मेघदूतम् — कालिदास

मेघदूतम् · कालिदास · 1.47

चर्मण्वती · Rantideva's fame, become a river

आराध्यैनं शरवणभवं देवमुल्लङ्घिताध्वा

आ

रा

ध्यै

नं

श

र

व

ण

भ

वं

दे

व

मु

ल्ल

ङ्घि

ता

ध्वा

सिद्धद्वन्द्वैर्जलकणभयाद्वीणिभिर्मुक्तमार्गः

सि

द्ध

द्व

न्द्वै

र्ज

ल

क

ण

भ

या

द्वी

णि

भि

र्मु

क्त

मा

र्गः

व्यालम्बेथाः सुरभितनयालम्भजां मानयिष्यन्

व्या

ल

म्बे

थाः

सु

र

भि

त

न

या

ल

म्भ

जां

मा

न

यि

ष्यन्

स्रोतोमूर्त्या भुवि परिणतां रन्तिदेवस्य कीर्तिम्

स्रो

तो

मू

र्त्या

भु

वि

प

रि

ण

तां

र

न्ति

दे

व

स्य

की

र्तिम्

वृत्तविचारthe metre, syllable by syllable

pāda a

आguruits long vowel आ
राguruits long vowel आ
ध्यैguruits long vowel ऐ
नंguruthe anusvāra it carries
शlaghuits short vowel, with a single consonant after it
रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
वlaghuits short vowel, with a single consonant after it
णlaghuits short vowel, with a single consonant after it
भlaghuits short vowel, with a single consonant after it
वंguruthe anusvāra it carries
देguruits long vowel ए
वlaghuits short vowel, with a single consonant after it
मुguruthe conjunct ल्ल that follows it
ल्लguruthe conjunct ङ्घ that follows it
ङ्घिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
ताguruits long vowel आ
ध्वाguruits long vowel आ

yati after 4 — a word ends here — आराध्यैनं
yati after 10 — a word ends here — शरवणभवं

pāda b

सिguruthe conjunct द्ध that follows it
द्धguruthe conjunct द्व that follows it
द्वguruthe conjunct न्द्व that follows it
न्द्वैguruits long vowel ऐ
र्जlaghuits short vowel, with a single consonant after it
लlaghuits short vowel, with a single consonant after it
कlaghuits short vowel, with a single consonant after it
णlaghuits short vowel, with a single consonant after it
भlaghuits short vowel, with a single consonant after it
याguruits long vowel आ
द्वीguruits long vowel ई
णिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
भिguruthe conjunct र्म that follows it
र्मुguruthe conjunct क्त that follows it
क्तlaghuits short vowel, with a single consonant after it
माguruits long vowel आ
र्गःguruthe visarga it carries

yati after 4 — it falls inside the compound सिद्धद्वन्द्वैः
yati after 10 — it falls inside the compound जलकणभयात्

pāda c

व्याguruits long vowel आ
लguruthe conjunct म्ब that follows it
म्बेguruits long vowel ए
थाःguruthe visarga it carries
सुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
भिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तlaghuits short vowel, with a single consonant after it
नlaghuits short vowel, with a single consonant after it
याguruits long vowel आ
लguruthe conjunct म्भ that follows it
म्भlaghuits short vowel, with a single consonant after it
जांguruthe anusvāra it carries
माguruits long vowel आ
नlaghuits short vowel, with a single consonant after it
यिguruthe conjunct ष्य्न that follows it
ष्यन्guruthe end of the pāda, which counts the last syllable heavy

yati after 4 — a word ends here — व्यालम्बेथाः
yati after 10 — it falls inside the compound सुरभितनयालम्भजाम्

pāda d

स्रोguruits long vowel ओ
तोguruits long vowel ओ
मूguruits long vowel ऊ
र्त्याguruits long vowel आ
भुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
विlaghuits short vowel, with a single consonant after it
पlaghuits short vowel, with a single consonant after it
रिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
णlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तांguruthe anusvāra it carries
रguruthe conjunct न्त that follows it
न्तिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
देguruits long vowel ए
वguruthe conjunct स्य that follows it
स्यlaghuits short vowel, with a single consonant after it
कीguruits long vowel ई
र्तिम्guruthe end of the pāda, which counts the last syllable heavy

yati after 4 — a word ends here — स्रोतोमूर्त्या
yati after 10 — a word ends here — परिणतां

सन्धिrecovering the words from the sound

आराध्य + एनम् → आराध्यैनं
अ + ए → ऐ
6.1.88
शरवणभवम् + देवम् → शरवणभवं
म् + द्
8.3.23 · 8.4.59
देवम् + उल्लङ्घिताध्वा → देवमुल्लङ्घिताध्वा
म् + उ
no rule named — the builder's table does not hold this change
सिद्धद्वन्द्वैः + जलकणभयात् → सिद्धद्वन्द्वैर्जलकणभयाद्वीणिभिर्मुक्तमार्गः
ः + ज्
no rule named — the builder's table does not hold this change
जलकणभयात् + वीणिभिः → सिद्धद्वन्द्वैर्जलकणभयाद्वीणिभिर्मुक्तमार्गः
त् + व्
8.2.39
वीणिभिः + मुक्तमार्गः → सिद्धद्वन्द्वैर्जलकणभयाद्वीणिभिर्मुक्तमार्गः
ः + म्
no rule named — the builder's table does not hold this change
सुरभितनयालम्भजाम् + मानयिष्यन् → सुरभितनयालम्भजां
म् + म्
8.3.23 · 8.4.59
परिणताम् + रन्तिदेवस्य → परिणतां
म् + र्
8.3.23
शर + वन → शरवणभवम्
अ + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
वन + भव → शरवणभवम्
अ + भ्
no rule named — the builder's table does not hold this change
उल्लङ्घित + अध्वन् → उल्लङ्घिताध्वा
अ + अ → आ · falls inside the syllable ता
6.1.101
सिद्ध + द्वन्द्व → सिद्धद्वन्द्वैः
अ + द्
no rule named — the builder's table does not hold this change
जल + कण → जलकणभयात्
अ + क्
no rule named — the builder's table does not hold this change
कण + भय → जलकणभयात्
अ + भ्
no rule named — the builder's table does not hold this change
मुक्त + मार्ग → मुक्तमार्गः
अ + म्
no rule named — the builder's table does not hold this change
सुरभि + तनया → सुरभितनयालम्भजाम्
इ + त्
no rule named — the builder's table does not hold this change
तनया + आलम्भ → सुरभितनयालम्भजाम्
आ + आ → आ · falls inside the syllable या
6.1.101
आलम्भ + ज → सुरभितनयालम्भजाम्
अ + ज्
no rule named — the builder's table does not hold this change
स्रोतस् + मूर्ति → स्रोतोमूर्त्या
स् + म्
no rule named — the builder's table does not hold this change

The joins of the stanza. आराध्य + एनम् makes आराध्यैनम्: अ before ए goes to the vṛddhi vowel ऐ (Pāṇini 6.1.88 वृद्धिरेचि). जलकणभयाद्वीणिभिः voices a word-final त् to द् before the following voiced व् (8.2.39): जलकणभयात् + वीणिभिः. Two visargas go to र् before a voiced sound — सिद्धद्वन्द्वैर्जलकणभयात् and वीणिभिर्मुक्तमार्गः. The rest is म् held as अनुस्वार before a consonant and given the following class's nasal (8.3.23, 8.4.59): शरवणभवं देवम्, सुरभितनयालम्भजां मानयिष्यन्. Inside शरवण itself the न् of वन becomes ण् after शर, one of ten words that force it (8.4.5 प्रनिरन्तःशरेक्षुप्लक्षाम्रकार्ष्यखदिरपीयूक्षाभ्यः).

శ్లోకంలోని కూడికలు. ఆరాధ్య + ఏనమ్‌ ఆరాధ్యైనమ్‌ అవుతుంది: ఏ ముందు అ వృద్ధి అచ్చు ఐ అవుతుంది (పాణిని 6.1.88 వృద్ధిరేచి). జలకణభయాద్వీణిభిః లో గోష వ్‌ ముందు పదాంత త్‌ → ద్‌ (8.2.39): జలకణభయాత్‌ + వీణిభిః. రెండు విసర్గలు గోషధ్వని ముందు ర్‌ అవుతాయి — సిద్ధద్వన్ద్వైర్జలకణభయాత్‌, వీణిభిర్ముక్తమార్గః. మిగతా — హల్లు ముందు మ్‌ అనుస్వారంగా నిలిచి తర్వాతివర్గపు అనునాసికమవుతుంది (8.3.23, 8.4.59): శరవణభవం దేవమ్‌, సురభితనయాలమ్భజాం మానయిష్యన్‌. శరవణ లోనే వన లోని న్‌ శర తర్వాత ణ్‌ అవుతుంది, దాన్ని బలవంతం చేసే పది పదాలలో ఒకటి శర (8.4.5 ప్రనిరన్తఃశరేక్షుప్లక్షామ్రకార్ష్యఖదిరపీయూక్షాభ్యః).

Chinnaya Sūri, Bālavyākaraṇam — సంధిపరిచ్ఛేదము; vendor/balavyakaranam-sandhi.txt

कारकwhat each case is doing

एनम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
देवम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
with शरवणभवम्
सिद्धद्वन्द्वैः तृतीया · instrumental — करण, the instrument or cause
जलकणभयात् पञ्चमी · ablative — हेतौ पञ्चमी — an ablative of cause, not of departure
The ablative's default role is अपादान, the point moved away from. जलकणभयात्, “out of fear of the spray,” is not that: it gives the reason the Siddha couples leave the road to the cloud — they move aside because of it. Mallinātha grounds the fear in a wholly practical cause, जलसेकस्य वीणाक्वणनप्रतिबन्धकत्वात्, “because a wetting stops a vīṇā from sounding” — the couples carry vīṇās, and a wet string will not speak. So the fifth case marks the reason for their moving, an ablative of cause, with the thing actually feared, the drops, standing one remove inside the compound: fear of the drops, and so away from them.
- Mallinātha, Sañjīvinī — 1.47: jalakaṇabhayāt | jalasekasya vīṇākvaṇanapratibandhakatvāditi bhāvaḥ
वीणिभिः तृतीया · instrumental — करण, the instrument or cause
मानयिष्यन् प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
स्रोतोमूर्त्या तृतीया · instrumental — प्रकारे तृतीया — an instrumental of manner or form, not of instrument
The instrumental's default role is करण, the means by which a thing is done. स्रोतोमूर्त्या names no tool but the form a thing has taken: it is how Sanskrit says “in the form of.” Mallinātha replaces the compound with प्रवाहरूपेण, “in the form of a flowing stream,” rather than unpacking it. It goes with परिणताम्, “turned into”: the king's fame, which has no shape, has taken one, and the shape it took is water moving. So the third case here marks the manner or form of the turning, not the instrument of it.
- Mallinātha, Sañjīvinī — 1.47: srotomūrtyā pravāharūpeṇa
भुवि सप्तमी · locative — अधिकरण, the location
रन्तिदेवस्य षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
कीर्तिम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
with सुरभितनयालम्भजाम्, परिणताम्

प्रकरणानुक्रमthe rules the verse uses, by section of the abridgement

हलन्त्यम् 1.3.3 · प्रकरण 1← आराध्य; व्यालम्बेथाः; परिणताम्
a final consonant of the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a final consonant (हल्) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it, and drops by 1.3.9. So the personal ending तिप् contributes only ति, the प् marking it, and क्तवतु leaves क्तवत् with the उ nasalized and the last letter both gone. Final त्, स् and म् of a case or personal ending are exempt (1.3.4).
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అంత్యంగా ఉన్న హల్లు (హల్) ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది వస్తువును గుర్తించే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు, 1.3.9 చేత లోపిస్తుంది. కాబట్టి తిప్ నుండి తి మాత్రమే మిగులుతుంది, ప్ ఇత్తు. విభక్తి/తిఙ్ ప్రత్యయాల అంత్య త్, స్, మ్ మాత్రం ఇత్తు కావు (1.3.4). అనునాసిక అచ్చు ఇత్తు (1.3.2) కి జోడీ.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.3 हलन्त्यम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तस्य लोपः 1.3.9 · प्रकरण 1← आराध्य; सिद्धद्वन्द्वैः; मुक्तमार्गः; व्यालम्बेथाः; परिणताम्
an it-marker drops
What has been named an it-marker (इत्) is then elided (लोप). The tag has done its work — naming the suffix, and conditioning or blocking some operation — and leaves no sound behind. So the उ marked in सुँ, the ट् of टा, the ङ् of ङे ङसि ङस् ङि, and the प् of सुप् are all gone before the ending is attached.
ఇత్సంజ్ఞగా గుర్తించబడినది (इत्) తరువాత లోపిస్తుంది. ఆ గుర్తు తన పని ముగించుకుంది — ప్రత్యయానికి పేరుపెట్టడం, ఏదో కార్యాన్ని కలిగించడమో ఆపడమో — ఏ ధ్వనీ మిగలదు. सुँ లోని ఉ, टा లోని ట్, ङे ङसि ङस् ङि లోని ङ్, सुप् లోని ప్ అన్నీ ప్రత్యయం చేరేముందు పోతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.9 तस्य लोपः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 3 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुप्तिङन्तं पदम् 1.4.14 · प्रकरण 1← आराध्य; व्यालम्बेथाः; परिणताम्
a form ending in a case ending (सुप्) or a verb ending (तिङ्) is a पद, a finished word
A form that ends in a nominal case ending — one of the twenty-one सुप् endings 4.1.2 lists — or in a verbal personal ending — one of the eighteen तिङ् endings — is named पद, a complete word. The name is what a great many rules wait on: the visarga rules, the final-consonant rules and the anusvāra rule all apply only "in a पद" or "at the end of a पद". So राम is not yet a पद, but राम + स् is; and चक्रे is a पद once the ending ए is on. Every word the poem carries reaches this name before its word-final changes can fire.
నామవాచక విభక్తి ప్రత్యయంతో — 4.1.2 చెప్పే ఇరవై ఒక్క సుప్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — లేదా క్రియా పురుష ప్రత్యయంతో — పద్దెనిమిది తిఙ్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — అంతమయ్యే రూపానికి పద సంజ్ఞ. ఈ సంజ్ఞ మీదే ఎన్నో సూత్రాలు ఆధారపడతాయి: విసర్గ సూత్రాలు, పదాంత హల్లు సూత్రాలు, అనుస్వార సూత్రం అన్నీ "పదంలో" లేదా "పదాంతంలో" మాత్రమే పనిచేస్తాయి. రామ ఇంకా పదం కాదు; రామ + స్ పదం; చక్రే ప్రత్యయం ఏ చేరాక పదం. కావ్యంలోని ప్రతి పదం తన పదాంత మార్పులకు ముందు ఈ సంజ్ఞను చేరుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.14 सुप्तिङन्तं पदम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 14 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
भूवादयो धातवः 1.3.1 · प्रकरण 2← आराध्य; व्यालम्बेथाः; परिणताम्
the words beginning with भू, listed in the Dhātupāṭha, are called धातु (roots)
The action-denoting words listed in the Dhātupāṭha — the root-list that opens with भू "to be" — are named धातु, roots. A धातु is the action-base from which every finite verb and every कृत् (primary derivative) form is built. It is the rule that stands at the head of every verb chain in the poem: चक्रे begins as the root डुकृञ्, जगाम as गम्, प्रमत्तः as मद्. Nothing is conjugated or turned into a participle until it first bears this name.
ధాతుపాఠంలో — భూ "ఉండటం" తో మొదలయ్యే ధాతువుల జాబితాలో — ఉన్న క్రియావాచక శబ్దాలకు ధాతు సంజ్ఞ. ధాతువు అంటే క్రియాధారం; దానినుండే ప్రతి తిఙంత క్రియా, ప్రతి కృదంత (ప్రాథమిక వ్యుత్పన్న) రూపం పుడతాయి. కావ్యంలోని ప్రతి క్రియా గొలుసుకు ఇది శిరస్సు: చక్రే డుకృఞ్ ధాతువుగా, జగామ గమ్ గా, ప్రమత్తః మద్ గా మొదలవుతాయి. ఈ సంజ్ఞ చేరకముందు ఏదీ రూపం దాల్చదు, కృదంతం కాదు.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.1 भूवादयो धातवः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 36 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपदेशेऽजनुनासिक इत् 1.3.2 · प्रकरण 2← आराध्य; सिद्धद्वन्द्वैः; मुक्तमार्गः; व्यालम्बेथाः; परिणताम्
a nasalized vowel in the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a vowel pronounced with nasal resonance (anunāsika) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it. The उ of सुँ and of रुँ is such a vowel, so it is a marker and drops (by 1.3.9). This is why the nominative-singular ending सुँ contributes only स्, and रुँ leaves only र्.
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అనునాసికంగా ఉచ్చరించే అచ్చు ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది ఆ వస్తువుకు పేరుపెట్టే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు. सुँ, रुँ లోని ఉ అలాంటి అచ్చే; కాబట్టి అది ఇత్తు, లోపిస్తుంది (1.3.9). అందుకే ప్రథమైకవచన ప్రత్యయం సుँ నుండి స్ మాత్రమే, రుँ నుండి ర్ మాత్రమే మిగులుతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.2 उपदेशेऽजनुनासिक इत्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 28 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
प्रादयः 1.4.58 · प्रकरण 2← व्यालम्बेथाः; परिणताम्
प्र and the rest of the prefix list are called निपात (particles)
The words प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, नि, वि, उद् and the rest of the प्रादि list are named निपात — indeclinable particles. Joined to a root they are the upasargas, the verbal prefixes that turn or deepen its sense: प्र + मद् gives प्रमद् "be heedless, be carried away", the base of प्रमत्तः, and उद् + स्था gives उत्था "rise". Because the prefix is a particle held before the root, the corpus writes it into the word, and the derivation names this rule when it puts the prefix on.
ప్ర, పరా, అప, సమ్, అను, అవ, ని, వి, ఉద్ మొదలైన ప్రాది గణపు శబ్దాలకు నిపాత సంజ్ఞ — అవి అవ్యయాలు (వికారం లేని పదాలు). ధాతువుకు చేరినప్పుడు అవే ఉపసర్గలు, ధాతువు అర్థాన్ని తిప్పే లేదా లోతు చేసే క్రియా ఉపసర్గలు: ప్ర + మద్ → ప్రమద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం, పరవశం కావటం", ఇది ప్రమత్తః కు ఆధారం; ఉద్ + స్థా → ఉత్థా "లేవటం". ఉపసర్గ ధాతువు ముందు నిలిచే నిపాతం కావటాన కార్పస్ దాన్ని పదంలోనే రాస్తుంది, గొలుసు ఉపసర్గను చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.58 प्रादयः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 54 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपसर्गाः क्रियायोगे 1.4.59 · प्रकरण 2← व्यालम्बेथाः; परिणताम्
प्र and the rest, joined to a verb, are called उपसर्ग (preverbs)
The प्रादि particles (प्र, सम्, उद्, नि, वि and the rest, named निपात by the previous rule) are called उपसर्ग — "preverbs" — when they stand in construction with a verb (क्रियायोग, "joined to an action"). Away from a verb the same words keep only their निपात name; before a root they are the prefix that turns its sense. प्र before मद् "be heedless" gives the प्रमद् of प्रमत्तः, and उद् before पत् "fall, fly" gives the उत्पत् of उत्पत. The derivation names this rule where it sets the prefix on the root.
ప్రాది నిపాతాలు (ప్ర, సమ్, ఉద్, ని, వి మొదలైనవి — ముందటి సూత్రం వీటికి నిపాత సంజ్ఞ ఇచ్చింది) క్రియతో కలిసి నిలిచినప్పుడు (క్రియాయోగం) వాటికి ఉపసర్గ సంజ్ఞ. క్రియ లేకుంటే అవే శబ్దాలు కేవలం నిపాతాలుగా నిలుస్తాయి; ధాతువు ముందు నిలిస్తే అర్థాన్ని తిప్పే ఉపసర్గలు. మద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం" ముందు ప్ర → ప్రమత్తః లోని ప్రమద్; పత్ "పడటం, ఎగరటం" ముందు ఉద్ → ఉత్పత లోని ఉత్పత్. గొలుసు ఉపసర్గను ధాతువుకు చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.59 उपसर्गाः क्रियायोगे
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 35 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
इको यणचि 6.1.77 · प्रकरण 2← व्यालम्बेथाः; स्रोतोमूर्त्या; भुवि
इक् becomes यण् before a dissimilar vowel
A simple vowel of the इक् set — इ उ ऋ ऌ — becomes the matching semivowel यण् — य् व् र् ल् — when a dissimilar vowel follows: इति + अत्र → इत्यत्र, मधु + अरि → मध्वरि, धातृ + अंशः → धात्रंशः. This is the commonest vowel sandhi, the point where two words or a stem and its ending run together.
ఇక్ (ఇ ఉ ఋ ఌ) అచ్చు, భిన్నమైన అచ్చు పరమైనప్పుడు దానికి సవర్ణమైన యణ్ (య్ వ్ ర్ ల్) అవుతుంది: ఇతి + అత్ర → ఇత్యత్ర, మధు + అరి → మధ్వరి, ధాతృ + అంశః → ధాత్రంశః. రెండు పదాలు గానీ, ప్రాతిపదిక-ప్రత్యయాలు గానీ కలిసే అత్యంత సామాన్య అచ్‌సంధి ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.77 इको यणचि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 15 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आद्गुणः 6.1.87 · प्रकरण 2← व्यालम्बेथाः
a followed by i/u/ṛ becomes the guṇa vowel e/o/ar
When a final अ or आ is followed by a simple vowel इ उ or ऋ, the two together become the corresponding guṇa vowel — ए, ओ, or अर् — as one sound, a single substitution for both. So राम + इन (from टा) gives the ए of रामेण, and पुण्य + उदक gives the ओ of पुण्योदक. It is the guṇa-sandhi a student meets first.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఇ ఉ ఋ (సామాన్య అచ్చు) వస్తే, రెండూ కలిసి గుణమవుతాయి — ఏ, ఓ, అర్ — ఒకే ధ్వనిగా (ఏకాదేశం). రామ + ఇన (టా నుండి) → రామేణ లోని ఏ; పుణ్య + ఉదక → పుణ్యోదక లోని ఓ. విద్యార్థి మొదట కలిసే గుణసంధి ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.87 आद्गुणः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 27 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the guṇa sandhi
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वृद्धिरेचि 6.1.88 · प्रकरण 2← सिद्धद्वन्द्वैः; आराध्य + एनम्
a/ā followed by e/ai/o/au becomes the vṛddhi vowel ai/au
When a final अ or आ is followed by a vowel of the एच् set — ए, ऐ, ओ, औ — the two together become a single vṛddhi vowel, ऐ or औ. It overrides the guṇa rule: कृष्ण + एकत्वम् → कृष्णैकत्वम्, गङ्गा + ओघः → गङ्गौघः. This is the vṛddhi-sandhi.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఏచ్ వర్గపు అచ్చు — ఏ, ఐ, ఓ, ఔ — వస్తే, రెండూ కలిసి ఒకే వృద్ధ్యచ్చు (ఐ లేదా ఔ) అవుతాయి. ఇది గుణసూత్రాన్ని అపవదిస్తుంది: కృష్ణ + ఏకత్వమ్ → కృష్ణైకత్వమ్; గంగా + ఓఘః → గంగౌఘః. దీన్నే వృద్ధిసంధి అంటారు.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.88 वृद्धिरेचि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 33 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अकः सवर्णे दीर्घः 6.1.101 · प्रकरण 2← जलकणभयात्; परिणताम्; उल्लङ्घित + अध्वन्; तनया + आलम्भ
a simple vowel before a like vowel becomes the long one
When a simple vowel (अक्: अ इ उ ऋ ऌ) is followed by a vowel of the same class (savarṇa), the two become the single long vowel of that class — अ/आ + अ/आ → आ, इ/ई + इ/ई → ई, and so on. So स्व + अधिकार → स्वाधिकार. This is dīrgha-sandhi.
అక్ (అ ఇ ఉ ఋ ఌ) తరువాత దానికి సవర్ణమైన అచ్చు వస్తే, రెండూ కలిసి ఆ వర్గపు దీర్ఘమవుతాయి — అ/ఆ + అ/ఆ → ఆ, ఇ/ఈ + ఇ/ఈ → ఈ, ఇలా. స్వ + అధికార → స్వాధికార. ఇది దీర్ఘసంధి.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.101 अकः सवर्णे दीर्घः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 42 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the dīrgha sandhi
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
संयोगान्तस्य लोपः 8.2.23 · प्रकरण 2← मानयिष्यन्
a word-final conjunct loses its last consonant
A word-final conjunct loses its last consonant. When a strong stem like भवान्त् stands at the end of a pada, the final त् of the न्त् cluster drops, giving भवान्. It is the rule that trims a final cluster down to one consonant.
పదాంత సంయుక్తాక్షరం తన చివరి హల్లును కోల్పోతుంది. భవాన్త్ వంటి బలమైన శబ్దం పదాంతమైనప్పుడు న్త్ సంయుక్తపు చివరి త్ లోపించి భవాన్ వస్తుంది. పదాంత సంయుక్తాన్ని ఒకే హల్లుకు తగ్గించే సూత్రమిది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.23 संयोगान्तस्य लोपः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 20 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
झलां जशोऽन्ते 8.2.39 · प्रकरण 3← जलकणभयात्; जलकणभयात् + वीणिभिः
a word-final झल् becomes the corresponding जश् (voiced unaspirate)
At the end of a word, a झल् consonant — a stop or sibilant — is replaced by the corresponding जश्, a voiced unaspirated stop (ग् ज् ड् द् ब्). So a word-final त् may be written द् (वाक् beside वाग्, षष् beside षड्). At a pause it can revert to त् (8.4.56), and before a voiceless sound it stays voiceless (8.4.55 खरि च); so अधिकारात् before प्र keeps its त्.
పదాంతంలో ఝల్ (స్పర్శ లేదా ఊష్మ) హల్లుకు దాని జశ్ — ఘోష అల్పప్రాణ స్పర్శం (గ్ జ్ డ్ ద్ బ్) — ఆదేశం. పదాంత త్ ను ద్ గా రాయవచ్చు (వాక్/వాగ్, షష్/షడ్). విరామంలో మళ్లీ త్ కావచ్చు (8.4.56); అఘోషం ముందు అఘోషంగానే ఉంటుంది (8.4.55 ఖరి చ) — అధికారాత్ ప్ర ముందు త్ గానే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.39 झलां जशोऽन्ते
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 67 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.2, स्वाधिकारात्
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8.3.15 · प्रकरण 3← सिद्धद्वन्द्वैः; वीणिभिः; मुक्तमार्गः; व्यालम्बेथाः
र् becomes visarga before a खर् consonant or at a pause
A रेफ (र्) at the end of a word becomes visarga (ः) before a खर् consonant — the voiceless stops and the sibilants — or at a pause (avasāna). It is the last step of every nominative singular: यक्ष + र् becomes यक्षः. The visarga of भर्तुः is the same thing, the र् that came with the ṛ-stem's ending surfacing before the pause.
పదాంతంలోని రేఫ (ర్) ఖర్ హల్లు ముందు — అఘోష స్పర్శలు, ఊష్మలు — గాని, విరామం (అవసానం) దగ్గర గాని విసర్గ (ః) అవుతుంది. ప్రతి ప్రథమా ఏకవచనపు చివరి మెట్టు ఇదే: యక్ష + ర్ → యక్షః. భర్తుః లోని విసర్గ కూడా ఋకారాంత శబ్దపు ర్ ఇలాగే విరామం ముందు పైకి రావడమే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 93 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः and भर्तुः prakriyās
- docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः and भर्तुः derivations
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
मोऽनुस्वारः 8.3.23 · प्रकरण 3← शरवणभवम् + देवम्; सुरभितनयालम्भजाम् + मानयिष्यन्; परिणताम् + रन्तिदेवस्य
a word-final म् becomes anusvāra before a consonant
A म् at the end of a word becomes anusvāra — the nasal dot ं — when a consonant follows: हरिम् + वन्दे → हरिं वन्दे "I praise Hari". The accusative singular in -म् and every word-final म् before a consonant is written this way; before a vowel or at a pause the म् itself stays. This is why the chain-check reads a final ं and a final म् as the same sound: they are one म्, shown one way or the other by what follows.
పదాంతంలోని మ్, హల్లు ముందు అనుస్వారం — ం అనే నాసిక బిందువు — గా మారుతుంది: హరిమ్ + వన్దే → హరిం వన్దే "హరిని నమస్కరిస్తాను". మ్-అంత ద్వితీయా ఏకవచనం, హల్లు ముందు వచ్చే ప్రతి పదాంత మ్ ఇలాగే రాయబడతాయి; అచ్చు ముందు గానీ విరామంలో గానీ మ్ అలాగే నిలుస్తుంది. అందుకే గొలుసు-పరీక్ష పదాంత ం ను, పదాంత మ్ ను ఒకే ధ్వనిగా చదువుతుంది: అవి ఒకే మ్, తరువాత వచ్చేదాన్ని బట్టి ఒక్కో రూపంలో చూపబడతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.23 मोऽनुस्वारः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 77 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
नश्चापदान्तस्य झलि 8.3.24 · प्रकरण 3← व्यालम्बेथाः
a non-final न् (or म्) becomes anusvāra before a झल् consonant
A न् or म् that does not stand at the end of a word becomes anusvāra before a झल् sound — a stop or a sibilant: the नुम् augment gives धनूंषि "bows", पयांसि "waters", where the न् before ष्/स् is written as the anusvāra dot. The change is inside the word; a word-final न् is left for the sandhi rules.
పదాంతంలో లేని న్ (లేదా మ్), ఝల్ హల్లు — స్పర్శం లేదా ఊష్మం — పరమైనప్పుడు అనుస్వారమవుతుంది: నుమ్ ఆగమంతో ధనూంషి "ధనుస్సులు", పయాంసి "నీళ్ళు" — ష్/స్ ముందున్న న్ అనుస్వార బిందువుగా వ్రాయబడుతుంది. ఈ మార్పు పదం లోపలిది; పదాంత న్ ను సంధి సూత్రాలకు వదులుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.24 नश्चापदान्तस्य झलि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 78 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः 8.4.58 · प्रकरण 3← व्यालम्बेथाः
an anusvāra becomes the class nasal of a following यय् consonant
An anusvāra, before a यय् sound — a class stop or a semivowel, that is anything but श् ष् स् ह् — becomes the nasal homorganic with it: सम् + कारः → सङ्कारः, अलम् + कारः → अलङ्कारः, सम् + चयः → सञ्चयः. Before श् ष् स् ह् the anusvāra stays, since those have no class nasal to match.
అనుస్వారం, యయ్ వర్ణం — వర్గ్య స్పర్శం లేదా అంతస్థ, అంటే శ్ ష్ స్ హ్ తప్ప అన్నీ — పరమైనప్పుడు దానికి సవర్ణమైన వర్గానునాసికమవుతుంది: సమ్ + కారః → సఙ్కారః, అలమ్ + కారః → అలఙ్కారః, సమ్ + చయః → సఞ్చయః. శ్ ష్ స్ హ్ ముందు సవర్ణ అనునాసికం లేదు కాబట్టి అనుస్వారమే నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 79 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वा पदान्तस्य 8.4.59 · प्रकरण 3← शरवणभवम् + देवम्; सुरभितनयालम्भजाम् + मानयिष्यन्
at the end of a word the homorganic-nasal substitution is optional
The previous rule (8.4.58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः) turns an अनुस्वार (the nasal hum ं) into the nasal of the following consonant's own class before a यय् consonant (any stop or semivowel but ह). This rule makes that substitution optional (वा, "or") when the अनुस्वार stands at the end of a पद, a finished word. So the prefix सम् before भृत "borne", once its म् has become अनुस्वार, may keep the class-nasal म् or the अनुस्वार: सम्भृतम् or संभृतम्. Both are correct; the chain shows the class-nasal.
ముందటి సూత్రం (8.4.58 అనుస్వారస్య యయి పరసవర్ణః) అనుస్వారాన్ని (ం అనే నాసిక ధ్వని) — యయ్ హల్లు (హ తప్ప అన్ని స్పర్శ, అంతస్థ హల్లులు) ముందు — ఆ హల్లు వర్గపు నాసికంగా మారుస్తుంది. ఈ సూత్రం, అనుస్వారం పదాంతంలో (పూర్తయిన పదపు చివర) నిలిచినప్పుడు, ఆ మార్పును వికల్పం (వా "లేదా") చేస్తుంది. కాబట్టి భృత "మోయబడిన" ముందు సమ్ ఉపసర్గపు మ్ అనుస్వారమైన తర్వాత వర్గనాసిక మ్ గా ఉండవచ్చు, లేదా అనుస్వారంగా ఉండవచ్చు: సమ్భృతమ్ లేదా సంభృతమ్. రెండూ సరైనవే; గొలుసు వర్గనాసికాన్ని చూపుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.59 वा पदान्तस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 80 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ससजुषो रुः 8.2.66 · प्रकरण 4← सिद्धद्वन्द्वैः; वीणिभिः; मुक्तमार्गः; व्यालम्बेथाः
a word-final स् becomes रु
The स् at the end of a word — and the word सजुष् — is replaced by रु. The उ of रु is only a marker and drops, so what is left is र्. This is why यक्ष + स् becomes यक्ष + र्, which then turns to visarga at a pause by 8.3.15: the visarga of every nominative singular is a buried स्. It also explains यक्षः + चक्रे → यक्षश्चक्रे — the स् resurfaces before च and becomes श्.
పదాంతంలోని స్ (మరియు సజుష్ శబ్దపు స్) రుగా మారుతుంది. 'రు'లోని ఉ కేవలం ఇత్‌సంజ్ఞ, అది లోపించి ర్ మాత్రమే మిగులుతుంది. కాబట్టి యక్ష + స్ → యక్ష + ర్; ఆ ర్ విరామం ముందు విసర్గ అవుతుంది (8.3.15). అందుకే ప్రతి ప్రథమా ఏకవచన విసర్గ దాగిన స్; యక్షః + చక్రే లో ఆ స్ మళ్లీ పైకి వచ్చి చకారం ముందు శ్ అవుతుంది — యక్షశ్చక్రే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.66 ससजुषो रुः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 105 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः prakriyā
- docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः derivation
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुडनपुंसकस्य 1.1.43 · प्रकरण 5← आराध्य; व्यालम्बेथाः; परिणताम्
the सुट् endings of a non-neuter stem are called सर्वनामस्थान
For a stem that is not neuter (अनपुंसक), the endings of the सुट् set — सु, औ, जस् (nominative singular, dual, plural) and अम्, औट् (accusative singular, dual) — are termed सर्वनामस्थान. This name marks the "strong" cases, where a stem shows its fullest form: it is before a सर्वनामस्थान that नुम् is inserted, a vowel lengthens, and the like. प्रमत्तः "heedless" is प्रमत्त + सु, a nominative singular, so its सु is a सर्वनामस्थान.
నపుంసకం కాని (అనపుంసక) స్టెముకు, సుట్ గణపు ప్రత్యయాలు — సు, ఔ, జస్ (ప్రథమా ఏక, ద్వి, బహువచనం) మరియు అమ్, ఔట్ (ద్వితీయా ఏక, ద్వివచనం) — సర్వనామస్థాన సంజ్ఞ పొందుతాయి. ఈ సంజ్ఞ "బలమైన" విభక్తులను గుర్తిస్తుంది, అక్కడ స్టెము తన పూర్ణ రూపాన్ని చూపుతుంది: సర్వనామస్థానం ముందే నుమ్ చేరిక, స్వరదీర్ఘీకరణం మొదలైనవి జరుగుతాయి. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త" = ప్రమత్త + సు, ప్రథమా ఏకవచనం, కాబట్టి దాని సు సర్వనామస్థానం.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.43 सुडनपुंसकस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 162 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् 1.2.45 · प्रकरण 5← आराध्य; व्यालम्बेथाः; परिणताम्
a meaningful form that is neither a root nor an affix is a प्रातिपदिक (nominal base)
A form that carries meaning (अर्थवत्) and is neither a धातु (a verb root) nor a प्रत्यय (an affix) is termed प्रातिपदिक — a nominal base, the stem to which case endings are then added. This is the general definition; forms ending in a कृत् or a तद्धित affix and compounds are brought under the same name by the next rule (1.2.46). So a plain stem like मेघ "cloud" is a प्रातिपदिक on its own, while a कृत् form such as प्रमत्त reaches the name through that extension. The प्रातिपदिक is what takes the सुप् case endings.
అర్థవంతమైన (అర్థవత్), ధాతువు కాని, ప్రత్యయం కాని రూపానికి ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ — నామపదపు మూలం (స్టెమ్), దీనికే విభక్తి ప్రత్యయాలు చేరతాయి. ఇది సాధారణ నిర్వచనం; కృత్, తద్ధిత ప్రత్యయాంత రూపాలను, సమాసాలను తర్వాతి సూత్రం (1.2.46) అదే సంజ్ఞకు తెస్తుంది. కాబట్టి మేఘ "మేఘం" వంటి సాదా మూలం తనంతట తానే ప్రాతిపదికం, ప్రమత్త వంటి కృదంతం ఆ విస్తరణ వల్ల ఈ సంజ్ఞను పొందుతుంది. ప్రాతిపదికమే సుప్ విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.2.45 अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 115 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कृत्तद्धितसमासाश्च 1.2.46 · प्रकरण 5← आराध्य; परिणताम्
forms ending in a कृत् or तद्धित affix, and compounds, are प्रातिपदिक too
Forms ending in a कृत् affix (a primary affix that makes a word straight from a root, like क्त in मत्त), in a तद्धित affix (a secondary affix on a noun), and समास (compounds) are also termed प्रातिपदिक — a nominal base. This extends the previous rule's definition. It is why a कृत् form such as प्रमत्त "heedless" (प्र + मद् + क्त) is itself a stem and takes case endings like any noun, and why the indeclinables श्रुत्वा "having heard" and आलिङ्ग्य "having embraced" count as nominal bases before their further treatment.
కృత్ ప్రత్యయాంత (ధాతువు నుండి నేరుగా పదం చేసే ప్రాథమిక ప్రత్యయం, మత్త లోని క్త వంటిది), తద్ధిత ప్రత్యయాంత (నామంపై గౌణ ప్రత్యయం), సమాస — వీటికి కూడా ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ, నామపదపు మూలం. ఇది ముందటి సూత్రపు నిర్వచనాన్ని విస్తరిస్తుంది. అందుకే ప్రమత్త "అజాగ్రత్త" (ప్ర + మద్ + క్త) వంటి కృదంతం తానే స్టెమ్ అయి, ఏ నామంవలెనే విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది; శ్రుత్వా "విని", ఆలింగ్య "కౌగిలించి" వంటి అవ్యయాలు కూడా తదుపరి వ్యవహారం ముందు నామపద మూలాలుగా లెక్క.
- Aṣṭādhyāyī — 1.2.46 कृत्तद्धितसमासाश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 116 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
न विभक्तौ तुस्माः 1.3.4 · प्रकरण 5← व्यालम्बेथाः; परिणताम्
in a case or personal ending a final त-class, स् or म् is not an इत्
The previous rule 1.3.3 हलन्त्यम् makes the final consonant of an affix an इत् — a silent marker that is then dropped. This rule stops that within a विभक्ति (a case ending or a तिङ् personal ending): a final तु (the त-class: त थ द ध न), स्, or म् there is not an इत् and stays as a real letter. So the स् of the instrumental-plural ऐस् (which becomes भिस्) and the त् of a personal ending like तस् are kept, not marked away. In वन्द्यैः "with the venerable ones" the ऐस् holds its स्.
ముందటి సూత్రం 1.3.3 హలంత్యమ్ ప్రత్యయపు చివరి హల్లును ఇత్ — తొలగే మూక గుర్తు — చేస్తుంది. ఈ సూత్రం దాన్ని విభక్తి (విభక్తి ప్రత్యయం లేదా తిఙ్ పురుష ప్రత్యయం) లో ఆపుతుంది: అక్కడ చివరి తు (త-వర్గం: త థ ద ధ న), స్, మ్ ఇత్ కావు, నిజ అక్షరాలుగా నిలుస్తాయి. కాబట్టి తృతీయా బహువచనపు ఐస్ (భిస్ అయ్యేది) లోని స్, తస్ వంటి తిఙ్ ప్రత్యయపు త్ నిలుస్తాయి, గుర్తుగా తొలగవు. వంద్యైః "వందనీయులతో" లో ఐస్ తన స్ ను నిలుపుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.4 न विभक्तौ तुस्माः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 130 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
चुटू 1.3.7 · प्रकरण 5← आराध्य; परिणताम्
an affix’s initial palatal or cerebral is a marker
An initial palatal (चु — च छ ज झ ञ) or cerebral (टु — ट ठ ड ढ ण) of an affix is an इत्, a marker: not part of the affix but a tag on it, and it drops. So the ट of the instrumental टा and the ठ, ढ that open other affixes are only labels, gone before the affix is added. It is one of the rules that tell a bare affix from its markers.
ప్రత్యయం మొదట ఉన్న చు (చ ఛ జ ఝ ఞ) గాని టు (ట ఠ డ ఢ ణ) గాని ఇత్తు — అంటే ప్రత్యయంలో భాగం కాక దానిపై గుర్తు మాత్రమే; అది లోపిస్తుంది. అందుకే తృతీయ ప్రత్యయమైన టా లోని ట కేవలం గుర్తు, ప్రత్యయం చేరకముందే పోతుంది. బరి ప్రత్యయాన్ని దాని గుర్తులనుండి వేరుచేసే సూత్రాల్లో ఇది ఒకటి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.7 चुटू
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 128 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लशक्वतद्धिते 1.3.8 · प्रकरण 5← आराध्य; व्यालम्बेथाः; परिणताम्
an affix’s initial ल्, श् or velar is a marker
In an affix that is not a taddhita (a secondary nominal affix), an initial ल्, श्, or velar (क ख ग घ ङ) is an इत्, a marker, and drops. This is why the present-participle affix शतृ adds only अत् — its श् is a tag — and why the tense-name लट् contributes no ल्.
తద్ధితం కాని ప్రత్యయం మొదట ఉన్న ల్, శ్, కవర్గం (క ఖ గ ఘ ఙ) ఇత్తులు, లోపిస్తాయి. అందుకే వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయమైన శతృ కేవలం అత్ ను చేరుస్తుంది — దాని శ్ ఒక గుర్తే — మరియు లట్ లకారంలోని ల్ ఏమీ మిగల్చదు.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.8 लशक्वतद्धिते
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 135 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् 1.4.13 · प्रकरण 5← आराध्य; व्यालम्बेथाः; परिणताम्
the base an affix is added to is called अङ्ग (stem) while the affix stands
Whatever an affix is prescribed after — taken with everything from that point on — is named अङ्ग, the stem, for as long as that affix is present. The name matters because a great many rules operate "on the अङ्ग": the guṇa and vṛddhi changes, the lengthenings, the augments all target the अङ्ग before its ending. So राम is the अङ्ग before a case ending, and चकृ the अङ्ग before a perfect ending — and it is on that अङ्ग that the vowel is strengthened to चकार.
ఒక ప్రత్యయం దేని తరువాత విధించబడుతుందో అది — అక్కడి నుండి ముందంతటితో సహా — ఆ ప్రత్యయం ఉన్నంత వరకు అఙ్గ, అంటే ప్రకృతి (కాండం), అని పిలవబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం, ఎందుకంటే ఎన్నో సూత్రాలు "అఙ్గం మీద" పనిచేస్తాయి: గుణ-వృద్ధి మార్పులు, దీర్ఘీకరణలు, ఆగమాలు అన్నీ ప్రత్యయం ముందు అఙ్గాన్నే లక్ష్యంగా చేసుకుంటాయి. కాబట్టి విభక్తి ముందు రామ అఙ్గం; పరోక్ష ప్రత్యయం ముందు చకృ అఙ్గం — ఆ అఙ్గం మీదే అచ్చు బలపడి చకార అవుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.13 यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 132 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वादिष्वसर्वनामस्थाने 1.4.17 · प्रकरण 5← व्यालम्बेथाः
before the case endings that are not सर्वनामस्थान — the domain for the भ and पद names
This rule opens the domain in which the भ and पद names are given: "before the सु and the rest of the case endings (the सुप्) that are not सर्वनामस्थान". The weak endings — the genitive, dative, locative and their kin — fall here, as against the strong सर्वनामस्थान endings. Within this domain the following rules decide whether the stem is called भ or पद. गतानाम् "of those gone" is गत + आम्, a genitive plural, an ending that is not सर्वनामस्थान and so within the domain.
ఈ సూత్రం భ, పద సంజ్ఞలు ఇచ్చే క్షేత్రాన్ని తెరుస్తుంది: "సర్వనామస్థానం కాని సు మొదలైన విభక్తి ప్రత్యయాల (సుప్) ముందు". బలమైన సర్వనామస్థాన ప్రత్యయాలకు ఎదురుగా, షష్ఠీ, చతుర్థీ, సప్తమీ మొదలైన బలహీన విభక్తులు ఇక్కడ వస్తాయి. ఈ క్షేత్రంలో తర్వాతి సూత్రాలు స్టెము భ యా పద అని నిర్ణయిస్తాయి. గతానామ్ "వెళ్ళినవారి" = గత + ఆమ్, షష్ఠీ బహువచనం, సర్వనామస్థానం కాని ప్రత్యయమై ఈ క్షేత్రంలోనిది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.17 स्वादिष्वसर्वनामस्थाने
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 163 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यचि भम् 1.4.18 · प्रकरण 5← परिणताम्
before an ending beginning with य् or a vowel, the stem is called भ
Within the domain the previous rule opened, before an ending that begins with a य् or with any vowel (यच् = य् together with the अच् vowels), the stem is termed भ. The भ name triggers the internal-sandhi rules that reshape a stem before such a weak ending. वन्द्य before ऐस् — the instrumental plural, which begins with the vowel ऐ — is a भ, on the way to वन्द्यैः "with the venerable ones".
ముందటి సూత్రం తెరిచిన క్షేత్రంలో, య్ తో గానీ ఏదైనా అచ్ (స్వరం) తో గానీ మొదలయ్యే ప్రత్యయం ముందు (యచ్ = య్ మరియు అచ్ స్వరాలు కలిపి) స్టెముకు భ సంజ్ఞ. భ సంజ్ఞ, అట్టి బలహీన ప్రత్యయం ముందు స్టెమును మార్చే అంతస్సంధి నియమాలను నడిపిస్తుంది. వంద్య, ఐస్ ముందు — తృతీయా బహువచనం, ఐ అనే స్వరంతో మొదలయ్యేది — భ, వంద్యైః "వందనీయులతో" వైపు దారిలో.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.18 यचि भम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 164 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
गतिश्च 1.4.60 · प्रकरण 5← व्यालम्बेथाः; परिणताम्
the same prefixes, joined to a verb, are also called गति
The same प्रादि words, joined to a verb, are termed गति ("gati") as well, beside their उपसर्ग name. The गति name is what lets a prefix compound with a following क्त्वा form into a single ल्यप् word: नि + अस् + क्त्वा becomes न्यस्य "having laid down", and उप + भुज् + क्त्वा becomes उपभुज्य "having enjoyed". The derivation names this rule where the prefix earns its गति standing.
అవే ప్రాది శబ్దాలు క్రియతో కలిస్తే, ఉపసర్గ సంజ్ఞతో పాటు, గతి సంజ్ఞ కూడా పొందుతాయి. గతి సంజ్ఞే ఉపసర్గను తర్వాతి క్త్వా-రూపంతో ఒక్క ల్యప్ పదంగా సమాసం చేయనిస్తుంది: ని + అస్ + క్త్వా → న్యస్య "ఉంచి", ఉప + భుజ్ + క్త్వా → ఉపభుజ్య "అనుభవించి". ఉపసర్గ తన గతిత్వాన్ని పొందేచోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.60 गतिश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 200 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप् 4.1.2 · प्रकरण 5← परिणताम्
the twenty-one nominal case endings (सुप्), three to a case
This one long sūtra names, in a single run, all twenty-one nominal endings — three for each of the seven cases: सु औ जस् (nominative), अम् औट् शस् (accusative), टा भ्याम् भिस् (instrumental), ङे भ्याम् भ्यस् (dative), ङसि भ्याम् भ्यस् (ablative), ङस् ओस् आम् (genitive), ङि ओस् सुप् (locative). Every declined noun in the poem takes one of these; they are the endings 1.4.14 counts as सुप्. The set's name सुप् is the pratyāhāra formed from its first sound स and its last सुप्.
ఈ ఒక్క పొడవాటి సూత్రం ఇరవై ఒక్క నామవాచక ప్రత్యయాలను ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది — ఏడు విభక్తులకు మూడేసి: సు ఔ జస్ (ప్రథమా), అమ్ ఔట్ శస్ (ద్వితీయా), టా భ్యామ్ భిస్ (తృతీయా), ఙే భ్యామ్ భ్యస్ (చతుర్థీ), ఙసి భ్యామ్ భ్యస్ (పఞ్చమీ), ఙస్ ఓస్ ఆమ్ (షష్ఠీ), ఙి ఓస్ సుప్ (సప్తమీ). కావ్యంలోని ప్రతి విభక్తి పదం వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది; 1.4.14 వీటినే సుప్ గా లెక్కిస్తుంది. ఈ గణపు పేరు 'సుప్' — మొదటి ధ్వని స, చివరి సుప్ లతో ఏర్పడిన ప్రత్యాహారం.
- Aṣṭādhyāyī — 4.1.2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 117 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् 6.1.68 · प्रकरण 5← उल्लङ्घिताध्वा; मानयिष्यन्
after a consonant or a long ई/आ feminine, a bare-consonant सु/ति/सि drops
The nominative-singular सु — and the verb endings ति सि — when it would be left as a single consonant (apṛkta), is elided after a stem ending in a consonant (हल्), or after the long feminine stems in ई (ङी) or आ (आप्). So a consonant-stem masculine like राजन् loses the स् of सु. It is why महिमन्, आत्मन्, राजन् show no visible ending in the nominative singular.
ఒకే హల్లుగా మిగిలే సు (ప్రథమైకవచనం; ధాతువుల్లో తి సి), హల్లంతం తరువాత, లేదా దీర్ఘ స్త్రీలింగ ఈ (ఙీ)/ఆ (ఆప్) తరువాత లోపిస్తుంది. రాజన్ వంటి హలంత పుంలింగం సు లోని స్ ను కోల్పోతుంది. మహిమన్, ఆత్మన్, రాజన్ లకు ప్రథమైకవచనంలో ప్రత్యయం కనిపించకపోవడానికి కారణం ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.68 हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 178 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.6, महिमा
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आटश्च 6.1.90 · प्रकरण 5← भुवि
vṛddhi where the आट् augment meets the next vowel
Where the augment आट् stands before a vowel, the augment and that vowel coalesce into a single vṛddhi vowel. This is the आट् prefixed to a vowel-initial root in the past tenses — इष् → ऐच्छत् "wanted", the आ of आट् and the इ giving ऐ — and the आट् the nadī and ā-stems take before their ङित् case endings, मति + आट् + ए → मत्यै. One rule serves both augments.
ఆట్ ఆగమం, తరువాత అచ్చు ముందు ఉన్నప్పుడు ఆ ఆగమం, ఆ అచ్చు కలిసి ఒక్క వృద్ధి అచ్చు అవుతాయి. ఇది భూతకాలాల్లో అచ్-ఆది ధాతువుకు చేరే ఆట్ (ఇష్ → ఐచ్ఛత్; ఆట్ ఆ + ఇ → ఐ) కీ, నదీ/ఆకారాంత శబ్దాలు ఙిత్ విభక్తుల ముందు తీసుకునే ఆట్ కీ (మతి + ఆట్ + ఏ → మత్యై) — రెండింటికీ ఒకే సూత్రం.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.90 आटश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 196 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अमि पूर्वः 6.1.107 · प्रकरण 5← शरवणभवम्; देवम्; सुरभितनयालम्भजाम्; परिणताम्; कीर्तिम्
before the accusative-singular अम्, the stem vowel alone remains
When the accusative-singular ending अम् follows a word ending in अक् (a short a i u …), the single substitute for stem-vowel + अ is the pūrva, the earlier, vowel — the stem vowel wins. So हरि + अम् → हरिम्, गुरु + अम् → गुरुम्, राम + अम् → रामम्. One rule for the accusative singular of every vowel stem.
అక్కు (హ్రస్వ అ ఇ ఉ…) తరువాత అమ్ (ద్వితీయైకవచనం) పరమైతే, ప్రాతిపదిక అచ్చుకూ అ కూ ఏకాదేశం పూర్వరూపం — ప్రాతిపదిక అచ్చు నిలుస్తుంది. హరి + అమ్ → హరిమ్, గురు + అమ్ → గురుమ్, రామ + అమ్ → రామమ్. అచ్చంత శబ్దాల ద్వితీయైకవచనానికి ఒకే సూత్రం.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.107 अमि पूर्वः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 134 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.4, वसतिम्
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ 6.4.8 · प्रकरण 5← उल्लङ्घिताध्वा
the vowel before a final न् lengthens in the strong cases
The penultimate vowel (upadhā) of a stem ending in न् is lengthened before a sarvanāmasthāna ending — the strong cases, which are the nominative and accusative other than the accusative plural, and the vocative other than the singular. So राजन् → राजान् in राजा, राजानौ, राजानः; and महिमन् → महिमान्. This lengthening gives the strong stem of the -an nouns.
నకారాంత ప్రాతిపదికపు ఉపధ (చివరి అక్షరానికి ముందున్న అచ్చు) సర్వనామస్థాన ప్రత్యయం — బలమైన విభక్తులు (ద్వితీయా బహువచనం, సంబోధనైకవచనం తప్ప) — పరమైతే దీర్ఘమవుతుంది. రాజన్ → రాజాన్ (రాజా, రాజానౌ, రాజానః); మహిమన్ → మహిమాన్. అన్-అంత శబ్దాల బలమైన రూపమిచ్చే దీర్ఘం ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 6.4.8 सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 176 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.6, महिमा
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो भिस ऐस् 7.1.9 · प्रकरण 5← सिद्धद्वन्द्वैः
after an a-stem, the instrumental plural भिस् becomes ऐस्
After an अ-stem, the instrumental-plural ending भिस् becomes ऐस्. रामैः, वृक्षैः — the -ऐः that marks “by the many”. Only a-stems do this; other stems keep भिः (हरिभिः).
అకారాంతం తరువాత తృతీయా బహువచన ప్రత్యయం భిస్ ఐస్ అవుతుంది. రామైః, వృక్షైః — “పలువురిచేత” అని తెలిపే -ఐః. ఇది అకారాంతాలకే; మిగతా శబ్దాలు భిః నిలుపుకుంటాయి (హరిభిః).
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.9 अतो भिस ऐस्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 141 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
टाङसिङसामिनात्स्याः 7.1.12 · प्रकरण 5← जलकणभयात्; रन्तिदेवस्य
after an a-stem, टा/ङसि/ङस् become इन/आत्/स्य
After a stem in अ, the instrumental-singular टा becomes इन, the ablative-singular ङसि becomes आत्, and the genitive-singular ङस् becomes स्य. So राम + टा → राम + इन → रामेण (with guṇa), राम + ङसि → रामात्, राम + ङस् → रामस्य. Three of the a-stem singular endings are set by this one rule.
అకారాంత శబ్దం తరువాత తృతీయైకవచనం టా → ఇన, పంచమీ ఙసి → ఆత్, షష్ఠీ ఙస్ → స్య. రామ + టా → రామ + ఇన → రామేణ (గుణంతో), రామ + ఙసి → రామాత్, రామ + ఙస్ → రామస్య. అకారాంత ఏకవచన ప్రత్యయాల్లో మూడు ఈ ఒక్క సూత్రంతోనే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.12 टाङसिङसामिनात्स्याः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 139 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.2, शापेन and स्वाधिकारात्
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आण्नद्याः 7.3.112 · प्रकरण 5← भुवि
a नदी stem takes the आट् augment before the ङित् case endings
A नदी-type feminine — a long ई- or ū-stem, and a short i- or u-stem in its optional nadī declension (1.4.6) — takes the augment आट् before the dative, ablative, genitive and locative singular (the ङित् endings). The आट् and the ending then coalesce to vṛddhi by 6.1.90: मति + आट् + ए → मत्यै "for the thought", मत्याः "of the thought".
నదీ-తరగతి స్త్రీలింగం — దీర్ఘ ఈ/ఊ-అంతం, అలాగే ఐచ్ఛిక నదీ రూపంలో హ్రస్వ ఇ/ఉ-అంతం (1.4.6) — చతుర్థీ, పంచమీ, షష్ఠీ, సప్తమీ ఏకవచనాల (ఙిత్ ప్రత్యయాల) ముందు ఆట్ ఆగమం తీసుకుంటుంది. తరువాత ఆట్, ప్రత్యయం 6.1.90 చేత వృద్ధిగా కలుస్తాయి: మతి + ఆట్ + ఏ → మత్యై "ఆలోచనకు", మత్యాః "ఆలోచన యొక్క".
- Aṣṭādhyāyī — 7.3.112 आण्नद्याः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 195 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ङेराम्नद्याम्नीभ्यः 7.3.116 · प्रकरण 5← भुवि
the locative singular becomes आम् after a नदी or आ-stem feminine
After a नदी feminine (a long ई/ऊ stem), after an आप् (आ-stem) feminine, and after the word नी, the locative-singular ending ङि becomes आम्. नदी → नद्याम्, रमा → रमायाम्; the feminine pronoun का “which” gives कस्याम् (1.40), and सुप्तपारावता “where the doves sleep” gives सुप्तपारावतायाम् (1.40), “on the eave where …”.
నదీసంజ్ఞ స్త్రీలింగం (దీర్ఘ ఈ/ఊ), ఆప్ (ఆకారాంత) స్త్రీలింగం, నీ శబ్దం తరువాత సప్తమ్యేకవచన ఙి ఆమ్ అవుతుంది. నదీ → నద్యామ్, రమా → రమాయామ్; స్త్రీలింగ సర్వనామం కా → కస్యామ్ (1.40), సుప్తపారావతా → సుప్తపారావతాయామ్ (1.40).
- Aṣṭādhyāyī — 7.3.116 ङेराम्नद्याम्नीभ्यः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 197 in the abridgement; the नदी / रमा prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य 8.2.7 · प्रकरण 5← उल्लङ्घिताध्वा; वीणिभिः
a stem-final न् drops at the end of a word
The न् at the end of a prātipadika (a stem) is elided when it stands at the end of a fully formed word (pada). So राजन् (nom. sg., once सु has gone) → राजा, आत्मन् → आत्मा, महिमन् → महिमा. What is left of the -an nouns in the nominative singular is a bare long आ.
ప్రాతిపదికాంతంలోని న్, అది పదాంతంలో నిలిస్తే లోపిస్తుంది. రాజన్ (సు పోయాక) → రాజా, ఆత్మన్ → ఆత్మా, మహిమన్ → మహిమా. అన్-అంత శబ్దాల ప్రథమైకవచనంలో మిగిలేది కేవలం దీర్ఘ ఆ.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.7 नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 179 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.6, महिमा
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वाऽवसाने 8.4.56 · प्रकरण 5← जलकणभयात्
at a pause, a झल् sound may become its voiceless चर्
At a pause — the end of an utterance — a झल् sound (a stop or sibilant) optionally becomes its voiceless unaspirate चर्. So a word-final द् may be spoken as त्: रामात् or रामाद्. It is why an ablative in -आत् and its voiced twin are both correct at a stop.
విరామం దగ్గర — పలుకు ముగిసేచోట — ఝల్ ధ్వని (స్పర్శ లేదా ఊష్మం) వికల్పంగా తన అఘోష అల్పప్రాణ చర్ అవుతుంది. అందుకే పదాంత ద్ ను త్ గా పలకవచ్చు: రామాత్ లేదా రామాద్. -ఆత్ పంచమి, దాని ఘోష రూపం రెండూ విరామంలో సరైనవి కావడానికి కారణమిదే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.56 वाऽवसाने
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 145 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अत्वसन्तस्य चाधातोः 6.4.14 · प्रकरण 8← मानयिष्यन्
the penult of an अत्- or अस्-stem lengthens before the nom. singular सु
Before the nominative-singular सु, a non-verbal stem ending in अत् (the शतृ participles, and मत्/वत् possessives) or in अस् lengthens its penult. भवत् → भवान्, धीमत् → धीमान्. With the नुम् augment already in, the strong stem भवान्त् loses its final cluster to give भवान्.
ప్రథమా ఏకవచనం సు ముందు, అత్ కారాంత (శతృ కృదంతాలు, మత్/వత్ మత్వర్థీయాలు) గాని అస్ కారాంత గాని అధాతు శబ్దపు ఉపధ దీర్ఘమవుతుంది. భవత్ → భవాన్, ధీమత్ → ధీమాన్. నుమాగమంతో బలమైన భవాన్త్ నుండి చివరి సంయుక్తాక్షరం పోయి భవాన్ వస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.4.14 अत्वसन्तस्य चाधातोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 342 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः 7.1.70 · प्रकरण 8← मानयिष्यन्
certain stems take the नुम् augment before a strong ending
A stem with an उ-class marker (उक् — an उ, ऋ or ऌ इत्), or one that loses its न्, or अञ्च्, takes the augment नुम् (न्) before a strong (sarvanāmasthāna) case-ending. So a शतृ participle भवत् becomes भवन्त् in the strong cases: भवन्तौ, भवन्तः. It is why these stems show -अन्त्- where the ending is strong.
ఉక్-గుర్తు (ఉ, ఋ, ఌ ఇత్) గల శబ్దం, న్ లోపించే శబ్దం, లేదా అఞ్చ్ — బలమైన (సర్వనామస్థాన) విభక్తి ముందు నుమ్ (న్) ఆగమం తీసుకుంటాయి. అందుకే శతృ కృదంతం భవత్ బలమైన విభక్తుల్లో భవన్త్ అవుతుంది: భవన్తౌ, భవన్తః. ఈ శబ్దాలు బలమైన విభక్తిలో -అన్త్- చూపడానికి కారణమిదే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.70 उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 288 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
नलोपः सुप्स्वरसंज्ञातुग्विधिषु कृति 8.2.2 · प्रकरण 8← वीणिभिः
the न्-loss is held invisible for a listed set of later rules
The dropping of a stem’s न् (by 8.2.7) is treated as not-yet-done — invisible (asiddha) — for a listed set of later operations: case-endings, accent, technical names, kṛt-suffixes and the tuk augment. So राजन् + भ्याम् builds as राजभ्याम् with the न् still counted where those rules need it. It fixes the order in which न्-loss and these operations apply.
శబ్దపు న్ లోపం (8.2.7 చేత) కొన్ని నిర్ణీత తరువాతి కార్యాలకు — సుప్ విధి, స్వరం, సంజ్ఞ, కృత్ప్రత్యయం, తుక్ ఆగమం — జరగనట్టే, అసిద్ధంగా పరిగణించబడుతుంది. అందుకే రాజన్ + భ్యామ్ లో న్ ను ఆ సూత్రాలకు లెక్కలోకి తీసుకొని రాజభ్యామ్ ఏర్పడుతుంది. న్-లోపమూ ఈ కార్యాలూ ఏ క్రమంలో జరగాలో నిర్ణయించే సూత్రమిది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.2 नलोपः सुप्स्वरसंज्ञातुग्विधिषु कृति
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 281 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वरादिनिपातमव्ययम् 1.1.37 · प्रकरण 11← व्यालम्बेथाः; परिणताम्
the स्वरादि words and the निपात particles are called अव्यय (indeclinable)
The words of the स्वरादि list (स्वर्, अन्तर्, प्रातर् and the rest) and the निपात particles are termed अव्यय — indeclinable, taking no case ending and never changing form. Because the प्रादि prefixes are निपात (by 1.4.58), a preverb like प्र in प्रभवति "he arises" is an अव्यय; that is why it stands unchanged before the root.
స్వరాది గణపు శబ్దాలు (స్వర్, అంతర్, ప్రాతర్ మొదలైనవి) మరియు నిపాత శబ్దాలు అవ్యయ సంజ్ఞ పొందుతాయి — అవ్యయం, విభక్తి తీసుకోని, ఎప్పుడూ రూపం మారని పదం. ప్రాది ఉపసర్గలు నిపాతాలు కావటాన (1.4.58 చేత), ప్రభవతి "ఉద్భవించును" లోని ప్ర ఉపసర్గ అవ్యయం; అందుకే అది ధాతువు ముందు మారకుండా నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.37 स्वरादिनिपातमव्ययम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 366 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्त्वातोसुन्कसुनः 1.1.40 · प्रकरण 11← आराध्य
a form ending in क्त्वा, तोसुन् or कसुन् is called अव्यय (indeclinable)
A word ending in the suffix क्त्वा, तोसुन् or कसुन् is called अव्यय — indeclinable, taking no case ending and never changing form. क्त्वा makes the absolutive, the "having done X" form that leans on a later verb: श्रुत्वा "having heard" is such a word, fixed in shape. When a prefix stands before the root, क्त्वा is replaced by ल्यप् (by 7.1.37), and the ल्यप् form keeps this same अव्यय name — so आलिङ्ग्य "having embraced" and एत्य "having come" are indeclinable too. The derivation names this rule where it fixes the absolutive as an अव्यय.
క్త్వా, తోసున్, లేదా కసున్ ప్రత్యయంతో అంతమయ్యే పదానికి అవ్యయ సంజ్ఞ — అవ్యయం, విభక్తి తీసుకోని, ఎప్పుడూ రూపం మారని పదం. క్త్వా ప్రత్యయం "చేసి" అనే క్త్వాంత (absolutive) రూపాన్ని చేస్తుంది, అది తరువాతి క్రియను ఆనుకొని నిలుస్తుంది: శ్రుత్వా "విని" అటువంటి రూపం. ధాతువు ముందు ఉపసర్గ నిలిస్తే క్త్వా స్థానంలో ల్యప్ వస్తుంది (7.1.37 చేత), ల్యప్ రూపమూ ఇదే అవ్యయ సంజ్ఞ నిలుపుకుంటుంది — ఆలింగ్య "కౌగిలించుకొని", ఏత్య "వచ్చి" కూడా అవ్యయాలు. గొలుసు క్త్వాంత రూపాన్ని అవ్యయంగా నిర్ణయించే చోట ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.40 क्त्वातोसुन्कसुनः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 368 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अव्ययादाप्सुपः 2.4.82 · प्रकरण 11← परिणताम्
after an अव्यय, the आप् (feminine) and सुप् (case) endings undergo लुक्
After an अव्यय — an indeclinable word — the feminine suffix आप् and the case endings सुप् undergo लुक् (लुक्, a disappearance that leaves no trace, not even a mark on what stood before). A prefix like प्र is an अव्यय (an उपसर्ग, and so indeclinable), and when it joins a root it first takes a case ending which this rule then wipes out, so प्र meets मद् bare in प्रमत्तः "heedless". The same लुक् is why an indeclinable never shows an ending: the सुप् is added and at once removed. The derivation names this rule on the silent step where the prefix's ending drops.
అవ్యయం — విభక్తి మారని పదం — తరువాత ఆప్ (స్త్రీలింగ ప్రత్యయం) మరియు సుప్ (విభక్తి ప్రత్యయాలు) లుక్ పొందుతాయి (లుక్ — ఏ గుర్తూ మిగల్చకుండా పూర్తిగా లోపించడం). ప్ర వంటి ఉపసర్గ అవ్యయం; అది ధాతువుతో కలిసేటప్పుడు మొదట ఒక విభక్తి ప్రత్యయాన్ని తీసుకుంటుంది, ఈ సూత్రం దాన్ని తుడిచివేస్తుంది, కాబట్టి ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లో ప్ర మద్‌ను ప్రత్యయం లేకుండా చేరుతుంది. అవ్యయం ఎప్పుడూ విభక్తి చూపకపోవటానికి కారణం ఇదే: సుప్ చేరి వెంటనే తొలగిపోతుంది. ఉపసర్గపు విభక్తి లోపించే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 2.4.82 अव्ययादाप्सुपः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 370 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्ङिति च 1.1.5 · प्रकरण 12← आराध्य
no गुण or वृद्धि before an affix marked क् or ङ्
The strengthening of a vowel — गुण (इ→ए, उ→ओ, ऋ→अर्) and वृद्धि (its longer grade) — does not take place when the affix that would cause it is marked with an indicatory क् (कित्) or ङ् (ङित्). Many endings carry these marks precisely to keep the root weak. So कृ "to do" reaches चक्रे "he did", where the perfect endings are ङित् and the root ऋ is not raised to अर्; श्रु "to hear" reaches श्रुत्वा "having heard", where क्त्वा is कित् and the उ stays. It is the standard brake on strengthening, and it works by leaving a form unchanged where a plainer affix would have raised it.
అచ్చు బలపడుట — గుణం (ఇ→ఏ, ఉ→ఓ, ఋ→అర్) మరియు వృద్ధి (దాని దీర్ఘతర రూపం) — దాన్ని కలిగించే ప్రత్యయం సూచక క్ (కిత్) గాని ఙ్ (ఙిత్) గాని గుర్తుగలదైనపుడు జరుగదు. ధాతువును బలహీనంగా ఉంచుటకే చాలా ప్రత్యయాలు ఈ గుర్తులను మోస్తాయి. అలా కృ "చేయుట" చక్రే "చేశాడు" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ లిట్ ప్రత్యయాలు ఙిత్, ధాతువు ఋ అర్ గా లేపబడదు; శ్రు "వినుట" శ్రుత్వా "విని" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ క్త్వా కిత్, ఉ నిలుస్తుంది. ఇది బలపడుటపై సాధారణ కళ్ళెం, సాధారణ ప్రత్యయం లేపిన చోట రూపాన్ని మార్పు లేకుండా వదలి పని చేస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.5 क्ङिति च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 431 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सार्वधातुकमपित् 1.2.4 · प्रकरण 12← व्यालम्बेथाः
a सार्वधातुक affix that is not पित् is treated as ङित्
A सार्वधातुक affix — a present-system ending or the class sign that goes with it — that is not पित् (not marked प् as its इत्) is treated as ङित्, as though it carried ङ् as an इत्. The ङित् mark blocks the guṇa or vṛddhi strengthening the affix would otherwise pull, so the stem keeps its weak shape under such an ending. The third-person and the आत्मनेपद endings, and the imperatives that are not पित्, all fall under it: शृणु "listen", कथयतः "of the two telling" and रमसे "you take delight" keep their unstrengthened stems by this rule. The derivation names it on the silent step where the ending is fixed as ङित्.
సార్వధాతుక ప్రత్యయం — వర్తమానగణ ప్రత్యయం, లేదా దానితో వచ్చే గణచిహ్నం — పిత్ కానిది (ప్‌ను ఇత్‌గా గుర్తు లేనిది) ఙిత్‌గా, ఙ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినట్లుగా వర్తిస్తుంది. ఙిత్ గుర్తు, ప్రత్యయం లేకపోతే కలిగించే గుణ లేదా వృద్ధి బలపడటాన్ని అడ్డుకుంటుంది, కాబట్టి ధాతువు అటువంటి ప్రత్యయం కింద తన బలహీన రూపాన్ని నిలుపుకుంటుంది. ప్రథమ పురుష ప్రత్యయాలు, ఆత్మనేపద ప్రత్యయాలు, పిత్ కాని ఆజ్ఞార్థాలు అన్నీ దీని కిందకు వస్తాయి: శృణు "వినుము", కథయతః "చెప్పే ఇద్దరి", రమసే "ఆనందిస్తావు" ఈ సూత్రంచేత బలపడని ధాతురూపాన్ని నిలుపుకుంటాయి. ప్రత్యయాన్ని ఙిత్‌గా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.2.4 सार्वधातुकमपित्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 498 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अनुदात्तङित आत्मनेपदम् 1.3.12 · प्रकरण 12← व्यालम्बेथाः
a root marked अनुदात्तेत् or ङित् takes आत्मनेपद (the middle endings)
A root taught with an अनुदात्त इत् (अनुदात्तेत् — an indicatory sound spoken in the low tone) or with ङ् as an इत् (ङित्) takes आत्मनेपद, the set of personal endings that turn the action toward the agent. Roots like पद् "go, fall" and लभ् "get" are marked this way and so conjugate only in this middle set: सम्पत्स्यन्ते "they will come about", लप्स्यते "he will get". The mark is not visible in the finished word; it is a property of the root the derivation reads to choose the ending, and it names this rule where it does.
అనుదాత్త ఇత్‌తో (అనుదాత్తేత్ — తగ్గు స్వరంలో పలికిన సూచక ధ్వని) గాని ఙ్‌ను ఇత్‌గా (ఙిత్) కలిగి గాని ఉపదేశింపబడిన ధాతువు ఆత్మనేపదాన్ని — క్రియను కర్త వైపు మళ్ళించే పురుష ప్రత్యయాల గణాన్ని — తీసుకుంటుంది. పద్ "పోవు, పడు", లభ్ "పొందు" వంటి ధాతువులు ఇలా గుర్తు కలిగి ఈ ఆత్మనేపద గణంలోనే వర్తిస్తాయి: సంపత్స్యంతే "సంభవించును", లప్స్యతే "పొందును". ఈ గుర్తు పూర్తయిన పదంలో కనబడదు; అది ధాతువు లక్షణం, గొలుసు ప్రత్యయాన్ని ఎంచుకోవడానికి దాన్ని చదివి ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.12 अनुदात्तङित आत्मनेपदम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 376 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ते प्राग्धातोः 1.4.80 · प्रकरण 12← आराध्य; व्यालम्बेथाः; परिणताम्
the prefixes (gati and upasarga) stand before the root
The words just named — the upasargas and the other gati particles — are placed before the root (धातु) they qualify. This is the rule that fixes a prefix's position at the head of the verb. So प्र stands before मद् in प्रमत्तः "heedless", आ before लिङ्ग् in आलिङ्ग्य "having embraced", आ before इ in एत्य "having come". The seam between prefix and root is then handled by sandhi, but their order is settled here.
ఇప్పుడే పేర్కొన్న పదాలు — ఉపసర్గలు, ఇతర గతి పదాలు — తాము విశేషించే ధాతువుకు ముందు ఉంచబడతాయి. ఉపసర్గ స్థానాన్ని క్రియ మొదట స్థిరపరచే సూత్రం ఇది. అలా ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తగలవాడు" లో ప్ర మద్ ముందు, ఆలిఙ్గ్య "కౌగిలించి" లో ఆ లిఙ్గ్ ముందు, ఏత్య "వచ్చి" లో ఆ ఇ ముందు నిలుస్తుంది. ఉపసర్గ, ధాతువుల మధ్య సంధి తరవాత జరుగుతుంది, కానీ వాటి క్రమం ఇక్కడ స్థిరమవుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.80 ते प्राग्धातोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 417 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सनाद्यन्ता धातवः 3.1.32 · प्रकरण 12← आराध्य
words ending in सन् and the other सनादि affixes are called धातु (roots)
A word that ends in सन् or any of the सनादि affixes — the set running from सन् through णिच् (the causative sign) and the rest — is itself called धातु, a verb root. This lets a stem already carrying such a suffix be conjugated afresh, taking the tense endings as any root does. The causative roots of the poem stand on this rule: कथ् "tell", रच् "arrange" and सूच् "point out" carry णिच् and are धातु by it, so कथयतः "of the one telling", विरचिताम् "arranged" and सूचयिष्यन्ति "they will point out" build on a stem this rule names a root. The derivation names it on the silent step where the सनादि-ending stem is fixed as a धातु.
సన్‌తో గాని సనాది ప్రత్యయాలలో (సన్ నుండి ణిచ్ — ప్రేరణ చిహ్నం — మొదలైన గణం) దేనితో గాని అంతమయ్యే పదానికి ధాతు సంజ్ఞ, అదే ఒక క్రియా ధాతువు. దీనివల్ల అటువంటి ప్రత్యయాన్ని ఇప్పటికే కలిగిన అంగం మళ్ళీ, ఏ ధాతువు వలెనే కాలప్రత్యయాలను తీసుకొని, వర్తించగలదు. కావ్యపు ప్రేరణార్థ ధాతువులు ఈ సూత్రంపై నిలుస్తాయి: కథ్ "చెప్పు", రచ్ "అమర్చు", సూచ్ "చూపు" ణిచ్‌ను కలిగి దీనిచేత ధాతువులు అవుతాయి, కాబట్టి కథయతః "చెప్పేవాని", విరచితామ్ "అమర్చబడిన", సూచయిష్యంతి "చూపుతారు" ఈ సూత్రం ధాతువు అని పిలిచే అంగంపై నిర్మితమవుతాయి. సనాదిఅంత అంగాన్ని ధాతువుగా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.1.32 सनाद्यन्ता धातवः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 466 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कर्तरि शप् 3.1.68 · प्रकरण 12← व्यालम्बेथाः
the class-sign शप् is added after a root, in the active, before a present-system ending
In the active (कर्तरि, when the verb agrees with its agent), the affix शप् — which surfaces as a plain अ, its श् and प् being only markers — is placed between a root and a following सार्वधातुक ending (the present-system endings). It is the class-sign (विकरण) of the first, sixth and tenth verb classes, and it is what makes their present stems thematic. So भू "to be" takes शप् to give भू + अ + ति, which goes on to भवति "he is" — the poem's भवति and प्रभवति; हृ "to carry" likewise gives हरति "he carries". Where a class takes a different sign, or none, this rule does not apply.
కర్తరి ప్రయోగంలో (క్రియ కర్తతో సమన్వయించినప్పుడు) శప్ ప్రత్యయం — దీని శ్, ప్ కేవలం గుర్తులు కావటాన కేవలం అ గా కనబడేది — ధాతువుకూ, తరువాతి సార్వధాతుక ప్రత్యయానికీ (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలకు) మధ్య చేరుతుంది. ఇది మొదటి, ఆరవ, పదవ ధాతుగణాల వికరణం (గణచిహ్నం); వాటి వర్తమాన అఙ్గాలను థెమాటిక్ గా చేసేది ఇదే. అలా భూ "ఉండుట" శప్ తీసుకొని భూ + అ + తి అవుతుంది, అది భవతి "ఉన్నాడు" గా కొనసాగుతుంది — కావ్యంలోని భవతి, ప్రభవతి; హృ "మోయుట" కూడా హరతి "మోస్తాడు" గా అవుతుంది. వేరే వికరణం తీసుకునే గణానికి, లేదా ఏదీ తీసుకోని గణానికి ఈ సూత్రం వర్తించదు.
- Aṣṭādhyāyī — 3.1.68 कर्तरि शप्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 385 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ् 3.3.161 · प्रकरण 12← व्यालम्बेथाः
लिङ् (the optative) in command, invitation, address, entreaty, deliberation and prayer
In the senses of injunction (विधि), invitation, respectful address, solicited request, deliberative question and prayer, a root takes लिङ् — the optative or "potential". It renders "should, may, would": गच्छेत् "he should go", कुर्यात् "he should do". The one mood carries the whole range from a rule laid down to a wish expressed.
విధి, నిమంత్రణ, ఆమంత్రణ, అధీష్ట (గౌరవంతో కోరడం), సంప్రశ్న (ఆలోచనతో ప్రశ్నించడం), ప్రార్థన — ఈ అర్థాల్లో ధాతువుకు లిఙ్ (విధిలిఙ్) వస్తుంది. "చేయవలెను, చేయవచ్చు" అనే భావం: గచ్ఛేత్ "వెళ్ళవలెను", కుర్యాత్ "చేయవలెను". విధి నుండి కోరిక దాకా ఈ ఒక్క లకారమే మోస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.3.161 विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 423 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् 3.4.78 · प्रकरण 12← व्यालम्बेथाः
the eighteen personal endings (तिङ्) that replace a verb's tense-marker (लकार)
This one sūtra names, in a single run, all eighteen verbal personal endings — the तिङ् set — that stand in for the abstract tense-marker (लकार) a verb first receives. Nine are parasmaipada (active): तिप् तस् झि, सिप् थस् थ, मिप् वस् मस्; nine are ātmanepada (middle): त आताम् झ, थास् आथाम् ध्वम्, इट् वहि महिङ् — three persons against singular, dual and plural in each voice. Every finite verb in the poem takes one: चक्रे "he did" reaches the ātmanepada त, रुणद्धि "he obstructs" the parasmaipada तिप्, द्रक्ष्यसि "you will see" the सिप्. It is the verb's counterpart to 4.1.2, which lists the noun's सुप् endings.
ఈ ఒక్క సూత్రం, ఒక క్రియ మొదట పొందే భావ కాలచిహ్నం (లకారం) స్థానంలో వచ్చే పద్దెనిమిది క్రియా పురుష ప్రత్యయాలను — తిఙ్ గణాన్ని — ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది. తొమ్మిది పరస్మైపదం: తిప్ తస్ ఝి, సిప్ థస్ థ, మిప్ వస్ మస్; తొమ్మిది ఆత్మనేపదం: త ఆతామ్ ఝ, థాస్ ఆథామ్ ధ్వమ్, ఇట్ వహి మహిఙ్ — ప్రతి పదంలో మూడు పురుషలు ఏకవచన, ద్వివచన, బహువచనాలకు ఎదురుగా. కావ్యంలోని ప్రతి తిఙంత క్రియా వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది: చక్రే "చేశాడు" ఆత్మనేపద త ను, రుణద్ధి "అడ్డగిస్తాడు" పరస్మైపద తిప్ ను, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" సిప్ ను చేరుకుంటాయి. నామపదపు సుప్ ప్రత్యయాలను పేర్కొనే 4.1.2 కు ఇది క్రియాపరమైన జోడి.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.78 तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 373 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लिङस्सीयुट् 3.4.102 · प्रकरण 12← व्यालम्बेथाः
the optative's ātmanepada endings take the augment सीयुट्
In the optative (लिङ्), the ātmanepada personal endings take the augment सीयुट् — the piece सीय्, whose उ and ट् are silent markers that only say it attaches at the front. It is set before the ending, so the third-person त becomes सीय् + त. The स of सीय् later drops (by लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य), and the ई that is left gives the ेत you see in the finished word. बाध् "to trouble", with the present marker अ, gives बाध + अ + सीय् + त, which after the स falls is बाधेत "he would afflict"; नी "to lead" gives नयेथाः "you would lead".
లిఙ్ (విధ్యర్థం)లో ఆత్మనేపద పురుష ప్రత్యయాలు సీయుట్ అను ఆగమాన్ని గ్రహిస్తాయి — అది సీయ్ అను భాగం, దానిలోని ఉ, ట్ మౌన గుర్తులు మాత్రమే, అది మొదట చేరుతుందని చెప్పేవి. అది ప్రత్యయానికి ముందు నిలుస్తుంది, కనుక ప్రథమ పురుష త సీయ్ + త అవుతుంది. సీయ్ లోని స తరవాత లోపిస్తుంది (లిఙః సలోపోఽనన్త్యస్య చేత), మిగిలిన ఈ చివరి పదంలో కనిపించే ేత ను ఇస్తుంది. బాధ్ "బాధించుట", వర్తమాన వికరణ అ తో, బాధ + అ + సీయ్ + త ను ఇస్తుంది, స లోపించాక అది బాధేత "బాధించును"; నీ "నడిపించుట" నయేథాః "నడిపించెదవు" ను ఇస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.102 लिङः सीयुट्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 518 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुट् तिथोः 3.4.107 · प्रकरण 12← व्यालम्बेथाः
the optative's त and थास् take the augment सुट्
In the optative (लिङ्), the third-person ending त and the second-person ātmanepada ending थास् take the augment सुट् — a स्, with a silent उ and ट् that only mark where it sits. It goes before the ending: त becomes स्त, थास् becomes स्थास्. In the benedictive (आशीर्लिङ्) the स stays and surfaces, as in एधिषीष्ट "may he thrive"; in deriving स्यात् "may it be" the ending त takes the augment — अस् + यास् + स्त — though the sārvadhātuka optative then drops the स again.
లిఙ్ (విధ్యర్థం)లో ప్రథమ పురుష ప్రత్యయం త, మధ్యమ పురుష ఆత్మనేపద ప్రత్యయం థాస్ — ఇవి సుట్ అను ఆగమాన్ని గ్రహిస్తాయి — అది స్, దానిలోని ఉ, ట్ అది ఎక్కడ నిలుస్తుందో చెప్పే మౌన గుర్తులు మాత్రమే. అది ప్రత్యయానికి ముందు వెళ్తుంది: త స్త అవుతుంది, థాస్ స్థాస్ అవుతుంది. ఆశీర్లిఙ్ (దీవెన అర్థం)లో ఆ స నిలిచి కనిపిస్తుంది, ఎధిషీష్ట "వర్ధిల్లుగాక" లో వలె; స్యాత్ "అగుగాక" ను సాధించునపుడు త ప్రత్యయం ఆగమాన్ని గ్రహిస్తుంది — అస్ + యాస్ + స్త — అయితే సార్వధాతుక విధ్యర్థం ఆ స ను మళ్ళీ లోపింపజేస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.107 सुट् तिथोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 521 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिङ्शित्सार्वधातुकम् 3.4.113 · प्रकरण 12← व्यालम्बेथाः
a तिङ् ending and a शित् affix are called सार्वधातुक
A तिङ् ending (तिङ्, the block of finite personal endings) and any शित् affix (शित्, one that carries श् as its इत् mark, such as the class-signs शप् and श्यन्) are called सार्वधातुक — "reaching the whole root", the class of affixes that stand in the present system and act on the root as a whole. भवति "he becomes" ends in the तिङ् ending तिप् and carries the class-sign शप्, both सार्वधातुक. The name matters because other rules turn on it — some strengthenings apply only before a सार्वधातुक affix. The derivation names this rule where it fixes the affix as सार्वधातुक.
తిఙ్ ప్రత్యయం (తిఙ్ — క్రియాపదపు పురుష ప్రత్యయాల గణం) మరియు ఏదైనా శిత్ ప్రత్యయం (శిత్ — శ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినది, శప్, శ్యన్ వంటి గణచిహ్నాలు) సార్వధాతుక సంజ్ఞ పొందుతాయి — "ధాతువు పూర్తికి చేరునది", వర్తమాన వ్యవస్థలో నిలిచి ధాతువును మొత్తంగా వర్తించే ప్రత్యయాల గణం. భవతి "అగును" తిఙ్ ప్రత్యయం తిప్‌తో అంతమై గణచిహ్నం శప్‌ను కలిగి ఉంది, రెండూ సార్వధాతుకాలు. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం — కొన్ని బలపరిచే మార్పులు సార్వధాతుక ప్రత్యయం ముందు మాత్రమే జరుగుతాయి. ప్రత్యయాన్ని సార్వధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.113 तिङ्शित्सार्वधातुकम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 384 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आर्धधातुकं शेषः 3.4.114 · प्रकरण 12← आराध्य; परिणताम्
the affix left over (not तिङ् or शित्) is called आर्धधातुक
Any affix enjoined after a root that is not a तिङ् ending and not a शित् affix — everything left over (शेष) once the सार्वधातुक affixes are set aside — is called आर्धधातुक, the class that reaches "half the root" and builds the stems outside the present system. The कृत् suffixes fall here: क्त in प्रमत्तः "heedless", क्त्वा in श्रुत्वा "having heard", and the future sign स्य in द्रक्ष्यसि "you will see" are all आर्धधातुक. The name governs whether the augment इट् may come and how the root's vowel strengthens. The derivation names this rule where it fixes the कृत् or derived affix as आर्धधातुक.
ధాతువు తరువాత విధించిన ప్రత్యయాలలో తిఙ్ ప్రత్యయమూ కాక శిత్ ప్రత్యయమూ కాక — సార్వధాతుక ప్రత్యయాలను పక్కన పెట్టాక మిగిలినది (శేషం) — దానికి ఆర్ధధాతుక సంజ్ఞ, "ధాతువులో సగానికే" చేరి వర్తమాన వ్యవస్థ వెలుపలి రూపాలను నిర్మించే గణం. కృత్ ప్రత్యయాలు ఇక్కడకు వస్తాయి: ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లోని క్త, శ్రుత్వా "విని" లోని క్త్వా, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" లోని భవిష్యత్ చిహ్నం స్య — అన్నీ ఆర్ధధాతుకాలు. ఇట్ ఆగమం వచ్చునా, ధాతువు అచ్చు ఎలా బలపడునా అనేది ఈ సంజ్ఞపై ఆధారపడుతుంది. కృత్ లేదా సాధిత ప్రత్యయాన్ని ఆర్ధధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.114 आर्धधातुकं शेषः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 402 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
णो नः 6.1.65 · प्रकरण 12← परिणताम्
a root's initial ण् is replaced by न्
A root taught in the dhātupāṭha with an initial ण् (णोपदेश) actually begins with plain न् in use; the ण् is only a teaching device. So the roots नी "to lead" and नम् "to bend", listed as णी and णम्, drop straight to न-: नी reaches नीत्वा "having led" and नयेथाः, नम् reaches परिणताम् "bent" through नम्. The retroflex ण् is kept in the teaching so that later rules can know these roots as the ones whose न् turns back to ण् after a preverb; in the word itself the plain न् is the starting point.
ధాతుపాఠంలో మొదటి ణ్ తో నేర్పిన ధాతువు (ణోపదేశ) వాడుకలో నిజానికి సాదా న్ తో మొదలవుతుంది; ణ్ కేవలం ఒక బోధనా సాధనం. అలా ణీ, ణమ్ గా నమోదైన నీ "నడిపించుట", నమ్ "వంగుట" ధాతువులు నేరుగా న- కు దిగుతాయి: నీ నీత్వా "నడిపి", నయేథాః కు చేరుతుంది; నమ్ నమ్ ద్వారా పరిణతామ్ "వంగిన" కు చేరుతుంది. ఉపసర్గ తరవాత న్ తిరిగి ణ్ గా మారే ధాతువులివేనని తరవాతి సూత్రాలు ఎరుగుటకు వీలుగా బోధనలో మూర్ధన్య ణ్ నిలుపబడుతుంది; పదంలో మాత్రం సాదా న్ ప్రారంభ బిందువు.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.65 णो नः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 456 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लोपो व्योर्वलि 6.1.66 · प्रकरण 12← व्यालम्बेथाः
व् and य् are dropped before a consonant of the वल् set
A व् or a य् is dropped when a वल् consonant follows — वल् being the consonants other than य्, that is, the ordinary stops, sibilants and the rest. So in the optative इय् loses its य् before the ending's स्: गम् reaches गच्छेः through गच्छ् + अ + इय् + स् → गच्छ् + अ + इ + स्. And भू "to be" reaches अभूत् "it became" when the व् of the aorist stem भूव् drops before त्: अ + भू + व् + त् → अ + भू + त्; likewise भूः. Strip these glides and the vowel before them stands bare against the ending.
వల్ హల్లు తరవాత వచ్చినపుడు వ్ గాని య్ గాని లోపిస్తుంది — వల్ అనగా య్ తప్ప మిగిలిన హల్లులు, అనగా సాధారణ స్పర్శలు, ఊష్మలు మొదలైనవి. అలా విధ్యర్థంలో ఇయ్ తన య్ ను ప్రత్యయపు స్ ముందు కోల్పోతుంది: గమ్ గచ్ఛ్ + అ + ఇయ్ + స్ → గచ్ఛ్ + అ + ఇ + స్ ద్వారా గచ్ఛేః కు చేరుతుంది. మరియు భూ "ఉండుట" — లుఙ్ అంగం భూవ్ యొక్క వ్ త్ ముందు లోపించినపుడు — అభూత్ "అయ్యింది" కు చేరుతుంది: అ + భూ + వ్ + త్ → అ + భూ + త్; భూః కూడా అలాగే. ఈ అర్ధస్వరాలను తొలగిస్తే వాటి ముందరి అచ్చు ప్రత్యయాన్ని ఎదుర్కొని ఒంటరిగా నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.66 लोपो व्योर्वलि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 427 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
णेरनिटि 6.4.51 · प्रकरण 12← आराध्य
the causative marker णि drops before an अनिट् ārdhadhātuka
The causative and tenth-class marker णि (णिच्, which shows as an इ on the stem) is dropped before an ārdhadhātuka suffix that takes no इट् augment — an अनिट् suffix, one that joins without an inserted इ. पट् "to split" is a tenth-class root, so it carries णि — पाटि; before the gerund ल्यप् (which appears as य and takes no इट्) the णि falls: उद् + पाटि + य → उत्पाट्य "having uprooted". Where the following suffix does take इट्, as a present ending does, the णि stays, and कथ् keeps it in कथयति "he tells".
ణిచ్ ప్రేరణార్థ, చురాది గణపు గుర్తు ణి (కాండంపై ఇ గా కనిపించేది) — ఇట్ ఆగమాన్ని గ్రహించని ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం ముందు లోపిస్తుంది — అనిట్ ప్రత్యయం, అంటే చేర్చిన ఇ లేకుండా కలిసేది. పట్ "చీల్చుట" చురాది ధాతువు, కనుక ణి ని మోస్తుంది — పాటి; య గా కనిపించి ఇట్ గ్రహించని ల్యప్ (గత్వార్థ) ముందు ణి లోపిస్తుంది: ఉద్ + పాటి + య → ఉత్పాట్య "పెకలించి". తరవాతి ప్రత్యయం ఇట్ ను గ్రహిస్తే — వర్తమాన ప్రత్యయం వలె — ణి నిలుస్తుంది, కథ్ దాన్ని కథయతి "చెప్పును" లో నిలుపుకొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.4.51 णेरनिटि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 527 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
इदितो नुम् धातोः 7.1.58 · प्रकरण 12← व्यालम्बेथाः
a root marked with a silent इ takes the nasal augment नुम्
A root that carries a short इ as a silent marker — an इत्, a letter hung on the root in the teaching only to signal a rule and then dropped — is called इदित्. Such a root takes the augment नुम्, a न् placed after its last vowel, so that it lands before the final consonant. So वदि becomes वन्द् "to praise", लिगि becomes लिङ्ग् "to embrace", लबि becomes लम्ब् "to hang", खडि becomes खण्ड् "to break". The नुम्-न् then surfaces as the nasal that matches the following sound. The poem walks वन्द्यैः "with those worthy of praise" out of वदि this way, आलिङ्ग्य "having embraced" out of लिगि, and लम्बमानस्य "of the one hanging" out of लबि.
మౌన గుర్తుగా చిన్న ఇ ని మోసే ధాతువు — ఇత్, అంటే ఒక సూత్రాన్ని సూచించుటకే బోధనలో ధాతువుకు తగిలించి తరవాత తొలగించే అక్షరం — ఇదిత్ అనబడుతుంది. అట్టి ధాతువు నుమ్ ఆగమాన్ని — తన చివరి అచ్చు తరవాత, అంతిమ హల్లు ముందు నిలిచే న్ ని — గ్రహిస్తుంది. అలా వది వన్ద్ "స్తుతించుట" అవుతుంది, లిగి లిఙ్గ్ "కౌగిలించుట", లబి లమ్బ్ "వేలాడుట", ఖడి ఖణ్డ్ "విరుగుట" అవుతాయి. నుమ్-న్ తరవాతి ధ్వనికి తగిన అనునాసికంగా కనబడుతుంది. కావ్యంలో వన్ద్యైః "స్తుతికి తగినవారితో" వది నుండి, ఆలిఙ్గ్య "కౌగిలించి" లిగి నుండి, లమ్బమానస్య "వేలాడుతున్నదాని" లబి నుండి ఇలా నడుస్తాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.58 इदितो नुम् धातोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 461 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् 7.2.10 · प्रकरण 12← परिणताम्
after a single-vowel root unaccented in its teaching form, आर्धधातुक takes no इट्
After a root that is एकाच् — of a single vowel, one syllable — and anudātta (unaccented) in the way it is taught, an आर्धधातुक affix does not take the augment इट् (the इ- that otherwise props such an affix onto the root). These are the अनिट् roots, the ones that join their suffix bare. दृश् "see", कृ "do" and पद् "go" are among them, so द्रक्ष्यसि "you will see", कर्तुम् "to do" and सम्पत्स्यन्ते "they will come about" set the future or the infinitive straight on the root with no इ between. The derivation names this rule on the silent step where the इट् is withheld.
ఏకాచ్ — ఒకే అచ్చు, ఒక అక్షరం — అయి, ఉపదేశింపబడిన తీరులో అనుదాత్తమైన (అనుదాత్త) ధాతువు తరువాత ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం ఇట్ ఆగమాన్ని (లేకపోతే ఆ ప్రత్యయాన్ని ధాతువుకు ఆనించే ఇ-) తీసుకోదు. ఇవి అనిట్ ధాతువులు, తమ ప్రత్యయాన్ని ప్రత్యయాంతరం లేకుండా చేరేవి. దృశ్ "చూడు", కృ "చేయు", పద్ "పోవు" వీటిలోనివి, కాబట్టి ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు", కర్తుమ్ "చేయుటకు", సంపత్స్యంతే "సంభవించును" భవిష్యత్తును లేదా భావార్థకాన్ని మధ్య ఇ లేకుండా నేరుగా ధాతువుపై ఉంచుతాయి. ఇట్ ఆగిపోయే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.10 एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 473 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य 7.2.79 · प्रकरण 12← व्यालम्बेथाः
in the optative, the स् of the ending and its augment is dropped, unless it is the last sound
In the optative (लिङ्), a स् belonging to the sārvadhātuka ending or to its यासुट् augment is dropped — but only a स् that is not the final sound of the form. So the यास् augment, whose स् is not final, loses it and becomes या: गम् reaches गच्छेः through गच्छ् + अ + यास् + स् → गच्छ् + अ + या + स्, where the first स् (of यास्) goes and the last स् (the ending) stays. वस् "to dwell" gives अधिवसेः, and या "to go" gives यायाः. Where the स् would be the last sound of the word it is kept, which is why the ending's own स् survives.
విధ్యర్థంలో (లిఙ్), సార్వధాతుక ప్రత్యయానికి గాని దాని యాసుట్ ఆగమానికి గాని చెందిన స్ లోపిస్తుంది — కాని రూపపు చివరి ధ్వని కాని స్ మాత్రమే. అలా యాస్ ఆగమం, దాని స్ చివరిది కాదు కనుక, దాన్ని కోల్పోయి యా అవుతుంది: గమ్ గచ్ఛ్ + అ + యాస్ + స్ → గచ్ఛ్ + అ + యా + స్ ద్వారా గచ్ఛేః కు చేరుతుంది, ఇక్కడ మొదటి స్ (యాస్ ది) పోతుంది, చివరి స్ (ప్రత్యయానిది) నిలుస్తుంది. వస్ "నివసించుట" అధివసేః ను, యా "వెళ్ళుట" యాయాః ను ఇస్తుంది. స్ పదపు చివరి ధ్వని అయ్యే చోట అది నిలుపబడుతుంది, అందుకే ప్రత్యయపు సొంత స్ మిగులుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.79 लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 425 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपसर्गादसमासेऽपि णोपदेशस्य 8.4.14 · प्रकरण 12← परिणताम्
after a preverb, the न् of a ण-taught root turns to ण्, even outside a compound
A root taught with an initial ण् (णोपदेश) had that ण् turned to plain न् for use; but when such a root stands after a preverb (upasarga), its न् turns back to the retroflex ण् — and this holds even when the preverb and root are not bound into a compound. So नम् "to bend", plain न् on its own, becomes ण- after परि: परि + नत → परिणताम् "bent down". The preverb's own र् or ष् is what tips the following न् to ण्, and the rule lets that reach across the seam a preverb leaves.
మొదటి ణ్ తో నేర్పిన ధాతువు (ణోపదేశ) వాడుక కొరకు ఆ ణ్ ను సాదా న్ గా మార్చుకుంది; కాని అటువంటి ధాతువు ఉపసర్గ (upasarga) తరవాత నిలిచినపుడు, దాని న్ తిరిగి మూర్ధన్య ణ్ గా మారుతుంది — ఉపసర్గమూ ధాతువూ సమాసంగా కట్టబడని చోట కూడా ఇది వర్తిస్తుంది. అలా నమ్ "వంగుట", ఒంటరిగా సాదా న్, పరి తరవాత ణ- అవుతుంది: పరి + నత → పరిణతామ్ "వంగిన". ఉపసర్గపు సొంత ర్ గాని ష్ గాని తరవాతి న్ ను ణ్ వైపు తోసేది, ఉపసర్గం వదిలే కుట్టును దాటి ఈ సూత్రం దాన్ని చేరనిస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.14 उपसर्गादसमासेऽपि णोपदेशस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 457 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिक लोपो झलि क्ङिति 6.4.37 · प्रकरण 13← परिणताम्
certain roots lose their final nasal before a झल्-initial कित्/ङित् affix
A set of roots loses its final nasal before an affix that begins with a झल् (a stop or sibilant) and is marked with a silent क् or ङ् (a weak affix). The set is the roots taught with a low pitch (anudātta) — यम्, रम्, नम्, गम्, हन्, मन् and their like — together with वन् and the तनादि roots (तन् and its group). गम् "to go" before the gerund क्त्वा, which begins with the झल् त and is कित्, drops its म्: गम् + त्वा → ग + त्वा → गत्वा "having gone"; नम् "to bend" likewise gives नत "bowed".
ఒక గుంపు ధాతువులు — ఝల్ (స్పర్శం లేదా ఊష్మం) తో మొదలై, మౌన క్ లేదా ఙ్ గుర్తుగల (దుర్బల) ప్రత్యయం ముందు తమ చివరి అనునాసికాన్ని కోల్పోతాయి. ఆ గుంపు: అనుదాత్తంగా నేర్పిన ధాతువులు — యమ్, రమ్, నమ్, గమ్, హన్, మన్ మొదలైనవి — వన్, తనాది ధాతువులు (తన్ మొదలైనవి) కలిపి. గమ్ "వెళ్ళుట" — ఝల్ అయిన త తో మొదలై కిత్ అయిన క్త్వా (గత్వార్థ) ముందు తన మ్ ను కోల్పోతుంది: గమ్ + త్వా → గ + త్వా → గత్వా "వెళ్ళి"; నమ్ "వంగుట" అదేవిధంగా నత "వంగిన" ను ఇస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.4.37 अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिकलोपो झलि क्ङिति
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 557 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
हेतुमति च 3.1.26 · प्रकरण 22← आराध्य
the causative affix णिच्, added when the action has a prompter
When an action has a हेतु — a causer who sets a doer to it — the affix णिच् (an इ that leaves guṇa or vṛddhi on the root) is placed after the root, and the prompter becomes the sentence's agent. रम् “take delight” → रमयति “gives delight” (1.33), दृश् “see” → दर्शयति “shows, causes to see” (1.39), वह् “carry” → वाहयति “has it carried” (1.40). The causative stem then takes the ordinary tense endings over the इ.
హేతువు — ప్రేరకుడు — ఉన్నప్పుడు ధాతువు తరువాత ణిచ్ ప్రత్యయం (గుణ/వృద్ధిని మిగిల్చే ఇ) వస్తుంది, ప్రేరకుడే కర్త అవుతాడు. రమ్ → రమయతి (1.33), దృశ్ → దర్శయతి (1.39), వహ్ → వాహయతి (1.40). ఆ ఇ మీద సాధారణ కాల ప్రత్యయాలు చేరుతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 3.1.26 हेतुमति च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 696 in the abridgement; the णिच् prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्तक्तवतू निष्ठा 1.1.26 · प्रकरण 34← परिणताम्
the क्त and क्तवतु affixes are named निष्ठा
The two affixes क्त and क्तवतु are given the name निष्ठा. क्त makes the past passive participle (कृतम् "done") and क्तवतु the past active participle (कृतवत् "having done"); gathering both under one name lets the later rules that shape them — the ones that add or withhold the augment इट्, or change the root before them — reach both by one word. प्रमत्तः "heedless", from मद् with क्त, तीर्णः "crossed", from तॄ, and विरचिताम् "arranged", from रच् with the causative, all end in a निष्ठा affix. The derivation names it on the silent step where the affix is fixed as निष्ठा.
క్త, క్తవతు అనే రెండు ప్రత్యయాలకు నిష్ఠా అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. క్త భూతకాల కర్మణి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతమ్ "చేయబడిన"), క్తవతు భూతకాల కర్తరి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతవత్ "చేసినవాడు"); రెంటినీ ఒక సంజ్ఞ కింద కూర్చడం వల్ల వాటిని తీర్చిదిద్దే తరువాతి సూత్రాలు — ఇట్ ఆగమాన్ని చేర్చే లేదా ఆపే, లేదా వాటి ముందు ధాతువును మార్చే సూత్రాలు — రెంటినీ ఒక్క మాటతో అందుకోగలవు. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త గలవాడు", మద్ నుండి క్త తో, తీర్ణః "దాటిన", తౄ నుండి, విరచితామ్ "అమర్చబడిన", రచ్ నుండి ప్రేరణతో, అన్నీ నిష్ఠా ప్రత్యయంతో అంతమవుతాయి. ప్రత్యయం నిష్ఠాగా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.26 क्तक्तवतू निष्ठा
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 810 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
निष्ठा 3.2.102 · प्रकरण 34← परिणताम्
the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root in a past sense
In the sense of the past, the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root. क्त gives the past participle — usually passive (कृत 'done', गत 'gone'), active with verbs of state or motion (मत्त 'intoxicated'); क्तवतु gives the active past participle in -तवत् (कृतवत् 'having done'). The क्त word then declines as an ordinary adjective and agrees with its noun.
భూతార్థంలో ధాతువు తరువాత నిష్ఠా ప్రత్యయాలు క్త, క్తవతు వస్తాయి. క్త భూత కృదంతం — సాధారణంగా కర్మణి (కృత "చేయబడినది", గత "వెళ్లినది"), స్థితి/గతి ధాతువులకు కర్తరి (మత్త "మత్తెక్కినవాడు"); క్తవతు కర్తరి భూత కృదంతం -తవత్ (కృతవత్ "చేసినవాడు"). క్త రూపం సామాన్య విశేషణంలా నడిచి తన నామంతో అన్వయిస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.102 निष्ठा
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 811 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §5.1, प्रमत्तः
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लृटः सद् वा 3.3.14 · प्रकरण 34← मानयिष्यन्
the future participle: लृट् becomes शतृ/शानच्
The future लृट् is optionally replaced by सत् — the same two participle affixes शतृ/शानच् — giving a future participle: करिष्यन्तं पश्य, “see him about to do it”. So a form like हारयिष्यन् is “meaning to have it carried”, the action still to come.
భవిష్యత్తు లృట్ స్థానంలో సత్ — అవే శతృ/శానచ్ ప్రత్యయాలు — వికల్పంగా వచ్చి భవిష్యత్ కృదంతమవుతుంది: కరిష్యన్తం పశ్య — “చేయబోవువానిని చూడు”. అందుకే హారయిష్యన్ అంటే “మోయించబోతూ”, క్రియ ఇంకా జరగవలసి ఉంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.3.14 लृटः सद् वा
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 831 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
समानकर्तृकयोः पूर्वकाले 3.4.21 · प्रकरण 36← आराध्य
the absolutive क्त्वा for the earlier of two acts by one agent
When two actions share one agent, the earlier of them takes the affix क्त्वा — the absolutive, “having …ed”. भुक्त्वा व्रजति, “having eaten, he goes”. It ties two verbs into one sentence under a single subject, the क्त्वा-form always the prior act. नीत्वा and स्थित्वा are of this kind.
ఒకే కర్తకు రెండు క్రియలు ఉన్నప్పుడు, ముందు జరిగేదానికి క్త్వా ప్రత్యయం — క్త్వార్థకం (అసమాపక క్రియ), “…చేసి” — వస్తుంది. భుక్త్వా వ్రజతి — “తిని వెళ్తాడు”. ఒకే కర్తతో రెండు క్రియలను ఒక వాక్యంగా కలుపుతుంది; క్త్వాంత రూపమే ముందటి పని. నీత్వా, స్థిత్వా ఈ రకమే.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.21 समानकर्तृकयोः पूर्वकाले
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 875 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप् 7.1.37 · प्रकरण 36← आराध्य
in a compound not preceded by नञ्, क्त्वा becomes ल्यप्
The absolutive affix क्त्वा (which alone gives -त्वा) becomes ल्यप् when the root stands in a compound whose prior member is not the negative नञ्. ल्यप् yields -य, or -त्य after a short-vowel root by the तुक् augment: प्र + आप् → प्राप्य "having reached", वि + लोक् → विलोक्य "having looked", आ + दा → आदाय "having taken". The bare uncompounded absolutive keeps क्त्वा (गत्वा).
సమాసంలో పూర్వపదం నఞ్ (నిషేధం) కానప్పుడు, ధాతువుకు క్త్వా బదులు ల్యప్ వస్తుంది. ల్యప్ –య ఇస్తుంది; హ్రస్వాంత ధాతువుకు తుక్ ఆగమంతో –త్య: ప్ర + ఆప్ → ప్రాప్య "పొంది", వి + లోక్ → విలోక్య "చూసి", ఆ + దా → ఆదాయ "తీసుకుని". సమాసం లేని కేవల ల్యబంతం క్త్వానే నిలుపుకుంటుంది (గత్వా).
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.37 समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 880 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद् वृद्धम् 1.1.73 · प्रकरण 48← आराध्य; व्यालम्बेथाः
a stem whose first vowel is a वृद्धि vowel is named वृद्धम्
A stem the first of whose vowels (अचाम् आदिः) is a वृद्धि vowel — आ, ऐ or औ — is given the name वृद्धम्. The name marks a word as begun in a strengthened vowel, so the rules that turn on such a beginning can reach it. आदाय "having taken", आरूढे "mounted" and आयत्तम् "dependent" all open in आ, and are वृद्धम् by this rule. The derivation names it on the silent step where the word is fixed as वृद्धम्.
ఏ అంగం మొదటి అచ్చు (అచామ్ ఆదిః) వృద్ధి అచ్చు — ఆ, ఐ లేదా ఔ — అయితే, ఆ అంగానికి వృద్ధమ్ అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ, పదం బలపడిన అచ్చుతో మొదలైనట్లు గుర్తిస్తుంది, తద్వారా అటువంటి ఆరంభంపై ఆధారపడే సూత్రాలు దాన్ని అందుకోగలవు. ఆదాయ "తీసుకొని", ఆరూఢే "ఎక్కిన", ఆయత్తమ్ "ఆధారపడిన" అన్నీ ఆ తో మొదలవుతాయి, ఈ సూత్రంచేత వృద్ధమ్ అవుతాయి. పదం వృద్ధమ్‌గా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.73 वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद् वृद्धम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1070 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अजाद्यतष्टाप् 4.1.4 · प्रकरण 60← परिणताम्
टाप् (the feminine आ) after an अज-class word or an अ-stem
A nominal stem of the अजादि class, and any stem ending in short अ, forms its feminine by adding टाप्, which yields आ: अज → अजा "she-goat", बाल → बाला "girl", कान्त → कान्ता "beloved". This is how the ā-stem feminines — the रमा class — are built from masculine or neuter a-stems.
అజాది గణపు శబ్దాలకు, హ్రస్వ అకారాంత ప్రాతిపదికాలకు స్త్రీలింగంలో టాప్ ప్రత్యయం చేరుతుంది; అది ఆ ఇస్తుంది: అజ → అజా "మేక", బాల → బాలా "బాలిక", కాన్త → కాన్తా "ప్రియురాలు". అకారాంత పుం/నపుంసక శబ్దాల నుండి ఆకారాంత స్త్రీలింగం (రమా తరగతి) ఇలా ఏర్పడుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 4.1.4 अजाद्यतष्टाप्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1242 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अ अ 8.4.68 · not in the abridgement← आराध्य; व्यालम्बेथाः; परिणताम्
the short अ, held open through the derivation, returns to its close sound at the end
The last sūtra of the Aṣṭādhyāyī. Throughout a derivation the short अ is treated as though it were open (विवृत), like the long आ, so that the rules can reach it; this rule restores its natural close (संवृत) sound once the derivation is done. It is the final step of nearly every chain — of चक्रे, of प्रमत्तः, and the rest. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.
అష్టాధ్యాయి చివరి సూత్రం. వ్యుత్పత్తి అంతటా హ్రస్వ అ ను విచ్చుకున్నట్టుగా (వివృత), దీర్ఘ ఆ వలె, గ్రహిస్తారు — తద్వారా నియమాలు దానిని అందుకోగలుగుతాయి; వ్యుత్పత్తి ముగిసిన పిదప ఈ సూత్రం దాని సహజ సంవృత ధ్వనిని తిరిగి ఇస్తుంది. ఇది దాదాపు ప్రతి గొలుసుకూ చివరి మెట్టు — చక్రే కు, ప్రమత్తః కు, మిగిలిన వాటికి. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.68 अ अ
- Siddhāntakaumudī — outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras
uncheckeddrafted from the rule text

१समासविग्रहthe compounds, unpacked

शरवणभवम्

शर · वन · भव

शराणां वनम्
तत्पुरुष (genitive) — a thicket of reeds
शरवणे भवः जन्म यस्य तम्
बहुव्रीहि — the one whose birth was there

बहुव्रीहि — it refers to देवम्. born in the reed-thicket — Mallinātha fixes the first member from the Śabdārṇava, शरो बाणे बाणतृणे, 'śara is an arrow and the grass an arrow is made of', and takes the second sense: reeds. He then accounts for the ण of शरवण, which is a sound change 8.4.5 प्रनिरन्तःशरेक्षुप्लक्षाम्रकार्ष्यखदिरपीयूक्षाभ्योऽसंज्ञायामपि makes to the न् of वन after शर and nine other words. The last thing he does is the most interesting: he cites Vāmana to license the compound's shape. भव in it means जन्म, birth, and the first member stands in the locative while the whole word is an adjective in the accusative — the members do not agree, which is the sort of bahuvrīhi called व्यधिकरण. Vāmana's rule is अवर्ज्यो बहुव्रीहिर्व्यधिकरणो जन्माद्युत्तरपदः, 'a bahuvrīhi in जन्मन् and its like is unavoidably of unlike case', and Mallinātha glosses अवर्ज्य as अगतिकत्वादाश्रयणीयः, 'to be resorted to because there is no other way'. So the irregular form is defended as the only form available

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, citing the Śabdārṇava and Vāmana; the sūtra number 8.4.5 from skt-mcp“śarā bāṇatṛṇāni || “śaro bāṇe bāṇatṛṇe” iti śabdārṇave || teṣāṃ vanaṃ śaravaṇaṃ “pranirantaḥ śare-” ityādinā ṇatvam | tatra bhavo janma yasya taṃ śaravaṇabhavam || “avarjyo bahuvrīhirvyadhikaraṇo janmādyuttarapadaḥ” iti vāmanaḥ | avarjyo'gatikatvādāśrayaṇīya ityarthaḥ”

उल्लङ्घिताध्वा

उल्लङ्घित · अध्वन्

उल्लङ्घितः अध्वा येन सः
बहुव्रीहि — the one by whom the road has been crossed

बहुव्रीहि — it refers to भवान्. having crossed so much road — Mallinātha does not paraphrase it so much as exclaim over it: कियन्तमध्वानं गत इत्यर्थः, 'meaning, how far he has gone!'. The compound is nominative and describes the cloud, and the cloud is nowhere named in this stanza: only the second-person ending of व्यालम्बेथाः holds the place for it

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, whose gloss is an exclamation; the word it describes is supplied“sannullaṅghitādhvā | kiyantamadhvānaṃ gata ityarthaḥ”

सिद्धद्वन्द्वैः

सिद्ध · द्वन्द्व

सिद्धानां द्वन्द्वानि, तैः
तत्पुरुष (genitive) — pairs of Siddhas

तत्पुरुष. by pairs of Siddhas — glossed सिद्धमिथुनैः, and Mallinātha says why they are there at all: भगवन्तं स्कन्दमुपवीणयितुमागतैः, 'come to play the vīṇā for Lord Skanda'. So the couples in the sky are not travellers who happen to be passing; they are on their way to the god the stanza opens by worshipping. द्वन्द्व as a noun is a pair — the same word that names the compound type in which two things stand side by side

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who says where the Siddhas are going“siddhadvandvaiḥ siddhamithunaiḥ | bhagavantaṃ skandamupavīṇayitumāgatairiti bhāvaḥ”

जलकणभयात्

जल · कण · भय

जलस्य कणाः
तत्पुरुष (genitive) — drops of water
जलकणेभ्यः भयम्, तस्मात्
तत्पुरुष (ablative) — fear of those drops

तत्पुरुष. out of fear of the spray — and Mallinātha gives the fear a reason that is entirely practical: जलसेकस्य वीणाक्वणनप्रतिबन्धकत्वात्, 'because a wetting stops a vīṇā from sounding'. The Siddhas are not afraid of the cloud; they are carrying instruments, and a wet string will not speak. The ablative is the ordinary case of the thing feared, standing here at one remove — fear of the drops, and so away from them

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who says what the fear is for“jalakaṇabhayāt | jalasekasya vīṇākvaṇanapratibandhakatvāditi bhāvaḥ”

मुक्तमार्गः

मुक्त · मार्ग

मुक्तः मार्गः यस्य सः
बहुव्रीहि — the one for whom the road has been vacated

बहुव्रीहि — it refers to भवान्. with the road left clear — glossed त्यक्तवर्त्मा, 'whose path has been given up'. What the participle records is a courtesy: the Siddha couples move aside, and the road they leave is the cloud's. The compound describes the cloud, like उल्लङ्घिताध्वा before it, and like it points at a word the stanza never prints

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī; the transcription gives त्यक्तवर्मा for त्यक्तवर्त्मा; the word it describes is supplied“muktamārgastyaktava[rt]mā sannullaṅghitādhvā”

सुरभितनयालम्भजाम्

सुरभि · तनया · आलम्भ · ज

सुरभेः तनयाः
तत्पुरुष (genitive) — the daughters of Surabhi — cows
सुरभितनयानाम् आलम्भः
तत्पुरुष (genitive) — the killing of them
सुरभितनयालम्भेन जायते इति सुरभितनयालम्भजा, ताम्
तत्पुरुष (instrumental) — the one born of that killing

तत्पुरुष — it agrees with कीर्तिम्. born of the slaughter of Surabhi's daughters — Mallinātha translates the middle of the compound twice over, सुरभितनयानां गवाम्, 'of Surabhi's daughters, that is of cows', and आलम्भेन संज्ञपनेन, 'by the ālambha, that is the killing'. आलम्भ is the sacrificial word for it, not the butcher's. The last member is √जन्, to be born, reduced by the affix ड to a single syllable, which is what lets four words stand in one; Pāṇini gives that affix for a first member in the locative (3.2.97 सप्तम्यां जनेर्डः) and in the ablative (3.2.98 पञ्चम्यामजातौ), and Mallinātha construes this one instrumentally and names no rule. The story he tells at the end is what the compound is for: the blood of the cows King Rantideva sacrificed ran together into a river

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who glosses both members and tells the story; the sūtra numbers from skt-mcp“surabhitanayānāṃ gavāmālambhena saṃjñapanena jāyata iti tathoktām || … purā kila rājño rantidevasya gavālambheṣvekatra sambhṛtād rakta niṣyandāccarmarāśeḥ kācinnadī sasyande | sā carmaṇvatītyākhyāyata iti”

स्रोतोमूर्त्या

स्रोतस् · मूर्ति

स्रोतसः मूर्तिः, तया
तत्पुरुष (genitive) — the body of a stream

तत्पुरुष. in the shape of a current — Mallinātha replaces it with प्रवाहरूपेण, 'in the form of a flowing stream', rather than unpacking it, so the vigraha is restored. मूर्ति is a body with an outline, the word used of a god's visible form, and it is doing that work here: a king's fame, which has no shape, has taken one, and the shape it took is water moving

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who replaces the compound; the vigraha restored“srotomūrtyā pravāharūpeṇa”

२प्रतिपदार्थeach word, its form and sense

√राध् + णिच् + ल्यप्
आराध्य
printed आराध्यैनं
आराध्य, from आ + √राध् with णिच्
having worshipped — glossed उपास्य, having waited upon. The absolutive is what puts the two stanzas in order: 1.46 told the cloud to make the peacock dance, and this word says that only when that is done does the journey go on. The ending is ल्यप् rather than क्त्वा because the root carries a prefix
absolutive, ल्यप्
The same 'having X-ed', but in -ya, which is what क्त्वा becomes when the root carries a prefix: आलिङ्ग्य 'having embraced'.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
√राध् · class 4 · णिच् + ल्यप्
1. राधँ
2. 1.3.1भूवादयो धातवः
  रा॒धँ
  and, without changing the form,1.3.2
3. 1.3.9तस्य लोपः
  राध्
4. 1.4.80ते प्राग्धातोः
  आ + राध्
5. 3.1.26हेतुमति च
  आ + राध् + णिच्
  and, without changing the form,3.1.321.3.31.3.7
6. 1.3.9तस्य लोपः
  आ + राध् + इ
  and, without changing the form,1.2.453.4.1141.1.731.1.431.4.131.4.14
7. 3.4.21समानकर्तृकयोः पूर्वकाले
  आ + राध् + इ + क्त्वा
  and, without changing the form,1.3.8
8. 1.3.9तस्य लोपः
  आ + राध् + इ + त्वा
  and, without changing the form,1.2.463.4.1141.1.731.1.431.1.40
9. 7.1.37समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप्
  आ + राध् + इ + ल्यप्
  and, without changing the form,1.3.31.3.8
10. 1.3.9तस्य लोपः
  आ + राध् + इ + य
  and, without changing the form,1.4.131.1.5
11. 6.4.51णेरनिटि
  आ + राध् + य
  and, without changing the form,1.4.14
12. 8.4.68अ अ
  आराध्य
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
pronoun, द्वितीया एकवचन accusative singular
एनम्
printed आराध्यैनं
एनद्
him — glossed पूर्वोक्तम्, the one spoken of before, which is Skanda from the two stanzas back. एनद् is the pronoun used only when the thing has already been named: it has no nominative, and it cannot begin a sentence. Its whole job is to point backwards, which is why it stands at the head of the stanza that closes the Devagiri episode. एनद् has no first case at all
pronoun
A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
एनम्, “him,” is the pronoun that points backwards. Mallinātha glosses it पूर्वोक्तम्, “the one spoken of before” — Skanda, from two stanzas back. एनद् is used only after a thing has already been named: it has no nominative at all and cannot begin a sentence, and its whole work is to reach back to what was said. That it stands at the very head of the stanza that closes the Devagiri episode is fitting — it gathers up the god the earlier verses have been worshipping. It is the object of आराध्य, “having worshipped,” and stands with देवम्, “the god,” glossed स्कन्दम् and backed with Amara's शरजन्मा षडाननः, “Reed-born, Six-faced.”
ఏనమ్‌, “వానిని,” వెనుకకు చూపే సర్వనామం. మల్లినాథుడు దాన్ని పూర్వోక్తమ్‌, “ముందు చెప్పబడినవాడు,” అని అర్థమిస్తాడు — రెండు శ్లోకాల ముందటి స్కన్దుడు. ఏనద్‌ అనునది ఒక వస్తువు ఇదివరకే పేర్కొనబడ్డాకనే వాడబడుతుంది: దానికి ప్రథమావిభక్తియే లేదు, వాక్యాన్ని మొదలుపెట్టలేదు, చెప్పినదానికి వెనుకకు చేరటమే దాని పని. దేవగిరి ఘట్టాన్ని ముగించే ఈ శ్లోకం మొదట అది నిలవటం సముచితం — ముందటి శ్లోకాలు పూజించిన దేవుని అది కూర్చుకుంటుంది. ఇది ఆరాధ్య, “పూజించి,” కు కర్మ, దేవమ్‌, “దేవుని,” స్కన్దమ్‌ అని గ్లోసు, తో కలిసి నిలుస్తుంది, అమరుడు శరజన్మా షడాననః, “రెల్లుపుట్టువు, ఆఱుమోముల వాడు,” అని బలపరుస్తాడు.
- Mallinātha, Sañjīvinī — 1.47: enaṃ pūrvoktaṃ | devaṃ skandam || “śarajanmā ṣaḍānanaḥ” ityamaraḥ

a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular

शरवणभवम्

printed शरवणभवं

भव

birth — the noun भव in the sense जन्म, which Mallinātha writes over it. The word means becoming, and inside this compound it is what the god did in the reeds. It is also one of Śiva's names, which the stanza does not use and the son cannot help carrying

a-stem masculine

The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः.

అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్షః, యక్షౌ, యక్షాః.

Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; राम prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
docs/lessons/1.1.md — §4.2, the a-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

a-stem masculine

The largest noun class, and the one every other declension is measured against: यक्ष, राम. The nominative singular यक्षः ends in a visarga that is a buried स् (8.2.66, then 8.3.15); the instrumental शापेन comes from टा becoming इन after an a-stem (7.1.12) and then अ + इ → ए (6.1.87); the locative plural is यक्षेषु. Adjectives in अ — प्रमत्त, भोग्य — decline the same way in the masculine, so प्रमत्तः and भोग्येण sit in this same table.

అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్ష, రామ. శబ్దమంజరిలో మొదటి శబ్దం 'రామః రామౌ రామాః'. ప్రథమా ఏకవచనం యక్షః (దాగిన స్), తృతీయా శాపేన (టా → ఇన 7.1.12; అ + ఇ → ఏ 6.1.87), సప్తమీ బహువచనం యక్షేషు. అకారాంత విశేషణాలు — ప్రమత్త, భోగ్య — పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి; ప్రమత్తః, భోగ్యేణ ఇదే పట్టికలో ఉంటాయి.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — रामः prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
docs/lessons/1.1.md — §4, the a-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	भवः	भवौ	भवाः
द्वितीया	भवम्	भवौ	भवान्
तृतीया	भवेन	भवाभ्याम्	भवैः
चतुर्थी	भवाय	भवाभ्याम्	भवेभ्यः
पञ्चमी	भवात्	भवाभ्याम्	भवेभ्यः
षष्ठी	भवस्य	भवयोः	भवानाम्
सप्तमी	भवे	भवयोः	भवेषु
सम्बोधन	भव	भवौ	भवाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern राम declines on

राम
6.1.107अमि पूर्वः
रामम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

शरवणभवम्, “born in the reed-thicket,” is a bahuvrīhi describing the god — शरवणे भवः जन्म यस्य तम्, “he whose birth was there.” शर is the reed an arrow is made of, and Mallinātha fixes the first member from the Śabdārṇava, शरो बाणे बाणतृणे. He then accounts for the ण of शरवण: the न् of वन becomes ण् after शर by 8.4.5. The most interesting thing is the compound's shape. भव means जन्म, birth, and the first member stands in the locative while the whole word is accusative — the members do not agree, the sort of bahuvrīhi called व्यधिकरण, “of unlike case.” Mallinātha licenses it by citing Vāmana, अवर्ज्यो बहुव्रीहिर्व्यधिकरणो जन्माद्युत्तरपदः, “a bahuvrīhi in जन्मन् and its like is unavoidably of unlike case,” and glosses अवर्ज्य as अगतिकत्वादाश्रयणीयः, “to be resorted to because there is no other way”: the irregular form is defended as the only one available.

శరవణభవమ్‌, “రెల్లుపొదలో పుట్టినవాడు,” దేవుని వర్ణించే బహువ్రీహి — శరవణే భవః జన్మ యస్య తమ్‌, “ఎవని జన్మ అక్కడ జరిగినదో వాడు.” శర అంటే బాణం చేసే గడ్డి; మల్లినాథుడు శబ్దార్ణవం నుంచి శరో బాణే బాణతృణే అని మొదటిపదాన్ని నిర్ణయిస్తాడు. తర్వాత శరవణ లోని ణ ను వివరిస్తాడు: వన లోని న్‌ శర తర్వాత ణ్‌ అవుతుంది (8.4.5). మరీ గమనార్హం సమాసపు రూపం. భవ అంటే జన్మ, మొదటిపదం సప్తమిలో నిలిచి మొత్తం పదం ద్వితీయ — పదాలు సమానవిభక్తిలో లేవు, ఇది వ్యధికరణ, “వేఱువిభక్తుల,” బహువ్రీహి. మల్లినాథుడు వామనుని అవర్జ్యో బహువ్రీహిర్వ్యధికరణో జన్మాద్యుత్తరపదః, “జన్మన్‌ మొదలైనవి ఉత్తరపదంగా గల బహువ్రీహి తప్పనిసరిగా వేఱువిభక్తులది,” అని ఉదాహరించి, అవర్జ్య ను అగతికత్వాదాశ్రయణీయః, “వేఱుదారి లేనందున ఆశ్రయింపదగినది,” అని అర్థమిస్తాడు: క్రమవిరుద్ధరూపం ఏకైక రూపమని సమర్థితం.

Mallinātha, Sañjīvinī — 1.47: tatra bhavo janma yasya taṃ śaravaṇabhavam || “avarjyo bahuvrīhirvyadhikaraṇo janmādyuttarapadaḥ” iti vāmanaḥ

a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular

देवम्

printed देवमुल्लङ्घिताध्वा

देव

god — glossed स्कन्दम्, and backed with Amara, शरजन्मा षडाननः, 'Reed-born, Six-faced'. The dictionary entry gives the same epithet the verse builds by hand, so the compound before it is not an invention of Kālidāsa's but a name the god is known by

a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	देवः	देवौ	देवाः
द्वितीया	देवम्	देवौ	देवान्
तृतीया	देवेन	देवाभ्याम्	देवैः
चतुर्थी	देवाय	देवाभ्याम्	देवेभ्यः
पञ्चमी	देवात्	देवाभ्याम्	देवेभ्यः
षष्ठी	देवस्य	देवयोः	देवानाम्
सप्तमी	देवे	देवयोः	देवेषु
सम्बोधन	देव	देवौ	देवाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern राम declines on

राम
6.1.107अमि पूर्वः
रामम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

an-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

उल्लङ्घिताध्वा

printed देवमुल्लङ्घिताध्वा

अध्वन्

road — the noun that ends the compound, and the nominative singular of an an-stem, which drops the न् and lengthens: अध्वा. Mallinātha uses the accusative of the same word in his gloss, कियन्तमध्वानम्, where the strong stem shows

an-stem masculine

A consonant stem in -an, whose nominative singular loses the n and lengthens: महिमन् → महिमा.

-అన్ అంతమయ్యే హలంతం; ప్రథమైకవచనంలో న్ పోయి దీర్ఘమవుతుంది: మహిమన్ → మహిమా.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; राजन् prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
docs/lessons/1.1.md — §4.6, the an-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

an-stem masculine

Masculine consonant stems ending in the suffix -अन्: राजन्, आत्मन्, महिमन्. The stem takes three shapes — the strong राजान् with the penult lengthened (6.4.8), the weak before vowel endings (राज्ञ्, आत्म्न्), and राज before consonant endings. The nominative singular loses both the ending's स् and the stem's न् and ends in a bare long आ: राजा, आत्मा, महिमा. Learning it is learning where each shape goes.

నకారాంత (అన్-ప్రత్యయాంత) హలంత పుంలింగ శబ్దాలు: రాజన్, ఆత్మన్, మహిమన్. ప్రాతిపదికానికి మూడు ఆకారాలు — బలమైన రాజాన్ (ఉపధాదీర్ఘం, 6.4.8), అజాది ప్రత్యయాల ముందు రాజ్ఞ్/ఆత్మ్న్, హలాది ప్రత్యయాల ముందు రాజ. ప్రథమైకవచనం ప్రత్యయపు స్, ప్రాతిపదికపు న్ రెండూ పోయి కేవలం దీర్ఘ ఆ: రాజా, ఆత్మా, మహిమా.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; राजन् / hal-anta puṃliṅga prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
docs/lessons/1.1.md — §4.6, the an-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

अन्-कारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	अध्वा	अध्वानौ	अध्वानः
द्वितीया	अध्वानम्	अध्वानौ	अध्व्नः
तृतीया	अध्व्ना	अध्वभ्याम्	अध्वभिः
चतुर्थी	अध्व्ने	अध्वभ्याम्	अध्वभ्यः
पञ्चमी	अध्व्नः	अध्वभ्याम्	अध्वभ्यः
षष्ठी	अध्व्नः	अध्व्नोः	अध्व्नाम्
सप्तमी	अध्व्नि	अध्व्नोः	अध्वसु
सम्बोधन	अध्वन्	अध्वानौ	अध्वानः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

an-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राजन् declines on

राजन्
6.4.8सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ
राजान्+स्
6.1.68हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्
राजान्
8.2.7नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य
राजा

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural

सिद्धद्वन्द्वैः

printed सिद्धद्वन्द्वैर्जलकणभयाद्वीणिभिर्मुक्तमार्गः

द्वन्द्व

pairs — glossed मिथुनैः, couples. The instrumental is the agent of the participle inside मुक्तमार्गः: it is they who leave the road. The word is a doubling of द्वि, two, said twice

a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	द्वन्द्वः	द्वन्द्वौ	द्वन्द्वाः
द्वितीया	द्वन्द्वम्	द्वन्द्वौ	द्वन्द्वान्
तृतीया	द्वन्द्वेन	द्वन्द्वाभ्याम्	द्वन्द्वैः
चतुर्थी	द्वन्द्वाय	द्वन्द्वाभ्याम्	द्वन्द्वेभ्यः
पञ्चमी	द्वन्द्वात्	द्वन्द्वाभ्याम्	द्वन्द्वेभ्यः
षष्ठी	द्वन्द्वस्य	द्वन्द्वयोः	द्वन्द्वानाम्
सप्तमी	द्वन्द्वे	द्वन्द्वयोः	द्वन्द्वेषु
सम्बोधन	द्वन्द्व	द्वन्द्वौ	द्वन्द्वाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural · the pattern राम declines on

राम
7.1.9अतो भिस ऐस्
राम + ऐस्
6.1.88वृद्धिरेचि
रामैस्
8.2.66ससजुषो रुः
रामैरुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
रामैर्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामैः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem neuter, पञ्चमी एकवचन ablative singular

जलकणभयात्

printed सिद्धद्वन्द्वैर्जलकणभयाद्वीणिभिर्मुक्तमार्गः

भय

fear — and the ablative is what an ablative most naturally is here, a reason: they leave the road because of it. Mallinātha's note turns the fear from cowardice into care for an instrument

a-stem neuter

Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

a-stem neuter

Neuter nouns in short अ: फल “fruit”, वचन “word”, कुसुम, and adjectives in अ agreeing with a neuter noun. The nominative and accusative singular end in अम् (7.1.24) — फलम् — and are alike; the plural फलानि takes नुम् and lengthens; the instrumental plural is फलैः (7.1.9). It is the a-stem masculine’s table with the neuter’s own nominative, accusative and the -आनि plural.

హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దాలు: ఫల “పండు”, వచన “మాట”, కుసుమ, నపుంసక నామానికి అన్వయించే అకారాంత విశేషణాలు. ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు అమ్ తో ముగుస్తాయి (7.1.24) — ఫలమ్ — రెండూ ఒకటే; బహువచనం ఫలాని నుమాగమంతో దీర్ఘమవుతుంది; తృతీయా బహువచనం ఫలైః (7.1.9). అకారాంత పుంలింగ పట్టికే, నపుంసకపు సొంత ప్రథమ, ద్వితీయ, -ఆని బహువచనంతో.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — फल / a-stem neuter prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — अकारान्त नपुंसकलिङ्ग — फलम् फले फलानि

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	भयम्	भये	भयानि
द्वितीया	भयम्	भये	भयानि
तृतीया	भयेन	भयाभ्याम्	भयैः
चतुर्थी	भयाय	भयाभ्याम्	भयेभ्यः
पञ्चमी	भयात्	भयाभ्याम्	भयेभ्यः
षष्ठी	भयस्य	भययोः	भयानाम्
सप्तमी	भये	भययोः	भयेषु
सम्बोधन	भय	भये	भयानि

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem neuter, पञ्चमी एकवचन ablative singular · the pattern फल declines on

फल
7.1.12टाङसिङसामिनात्स्याः
फल + आत्
6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
फलात्
8.2.39झलां जशोऽन्ते8.4.56वाऽवसाने
फलाद्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

in-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural

वीणिभिः

printed सिद्धद्वन्द्वैर्जलकणभयाद्वीणिभिर्मुक्तमार्गः

वीणिन्

carrying vīṇās — glossed वीणावद्भिः, 'having vīṇās', which is the affix मतुप् saying what इनि says here. Mallinātha names the rule in four syllables, व्रीह्यादित्वादिनिः: the affix इनि rather than मतुप् because वीणा belongs to the list Pāṇini opens with व्रीहि, 5.2.116 व्रीह्यादिभ्यश्च. It is the same possessive affix that made ज्योतिर्लेखावलयि at 1.46, and here it falls on a masculine, where the generator's one -इन् table is the right one

in-stem masculine

A possessive stem in -in, 'having X': कामिन् 'having desire' → कामी. The nominative singular drops the n and lengthens.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

in-stem masculine

Stems ending in इन् — the possessive and agent nouns “having …”: कामिन् “in love”, अर्थिन् “wanting”, दण्डिन् “staff-bearer”. The nominative singular lengthens the penult and sheds the न्, so कामिन् gives कामी (6.4.13, then 8.2.7); the strong cases keep the न् — कामिनौ, कामिनः — and the instrumental is कामिना. Śabdamañjarī drills यशस्वी यशस्विनौ यशस्विनः.

ఇన్ కారాంత శబ్దాలు — “…గలవాడు” అనే మత్వర్థీయ/కర్తృవాచకాలు: కామిన్ “ప్రేమగలవాడు”, అర్థిన్ “కోరేవాడు”, దండిన్ “దండముగలవాడు”. ప్రథమైకవచనం ఉపధను దీర్ఘంచేసి న్ ను వదులుతుంది — కామిన్ → కామీ (6.4.13, తరువాత 8.2.7); బలమైన విభక్తుల్లో న్ నిలుస్తుంది — కామినౌ, కామినః — తృతీయైకవచనం కామినా. శబ్దమంజరి “యశస్వీ యశస్వినౌ యశస్వినః”.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — दण्डिन् / in-stem masculine prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — इन्नन्त पुंल्लिङ्ग — यशस्वी यशस्विनौ यशस्विनः

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

इन्-कारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	वीणी	वीणिनौ	वीणिनः
द्वितीया	वीणिनम्	वीणिनौ	वीणिनः
तृतीया	वीणिना	वीणिभ्याम्	वीणिभिः
चतुर्थी	वीणिने	वीणिभ्याम्	वीणिभ्यः
पञ्चमी	वीणिनः	वीणिभ्याम्	वीणिभ्यः
षष्ठी	वीणिनः	वीणिनोः	वीणिनाम्
सप्तमी	वीणिनि	वीणिनोः	वीणिषु
सम्बोधन	वीणिन्	वीणिनौ	वीणिनः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

in-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural · the pattern यशस्विन् declines on

यशस्विन्
8.2.7नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य
यशस्विभिस्
8.2.2नलोपः सुप्स्वरसंज्ञातुग्विधिषु कृति
यशस्विभिस्
8.2.66ससजुषो रुः
यशस्विभिरुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
यशस्विभिः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

मुक्तमार्गः

printed सिद्धद्वन्द्वैर्जलकणभयाद्वीणिभिर्मुक्तमार्गः

मार्ग

road — the second word for a road in two pādas, after अध्वन्, and Mallinātha glosses this one with a third, वर्त्मन्. The stanza is about a journey and says so three times over in three different words

a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	मार्गः	मार्गौ	मार्गाः
द्वितीया	मार्गम्	मार्गौ	मार्गान्
तृतीया	मार्गेण	मार्गाभ्याम्	मार्गैः
चतुर्थी	मार्गाय	मार्गाभ्याम्	मार्गेभ्यः
पञ्चमी	मार्गात्	मार्गाभ्याम्	मार्गेभ्यः
षष्ठी	मार्गस्य	मार्गयोः	मार्गाणाम्
सप्तमी	मार्गे	मार्गयोः	मार्गेषु
सम्बोधन	मार्ग	मार्गौ	मार्गाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on

राम
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + स्
8.2.66ससजुषो रुः
राम + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

√लम्ब्, class 1, विधिलिङ्, atmanepada, second person singular
व्यालम्बेथाः
√लम्ब्, with वि + आ
hang down — glossed आलम्ब्यावतरेः, 'catch hold and come down'. √लम्ब् is to hang, and with वि and आ it is to hang low over a thing, which is what a raincloud does above a river. The ending is आत्मनेपद, as √लम्ब्'s always is, and it is the second stanza running whose verb DCS reads as active: the parasmaipada of this form would be व्यालम्बेः
optative, विधिलिङ्
What would, should, or might be: स्यात् 'there might be', उपेक्षेत 'would he overlook'.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
√लम्ब् · class 1 · विधिलिङ्
1. लबिँ
2. 1.3.1भूवादयो धातवः
  लबिँ॒
  and, without changing the form,1.3.2
3. 1.3.9तस्य लोपः
  लब्
4. 7.1.58इदितो नुम् धातोः
  लन्ब्
5. 1.4.58प्रादयः
  वि + लन्ब्
  and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80
6. 1.4.80ते प्राग्धातोः
  वि + आ + लन्ब्
7. 3.3.161विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ्
  वि + आ + लन्ब् + लिँङ्
  and, without changing the form,1.3.21.3.3
8. 1.3.9तस्य लोपः
  वि + आ + लन्ब् + ल्
  and, without changing the form,1.3.12
9. 3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
  वि + आ + लन्ब् + थास्
  and, without changing the form,1.3.41.2.453.4.1131.1.731.1.431.1.37
10. 3.1.68कर्तरि शप्
  वि + आ + लन्ब् + शप् + थास्
  and, without changing the form,1.3.31.3.8
11. 1.3.9तस्य लोपः
  वि + आ + लन्ब् + अ + थास्
  and, without changing the form,3.4.1131.1.731.1.431.1.37
12. 3.4.102लिङस्सीयुट्
  वि + आ + लन्ब् + अ + सीयुँट् + थास्
  and, without changing the form,1.3.21.3.3
13. 1.3.9तस्य लोपः
  वि + आ + लन्ब् + अ + सीय् + थास्
14. 3.4.107सुट् तिथोः
  वि + आ + लन्ब् + अ + सीय् + स्थास्
  and, without changing the form,1.2.41.4.13
15. 7.2.79लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य
  वि + आ + लन्ब् + अ + ईय् + थास्
16. 6.1.66लोपो व्योर्वलि
  वि + आ + लन्ब् + अ + ई + थास्
  and, without changing the form,1.4.171.4.14
17. 6.1.77इको यणचि
  व्य् + आ + लन्ब् + अ + ई + थास्
18. 6.1.87आद्गुणः
  व्य् + आ + लन्ब् + ए + थास्
19. 8.2.66ससजुषो रुः
  व्य् + आ + लन्ब् + ए + थारुँ
20. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्
  व्य् + आ + लन्ब् + ए + थार्
21. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
  व्य् + आ + लन्ब् + ए + थाः
22. 8.3.24नश्चापदान्तस्य झलि
  व्य् + आ + लंब् + ए + थाः
23. 8.4.58अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः
  व्य् + आ + लम्ब् + ए + थाः
24. 8.4.68अ अ
  व्यालम्बेथाः
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
व्यालम्बेथाः, “hang low,” is the one finite verb of the stanza, the word every other hangs from. Mallinātha glosses आलम्ब्यावतरेः, “catch hold and come down”: √लम्ब् is to hang, and with वि and आ it is to hang low over a thing, which is what a raincloud does above a river. The ending is आत्मनेपद, as √लम्ब्'s always is, and विधिलिङ्, the optative that carries the request. The subject is named nowhere — only the second-person ending holds the place for the cloud, and the two nominative compounds मुक्तमार्गः, “with the road left clear,” and उल्लङ्घिताध्वा, “having crossed so much road,” describe it while it goes unnamed.
వ్యాలమ్బేథాః, “కిందుగా వ్రేలాడు,” శ్లోకపు ఏకైక క్రియ, మిగతా పదాలన్నీ దీనిపైనే ఆధారపడతాయి. మల్లినాథుడు ఆలమ్బ్యావతరేః, “పట్టుకొని దిగు,” అని అర్థమిస్తాడు: √లమ్బ్‌ అంటే వ్రేలాడు, వి, ఆ లతో ఒకదానిపై కిందుగా వ్రేలాడు — మేఘం నదిపై చేసేదే అది. ప్రత్యయం ఆత్మనేపదం, √లమ్బ్‌ కు ఎప్పుడూ అట్లే, విధిలిఙ్‌, కోరికను మోసే ఆశీర్విధి. కర్త ఎక్కడా పేర్కొనబడలేదు — మధ్యమపురుషప్రత్యయమే మేఘానికి చోటు నిలుపుతుంది, ముక్తమార్గః, “దారి విడిచినవాడు,” ఉల్లఙ్ఘితాధ్వా, “ఇంతదూరం దాటినవాడు,” అనే రెండు ప్రథమాంత సమాసాలు పేరులేని దాన్ని వర్ణిస్తాయి.
- Mallinātha, Sañjīvinī — 1.47: vyālambethāḥ | ālambyāvatarerityarthaḥ

ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular

सुरभितनयालम्भजाम्

printed सुरभितनयालम्भजां

जा, the feminine of ज, from √जन् with the affix ड

born of — a whole verb reduced to one syllable. The affix ड takes everything off √जन् but the ज, and what is left declines like any a-stem, feminine here because it describes कीर्तिम्. Mallinātha restores the verb when he paraphrases: जायते इति, 'in that it is born'

ā-stem feminine

The commonest feminine class, formed from an a-stem by lengthening: कान्ता, कान्ते, कान्ताः.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

ā-stem feminine

Feminine stems ending in आ, built from an अ-stem by टाप् (4.1.4): रमा, बाला, कान्ता, and the poem's याच्ञा, अलका, मोघा. The nominative is रमा, the accusative रमाम्, the instrumental रमया (7.3.105); the dative, ablative, genitive and locative singular take the याट् augment — रमायै, रमायाः, रमायाम् (7.3.113). The genitive plural is रमाणाम् (नुट् by 7.1.54), and the vocative singular is रमे.

అకారాంత శబ్దం నుండి టాప్ (4.1.4) చేత ఏర్పడే ఆకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: రమా, బాలా, కాన్తా, పద్యంలోని యాచ్ఞా, అలకా, మోఘా. ప్రథమ రమా, ద్వితీయ రమామ్, తృతీయ రమయా (7.3.105); చతుర్థీ/పంచమీ/షష్ఠీ/సప్తమీ ఏకవచనాలు యాట్ ఆగమంతో — రమాయై, రమాయాః, రమాయామ్ (7.3.113). షష్ఠీబహువచనం రమాణామ్ (7.1.54 నుట్), సంబోధనైకవచనం రమే.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — आकारान्त स्त्रीलिङ्ग prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — आकारान्त स्त्रीलिङ्ग — aa-fem

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	जा	जे	जाः
द्वितीया	जाम्	जे	जाः
तृतीया	जया	जाभ्याम्	जाभिः
चतुर्थी	जायै	जाभ्याम्	जाभ्यः
पञ्चमी	जायाः	जाभ्याम्	जाभ्यः
षष्ठी	जायाः	जयोः	जानाम्
सप्तमी	जायाम्	जयोः	जासु
सम्बोधन	जे	जे	जाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern रमा declines on

रमा
6.1.107अमि पूर्वः
रमाम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

सुरभितनयालम्भजाम्, “born of the slaughter of Surabhi's daughters,” packs four words into one. सुरभितनयानाम् Mallinātha glosses गवाम्, “of cows” — Surabhi is the mother of cattle; आलम्भ, glossed संज्ञपन, “killing,” is the sacrificial word for the act, not the butcher's. The last member is √जन्, “to be born,” reduced by the affix ड to the single syllable ज, which is what lets four words stand inside one; Mallinātha construes it instrumentally, सुरभितनयालम्भेन जायते इति. The compound is there for the story he tells at the end: at King Rantideva's sacrifices so many of Surabhi's daughters were killed that the run-off from the heap of hides ran together into a river — the Charmaṇvatī, the modern Chambal, whose name means “having hides.” The fame the cloud is to honour is grammatically a reputation and geographically that river, and the stanza never says the second.

సురభితనయాలమ్భజామ్‌, “సురభి కూతుళ్ళ వధనుంచి పుట్టిన,” నాలుగుపదాలను ఒక్కటిగా చేస్తుంది. సురభితనయానామ్‌ ను మల్లినాథుడు గవామ్‌, “ఆవులవి,” అంటాడు — సురభి గోవుల తల్లి; ఆలమ్భ, సంజ్ఞపన, “చంపుట,” అనునది కటికవాని మాట కాదు, యజ్ఞపు మాట. చివరిపదం √జన్‌, “పుట్టు,” ను డ ప్రత్యయం ఒక్క ‘జ’ గా కుదిస్తుంది, అదే నాలుగుపదాలు ఒక్కటవటానికి తావిస్తుంది; మల్లినాథుడు దాన్ని తృతీయార్థంగా, సురభితనయాలమ్భేన జాయతే ఇతి, గ్రహిస్తాడు. సమాసం దేనికో ఆయన కథతో ముగిస్తాడు: రన్తిదేవుని యజ్ఞాలలో ఎన్నో సురభి కూతుళ్ళు చంపబడగా, చర్మరాశినుంచి కారిన రక్తప్రవాహం ఒక నదిగా కూడింది — చర్మణ్వతి, నేటి చంబల్‌, “చర్మము గలది” అని దాని పేరు అర్థం. మేఘం గౌరవించవలసిన కీర్తి వ్యాకరణంగా యశస్సు, భౌగోళికంగా ఆ నదియే, రెండవదాన్ని శ్లోకం ఎన్నడూ చెప్పదు.

Mallinātha, Sañjīvinī — 1.47: surabhitanayānāṃ gavāmālambhena saṃjñapanena jāyata iti | … sā carmaṇvatītyākhyāyata iti

√मान् + स्य + शतृ, प्रथमा एकवचन nominative singular
मानयिष्यन्
मानयिष्यत्, from √मान् of the चुरादि class
meaning to honour — glossed सत्कारयिष्यन्, which is the same form built on a different verb. शतृ on the future stem gives 'about to', and here it gives a purpose: the cloud is to come down not because the river is in the way but in order to pay the river a compliment. √मान् is of the चुरादि class, so its णिच् is part of the root rather than added to it, and the stem is मानय् before the future's स्य ever arrives
future participle, शतृ on the future stem
The same शतृ, put on the future stem: 'about to X', 'going to X' — हारयिष्यन् 'meaning to have [it] carried'.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
at-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern भवत् declines on
1. भवत्
2. 6.4.14अत्वसन्तस्य चाधातोः
  भवात्+स्
3. 7.1.70उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः
  भवान्त्+स्
4. 6.1.68हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्
  भवान्त्
5. 8.2.23संयोगान्तस्य लोपः
  भवान्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

i-stem feminine, तृतीया एकवचन instrumental singular

स्रोतोमूर्त्या

मूर्ति

form — the instrumental of the shape a thing has taken, which is how Sanskrit says 'in the form of'. It goes with परिणताम्: the fame turned into something, and this is what it turned into

i-stem feminine

A short-i stem in the feminine: वसतिः, वसती, वसतयः — the same endings as the masculine but for a few cases.

హ్రస్వ ఇకారాంత స్త్రీలింగం: వసతిః, వసతీ, వసతయః — కొన్ని విభక్తులు తప్ప పుంలింగపు ప్రత్యయాలే.

Śabdamañjarī — इकारान्त स्त्रीलिङ्ग — मतिः मती मतयः
Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; मति prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
docs/lessons/1.1.md — §4.4, the i-stem feminine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

i-stem feminine

Feminine stems ending in short इ: मति, वसति, कीर्ति. The accusative singular is मतिम् (before अम्, the stem vowel wins, 6.1.107). The instrumental singular is मत्या; the dative, ablative, genitive and locative singular optionally take the nadī endings (मत्यै beside मतये). It declines much like the i-stem masculine हरि, with the feminine options in the singular oblique cases.

ఇకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: మతి, వసతి, కీర్తి. ద్వితీయైకవచనం మతిమ్ (అమ్ ముందు పూర్వరూపం, 6.1.107). తృతీయైకవచనం మత్యా; చతుర్థీ/పంచమీ/షష్ఠీ/సప్తమీ ఏకవచనాల్లో ఐచ్ఛికంగా నదీ ప్రత్యయాలు (మత్యై / మతయే). ఇకారాంత పుంలింగం (హరి) లాగే, ఏకవచన పరవిభక్తుల్లో స్త్రీలింగ ఐచ్ఛికాలతో.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; मति / i-stem feminine prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — इकारान्त स्त्रीलिङ्ग — मतिः मती मतयः
docs/lessons/1.1.md — §4.4, the i-stem feminine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

इकारान्त स्त्रीलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	मूर्तिः	मूर्ती	मूर्तयः
द्वितीया	मूर्तिम्	मूर्ती	मूर्तीः
तृतीया	मूर्त्या	मूर्तिभ्याम्	मूर्तिभिः
चतुर्थी	मूर्त्यै	मूर्तिभ्याम्	मूर्तिभ्यः
पञ्चमी	मूर्त्याः	मूर्तिभ्याम्	मूर्तिभ्यः
षष्ठी	मूर्त्याः	मूर्त्योः	मूर्तीनाम्
सप्तमी	मूर्त्याम्	मूर्त्योः	मूर्तिषु
सम्बोधन	मूर्ते	मूर्ती	मूर्तयः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

i-stem feminine, तृतीया एकवचन instrumental singular · the pattern मति declines on

मति
6.1.77इको यणचि
मत्या

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

ū-stem feminine, सप्तमी एकवचन locative singular
भुवि
भू
on earth — glossed लोके, in the world. The locative places the river against the sky the cloud is crossing: the fame is down here, and the cloud has to come down to it. The same stem stood at 1.18 in the genitive, भुवः, and is irregular in the same way. भू is a monosyllable, which changes its endings
ū-stem feminine
A long-ū stem feminine, declining like a monosyllable where it is one: भू → भुवः.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
ū-stem feminine, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern वधू declines on
1. वधू
2. 7.3.116ङेराम्नद्याम्नीभ्यः
  वधू+आम्
3. 7.3.112आण्नद्याः
  वधू+आट्+आम्
4. 6.1.90आटश्च
  वधू+आम्
5. 6.1.77इको यणचि
  वध्वाम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√नम् + क्त, द्वितीया एकवचन accusative singular
परिणताम्
printed परिणतां
परिणता, from परि + √नम्
turned into — glossed रूपविशेषमापन्नाम्, 'having arrived at a particular form'. The root is √नम्, to bend; with परि it is to bend all the way round, which is what a thing does when it becomes something else. The word is used of ripening fruit and of the world at the end of an age, and here of a reputation becoming water
past participle, क्त
The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective.
క్త ప్రత్యయం భూత కృదంతాన్ని చేస్తుంది — సాధారణంగా కర్మణి, "చేయబడినది"; గతి/స్థితి ధాతువులకు కర్తరి: గతః "వెళ్లినవాడు". తరువాత సామాన్య విశేషణంలా నడుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.102 निष्ठा
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 811 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §5.1, प्रमत्तः
uncheckeddrafted from the rule and the Bālānandinī; sūtra from skt-mcp
√नम् · class 1 · क्त
1. णमँ
2. 1.3.1भूवादयो धातवः
  ण॒मँ
  and, without changing the form,1.3.2
3. 1.3.9तस्य लोपः
  णम्
4. 6.1.65णो नः
  नम्
5. 1.4.58प्रादयः
  परि + नम्
  and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80dhātupāṭha 01.0934
6. 3.2.102निष्ठा
  परि + नम् + क्त
  and, without changing the form,1.3.8
7. 1.3.9तस्य लोपः
  परि + नम् + त
  and, without changing the form,1.1.261.2.451.2.463.4.1141.1.431.1.37
8. 4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
  परि + नम् + त + अम्
  and, without changing the form,1.3.41.1.431.1.372.4.827.2.10
9. 4.1.4अजाद्यतष्टाप्
  परि + नम् + त + टाप् + अम्
  and, without changing the form,1.3.31.3.7
10. 1.3.9तस्य लोपः
  परि + नम् + त + आ + अम्
  and, without changing the form,1.4.13
11. 6.4.37अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिक लोपो झलि क्ङिति
  परि + न + त + आ + अम्
  and, without changing the form,1.4.141.4.18
12. 6.1.107अमि पूर्वः
  परि + न + त + आ + म्
13. 6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
  परि + न + ता + म्
14. 8.4.14उपसर्गादसमासेऽपि णोपदेशस्य
  परि + ण + ता + म्
15. 8.4.68अ अ
  परिणताम्
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern रमा declines on
1. रमा
2. 6.1.107अमि पूर्वः
  रमाम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular

रन्तिदेवस्य

रन्तिदेव

Rantideva's — glossed दशपुरपतेर्महाराजस्य, 'the great king who ruled Daśapura'. He is the king of the famous sacrifices, and Mallinātha ends the stanza with the story the whole compound rests on: at one of them so many cows were killed that the run-off from the heap of hides became a river, and that river is the Charmaṇvatī — the modern Chambal, whose name means 'having hides'

a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	रन्तिदेवः	रन्तिदेवौ	रन्तिदेवाः
द्वितीया	रन्तिदेवम्	रन्तिदेवौ	रन्तिदेवान्
तृतीया	रन्तिदेवेन	रन्तिदेवाभ्याम्	रन्तिदेवैः
चतुर्थी	रन्तिदेवाय	रन्तिदेवाभ्याम्	रन्तिदेवेभ्यः
पञ्चमी	रन्तिदेवात्	रन्तिदेवाभ्याम्	रन्तिदेवेभ्यः
षष्ठी	रन्तिदेवस्य	रन्तिदेवयोः	रन्तिदेवानाम्
सप्तमी	रन्तिदेवे	रन्तिदेवयोः	रन्तिदेवेषु
सम्बोधन	रन्तिदेव	रन्तिदेवौ	रन्तिदेवाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern राम declines on

राम
7.1.12टाङसिङसामिनात्स्याः
रामस्य

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

i-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular

कीर्तिम्

कीर्ति

fame — and Mallinātha will not let it stay abstract: चर्मण्वत्याख्यां नदीम्, 'the river called Charmaṇvatī'. The object of the honouring is grammatically a reputation and geographically a river, and the stanza never says the second. Every word around it — born of the killing, turned into a shape, in the form of a current — is what makes the two the same thing

i-stem feminine — A short-i stem in the feminine: वसतिः, वसती, वसतयः — the same endings as the masculine but for a few cases. · i-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular

इकारान्त स्त्रीलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	कीर्तिः	कीर्ती	कीर्तयः
द्वितीया	कीर्तिम्	कीर्ती	कीर्तीः
तृतीया	कीर्त्या	कीर्तिभ्याम्	कीर्तिभिः
चतुर्थी	कीर्त्यै	कीर्तिभ्याम्	कीर्तिभ्यः
पञ्चमी	कीर्त्याः	कीर्तिभ्याम्	कीर्तिभ्यः
षष्ठी	कीर्त्याः	कीर्त्योः	कीर्तीनाम्
सप्तमी	कीर्त्याम्	कीर्त्योः	कीर्तिषु
सम्बोधन	कीर्ते	कीर्ती	कीर्तयः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

i-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern मति declines on

मति
6.1.107अमि पूर्वः
मतिम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

३अन्वयthe words in prose order

एनम् · शरवणभवम् · देवम् · आराध्य · सिद्धद्वन्द्वैः · वीणिभिः · जलकणभयात् · मुक्तमार्गः · उल्लङ्घिताध्वा · भुवि · स्रोतोमूर्त्या · परिणताम् · सुरभितनयालम्भजाम् · रन्तिदेवस्य · कीर्तिम् · मानयिष्यन् · व्यालम्बेथाः

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, whose commentary is written as anvaya and takes the two nominative compounds together before the verb“enaṃ pūrvoktaṃ … taṃ śaravaṇabhavam || devaṃ skandam || ārādhyopāsya vīṇibhi[r vī]ṇāvadbhiḥ … siddhadvandvaiḥ siddhamithunaiḥ | jalakaṇabhayāt | … muktamārgastyaktava[rt]mā sannullaṅghitādhvā | … bhuvi loke srotomūrtyā pravāharūpeṇa pariṇatāṃ … rantidevasya … kīrtim | … māna[y]iṣyansatkārayiṣyanvyālambethāḥ”

the dependency structure

व्यालम्बेथाः · क्रिया — hang low; glossed आलम्ब्यावतरेः, ‘catch hold and come down’, an आत्मनेपद optative, and the subject is the cloud, named nowhere but in the ending

आराध्य · having worshipped — the absolutive, the thing done first, उपास्य; ल्यप् because the root आ + √राध् carries a prefix

देवम् · कर्म of आराध्य — the god, glossed स्कन्दम्, backed with Amara's शरजन्मा षडाननः

एनम् · agreeing with देवम् — him, पूर्वोक्तम्; the backward-pointing pronoun एनद्, with no nominative of its own

शरवणभवम् · agreeing with देवम् — born in the reed-thicket, शरवणे भवः जन्म यस्य तम्

मुक्तमार्गः · बहुव्रीहि agreeing with the subject — with the road left clear, त्यक्तवर्त्मा; describes the cloud the stanza never names

सिद्धद्वन्द्वैः · करण / कर्तरि तृतीया — by pairs of Siddhas, सिद्धमिथुनैः; the agents who vacate the road

वीणिभिः · agreeing with सिद्धद्वन्द्वैः — carrying vīṇās, वीणावद्भिः; the affix इनि by व्रीह्यादि, 5.2.116

जलकणभयात् · हेतौ पञ्चमी — out of fear of the spray; the reason the couples move aside, a wetting stops a string from sounding

उल्लङ्घिताध्वा · बहुव्रीहि agreeing with the subject — having crossed so much road, उल्लङ्घितः अध्वा येन सः; कियन्तमध्वानं गतः

मानयिष्यन् · agreeing with the subject — meaning to honour, सत्कारयिष्यन्; the future active participle giving the purpose of the descent

कीर्तिम् · कर्म of मानयिष्यन् — the fame, which Mallinātha names चर्मण्वत्याख्यां नदीम्, the river Charmaṇvatī

रन्तिदेवस्य · षष्ठी — of Rantideva, दशपुरपतेर्महाराजस्य; whose fame it is

परिणताम् · agreeing with कीर्तिम् — turned into, रूपविशेषमापन्नाम्; from परि + √नम्

स्रोतोमूर्त्या · प्रकारे तृतीया — in the shape of a current, प्रवाहरूपेण; the form the fame took

भुवि · अधिकरण — on earth, लोके; the fame is down here, and the cloud must come down to it

सुरभितनयालम्भजाम् · agreeing with कीर्तिम् — born of the slaughter of Surabhi's daughters, सुरभितनयालम्भेन जायते इति

uncheckedMallinātha’s Sañjīvinī for the anvaya and the reading; the Telugu drawn from Vedam Venkataraya Sastri’s Āndhra Meghasandeśam and the Bālānandinī

४भावार्थthe sense of the whole

Worship this god born among the reeds, and go on. Pairs of Siddhas carrying vīṇās leave the road to you, afraid of your spray — a wetting will not let a string sound — and you have come a long way. Then hang low over the earth, meaning to do honour to Rantideva's fame, which was born of his killing of Surabhi's daughters and has taken the shape of a running stream.

uncheckedthe reader's reading, following Mallinātha's gloss

రెల్లుపొదలో పుట్టిన ఈ దేవుని పూజించి ముందుకు సాగు. వీణలు మోసే సిద్ధజంటలు, నీ తుంపరకు భయపడి — తడి తగిలితే తీగ మ్రోగదు — నీకు దారి విడుస్తాయి, నీవు చాలాదూరం వచ్చావు. అటుపైన, సురభి కూతుళ్ళను చంపుటనుంచి పుట్టి ప్రవాహరూపం దాల్చిన రన్తిదేవుని కీర్తిని గౌరవించదలచి, భూమిపై కిందుగా వ్రేలాడు.

Mallinātha, Sañjīvinī — 1.47, whole-verse gloss

५अलंकारthe figure

No figure is named for this verse by the commentary this reading follows, so none is shown.