless sentence justifying the worship, hung here under the verb it explains

हि · for — the particle of a reason given, making the last half the reason for the first; अतः पूज्यमिति भावः, ‘therefore it is worthy of worship’

तत् · that — the pronoun pointing at Skanda, neuter by विधेयप्राधान्यात् though he is masculine; ‘that light is what he is’

अत्यादित्यम् · agreeing with तेजः — brighter than the sun, आदित्यमतिक्रान्तम्, an अति-compound naming what it surpasses

संभृतम् · agreeing with तेजः — gathered, सञ्चितम्; the passive क्त, its agent the instrumental नवशशिभृता

हुतवहमुखे · अधिकरण — in the mouth of fire, हुतवहस्य मुखे; the mouth named to signal purity, शुद्धत्वसूचनार्थम्

नवशशिभृता · करण / कर्तरि तृतीया — by him who wears the new moon, चन्द्रशेखरेण, Śiva; the agent who gathered the fire

रक्षाहेतोः · हेतु — for the sake of protection, रक्षार्थम्; the हेतु-compound that licenses the genitive below

चमूनाम् · षष्ठी हेतुप्रयोगे — of the armies, सेनानाम्; the genitive of cause licensed by the word हेतु

वासवीनाम् · agreeing with चमूनाम् — Indra's, ऐन्द्रीणाम्; the armies Skanda was made general of

uncheckedMallinātha’s Sañjīvinī for the anvaya and the reading; the Telugu drawn from Vedam Venkataraya Sastri’s Āndhra Meghasandeśam and the Bālānandinī

४भावार्थthe sense of the whole

There, make yourself a cloud of flowers and bathe Skanda, who never leaves that place, with showers of blossom wet from the Ganges of the sky. For that fiery power of his, gathered in the mouth of fire by the wearer of the new moon to keep Indra's armies safe, is brighter than the sun.

uncheckedthe reader's reading, following Mallinātha's gloss

అక్కడ, పూలమేఘముగా నిన్ను చేసికొని, ఆ చోటు విడువని స్కందుని, ఆకాశగంగ నీటితో తడిసిన పూలవానలతో స్నానం చేయించు. ఎందుకంటే ఇంద్రుని సేనలను కాపాడటానికి క్రొత్త నెలవంక ధరించిన శివునిచే అగ్నిముఖంలో సేకరించబడిన అతని ఆ తేజస్సు సూర్యునికంటే ప్రకాశమానమైనది.

Mallinātha, Sañjīvinī — 1.45, whole-verse gloss

५अलंकारthe figure

No figure is named for this verse by the commentary this reading follows, so none is shown.