मेघदूतम् — कालिदास

मेघदूतम् · कालिदास · 1.48

चर्मण्वती · one pearl on the earth, seen from above

त्वय्यादातुं जलमवनते शार्ङ्गिणो वर्णचौरे

त्व

य्या

दा

तुं

ज

ल

म

व

न

ते

शा

र्ङ्गि

णो

व

र्ण

चौ

रे

तस्याः सिन्धोः पृथुमपि तनुं दूरभावात् प्रवाहम्

त

स्याः

सि

न्धोः

पृ

थु

म

पि

त

नुं

दू

र

भा

वा

त्प्र

वा

हम्

प्रेक्षिष्यन्ते गगनगतयो नूनमावर्ज्य दृष्टीः

प्रे

क्षि

ष्य

न्ते

ग

न

ग

त

यो

नू

न

मा

व

र्ज्य

दृ

ष्टीः

एकं मुक्तागुणमिव भुवः स्थूलमध्येन्द्रनीलम्

ए

कं

मु

क्ता

गु

ण

मि

व

भु

वः

स्थू

ल

म

ध्ये

न्द्र

नी

लम्

वृत्तविचारthe metre, syllable by syllable

pāda a

त्वguruthe conjunct य्य that follows it
य्याguruits long vowel आ
दाguruits long vowel आ
तुंguruthe anusvāra it carries
जlaghuits short vowel, with a single consonant after it
लlaghuits short vowel, with a single consonant after it
मlaghuits short vowel, with a single consonant after it
वlaghuits short vowel, with a single consonant after it
नlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तेguruits long vowel ए
शाguruits long vowel आ
र्ङ्गिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
णोguruits long vowel ओ
वguruthe conjunct र्ण that follows it
र्णlaghuits short vowel, with a single consonant after it
चौguruits long vowel औ
रेguruits long vowel ए

yati after 4 — a word ends here — त्वय्यादातुं
yati after 10 — a word ends here — जलमवनते

pāda b

तguruthe conjunct स्य that follows it
स्याःguruthe visarga it carries
सिguruthe conjunct न्ध that follows it
न्धोःguruthe visarga it carries
पृlaghuits short vowel, with a single consonant after it
थुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
मlaghuits short vowel, with a single consonant after it
पिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तlaghuits short vowel, with a single consonant after it
नुंguruthe anusvāra it carries
दूguruits long vowel ऊ
रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
भाguruits long vowel आ
वाguruits long vowel आ
त्प्रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
वाguruits long vowel आ
हम्guruthe end of the pāda, which counts the last syllable heavy

yati after 4 — a word ends here — सिन्धोः
yati after 10 — a word ends here — तनुं

pāda c

प्रेguruits long vowel ए
क्षिguruthe conjunct ष्य that follows it
ष्यguruthe conjunct न्त that follows it
न्तेguruits long vowel ए
गlaghuits short vowel, with a single consonant after it
गlaghuits short vowel, with a single consonant after it
नlaghuits short vowel, with a single consonant after it
गlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तlaghuits short vowel, with a single consonant after it
योguruits long vowel ओ
नूguruits long vowel ऊ
नlaghuits short vowel, with a single consonant after it
माguruits long vowel आ
वguruthe conjunct र्ज्य that follows it
र्ज्यlaghuits short vowel, with a single consonant after it
दृguruthe conjunct ष्ट that follows it
ष्टीःguruthe visarga it carries

yati after 4 — a word ends here — प्रेक्षिष्यन्ते
yati after 10 — a word ends here — गगनगतयो

pāda d

एguruits long vowel ए
कंguruthe anusvāra it carries
मुguruthe conjunct क्त that follows it
क्ताguruits long vowel आ
गुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
णlaghuits short vowel, with a single consonant after it
मिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
वlaghuits short vowel, with a single consonant after it
भुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
वःguruthe visarga it carries
स्थूguruits long vowel ऊ
लlaghuits short vowel, with a single consonant after it
मguruthe conjunct ध्य that follows it
ध्येguruits long vowel ए
न्द्रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
नीguruits long vowel ई
लम्guruthe end of the pāda, which counts the last syllable heavy

yati after 4 — it falls inside the compound मुक्तागुणम्
yati after 10 — a word ends here — भुवः

सन्धिrecovering the words from the sound

त्वयि + आदातुम् → त्वय्यादातुं
इ + आ
6.1.77
जलम् + अवनते → जलमवनते
म् + अ
no rule named — the builder's table does not hold this change
शार्ङ्गिणः + वर्णचौरे → शार्ङ्गिणो
ः + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
पृथुम् + अपि → पृथुमपि
म् + अ
no rule named — the builder's table does not hold this change
तनुम् + दूरभावात् → तनुं
म् + द्
8.3.23 · 8.4.59
गगनगतयः + नूनम् → गगनगतयो
ः + न्
no rule named — the builder's table does not hold this change
नूनम् + आवर्ज्य → नूनमावर्ज्य
म् + आ
no rule named — the builder's table does not hold this change
एकम् + मुक्तागुणम् → एकं
म् + म्
8.3.23 · 8.4.59
मुक्तागुणम् + इव → मुक्तागुणमिव
म् + इ
no rule named — the builder's table does not hold this change
वर्ण + चौर → वर्णचौरे
अ + च्
no rule named — the builder's table does not hold this change
दूर + भाव → दूरभावात्
अ + भ्
no rule named — the builder's table does not hold this change
गगन + गति → गगनगतयः
अ + ग्
no rule named — the builder's table does not hold this change
मुक्ता + गुण → मुक्तागुणम्
आ + ग्
no rule named — the builder's table does not hold this change
स्थूल + मध्य → स्थूलमध्येन्द्रनीलम्
अ + म्
no rule named — the builder's table does not hold this change
मध्य + इन्द्रनील → स्थूलमध्येन्द्रनीलम्
अ + इ → ए · falls inside the syllable ध्ये
6.1.87

The first pāda runs त्वय्यादातुं जलमवनते शार्ङ्गिणो वर्णचौरे. त्वयि + आदातुम् turns the इ to य् before the following vowel (Pāṇini 6.1.77, the yaṇ substitution), and आदातुम् keeps its म् as अनुस्वार before the ज् of जलम्. जलम् + अवनते and पृथुम् + अपि and नूनम् + आवर्ज्य and मुक्तागुणम् + इव all show the plainer case: a म् before a vowel simply carries onto it unchanged. शार्ङ्गिणः + वर्णचौरे and गगनगतयः + नूनम् take a visarga after अ to ओ before the voiced sound that follows (शार्ङ्गिणो, गगनगतयो), while दृष्टीः + एकम् takes the visarga after ई to र् before the vowel (दृष्टीरेकम्). दूरभावात् + प्रवाहम् keeps its त् unchanged before the unvoiced प्, and भुवः + स्थूल- keeps the visarga before the sibilant स्.

మొదటిపాదం త్వయ్యాదాతుం జలమవనతే శార్ఙ్గిణో వర్ణచౌరే అని సాగుతుంది. త్వయి + ఆదాతుమ్‌ లో తర్వాతి అచ్చు ముందు ఇ → య్‌ (పాణిని 6.1.77, యణాదేశం), ఆదాతుమ్‌ లోని జ్‌ ముందు మ్‌ అనుస్వారంగా నిలుస్తుంది. జలమ్‌ + అవనతే, పృథుమ్‌ + అపి, నూనమ్‌ + ఆవర్జ్య, ముక్తాగుణమ్‌ + ఇవ — ఇవన్నీ సులభమైన సందర్భం: అచ్చు ముందు మ్‌ మార్పులేక ఆ అచ్చుపైకి సాగుతుంది. శార్ఙ్గిణః + వర్ణచౌరే, గగనగతయః + నూనమ్‌ లలో అ తర్వాతి విసర్గ గోషధ్వని ముందు ఓ అవుతుంది (శార్ఙ్గిణో, గగనగతయో), దృష్టీః + ఏకమ్‌ లో ఈ తర్వాతి విసర్గ అచ్చు ముందు ర్‌ అవుతుంది (దృష్టీరేకమ్‌). దూరభావాత్‌ + ప్రవాహమ్‌ లో అఘోష ప్‌ ముందు త్‌ మార్పులేకుండా నిలుస్తుంది, భువః + స్థూల- లో ఊష్మ స్‌ ముందు విసర్గ నిలుస్తుంది.

Chinnaya Sūri, Bālavyākaraṇam — సంధిపరిచ్ఛేదము; vendor/balavyakaranam-sandhi.txt

कारकwhat each case is doing

त्वयि सप्तमी · locative — सति सप्तमी — a locative absolute, not a plain locative of place
with वर्णचौरे
त्वयि would ordinarily be ‘in you’, an अधिकरण locative naming where something happens. Mallinātha instead supplies सति after the clause — त्वयि जलमादातुमवनते सति, ‘you being bent down to take up water’ — which is the signature of a locative absolute: a whole clause set in the seventh case to mean ‘when this is so’. The first pāda is thus not a place but a time, hung on this one ending, and it fixes the moment of the seeing: it is while the cloud stoops that the sky-goers look down.
- Mallinātha, Sañjīvinī — 1.48: tvayi jalamādātumavanate sati
जलम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
अवनते सप्तमी · locative — अधिकरण, the location
शार्ङ्गिणः षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
तस्याः षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
सिन्धोः षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
पृथुम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
तनुम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
दूरभावात् पञ्चमी · ablative — हेतौ पञ्चमी — an ablative of cause, not of departure
The ablative's default role is अपादान, the point moved away from. दूरभावात् is not a ‘from’ of motion but a ‘because of’: Mallinātha shortens the compound to दूरत्वात्, ‘from the far-ness’, and it gives the reason the broad river is taken for a thin one. It is the only word in the stanza that explains the picture rather than drawing it — the distance is what makes पृथु look तनु.
- Mallinātha, Sañjīvinī — 1.48: pṛthumapi dūratvāttanuṃ sūkṣmatayā pratīyamānaṃ
प्रवाहम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
दृष्टीः द्वितीया · accusative — कर्म, the object
एकम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
मुक्तागुणम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
with स्थूलमध्येन्द्रनीलम्
भुवः षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word

प्रकरणानुक्रमthe rules the verse uses, by section of the abridgement

हलन्त्यम् 1.3.3 · प्रकरण 1← आदातुम्; प्रेक्षिष्यन्ते; आवर्ज्य
a final consonant of the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a final consonant (हल्) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it, and drops by 1.3.9. So the personal ending तिप् contributes only ति, the प् marking it, and क्तवतु leaves क्तवत् with the उ nasalized and the last letter both gone. Final त्, स् and म् of a case or personal ending are exempt (1.3.4).
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అంత్యంగా ఉన్న హల్లు (హల్) ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది వస్తువును గుర్తించే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు, 1.3.9 చేత లోపిస్తుంది. కాబట్టి తిప్ నుండి తి మాత్రమే మిగులుతుంది, ప్ ఇత్తు. విభక్తి/తిఙ్ ప్రత్యయాల అంత్య త్, స్, మ్ మాత్రం ఇత్తు కావు (1.3.4). అనునాసిక అచ్చు ఇత్తు (1.3.2) కి జోడీ.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.3 हलन्त्यम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तस्य लोपः 1.3.9 · प्रकरण 1← आदातुम्; अवनते; वर्णचौरे; प्रेक्षिष्यन्ते; गगनगतयः; आवर्ज्य
an it-marker drops
What has been named an it-marker (इत्) is then elided (लोप). The tag has done its work — naming the suffix, and conditioning or blocking some operation — and leaves no sound behind. So the उ marked in सुँ, the ट् of टा, the ङ् of ङे ङसि ङस् ङि, and the प् of सुप् are all gone before the ending is attached.
ఇత్సంజ్ఞగా గుర్తించబడినది (इत्) తరువాత లోపిస్తుంది. ఆ గుర్తు తన పని ముగించుకుంది — ప్రత్యయానికి పేరుపెట్టడం, ఏదో కార్యాన్ని కలిగించడమో ఆపడమో — ఏ ధ్వనీ మిగలదు. सुँ లోని ఉ, टा లోని ట్, ङे ङसि ङस् ङि లోని ङ్, सुप् లోని ప్ అన్నీ ప్రత్యయం చేరేముందు పోతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.9 तस्य लोपः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 3 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुप्तिङन्तं पदम् 1.4.14 · प्रकरण 1← आदातुम्; अवनते; प्रेक्षिष्यन्ते; आवर्ज्य
a form ending in a case ending (सुप्) or a verb ending (तिङ्) is a पद, a finished word
A form that ends in a nominal case ending — one of the twenty-one सुप् endings 4.1.2 lists — or in a verbal personal ending — one of the eighteen तिङ् endings — is named पद, a complete word. The name is what a great many rules wait on: the visarga rules, the final-consonant rules and the anusvāra rule all apply only "in a पद" or "at the end of a पद". So राम is not yet a पद, but राम + स् is; and चक्रे is a पद once the ending ए is on. Every word the poem carries reaches this name before its word-final changes can fire.
నామవాచక విభక్తి ప్రత్యయంతో — 4.1.2 చెప్పే ఇరవై ఒక్క సుప్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — లేదా క్రియా పురుష ప్రత్యయంతో — పద్దెనిమిది తిఙ్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — అంతమయ్యే రూపానికి పద సంజ్ఞ. ఈ సంజ్ఞ మీదే ఎన్నో సూత్రాలు ఆధారపడతాయి: విసర్గ సూత్రాలు, పదాంత హల్లు సూత్రాలు, అనుస్వార సూత్రం అన్నీ "పదంలో" లేదా "పదాంతంలో" మాత్రమే పనిచేస్తాయి. రామ ఇంకా పదం కాదు; రామ + స్ పదం; చక్రే ప్రత్యయం ఏ చేరాక పదం. కావ్యంలోని ప్రతి పదం తన పదాంత మార్పులకు ముందు ఈ సంజ్ఞను చేరుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.14 सुप्तिङन्तं पदम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 14 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
भूवादयो धातवः 1.3.1 · प्रकरण 2← आदातुम्; अवनते; प्रेक्षिष्यन्ते; आवर्ज्य
the words beginning with भू, listed in the Dhātupāṭha, are called धातु (roots)
The action-denoting words listed in the Dhātupāṭha — the root-list that opens with भू "to be" — are named धातु, roots. A धातु is the action-base from which every finite verb and every कृत् (primary derivative) form is built. It is the rule that stands at the head of every verb chain in the poem: चक्रे begins as the root डुकृञ्, जगाम as गम्, प्रमत्तः as मद्. Nothing is conjugated or turned into a participle until it first bears this name.
ధాతుపాఠంలో — భూ "ఉండటం" తో మొదలయ్యే ధాతువుల జాబితాలో — ఉన్న క్రియావాచక శబ్దాలకు ధాతు సంజ్ఞ. ధాతువు అంటే క్రియాధారం; దానినుండే ప్రతి తిఙంత క్రియా, ప్రతి కృదంత (ప్రాథమిక వ్యుత్పన్న) రూపం పుడతాయి. కావ్యంలోని ప్రతి క్రియా గొలుసుకు ఇది శిరస్సు: చక్రే డుకృఞ్ ధాతువుగా, జగామ గమ్ గా, ప్రమత్తః మద్ గా మొదలవుతాయి. ఈ సంజ్ఞ చేరకముందు ఏదీ రూపం దాల్చదు, కృదంతం కాదు.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.1 भूवादयो धातवः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 36 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपदेशेऽजनुनासिक इत् 1.3.2 · प्रकरण 2← आदातुम्; अवनते; प्रेक्षिष्यन्ते; गगनगतयः; आवर्ज्य
a nasalized vowel in the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a vowel pronounced with nasal resonance (anunāsika) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it. The उ of सुँ and of रुँ is such a vowel, so it is a marker and drops (by 1.3.9). This is why the nominative-singular ending सुँ contributes only स्, and रुँ leaves only र्.
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అనునాసికంగా ఉచ్చరించే అచ్చు ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది ఆ వస్తువుకు పేరుపెట్టే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు. सुँ, रुँ లోని ఉ అలాంటి అచ్చే; కాబట్టి అది ఇత్తు, లోపిస్తుంది (1.3.9). అందుకే ప్రథమైకవచన ప్రత్యయం సుँ నుండి స్ మాత్రమే, రుँ నుండి ర్ మాత్రమే మిగులుతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.2 उपदेशेऽजनुनासिक इत्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 28 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
प्रादयः 1.4.58 · प्रकरण 2← अवनते; प्रेक्षिष्यन्ते
प्र and the rest of the prefix list are called निपात (particles)
The words प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, नि, वि, उद् and the rest of the प्रादि list are named निपात — indeclinable particles. Joined to a root they are the upasargas, the verbal prefixes that turn or deepen its sense: प्र + मद् gives प्रमद् "be heedless, be carried away", the base of प्रमत्तः, and उद् + स्था gives उत्था "rise". Because the prefix is a particle held before the root, the corpus writes it into the word, and the derivation names this rule when it puts the prefix on.
ప్ర, పరా, అప, సమ్, అను, అవ, ని, వి, ఉద్ మొదలైన ప్రాది గణపు శబ్దాలకు నిపాత సంజ్ఞ — అవి అవ్యయాలు (వికారం లేని పదాలు). ధాతువుకు చేరినప్పుడు అవే ఉపసర్గలు, ధాతువు అర్థాన్ని తిప్పే లేదా లోతు చేసే క్రియా ఉపసర్గలు: ప్ర + మద్ → ప్రమద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం, పరవశం కావటం", ఇది ప్రమత్తః కు ఆధారం; ఉద్ + స్థా → ఉత్థా "లేవటం". ఉపసర్గ ధాతువు ముందు నిలిచే నిపాతం కావటాన కార్పస్ దాన్ని పదంలోనే రాస్తుంది, గొలుసు ఉపసర్గను చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.58 प्रादयः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 54 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपसर्गाः क्रियायोगे 1.4.59 · प्रकरण 2← अवनते; प्रेक्षिष्यन्ते
प्र and the rest, joined to a verb, are called उपसर्ग (preverbs)
The प्रादि particles (प्र, सम्, उद्, नि, वि and the rest, named निपात by the previous rule) are called उपसर्ग — "preverbs" — when they stand in construction with a verb (क्रियायोग, "joined to an action"). Away from a verb the same words keep only their निपात name; before a root they are the prefix that turns its sense. प्र before मद् "be heedless" gives the प्रमद् of प्रमत्तः, and उद् before पत् "fall, fly" gives the उत्पत् of उत्पत. The derivation names this rule where it sets the prefix on the root.
ప్రాది నిపాతాలు (ప్ర, సమ్, ఉద్, ని, వి మొదలైనవి — ముందటి సూత్రం వీటికి నిపాత సంజ్ఞ ఇచ్చింది) క్రియతో కలిసి నిలిచినప్పుడు (క్రియాయోగం) వాటికి ఉపసర్గ సంజ్ఞ. క్రియ లేకుంటే అవే శబ్దాలు కేవలం నిపాతాలుగా నిలుస్తాయి; ధాతువు ముందు నిలిస్తే అర్థాన్ని తిప్పే ఉపసర్గలు. మద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం" ముందు ప్ర → ప్రమత్తః లోని ప్రమద్; పత్ "పడటం, ఎగరటం" ముందు ఉద్ → ఉత్పత లోని ఉత్పత్. గొలుసు ఉపసర్గను ధాతువుకు చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.59 उपसर्गाः क्रियायोगे
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 35 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
इको यणचि 6.1.77 · प्रकरण 2← सिन्धोः; भुवः; त्वयि + आदातुम्
इक् becomes यण् before a dissimilar vowel
A simple vowel of the इक् set — इ उ ऋ ऌ — becomes the matching semivowel यण् — य् व् र् ल् — when a dissimilar vowel follows: इति + अत्र → इत्यत्र, मधु + अरि → मध्वरि, धातृ + अंशः → धात्रंशः. This is the commonest vowel sandhi, the point where two words or a stem and its ending run together.
ఇక్ (ఇ ఉ ఋ ఌ) అచ్చు, భిన్నమైన అచ్చు పరమైనప్పుడు దానికి సవర్ణమైన యణ్ (య్ వ్ ర్ ల్) అవుతుంది: ఇతి + అత్ర → ఇత్యత్ర, మధు + అరి → మధ్వరి, ధాతృ + అంశః → ధాత్రంశః. రెండు పదాలు గానీ, ప్రాతిపదిక-ప్రత్యయాలు గానీ కలిసే అత్యంత సామాన్య అచ్‌సంధి ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.77 इको यणचि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 15 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
एचोऽयवायावः 6.1.78 · प्रकरण 2← गगनगतयः
एच् becomes अय्, अव्, आय् or आव् before a vowel
A diphthong of the एच् set — ए ओ ऐ औ — becomes अय् अव् आय् आव् respectively when a vowel follows: ने + अनम् → नयनम्, भो + अति → भवति, नै + अकः → नायकः, पौ + अकः → पावकः. So a word that looks to end in a diphthong shows a semivowel before the next vowel.
ఏచ్ (ఏ ఓ ఐ ఔ) అచ్చు, అచ్చు పరమైనప్పుడు వరుసగా అయ్, అవ్, ఆయ్, ఆవ్ అవుతుంది: నే + అనమ్ → నయనమ్, భో + అతి → భవతి, నై + అకః → నాయకః, పౌ + అకః → పావకః. కాబట్టి సంధ్యక్షరాంతంగా కనిపించే పదం, పర అచ్చు ముందు అంతస్థను చూపుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.78 एचोऽयवायावः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 22 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आद्गुणः 6.1.87 · प्रकरण 2← अवनते; वर्णचौरे; प्रेक्षिष्यन्ते; मध्य + इन्द्रनील
a followed by i/u/ṛ becomes the guṇa vowel e/o/ar
When a final अ or आ is followed by a simple vowel इ उ or ऋ, the two together become the corresponding guṇa vowel — ए, ओ, or अर् — as one sound, a single substitution for both. So राम + इन (from टा) gives the ए of रामेण, and पुण्य + उदक gives the ओ of पुण्योदक. It is the guṇa-sandhi a student meets first.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఇ ఉ ఋ (సామాన్య అచ్చు) వస్తే, రెండూ కలిసి గుణమవుతాయి — ఏ, ఓ, అర్ — ఒకే ధ్వనిగా (ఏకాదేశం). రామ + ఇన (టా నుండి) → రామేణ లోని ఏ; పుణ్య + ఉదక → పుణ్యోదక లోని ఓ. విద్యార్థి మొదట కలిసే గుణసంధి ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.87 आद्गुणः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 27 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the guṇa sandhi
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अकः सवर्णे दीर्घः 6.1.101 · प्रकरण 2← तस्याः; दूरभावात्
a simple vowel before a like vowel becomes the long one
When a simple vowel (अक्: अ इ उ ऋ ऌ) is followed by a vowel of the same class (savarṇa), the two become the single long vowel of that class — अ/आ + अ/आ → आ, इ/ई + इ/ई → ई, and so on. So स्व + अधिकार → स्वाधिकार. This is dīrgha-sandhi.
అక్ (అ ఇ ఉ ఋ ఌ) తరువాత దానికి సవర్ణమైన అచ్చు వస్తే, రెండూ కలిసి ఆ వర్గపు దీర్ఘమవుతాయి — అ/ఆ + అ/ఆ → ఆ, ఇ/ఈ + ఇ/ఈ → ఈ, ఇలా. స్వ + అధికార → స్వాధికార. ఇది దీర్ఘసంధి.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.101 अकः सवर्णे दीर्घः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 42 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the dīrgha sandhi
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
झलां जशोऽन्ते 8.2.39 · प्रकरण 3← दूरभावात्
a word-final झल् becomes the corresponding जश् (voiced unaspirate)
At the end of a word, a झल् consonant — a stop or sibilant — is replaced by the corresponding जश्, a voiced unaspirated stop (ग् ज् ड् द् ब्). So a word-final त् may be written द् (वाक् beside वाग्, षष् beside षड्). At a pause it can revert to त् (8.4.56), and before a voiceless sound it stays voiceless (8.4.55 खरि च); so अधिकारात् before प्र keeps its त्.
పదాంతంలో ఝల్ (స్పర్శ లేదా ఊష్మ) హల్లుకు దాని జశ్ — ఘోష అల్పప్రాణ స్పర్శం (గ్ జ్ డ్ ద్ బ్) — ఆదేశం. పదాంత త్ ను ద్ గా రాయవచ్చు (వాక్/వాగ్, షష్/షడ్). విరామంలో మళ్లీ త్ కావచ్చు (8.4.56); అఘోషం ముందు అఘోషంగానే ఉంటుంది (8.4.55 ఖరి చ) — అధికారాత్ ప్ర ముందు త్ గానే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.39 झलां जशोऽन्ते
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 67 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.2, स्वाधिकारात्
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8.3.15 · प्रकरण 3← शार्ङ्गिणः; तस्याः; सिन्धोः; गगनगतयः; दृष्टीः; भुवः
र् becomes visarga before a खर् consonant or at a pause
A रेफ (र्) at the end of a word becomes visarga (ः) before a खर् consonant — the voiceless stops and the sibilants — or at a pause (avasāna). It is the last step of every nominative singular: यक्ष + र् becomes यक्षः. The visarga of भर्तुः is the same thing, the र् that came with the ṛ-stem's ending surfacing before the pause.
పదాంతంలోని రేఫ (ర్) ఖర్ హల్లు ముందు — అఘోష స్పర్శలు, ఊష్మలు — గాని, విరామం (అవసానం) దగ్గర గాని విసర్గ (ః) అవుతుంది. ప్రతి ప్రథమా ఏకవచనపు చివరి మెట్టు ఇదే: యక్ష + ర్ → యక్షః. భర్తుః లోని విసర్గ కూడా ఋకారాంత శబ్దపు ర్ ఇలాగే విరామం ముందు పైకి రావడమే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 93 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः and भर्तुः prakriyās
- docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः and भर्तुः derivations
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
मोऽनुस्वारः 8.3.23 · प्रकरण 3← तनुम् + दूरभावात्; एकम् + मुक्तागुणम्
a word-final म् becomes anusvāra before a consonant
A म् at the end of a word becomes anusvāra — the nasal dot ं — when a consonant follows: हरिम् + वन्दे → हरिं वन्दे "I praise Hari". The accusative singular in -म् and every word-final म् before a consonant is written this way; before a vowel or at a pause the म् itself stays. This is why the chain-check reads a final ं and a final म् as the same sound: they are one म्, shown one way or the other by what follows.
పదాంతంలోని మ్, హల్లు ముందు అనుస్వారం — ం అనే నాసిక బిందువు — గా మారుతుంది: హరిమ్ + వన్దే → హరిం వన్దే "హరిని నమస్కరిస్తాను". మ్-అంత ద్వితీయా ఏకవచనం, హల్లు ముందు వచ్చే ప్రతి పదాంత మ్ ఇలాగే రాయబడతాయి; అచ్చు ముందు గానీ విరామంలో గానీ మ్ అలాగే నిలుస్తుంది. అందుకే గొలుసు-పరీక్ష పదాంత ం ను, పదాంత మ్ ను ఒకే ధ్వనిగా చదువుతుంది: అవి ఒకే మ్, తరువాత వచ్చేదాన్ని బట్టి ఒక్కో రూపంలో చూపబడతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.23 मोऽनुस्वारः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 77 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
नश्चापदान्तस्य झलि 8.3.24 · प्रकरण 3← प्रेक्षिष्यन्ते
a non-final न् (or म्) becomes anusvāra before a झल् consonant
A न् or म् that does not stand at the end of a word becomes anusvāra before a झल् sound — a stop or a sibilant: the नुम् augment gives धनूंषि "bows", पयांसि "waters", where the न् before ष्/स् is written as the anusvāra dot. The change is inside the word; a word-final न् is left for the sandhi rules.
పదాంతంలో లేని న్ (లేదా మ్), ఝల్ హల్లు — స్పర్శం లేదా ఊష్మం — పరమైనప్పుడు అనుస్వారమవుతుంది: నుమ్ ఆగమంతో ధనూంషి "ధనుస్సులు", పయాంసి "నీళ్ళు" — ష్/స్ ముందున్న న్ అనుస్వార బిందువుగా వ్రాయబడుతుంది. ఈ మార్పు పదం లోపలిది; పదాంత న్ ను సంధి సూత్రాలకు వదులుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.24 नश्चापदान्तस्य झलि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 78 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः 8.4.58 · प्रकरण 3← प्रेक्षिष्यन्ते
an anusvāra becomes the class nasal of a following यय् consonant
An anusvāra, before a यय् sound — a class stop or a semivowel, that is anything but श् ष् स् ह् — becomes the nasal homorganic with it: सम् + कारः → सङ्कारः, अलम् + कारः → अलङ्कारः, सम् + चयः → सञ्चयः. Before श् ष् स् ह् the anusvāra stays, since those have no class nasal to match.
అనుస్వారం, యయ్ వర్ణం — వర్గ్య స్పర్శం లేదా అంతస్థ, అంటే శ్ ష్ స్ హ్ తప్ప అన్నీ — పరమైనప్పుడు దానికి సవర్ణమైన వర్గానునాసికమవుతుంది: సమ్ + కారః → సఙ్కారః, అలమ్ + కారః → అలఙ్కారః, సమ్ + చయః → సఞ్చయః. శ్ ష్ స్ హ్ ముందు సవర్ణ అనునాసికం లేదు కాబట్టి అనుస్వారమే నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 79 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वा पदान्तस्य 8.4.59 · प्रकरण 3← तनुम् + दूरभावात्; एकम् + मुक्तागुणम्
at the end of a word the homorganic-nasal substitution is optional
The previous rule (8.4.58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः) turns an अनुस्वार (the nasal hum ं) into the nasal of the following consonant's own class before a यय् consonant (any stop or semivowel but ह). This rule makes that substitution optional (वा, "or") when the अनुस्वार stands at the end of a पद, a finished word. So the prefix सम् before भृत "borne", once its म् has become अनुस्वार, may keep the class-nasal म् or the अनुस्वार: सम्भृतम् or संभृतम्. Both are correct; the chain shows the class-nasal.
ముందటి సూత్రం (8.4.58 అనుస్వారస్య యయి పరసవర్ణః) అనుస్వారాన్ని (ం అనే నాసిక ధ్వని) — యయ్ హల్లు (హ తప్ప అన్ని స్పర్శ, అంతస్థ హల్లులు) ముందు — ఆ హల్లు వర్గపు నాసికంగా మారుస్తుంది. ఈ సూత్రం, అనుస్వారం పదాంతంలో (పూర్తయిన పదపు చివర) నిలిచినప్పుడు, ఆ మార్పును వికల్పం (వా "లేదా") చేస్తుంది. కాబట్టి భృత "మోయబడిన" ముందు సమ్ ఉపసర్గపు మ్ అనుస్వారమైన తర్వాత వర్గనాసిక మ్ గా ఉండవచ్చు, లేదా అనుస్వారంగా ఉండవచ్చు: సమ్భృతమ్ లేదా సంభృతమ్. రెండూ సరైనవే; గొలుసు వర్గనాసికాన్ని చూపుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.59 वा पदान्तस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 80 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ससजुषो रुः 8.2.66 · प्रकरण 4← शार्ङ्गिणः; तस्याः; सिन्धोः; गगनगतयः; दृष्टीः; भुवः
a word-final स् becomes रु
The स् at the end of a word — and the word सजुष् — is replaced by रु. The उ of रु is only a marker and drops, so what is left is र्. This is why यक्ष + स् becomes यक्ष + र्, which then turns to visarga at a pause by 8.3.15: the visarga of every nominative singular is a buried स्. It also explains यक्षः + चक्रे → यक्षश्चक्रे — the स् resurfaces before च and becomes श्.
పదాంతంలోని స్ (మరియు సజుష్ శబ్దపు స్) రుగా మారుతుంది. 'రు'లోని ఉ కేవలం ఇత్‌సంజ్ఞ, అది లోపించి ర్ మాత్రమే మిగులుతుంది. కాబట్టి యక్ష + స్ → యక్ష + ర్; ఆ ర్ విరామం ముందు విసర్గ అవుతుంది (8.3.15). అందుకే ప్రతి ప్రథమా ఏకవచన విసర్గ దాగిన స్; యక్షః + చక్రే లో ఆ స్ మళ్లీ పైకి వచ్చి చకారం ముందు శ్ అవుతుంది — యక్షశ్చక్రే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.66 ससजुषो रुः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 105 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः prakriyā
- docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः derivation
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुडनपुंसकस्य 1.1.43 · प्रकरण 5← आदातुम्; अवनते; प्रेक्षिष्यन्ते; आवर्ज्य
the सुट् endings of a non-neuter stem are called सर्वनामस्थान
For a stem that is not neuter (अनपुंसक), the endings of the सुट् set — सु, औ, जस् (nominative singular, dual, plural) and अम्, औट् (accusative singular, dual) — are termed सर्वनामस्थान. This name marks the "strong" cases, where a stem shows its fullest form: it is before a सर्वनामस्थान that नुम् is inserted, a vowel lengthens, and the like. प्रमत्तः "heedless" is प्रमत्त + सु, a nominative singular, so its सु is a सर्वनामस्थान.
నపుంసకం కాని (అనపుంసక) స్టెముకు, సుట్ గణపు ప్రత్యయాలు — సు, ఔ, జస్ (ప్రథమా ఏక, ద్వి, బహువచనం) మరియు అమ్, ఔట్ (ద్వితీయా ఏక, ద్వివచనం) — సర్వనామస్థాన సంజ్ఞ పొందుతాయి. ఈ సంజ్ఞ "బలమైన" విభక్తులను గుర్తిస్తుంది, అక్కడ స్టెము తన పూర్ణ రూపాన్ని చూపుతుంది: సర్వనామస్థానం ముందే నుమ్ చేరిక, స్వరదీర్ఘీకరణం మొదలైనవి జరుగుతాయి. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త" = ప్రమత్త + సు, ప్రథమా ఏకవచనం, కాబట్టి దాని సు సర్వనామస్థానం.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.43 सुडनपुंसकस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 162 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् 1.2.45 · प्रकरण 5← आदातुम्; अवनते; प्रेक्षिष्यन्ते; आवर्ज्य
a meaningful form that is neither a root nor an affix is a प्रातिपदिक (nominal base)
A form that carries meaning (अर्थवत्) and is neither a धातु (a verb root) nor a प्रत्यय (an affix) is termed प्रातिपदिक — a nominal base, the stem to which case endings are then added. This is the general definition; forms ending in a कृत् or a तद्धित affix and compounds are brought under the same name by the next rule (1.2.46). So a plain stem like मेघ "cloud" is a प्रातिपदिक on its own, while a कृत् form such as प्रमत्त reaches the name through that extension. The प्रातिपदिक is what takes the सुप् case endings.
అర్థవంతమైన (అర్థవత్), ధాతువు కాని, ప్రత్యయం కాని రూపానికి ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ — నామపదపు మూలం (స్టెమ్), దీనికే విభక్తి ప్రత్యయాలు చేరతాయి. ఇది సాధారణ నిర్వచనం; కృత్, తద్ధిత ప్రత్యయాంత రూపాలను, సమాసాలను తర్వాతి సూత్రం (1.2.46) అదే సంజ్ఞకు తెస్తుంది. కాబట్టి మేఘ "మేఘం" వంటి సాదా మూలం తనంతట తానే ప్రాతిపదికం, ప్రమత్త వంటి కృదంతం ఆ విస్తరణ వల్ల ఈ సంజ్ఞను పొందుతుంది. ప్రాతిపదికమే సుప్ విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.2.45 अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 115 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कृत्तद्धितसमासाश्च 1.2.46 · प्रकरण 5← आदातुम्; अवनते; आवर्ज्य
forms ending in a कृत् or तद्धित affix, and compounds, are प्रातिपदिक too
Forms ending in a कृत् affix (a primary affix that makes a word straight from a root, like क्त in मत्त), in a तद्धित affix (a secondary affix on a noun), and समास (compounds) are also termed प्रातिपदिक — a nominal base. This extends the previous rule's definition. It is why a कृत् form such as प्रमत्त "heedless" (प्र + मद् + क्त) is itself a stem and takes case endings like any noun, and why the indeclinables श्रुत्वा "having heard" and आलिङ्ग्य "having embraced" count as nominal bases before their further treatment.
కృత్ ప్రత్యయాంత (ధాతువు నుండి నేరుగా పదం చేసే ప్రాథమిక ప్రత్యయం, మత్త లోని క్త వంటిది), తద్ధిత ప్రత్యయాంత (నామంపై గౌణ ప్రత్యయం), సమాస — వీటికి కూడా ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ, నామపదపు మూలం. ఇది ముందటి సూత్రపు నిర్వచనాన్ని విస్తరిస్తుంది. అందుకే ప్రమత్త "అజాగ్రత్త" (ప్ర + మద్ + క్త) వంటి కృదంతం తానే స్టెమ్ అయి, ఏ నామంవలెనే విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది; శ్రుత్వా "విని", ఆలింగ్య "కౌగిలించి" వంటి అవ్యయాలు కూడా తదుపరి వ్యవహారం ముందు నామపద మూలాలుగా లెక్క.
- Aṣṭādhyāyī — 1.2.46 कृत्तद्धितसमासाश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 116 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
चुटू 1.3.7 · प्रकरण 5← गगनगतयः; आवर्ज्य
an affix’s initial palatal or cerebral is a marker
An initial palatal (चु — च छ ज झ ञ) or cerebral (टु — ट ठ ड ढ ण) of an affix is an इत्, a marker: not part of the affix but a tag on it, and it drops. So the ट of the instrumental टा and the ठ, ढ that open other affixes are only labels, gone before the affix is added. It is one of the rules that tell a bare affix from its markers.
ప్రత్యయం మొదట ఉన్న చు (చ ఛ జ ఝ ఞ) గాని టు (ట ఠ డ ఢ ణ) గాని ఇత్తు — అంటే ప్రత్యయంలో భాగం కాక దానిపై గుర్తు మాత్రమే; అది లోపిస్తుంది. అందుకే తృతీయ ప్రత్యయమైన టా లోని ట కేవలం గుర్తు, ప్రత్యయం చేరకముందే పోతుంది. బరి ప్రత్యయాన్ని దాని గుర్తులనుండి వేరుచేసే సూత్రాల్లో ఇది ఒకటి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.7 चुटू
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 128 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लशक्वतद्धिते 1.3.8 · प्रकरण 5← अवनते; वर्णचौरे; आवर्ज्य
an affix’s initial ल्, श् or velar is a marker
In an affix that is not a taddhita (a secondary nominal affix), an initial ल्, श्, or velar (क ख ग घ ङ) is an इत्, a marker, and drops. This is why the present-participle affix शतृ adds only अत् — its श् is a tag — and why the tense-name लट् contributes no ल्.
తద్ధితం కాని ప్రత్యయం మొదట ఉన్న ల్, శ్, కవర్గం (క ఖ గ ఘ ఙ) ఇత్తులు, లోపిస్తాయి. అందుకే వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయమైన శతృ కేవలం అత్ ను చేరుస్తుంది — దాని శ్ ఒక గుర్తే — మరియు లట్ లకారంలోని ల్ ఏమీ మిగల్చదు.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.8 लशक्वतद्धिते
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 135 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् 1.4.13 · प्रकरण 5← आदातुम्; अवनते; प्रेक्षिष्यन्ते; आवर्ज्य
the base an affix is added to is called अङ्ग (stem) while the affix stands
Whatever an affix is prescribed after — taken with everything from that point on — is named अङ्ग, the stem, for as long as that affix is present. The name matters because a great many rules operate "on the अङ्ग": the guṇa and vṛddhi changes, the lengthenings, the augments all target the अङ्ग before its ending. So राम is the अङ्ग before a case ending, and चकृ the अङ्ग before a perfect ending — and it is on that अङ्ग that the vowel is strengthened to चकार.
ఒక ప్రత్యయం దేని తరువాత విధించబడుతుందో అది — అక్కడి నుండి ముందంతటితో సహా — ఆ ప్రత్యయం ఉన్నంత వరకు అఙ్గ, అంటే ప్రకృతి (కాండం), అని పిలవబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం, ఎందుకంటే ఎన్నో సూత్రాలు "అఙ్గం మీద" పనిచేస్తాయి: గుణ-వృద్ధి మార్పులు, దీర్ఘీకరణలు, ఆగమాలు అన్నీ ప్రత్యయం ముందు అఙ్గాన్నే లక్ష్యంగా చేసుకుంటాయి. కాబట్టి విభక్తి ముందు రామ అఙ్గం; పరోక్ష ప్రత్యయం ముందు చకృ అఙ్గం — ఆ అఙ్గం మీదే అచ్చు బలపడి చకార అవుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.13 यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 132 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यचि भम् 1.4.18 · प्रकरण 5← अवनते
before an ending beginning with य् or a vowel, the stem is called भ
Within the domain the previous rule opened, before an ending that begins with a य् or with any vowel (यच् = य् together with the अच् vowels), the stem is termed भ. The भ name triggers the internal-sandhi rules that reshape a stem before such a weak ending. वन्द्य before ऐस् — the instrumental plural, which begins with the vowel ऐ — is a भ, on the way to वन्द्यैः "with the venerable ones".
ముందటి సూత్రం తెరిచిన క్షేత్రంలో, య్ తో గానీ ఏదైనా అచ్ (స్వరం) తో గానీ మొదలయ్యే ప్రత్యయం ముందు (యచ్ = య్ మరియు అచ్ స్వరాలు కలిపి) స్టెముకు భ సంజ్ఞ. భ సంజ్ఞ, అట్టి బలహీన ప్రత్యయం ముందు స్టెమును మార్చే అంతస్సంధి నియమాలను నడిపిస్తుంది. వంద్య, ఐస్ ముందు — తృతీయా బహువచనం, ఐ అనే స్వరంతో మొదలయ్యేది — భ, వంద్యైః "వందనీయులతో" వైపు దారిలో.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.18 यचि भम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 164 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
गतिश्च 1.4.60 · प्रकरण 5← अवनते; प्रेक्षिष्यन्ते
the same prefixes, joined to a verb, are also called गति
The same प्रादि words, joined to a verb, are termed गति ("gati") as well, beside their उपसर्ग name. The गति name is what lets a prefix compound with a following क्त्वा form into a single ल्यप् word: नि + अस् + क्त्वा becomes न्यस्य "having laid down", and उप + भुज् + क्त्वा becomes उपभुज्य "having enjoyed". The derivation names this rule where the prefix earns its गति standing.
అవే ప్రాది శబ్దాలు క్రియతో కలిస్తే, ఉపసర్గ సంజ్ఞతో పాటు, గతి సంజ్ఞ కూడా పొందుతాయి. గతి సంజ్ఞే ఉపసర్గను తర్వాతి క్త్వా-రూపంతో ఒక్క ల్యప్ పదంగా సమాసం చేయనిస్తుంది: ని + అస్ + క్త్వా → న్యస్య "ఉంచి", ఉప + భుజ్ + క్త్వా → ఉపభుజ్య "అనుభవించి". ఉపసర్గ తన గతిత్వాన్ని పొందేచోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.60 गतिश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 200 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप् 4.1.2 · प्रकरण 5← अवनते
the twenty-one nominal case endings (सुप्), three to a case
This one long sūtra names, in a single run, all twenty-one nominal endings — three for each of the seven cases: सु औ जस् (nominative), अम् औट् शस् (accusative), टा भ्याम् भिस् (instrumental), ङे भ्याम् भ्यस् (dative), ङसि भ्याम् भ्यस् (ablative), ङस् ओस् आम् (genitive), ङि ओस् सुप् (locative). Every declined noun in the poem takes one of these; they are the endings 1.4.14 counts as सुप्. The set's name सुप् is the pratyāhāra formed from its first sound स and its last सुप्.
ఈ ఒక్క పొడవాటి సూత్రం ఇరవై ఒక్క నామవాచక ప్రత్యయాలను ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది — ఏడు విభక్తులకు మూడేసి: సు ఔ జస్ (ప్రథమా), అమ్ ఔట్ శస్ (ద్వితీయా), టా భ్యామ్ భిస్ (తృతీయా), ఙే భ్యామ్ భ్యస్ (చతుర్థీ), ఙసి భ్యామ్ భ్యస్ (పఞ్చమీ), ఙస్ ఓస్ ఆమ్ (షష్ఠీ), ఙి ఓస్ సుప్ (సప్తమీ). కావ్యంలోని ప్రతి విభక్తి పదం వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది; 1.4.14 వీటినే సుప్ గా లెక్కిస్తుంది. ఈ గణపు పేరు 'సుప్' — మొదటి ధ్వని స, చివరి సుప్ లతో ఏర్పడిన ప్రత్యాహారం.
- Aṣṭādhyāyī — 4.1.2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 117 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आटश्च 6.1.90 · प्रकरण 5← सिन्धोः; भुवः
vṛddhi where the आट् augment meets the next vowel
Where the augment आट् stands before a vowel, the augment and that vowel coalesce into a single vṛddhi vowel. This is the आट् prefixed to a vowel-initial root in the past tenses — इष् → ऐच्छत् "wanted", the आ of आट् and the इ giving ऐ — and the आट् the nadī and ā-stems take before their ङित् case endings, मति + आट् + ए → मत्यै. One rule serves both augments.
ఆట్ ఆగమం, తరువాత అచ్చు ముందు ఉన్నప్పుడు ఆ ఆగమం, ఆ అచ్చు కలిసి ఒక్క వృద్ధి అచ్చు అవుతాయి. ఇది భూతకాలాల్లో అచ్-ఆది ధాతువుకు చేరే ఆట్ (ఇష్ → ఐచ్ఛత్; ఆట్ ఆ + ఇ → ఐ) కీ, నదీ/ఆకారాంత శబ్దాలు ఙిత్ విభక్తుల ముందు తీసుకునే ఆట్ కీ (మతి + ఆట్ + ఏ → మత్యై) — రెండింటికీ ఒకే సూత్రం.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.90 आटश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 196 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
प्रथमयोः पूर्वसवर्णः 6.1.102 · प्रकरण 5← दृष्टीः
a short vowel before the nom/acc ending becomes one long homogeneous vowel
A short simple vowel (अक् — a, i, u, ṛ) before the vowel of the first two case-endings — nominative and accusative — becomes one long homogeneous vowel with it (pūrva-savarṇa dīrgha). So राम + अस् (nominative plural जस्) gives रामाः, and the accusative plural likewise ends in a long vowel.
ప్రథమా, ద్వితీయ విభక్తుల అచ్చు ముందు హ్రస్వ సామాన్యాచ్చు (అక్ — అ ఇ ఉ ఋ) దానితో కలిసి ఒకే దీర్ఘ సవర్ణాచ్చు అవుతుంది. రామ + అస్ (ప్రథమా బహువచనం జస్) → రామాః; ద్వితీయా బహువచనం కూడా దీర్ఘాచ్చుతో ముగుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.102 प्रथमयोः पूर्वसवर्णः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 125 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अमि पूर्वः 6.1.107 · प्रकरण 5← जलम्; पृथुम्; तनुम्; प्रवाहम्; एकम्; मुक्तागुणम्; स्थूलमध्येन्द्रनीलम्
before the accusative-singular अम्, the stem vowel alone remains
When the accusative-singular ending अम् follows a word ending in अक् (a short a i u …), the single substitute for stem-vowel + अ is the pūrva, the earlier, vowel — the stem vowel wins. So हरि + अम् → हरिम्, गुरु + अम् → गुरुम्, राम + अम् → रामम्. One rule for the accusative singular of every vowel stem.
అక్కు (హ్రస్వ అ ఇ ఉ…) తరువాత అమ్ (ద్వితీయైకవచనం) పరమైతే, ప్రాతిపదిక అచ్చుకూ అ కూ ఏకాదేశం పూర్వరూపం — ప్రాతిపదిక అచ్చు నిలుస్తుంది. హరి + అమ్ → హరిమ్, గురు + అమ్ → గురుమ్, రామ + అమ్ → రామమ్. అచ్చంత శబ్దాల ద్వితీయైకవచనానికి ఒకే సూత్రం.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.107 अमि पूर्वः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 134 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.4, वसतिम्
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
टाङसिङसामिनात्स्याः 7.1.12 · प्रकरण 5← दूरभावात्
after an a-stem, टा/ङसि/ङस् become इन/आत्/स्य
After a stem in अ, the instrumental-singular टा becomes इन, the ablative-singular ङसि becomes आत्, and the genitive-singular ङस् becomes स्य. So राम + टा → राम + इन → रामेण (with guṇa), राम + ङसि → रामात्, राम + ङस् → रामस्य. Three of the a-stem singular endings are set by this one rule.
అకారాంత శబ్దం తరువాత తృతీయైకవచనం టా → ఇన, పంచమీ ఙసి → ఆత్, షష్ఠీ ఙస్ → స్య. రామ + టా → రామ + ఇన → రామేణ (గుణంతో), రామ + ఙసి → రామాత్, రామ + ఙస్ → రామస్య. అకారాంత ఏకవచన ప్రత్యయాల్లో మూడు ఈ ఒక్క సూత్రంతోనే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.12 टाङसिङसामिनात्स्याः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 139 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.2, शापेन and स्वाधिकारात्
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
त्यदादीनामः 7.2.102 · प्रकरण 5← तस्याः
a त्यदादि pronoun’s final becomes अ before an ending
The final sound of a त्यदादि pronoun — तद्, यद्, एतद्, इदम् and their group — becomes अ before a case-ending. तद् → त, which then goes on to सः, तम्, ते. It is the step that turns the stem into the shape the endings attach to.
త్యదాది సర్వనామం — తద్, యద్, ఏతద్, ఇదమ్ మొదలైన గణం — దాని అంత్యవర్ణం విభక్తి ముందు అ అవుతుంది. తద్ → త, అటుపైన సః, తమ్, తే అవుతుంది. ప్రత్యయాలు చేరే రూపంలోకి శబ్దాన్ని మార్చే మెట్టు ఇది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.102 त्यदादीनामः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 192 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
जसि च 7.3.109 · प्रकरण 5← गगनगतयः
a short-vowel stem takes गुण before the nominative plural जस्
Before the nominative-plural ending जस् (अस्) a short-vowel-ending aṅga takes गुण: हरि → हरे + अस् → हरयः, गुरु → गुरो + अस् → गुरवः. The guṇa ए/ओ then meets the ending's अ as अय्/अव्, giving the -अयः and -अवः of the इ- and उ-stem masculine nominative plural.
ప్రథమా బహువచనం జస్ (అస్) ముందు హ్రస్వాచ్చాంత అంగం గుణం తీసుకుంటుంది: హరి → హరే + అస్ → హరయః, గురు → గురో + అస్ → గురవః. గుణం ఏ/ఓ ప్రత్యయపు అ తో అయ్/అవ్ అయి, ఇ/ఉ పుంలింగ ప్రథమా బహువచనపు –అయః, –అవః వస్తాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 7.3.109 जसि च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 167 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आण्नद्याः 7.3.112 · प्रकरण 5← सिन्धोः; भुवः
a नदी stem takes the आट् augment before the ङित् case endings
A नदी-type feminine — a long ई- or ū-stem, and a short i- or u-stem in its optional nadī declension (1.4.6) — takes the augment आट् before the dative, ablative, genitive and locative singular (the ङित् endings). The आट् and the ending then coalesce to vṛddhi by 6.1.90: मति + आट् + ए → मत्यै "for the thought", मत्याः "of the thought".
నదీ-తరగతి స్త్రీలింగం — దీర్ఘ ఈ/ఊ-అంతం, అలాగే ఐచ్ఛిక నదీ రూపంలో హ్రస్వ ఇ/ఉ-అంతం (1.4.6) — చతుర్థీ, పంచమీ, షష్ఠీ, సప్తమీ ఏకవచనాల (ఙిత్ ప్రత్యయాల) ముందు ఆట్ ఆగమం తీసుకుంటుంది. తరువాత ఆట్, ప్రత్యయం 6.1.90 చేత వృద్ధిగా కలుస్తాయి: మతి + ఆట్ + ఏ → మత్యై "ఆలోచనకు", మత్యాః "ఆలోచన యొక్క".
- Aṣṭādhyāyī — 7.3.112 आण्नद्याः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 195 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आदेशप्रत्यययोः 8.3.59 · प्रकरण 5← प्रेक्षिष्यन्ते
स् becomes ष् in a substitute or a suffix after इण्/क् (ṣatva)
A स् that stands in a suffix or in a substitute (ādeśa) becomes the retroflex ष् when preceded by a vowel other than अ आ, or by क् or र् — the इण्-कु condition. This is ṣatva. So the locative-plural सु becomes षु after the ए of an a-stem (रामेषु) or the उ of a u-stem (गुरुषु, तरुषु). Every vowel-stem locative plural is this rule.
ప్రత్యయంలో గానీ ఆదేశంలో గానీ ఉన్న స్, అ ఆ తప్ప అచ్చు తరువాత, లేదా క్ ర్ తరువాత (ఇణ్-కు నియమం) మూర్ధన్య ష్ అవుతుంది — ఇదే షత్వం. సప్తమీ బహువచనపు సు, అకారాంతపు ఏ తరువాత (రామేషు), ఉకారాంతపు ఉ తరువాత (గురుషు, తరుషు) షు అవుతుంది. అచ్చంత శబ్దాల సప్తమీ బహువచనమంతా ఈ సూత్రమే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.59 आदेशप्रत्यययोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 149 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.2, आश्रमेषु
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ङिति ह्रस्वश्च 1.4.6 · प्रकरण 6← सिन्धोः
a short इ/उ feminine is optionally called नदी before a ङित् ending
A feminine stem ending in short इ or उ — मति "thought", धेनु "cow" — is optionally given नदी status before a ङित् affix, that is before the dative, ablative, genitive and locative singular. When it is नदी it takes the नदी endings मत्यै, मत्याः, मत्याः, मत्याम्; when it is not, it takes the हरि-type गुण endings मतये, मतेः, मतेः, मतौ. So each of these four singular cases of the short इ- and उ-stem feminines has two forms. The च draws in the ई/ऊ stems that are not exclusively feminine, such as श्री and भू.
హ్రస్వ ఇకారాంత లేదా ఉకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దం — మతి "బుద్ధి", ధేను "ఆవు" — ఙిత్ ప్రత్యయం ముందు, అంటే చతుర్థీ, పంచమీ, షష్ఠీ, సప్తమీ ఏకవచనం ముందు, ఐచ్ఛికంగా నదీసంజ్ఞ పొందుతుంది. నదీ అయినప్పుడు నదీ ప్రత్యయాలు మత్యై, మత్యాః, మత్యాః, మత్యామ్; కానప్పుడు హరి-వంటి గుణాదేశ రూపాలు మతయే, మతేః, మతేః, మతౌ. కాబట్టి ఈ నాలుగు ఏకవచన విభక్తులకు రెండేసి రూపాలు. చ చేత ఇది శ్రీ, భూ వంటి నిత్యస్త్రీలింగం కాని ఈ/ఊ శబ్దాలకూ వర్తిస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.6 ङिति ह्रस्वश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 221 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सर्वनाम्नः स्याड्ढ्रस्वश्च 7.3.114 · प्रकरण 6← तस्याः
an आ-stem pronominal takes स्याट् and shortens before ङित् endings
An आप्-ending (ā-stem feminine) सर्वनाम, before a ङित् affix — the dative, ablative, genitive and locative singular — takes the स्याट् augment (an inserted स्य) and its आ shortens to अ: सर्वा → सर्व + स्यै → सर्वस्यै, सर्वस्याः, सर्वस्याम्; the genitive plural is सर्वासाम्. So the feminine pronouns सर्वा, या, सा inflect सर्वस्यै, यस्याः, तस्याः rather than the noun's रमायै, रमायाः.
ఆప్-అంత (ఆకారాంత స్త్రీలింగ) సర్వనామ శబ్దం ఙిత్ ప్రత్యయం — చతుర్థీ, పంచమీ, షష్ఠీ, సప్తమీ ఏకవచనం — ముందు స్యాట్ ఆగమం (చేర్చిన స్య) తీసుకుని, ఆకారం హ్రస్వ అ అవుతుంది: సర్వా → సర్వ + స్యై → సర్వస్యై, సర్వస్యాః, సర్వస్యామ్; షష్ఠీ బహువచనం సర్వాసామ్. కాబట్టి స్త్రీలింగ సర్వనామాలు సర్వా, యా, సా — రమాయై, రమాయాః కాక — సర్వస్యై, యస్యాః, తస్యాః గా నడుస్తాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 7.3.114 सर्वनाम्नः स्याड्ढ्रस्वश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 219 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतोऽम् 7.1.24 · प्रकरण 7← जलम्
after a short-अ neuter, the nom./acc. singular become अम्
After a short-अ neuter stem, the nominative and accusative singular endings both become अम्. ज्ञानम्, फलम्, वचनम् — the -अम् that a neuter a-stem shows for both “it” and “it (as object)”.
హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దం తరువాత ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు రెండూ అమ్ అవుతాయి. జ్ఞానమ్, ఫలమ్, వచనమ్ — నపుంసక అకారాంతం కర్తగానూ కర్మగానూ చూపే -అమ్ ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.24 अतोऽम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 233 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो गुणे 6.1.97 · प्रकरण 8← त्वयि; तस्याः; प्रेक्षिष्यन्ते
a non-final अ before a guṇa vowel merges forward (para-rūpa)
When a non-final short अ is followed by a guṇa vowel (अ, ए, ओ), the single substitute is the later vowel alone — para-rūpa, the second stands — not a guṇa of the two. It keeps a stem-final अ from doubling with an affix that opens on such a vowel, so only the affix’s vowel is heard.
అంత్యం కాని హ్రస్వ అ తరువాత గుణాచ్చు (అ, ఏ, ఓ) వస్తే, రెండింటి స్థానంలో పరమైన అచ్చు ఒక్కటే మిగులుతుంది — పరరూపం, రెండవది నిలుస్తుంది — గుణం కాదు. అలా అకారాంత శబ్దం అటువంటి అచ్చుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయంతో కలిసినప్పుడు ప్రత్యయపు అచ్చు మాత్రమే వినబడుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.97 अतो गुणे
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 273 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
योऽचि 7.2.89 · प्रकरण 8← त्वयि
the final of युष्मद्/अस्मद् becomes य् before a vowel ending
Before a vowel-initial case ending, the final letter of युष्मद्/अस्मद् becomes य्. With the singular base त्व/म this gives the instrumental त्वया "by you", मया "by me" — त्व + अ → त्वय् before आ, then त्वया. The semivowel is what carries these pronouns into the vowel cases.
అచ్-ఆది విభక్తి ప్రత్యయం పరమైనప్పుడు యుష్మద్/అస్మద్ అంత్యవర్ణం య్ అవుతుంది. ఏకవచన ప్రాతిపదికం త్వ/మ తో కలిసి తృతీయలో త్వయా "నీచేత", మయా "నాచేత" — త్వ + అ, ఆ ముందు త్వయ్, ఆపై త్వయా. ఈ సర్వనామాలను అచ్-విభక్తుల్లోకి మోసేది ఈ అంతస్థమే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.89 योऽचि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 319 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
त्वमावेकवचने 7.2.97 · प्रकरण 8← त्वयि
त्व and म replace युष्मद्/अस्मद् in the singular
In the singular throughout, युष्मद् becomes त्व and अस्मद् becomes म. This is the substitution the other rules build on: त्वाम्, माम्; त्वया, मया; त्वयि, मयि. In the dual and plural the base stays युष्म-/अस्म-, so it is the singular that these pronouns reshape most.
ఏకవచనమంతటా యుష్మద్ → త్వ, అస్మద్ → మ. మిగతా సూత్రాలు నిలిచేది ఈ ఆదేశంపైనే: త్వామ్, మామ్; త్వయా, మయా; త్వయి, మయి. ద్వి/బహువచనాల్లో ప్రాతిపదికం యుష్మ-/అస్మ- గా నిలుస్తుంది; కాబట్టి ఈ సర్వనామాలు ఎక్కువగా మార్చుకునేది ఏకవచనాన్నే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.97 त्वमावेकवचने
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 316 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वरादिनिपातमव्ययम् 1.1.37 · प्रकरण 11← अवनते; प्रेक्षिष्यन्ते
the स्वरादि words and the निपात particles are called अव्यय (indeclinable)
The words of the स्वरादि list (स्वर्, अन्तर्, प्रातर् and the rest) and the निपात particles are termed अव्यय — indeclinable, taking no case ending and never changing form. Because the प्रादि prefixes are निपात (by 1.4.58), a preverb like प्र in प्रभवति "he arises" is an अव्यय; that is why it stands unchanged before the root.
స్వరాది గణపు శబ్దాలు (స్వర్, అంతర్, ప్రాతర్ మొదలైనవి) మరియు నిపాత శబ్దాలు అవ్యయ సంజ్ఞ పొందుతాయి — అవ్యయం, విభక్తి తీసుకోని, ఎప్పుడూ రూపం మారని పదం. ప్రాది ఉపసర్గలు నిపాతాలు కావటాన (1.4.58 చేత), ప్రభవతి "ఉద్భవించును" లోని ప్ర ఉపసర్గ అవ్యయం; అందుకే అది ధాతువు ముందు మారకుండా నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.37 स्वरादिनिपातमव्ययम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 366 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कृन्मेजन्तः 1.1.39 · प्रकरण 11← आदातुम्
a कृत् form ending in म् or in an एच् vowel is called अव्यय (indeclinable)
A word built with a कृत् suffix (कृत्, a primary suffix that makes a word straight from a root) is called अव्यय — indeclinable, taking no case ending and never changing form — when it ends in म् or in one of the एच् vowels (ए, ऐ, ओ, औ). The infinitive suffix तुमुन् ends in म्, so an infinitive is indeclinable by this rule: कर्तुम् "to do" and गन्तुम् "to go" stand fixed in that one shape. The derivation names this rule where it fixes the infinitive as an अव्यय, and the next rule then drops the case ending it would otherwise take.
కృత్ ప్రత్యయంతో (కృత్ — ధాతువు నుండి నేరుగా పదాన్ని చేసే ప్రాథమిక ప్రత్యయం) ఏర్పడిన పదం మ్‌తో గాని ఏచ్ అచ్చులలో (ఏ, ఐ, ఓ, ఔ) ఒకదానితో గాని అంతమైతే దానికి అవ్యయ సంజ్ఞ — అవ్యయం, విభక్తి తీసుకోని, ఎప్పుడూ రూపం మారని పదం. తుమున్ ప్రత్యయం మ్‌తో అంతమవుతుంది, కాబట్టి భావార్థక (infinitive) రూపం ఈ సూత్రంచేత అవ్యయం: కర్తుమ్ "చేయుటకు", గంతుమ్ "వెళ్ళుటకు" ఆ ఒక్క రూపంలోనే నిలుస్తాయి. గొలుసు భావార్థక రూపాన్ని అవ్యయంగా నిర్ణయించే చోట ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది; తరువాతి సూత్రం అది తీసుకొనే విభక్తిని లోపింపజేస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.39 कृन्मेजन्तः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 367 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्त्वातोसुन्कसुनः 1.1.40 · प्रकरण 11← आवर्ज्य
a form ending in क्त्वा, तोसुन् or कसुन् is called अव्यय (indeclinable)
A word ending in the suffix क्त्वा, तोसुन् or कसुन् is called अव्यय — indeclinable, taking no case ending and never changing form. क्त्वा makes the absolutive, the "having done X" form that leans on a later verb: श्रुत्वा "having heard" is such a word, fixed in shape. When a prefix stands before the root, क्त्वा is replaced by ल्यप् (by 7.1.37), and the ल्यप् form keeps this same अव्यय name — so आलिङ्ग्य "having embraced" and एत्य "having come" are indeclinable too. The derivation names this rule where it fixes the absolutive as an अव्यय.
క్త్వా, తోసున్, లేదా కసున్ ప్రత్యయంతో అంతమయ్యే పదానికి అవ్యయ సంజ్ఞ — అవ్యయం, విభక్తి తీసుకోని, ఎప్పుడూ రూపం మారని పదం. క్త్వా ప్రత్యయం "చేసి" అనే క్త్వాంత (absolutive) రూపాన్ని చేస్తుంది, అది తరువాతి క్రియను ఆనుకొని నిలుస్తుంది: శ్రుత్వా "విని" అటువంటి రూపం. ధాతువు ముందు ఉపసర్గ నిలిస్తే క్త్వా స్థానంలో ల్యప్ వస్తుంది (7.1.37 చేత), ల్యప్ రూపమూ ఇదే అవ్యయ సంజ్ఞ నిలుపుకుంటుంది — ఆలింగ్య "కౌగిలించుకొని", ఏత్య "వచ్చి" కూడా అవ్యయాలు. గొలుసు క్త్వాంత రూపాన్ని అవ్యయంగా నిర్ణయించే చోట ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.40 क्त्वातोसुन्कसुनः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 368 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अव्ययादाप्सुपः 2.4.82 · प्रकरण 11← अवनते
after an अव्यय, the आप् (feminine) and सुप् (case) endings undergo लुक्
After an अव्यय — an indeclinable word — the feminine suffix आप् and the case endings सुप् undergo लुक् (लुक्, a disappearance that leaves no trace, not even a mark on what stood before). A prefix like प्र is an अव्यय (an उपसर्ग, and so indeclinable), and when it joins a root it first takes a case ending which this rule then wipes out, so प्र meets मद् bare in प्रमत्तः "heedless". The same लुक् is why an indeclinable never shows an ending: the सुप् is added and at once removed. The derivation names this rule on the silent step where the prefix's ending drops.
అవ్యయం — విభక్తి మారని పదం — తరువాత ఆప్ (స్త్రీలింగ ప్రత్యయం) మరియు సుప్ (విభక్తి ప్రత్యయాలు) లుక్ పొందుతాయి (లుక్ — ఏ గుర్తూ మిగల్చకుండా పూర్తిగా లోపించడం). ప్ర వంటి ఉపసర్గ అవ్యయం; అది ధాతువుతో కలిసేటప్పుడు మొదట ఒక విభక్తి ప్రత్యయాన్ని తీసుకుంటుంది, ఈ సూత్రం దాన్ని తుడిచివేస్తుంది, కాబట్టి ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లో ప్ర మద్‌ను ప్రత్యయం లేకుండా చేరుతుంది. అవ్యయం ఎప్పుడూ విభక్తి చూపకపోవటానికి కారణం ఇదే: సుప్ చేరి వెంటనే తొలగిపోతుంది. ఉపసర్గపు విభక్తి లోపించే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 2.4.82 अव्ययादाप्सुपः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 370 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्ङिति च 1.1.5 · प्रकरण 12← आवर्ज्य
no गुण or वृद्धि before an affix marked क् or ङ्
The strengthening of a vowel — गुण (इ→ए, उ→ओ, ऋ→अर्) and वृद्धि (its longer grade) — does not take place when the affix that would cause it is marked with an indicatory क् (कित्) or ङ् (ङित्). Many endings carry these marks precisely to keep the root weak. So कृ "to do" reaches चक्रे "he did", where the perfect endings are ङित् and the root ऋ is not raised to अर्; श्रु "to hear" reaches श्रुत्वा "having heard", where क्त्वा is कित् and the उ stays. It is the standard brake on strengthening, and it works by leaving a form unchanged where a plainer affix would have raised it.
అచ్చు బలపడుట — గుణం (ఇ→ఏ, ఉ→ఓ, ఋ→అర్) మరియు వృద్ధి (దాని దీర్ఘతర రూపం) — దాన్ని కలిగించే ప్రత్యయం సూచక క్ (కిత్) గాని ఙ్ (ఙిత్) గాని గుర్తుగలదైనపుడు జరుగదు. ధాతువును బలహీనంగా ఉంచుటకే చాలా ప్రత్యయాలు ఈ గుర్తులను మోస్తాయి. అలా కృ "చేయుట" చక్రే "చేశాడు" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ లిట్ ప్రత్యయాలు ఙిత్, ధాతువు ఋ అర్ గా లేపబడదు; శ్రు "వినుట" శ్రుత్వా "విని" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ క్త్వా కిత్, ఉ నిలుస్తుంది. ఇది బలపడుటపై సాధారణ కళ్ళెం, సాధారణ ప్రత్యయం లేపిన చోట రూపాన్ని మార్పు లేకుండా వదలి పని చేస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.5 क्ङिति च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 431 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सार्वधातुकमपित् 1.2.4 · प्रकरण 12← प्रेक्षिष्यन्ते
a सार्वधातुक affix that is not पित् is treated as ङित्
A सार्वधातुक affix — a present-system ending or the class sign that goes with it — that is not पित् (not marked प् as its इत्) is treated as ङित्, as though it carried ङ् as an इत्. The ङित् mark blocks the guṇa or vṛddhi strengthening the affix would otherwise pull, so the stem keeps its weak shape under such an ending. The third-person and the आत्मनेपद endings, and the imperatives that are not पित्, all fall under it: शृणु "listen", कथयतः "of the two telling" and रमसे "you take delight" keep their unstrengthened stems by this rule. The derivation names it on the silent step where the ending is fixed as ङित्.
సార్వధాతుక ప్రత్యయం — వర్తమానగణ ప్రత్యయం, లేదా దానితో వచ్చే గణచిహ్నం — పిత్ కానిది (ప్‌ను ఇత్‌గా గుర్తు లేనిది) ఙిత్‌గా, ఙ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినట్లుగా వర్తిస్తుంది. ఙిత్ గుర్తు, ప్రత్యయం లేకపోతే కలిగించే గుణ లేదా వృద్ధి బలపడటాన్ని అడ్డుకుంటుంది, కాబట్టి ధాతువు అటువంటి ప్రత్యయం కింద తన బలహీన రూపాన్ని నిలుపుకుంటుంది. ప్రథమ పురుష ప్రత్యయాలు, ఆత్మనేపద ప్రత్యయాలు, పిత్ కాని ఆజ్ఞార్థాలు అన్నీ దీని కిందకు వస్తాయి: శృణు "వినుము", కథయతః "చెప్పే ఇద్దరి", రమసే "ఆనందిస్తావు" ఈ సూత్రంచేత బలపడని ధాతురూపాన్ని నిలుపుకుంటాయి. ప్రత్యయాన్ని ఙిత్‌గా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.2.4 सार्वधातुकमपित्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 498 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आदिर्ञिटुडवः 1.3.5 · प्रकरण 12← आदातुम्
an initial ञि, टु or डु in a root's teaching form is an इत्
At the start of a root as it is taught (उपदेश, the aupadeśika form the dhātupāṭha lists), the syllables ञि, टु and डु are इत् — indicatory pieces that drop away and leave only a signal behind. The root कृ "do, make" is taught as डुकृञ्, and its opening डु is such an इत्: it never appears in a formed word but marks कृ as taking certain suffixes. So चक्रे "he made", कर्तुम् "to do" and आदाय "having taken" all begin from a root whose taught head was shed by this rule. The derivation names it on the silent step where that head drops.
ధాతువు ఉపదేశింపబడిన రూపం (ఉపదేశం — ధాతుపాఠం చూపే ఔపదేశిక రూపం) మొదట ఉన్న ఞి, టు, డు అక్షరాలు ఇత్‌లు — తొలగిపోయి కేవలం ఒక సంకేతాన్ని మిగిల్చే సూచక భాగాలు. కృ "చేయు" ధాతువు డుకృఞ్‌గా ఉపదేశింపబడుతుంది, దాని మొదటి డు అటువంటి ఇత్: అది ఏర్పడిన పదంలో కనబడదు కానీ కృ కొన్ని ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుందని గుర్తు పెడుతుంది. కాబట్టి చక్రే "చేసెను", కర్తుమ్ "చేయుటకు", ఆదాయ "తీసుకొని" అన్నీ ఉపదేశపు తల ఈ సూత్రంచేత రాలిపోయిన ధాతువు నుండి మొదలవుతాయి. ఆ తల రాలే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.5 आदिर्ञिटुडवः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 460 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अनुदात्तङित आत्मनेपदम् 1.3.12 · प्रकरण 12← प्रेक्षिष्यन्ते
a root marked अनुदात्तेत् or ङित् takes आत्मनेपद (the middle endings)
A root taught with an अनुदात्त इत् (अनुदात्तेत् — an indicatory sound spoken in the low tone) or with ङ् as an इत् (ङित्) takes आत्मनेपद, the set of personal endings that turn the action toward the agent. Roots like पद् "go, fall" and लभ् "get" are marked this way and so conjugate only in this middle set: सम्पत्स्यन्ते "they will come about", लप्स्यते "he will get". The mark is not visible in the finished word; it is a property of the root the derivation reads to choose the ending, and it names this rule where it does.
అనుదాత్త ఇత్‌తో (అనుదాత్తేత్ — తగ్గు స్వరంలో పలికిన సూచక ధ్వని) గాని ఙ్‌ను ఇత్‌గా (ఙిత్) కలిగి గాని ఉపదేశింపబడిన ధాతువు ఆత్మనేపదాన్ని — క్రియను కర్త వైపు మళ్ళించే పురుష ప్రత్యయాల గణాన్ని — తీసుకుంటుంది. పద్ "పోవు, పడు", లభ్ "పొందు" వంటి ధాతువులు ఇలా గుర్తు కలిగి ఈ ఆత్మనేపద గణంలోనే వర్తిస్తాయి: సంపత్స్యంతే "సంభవించును", లప్స్యతే "పొందును". ఈ గుర్తు పూర్తయిన పదంలో కనబడదు; అది ధాతువు లక్షణం, గొలుసు ప్రత్యయాన్ని ఎంచుకోవడానికి దాన్ని చదివి ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.12 अनुदात्तङित आत्मनेपदम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 376 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ते प्राग्धातोः 1.4.80 · प्रकरण 12← आदातुम्; अवनते; प्रेक्षिष्यन्ते; आवर्ज्य
the prefixes (gati and upasarga) stand before the root
The words just named — the upasargas and the other gati particles — are placed before the root (धातु) they qualify. This is the rule that fixes a prefix's position at the head of the verb. So प्र stands before मद् in प्रमत्तः "heedless", आ before लिङ्ग् in आलिङ्ग्य "having embraced", आ before इ in एत्य "having come". The seam between prefix and root is then handled by sandhi, but their order is settled here.
ఇప్పుడే పేర్కొన్న పదాలు — ఉపసర్గలు, ఇతర గతి పదాలు — తాము విశేషించే ధాతువుకు ముందు ఉంచబడతాయి. ఉపసర్గ స్థానాన్ని క్రియ మొదట స్థిరపరచే సూత్రం ఇది. అలా ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తగలవాడు" లో ప్ర మద్ ముందు, ఆలిఙ్గ్య "కౌగిలించి" లో ఆ లిఙ్గ్ ముందు, ఏత్య "వచ్చి" లో ఆ ఇ ముందు నిలుస్తుంది. ఉపసర్గ, ధాతువుల మధ్య సంధి తరవాత జరుగుతుంది, కానీ వాటి క్రమం ఇక్కడ స్థిరమవుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.80 ते प्राग्धातोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 417 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सनाद्यन्ता धातवः 3.1.32 · प्रकरण 12← आवर्ज्य
words ending in सन् and the other सनादि affixes are called धातु (roots)
A word that ends in सन् or any of the सनादि affixes — the set running from सन् through णिच् (the causative sign) and the rest — is itself called धातु, a verb root. This lets a stem already carrying such a suffix be conjugated afresh, taking the tense endings as any root does. The causative roots of the poem stand on this rule: कथ् "tell", रच् "arrange" and सूच् "point out" carry णिच् and are धातु by it, so कथयतः "of the one telling", विरचिताम् "arranged" and सूचयिष्यन्ति "they will point out" build on a stem this rule names a root. The derivation names it on the silent step where the सनादि-ending stem is fixed as a धातु.
సన్‌తో గాని సనాది ప్రత్యయాలలో (సన్ నుండి ణిచ్ — ప్రేరణ చిహ్నం — మొదలైన గణం) దేనితో గాని అంతమయ్యే పదానికి ధాతు సంజ్ఞ, అదే ఒక క్రియా ధాతువు. దీనివల్ల అటువంటి ప్రత్యయాన్ని ఇప్పటికే కలిగిన అంగం మళ్ళీ, ఏ ధాతువు వలెనే కాలప్రత్యయాలను తీసుకొని, వర్తించగలదు. కావ్యపు ప్రేరణార్థ ధాతువులు ఈ సూత్రంపై నిలుస్తాయి: కథ్ "చెప్పు", రచ్ "అమర్చు", సూచ్ "చూపు" ణిచ్‌ను కలిగి దీనిచేత ధాతువులు అవుతాయి, కాబట్టి కథయతః "చెప్పేవాని", విరచితామ్ "అమర్చబడిన", సూచయిష్యంతి "చూపుతారు" ఈ సూత్రం ధాతువు అని పిలిచే అంగంపై నిర్మితమవుతాయి. సనాదిఅంత అంగాన్ని ధాతువుగా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.1.32 सनाद्यन्ता धातवः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 466 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्यतासी लृलुटोः 3.1.33 · प्रकरण 12← प्रेक्षिष्यन्ते
स्य marks the future लृट् and तास् the periphrastic future लुट्
The affix स्य is added to a root for the simple future (लृट्), and the affix तास् for the periphrastic or "first" future (लुट्, an action expected on some later day). So दृश् "to see" + स्य builds द्रक्ष्यसि "you will see"; पद् gives सम्पत्स्यन्ते "they will come about"; while गम् "to go" + तास् builds गन्तासि "you are going to go". The two futures differ in nearness of time, and this rule hands each its affix.
సామాన్య భవిష్యత్తు (లృట్) కోసం ధాతువుకు స్య ప్రత్యయం, పర్యాయ లేదా అనద్యతన భవిష్యత్తు (లుట్ — తరవాతి ఏదో రోజున జరగబోయే క్రియ) కోసం తాస్ ప్రత్యయం చేర్చబడతాయి. అలా దృశ్ "చూచుట" + స్య ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" ను నిర్మిస్తుంది; పద్ సమ్పత్స్యన్తే "సంభవిస్తాయి" ను; గమ్ "వెళ్ళుట" + తాస్ గన్తాసి "వెళ్ళబోతున్నావు" ను నిర్మిస్తుంది. ఈ రెండు భవిష్యత్తులు కాలదూరంలో తేడా చూపుతాయి, ఈ సూత్రం ఒక్కొక్కదానికి దాని ప్రత్యయాన్ని ఇస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.1.33 स्यतासी लृलुटोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 401 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लृट् शेषे च 3.3.13 · प्रकरण 12← प्रेक्षिष्यन्ते
लृट् (the future) in the general sense as well
The affix लृट् forms the simple future and applies in the plain future sense, beyond the particular senses the neighbouring rules assign. The स्य of the future comes by 3.1.33, and the personal endings then follow: गमिष्यति "will go", करिष्यति "will do". It is the ordinary "shall/will" of Sanskrit.
మిగిలిన (సామాన్య) భవిష్యదర్థంలో ధాతువుకు లృట్ ప్రత్యయం వస్తుంది — భవిష్యత్తు. 3.1.33 చేత స్య, ఆపై తిఙ్ ఆదేశాలు చేరి రూపమవుతుంది: గమిష్యతి "వెళ్తాడు", కరిష్యతి "చేస్తాడు". ఇది సంస్కృతపు సాధారణ భవిష్యత్కాలం.
- Aṣṭādhyāyī — 3.3.13 लृट् शेषे च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 406 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् 3.4.78 · प्रकरण 12← प्रेक्षिष्यन्ते
the eighteen personal endings (तिङ्) that replace a verb's tense-marker (लकार)
This one sūtra names, in a single run, all eighteen verbal personal endings — the तिङ् set — that stand in for the abstract tense-marker (लकार) a verb first receives. Nine are parasmaipada (active): तिप् तस् झि, सिप् थस् थ, मिप् वस् मस्; nine are ātmanepada (middle): त आताम् झ, थास् आथाम् ध्वम्, इट् वहि महिङ् — three persons against singular, dual and plural in each voice. Every finite verb in the poem takes one: चक्रे "he did" reaches the ātmanepada त, रुणद्धि "he obstructs" the parasmaipada तिप्, द्रक्ष्यसि "you will see" the सिप्. It is the verb's counterpart to 4.1.2, which lists the noun's सुप् endings.
ఈ ఒక్క సూత్రం, ఒక క్రియ మొదట పొందే భావ కాలచిహ్నం (లకారం) స్థానంలో వచ్చే పద్దెనిమిది క్రియా పురుష ప్రత్యయాలను — తిఙ్ గణాన్ని — ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది. తొమ్మిది పరస్మైపదం: తిప్ తస్ ఝి, సిప్ థస్ థ, మిప్ వస్ మస్; తొమ్మిది ఆత్మనేపదం: త ఆతామ్ ఝ, థాస్ ఆథామ్ ధ్వమ్, ఇట్ వహి మహిఙ్ — ప్రతి పదంలో మూడు పురుషలు ఏకవచన, ద్వివచన, బహువచనాలకు ఎదురుగా. కావ్యంలోని ప్రతి తిఙంత క్రియా వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది: చక్రే "చేశాడు" ఆత్మనేపద త ను, రుణద్ధి "అడ్డగిస్తాడు" పరస్మైపద తిప్ ను, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" సిప్ ను చేరుకుంటాయి. నామపదపు సుప్ ప్రత్యయాలను పేర్కొనే 4.1.2 కు ఇది క్రియాపరమైన జోడి.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.78 तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 373 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
टित आत्मनेपदानां टेरे 3.4.79 · प्रकरण 12← प्रेक्षिष्यन्ते
after a टित् tense-marker the टि of an ātmanepada ending becomes ए
After a टित् tense-marker — a lakāra marked with a silent ट्, which the present-system tenses carry — the टि of the ātmanepada personal endings is replaced by ए. (The टि of an ending is its final vowel together with any consonant after it.) So the ending त becomes ते and झ becomes झे: पद् "to happen" gives आपत्स्यते "it will befall" and सम्पत्स्यन्ते "they will come to pass", and लभ् "to get" gives लप्स्यते "he will obtain".
టిత్ కాల-గుర్తు తరవాత — మౌన ట్ గుర్తుగల లకారం, వర్తమాన వ్యవస్థ కాలాలు మోసేది — ఆత్మనేపద పురుష ప్రత్యయాల టి భాగం ఏ చేత మార్చబడుతుంది. (ప్రత్యయపు టి అంటే దాని చివరి అచ్చు, దాని తరవాతి హల్లుతో కలిపి.) అలా త ప్రత్యయం తే గా, ఝ ఝే గా అవుతాయి: పద్ "జరుగుట" ఆపత్స్యతే "సంభవించును" నూ సమ్పత్స్యన్తే "సంభవిస్తాయి" నూ ఇస్తుంది; లభ్ "పొందుట" లప్స్యతే "పొందును" ఇస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.79 टित आत्मनेपदानां टेरे
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 506 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिङ्शित्सार्वधातुकम् 3.4.113 · प्रकरण 12← प्रेक्षिष्यन्ते
a तिङ् ending and a शित् affix are called सार्वधातुक
A तिङ् ending (तिङ्, the block of finite personal endings) and any शित् affix (शित्, one that carries श् as its इत् mark, such as the class-signs शप् and श्यन्) are called सार्वधातुक — "reaching the whole root", the class of affixes that stand in the present system and act on the root as a whole. भवति "he becomes" ends in the तिङ् ending तिप् and carries the class-sign शप्, both सार्वधातुक. The name matters because other rules turn on it — some strengthenings apply only before a सार्वधातुक affix. The derivation names this rule where it fixes the affix as सार्वधातुक.
తిఙ్ ప్రత్యయం (తిఙ్ — క్రియాపదపు పురుష ప్రత్యయాల గణం) మరియు ఏదైనా శిత్ ప్రత్యయం (శిత్ — శ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినది, శప్, శ్యన్ వంటి గణచిహ్నాలు) సార్వధాతుక సంజ్ఞ పొందుతాయి — "ధాతువు పూర్తికి చేరునది", వర్తమాన వ్యవస్థలో నిలిచి ధాతువును మొత్తంగా వర్తించే ప్రత్యయాల గణం. భవతి "అగును" తిఙ్ ప్రత్యయం తిప్‌తో అంతమై గణచిహ్నం శప్‌ను కలిగి ఉంది, రెండూ సార్వధాతుకాలు. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం — కొన్ని బలపరిచే మార్పులు సార్వధాతుక ప్రత్యయం ముందు మాత్రమే జరుగుతాయి. ప్రత్యయాన్ని సార్వధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.113 तिङ्शित्सार्वधातुकम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 384 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आर्धधातुकं शेषः 3.4.114 · प्रकरण 12← आदातुम्; अवनते; प्रेक्षिष्यन्ते; आवर्ज्य
the affix left over (not तिङ् or शित्) is called आर्धधातुक
Any affix enjoined after a root that is not a तिङ् ending and not a शित् affix — everything left over (शेष) once the सार्वधातुक affixes are set aside — is called आर्धधातुक, the class that reaches "half the root" and builds the stems outside the present system. The कृत् suffixes fall here: क्त in प्रमत्तः "heedless", क्त्वा in श्रुत्वा "having heard", and the future sign स्य in द्रक्ष्यसि "you will see" are all आर्धधातुक. The name governs whether the augment इट् may come and how the root's vowel strengthens. The derivation names this rule where it fixes the कृत् or derived affix as आर्धधातुक.
ధాతువు తరువాత విధించిన ప్రత్యయాలలో తిఙ్ ప్రత్యయమూ కాక శిత్ ప్రత్యయమూ కాక — సార్వధాతుక ప్రత్యయాలను పక్కన పెట్టాక మిగిలినది (శేషం) — దానికి ఆర్ధధాతుక సంజ్ఞ, "ధాతువులో సగానికే" చేరి వర్తమాన వ్యవస్థ వెలుపలి రూపాలను నిర్మించే గణం. కృత్ ప్రత్యయాలు ఇక్కడకు వస్తాయి: ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లోని క్త, శ్రుత్వా "విని" లోని క్త్వా, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" లోని భవిష్యత్ చిహ్నం స్య — అన్నీ ఆర్ధధాతుకాలు. ఇట్ ఆగమం వచ్చునా, ధాతువు అచ్చు ఎలా బలపడునా అనేది ఈ సంజ్ఞపై ఆధారపడుతుంది. కృత్ లేదా సాధిత ప్రత్యయాన్ని ఆర్ధధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.114 आर्धधातुकं शेषः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 402 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
णो नः 6.1.65 · प्रकरण 12← अवनते
a root's initial ण् is replaced by न्
A root taught in the dhātupāṭha with an initial ण् (णोपदेश) actually begins with plain न् in use; the ण् is only a teaching device. So the roots नी "to lead" and नम् "to bend", listed as णी and णम्, drop straight to न-: नी reaches नीत्वा "having led" and नयेथाः, नम् reaches परिणताम् "bent" through नम्. The retroflex ण् is kept in the teaching so that later rules can know these roots as the ones whose न् turns back to ण् after a preverb; in the word itself the plain न् is the starting point.
ధాతుపాఠంలో మొదటి ణ్ తో నేర్పిన ధాతువు (ణోపదేశ) వాడుకలో నిజానికి సాదా న్ తో మొదలవుతుంది; ణ్ కేవలం ఒక బోధనా సాధనం. అలా ణీ, ణమ్ గా నమోదైన నీ "నడిపించుట", నమ్ "వంగుట" ధాతువులు నేరుగా న- కు దిగుతాయి: నీ నీత్వా "నడిపి", నయేథాః కు చేరుతుంది; నమ్ నమ్ ద్వారా పరిణతామ్ "వంగిన" కు చేరుతుంది. ఉపసర్గ తరవాత న్ తిరిగి ణ్ గా మారే ధాతువులివేనని తరవాతి సూత్రాలు ఎరుగుటకు వీలుగా బోధనలో మూర్ధన్య ణ్ నిలుపబడుతుంది; పదంలో మాత్రం సాదా న్ ప్రారంభ బిందువు.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.65 णो नः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 456 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
णेरनिटि 6.4.51 · प्रकरण 12← आवर्ज्य
the causative marker णि drops before an अनिट् ārdhadhātuka
The causative and tenth-class marker णि (णिच्, which shows as an इ on the stem) is dropped before an ārdhadhātuka suffix that takes no इट् augment — an अनिट् suffix, one that joins without an inserted इ. पट् "to split" is a tenth-class root, so it carries णि — पाटि; before the gerund ल्यप् (which appears as य and takes no इट्) the णि falls: उद् + पाटि + य → उत्पाट्य "having uprooted". Where the following suffix does take इट्, as a present ending does, the णि stays, and कथ् keeps it in कथयति "he tells".
ణిచ్ ప్రేరణార్థ, చురాది గణపు గుర్తు ణి (కాండంపై ఇ గా కనిపించేది) — ఇట్ ఆగమాన్ని గ్రహించని ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం ముందు లోపిస్తుంది — అనిట్ ప్రత్యయం, అంటే చేర్చిన ఇ లేకుండా కలిసేది. పట్ "చీల్చుట" చురాది ధాతువు, కనుక ణి ని మోస్తుంది — పాటి; య గా కనిపించి ఇట్ గ్రహించని ల్యప్ (గత్వార్థ) ముందు ణి లోపిస్తుంది: ఉద్ + పాటి + య → ఉత్పాట్య "పెకలించి". తరవాతి ప్రత్యయం ఇట్ ను గ్రహిస్తే — వర్తమాన ప్రత్యయం వలె — ణి నిలుస్తుంది, కథ్ దాన్ని కథయతి "చెప్పును" లో నిలుపుకొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.4.51 णेरनिटि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 527 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
झोऽन्तः 7.1.3 · प्रकरण 12← प्रेक्षिष्यन्ते
the झ् of a verb ending is replaced by अन्त्
The sound झ् that opens the third-person plural endings — झि in the parasmaipada, झ in the ātmanepada — is replaced by अन्त्. So the abstract झि becomes अन्ति and झ becomes अन्त, which then carry the tense's own shape. In the poem सूचयिष्यन्ति "they will point out" reaches अन्ति from झि, and सम्पत्स्यन्ते "they will come to pass" and आमोक्ष्यन्ते "they will be loosed" reach अन्ते from झ. It is the small rule that gives every third-person plural verb its -न्ति or -न्ते.
ప్రథమ పురుష బహువచన ప్రత్యయాలను — పరస్మైపదంలో ఝి, ఆత్మనేపదంలో ఝ — తెరిచే ఝ్ ధ్వని అన్త్ గా మారుతుంది. అలా భావరూప ఝి అన్తి గా, ఝ అన్త గా అవుతాయి; తరువాత అవి ఆయా కాలపు సొంత రూపాన్ని దాలుస్తాయి. కావ్యంలో సూచయిష్యన్తి "సూచిస్తాయి" ఝి నుండి అన్తి ని చేరుకుంటుంది; సమ్పత్స్యన్తే "సంభవిస్తాయి", ఆమోక్ష్యన్తే "విడువబడతాయి" ఝ నుండి అన్తే ని చేరుకుంటాయి. ప్రతి ప్రథమ పురుష బహువచన క్రియకు దాని -న్తి లేదా -న్తే ను ఇచ్చే చిన్న సూత్రం ఇది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.3 झोऽन्तः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 387 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् 7.2.10 · प्रकरण 12← आदातुम्; अवनते
after a single-vowel root unaccented in its teaching form, आर्धधातुक takes no इट्
After a root that is एकाच् — of a single vowel, one syllable — and anudātta (unaccented) in the way it is taught, an आर्धधातुक affix does not take the augment इट् (the इ- that otherwise props such an affix onto the root). These are the अनिट् roots, the ones that join their suffix bare. दृश् "see", कृ "do" and पद् "go" are among them, so द्रक्ष्यसि "you will see", कर्तुम् "to do" and सम्पत्स्यन्ते "they will come about" set the future or the infinitive straight on the root with no इ between. The derivation names this rule on the silent step where the इट् is withheld.
ఏకాచ్ — ఒకే అచ్చు, ఒక అక్షరం — అయి, ఉపదేశింపబడిన తీరులో అనుదాత్తమైన (అనుదాత్త) ధాతువు తరువాత ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం ఇట్ ఆగమాన్ని (లేకపోతే ఆ ప్రత్యయాన్ని ధాతువుకు ఆనించే ఇ-) తీసుకోదు. ఇవి అనిట్ ధాతువులు, తమ ప్రత్యయాన్ని ప్రత్యయాంతరం లేకుండా చేరేవి. దృశ్ "చూడు", కృ "చేయు", పద్ "పోవు" వీటిలోనివి, కాబట్టి ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు", కర్తుమ్ "చేయుటకు", సంపత్స్యంతే "సంభవించును" భవిష్యత్తును లేదా భావార్థకాన్ని మధ్య ఇ లేకుండా నేరుగా ధాతువుపై ఉంచుతాయి. ఇట్ ఆగిపోయే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.10 एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 473 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आर्धधातुकस्येड् वलादेः 7.2.35 · प्रकरण 12← प्रेक्षिष्यन्ते
an ārdhadhātuka suffix beginning with a वल् consonant takes the augment इट् (इ)
An ārdhadhātuka suffix (आर्धधातुक — the class that holds the past participle क्त, the futures, the perfect and more) that begins with a वल् consonant — any consonant except य् — receives the augment इट्, a prefixed इ. This इ is what lets a consonant-initial suffix attach without an unpronounceable cluster. So रच् "to arrange" + त gives रचित, in विरचिताम् "arranged"; वञ्च् gives वञ्चितः "deceived"; the future सूचयिष्यन्ति carries the same इ before its स्य. Roots that block the augment are called अनिट्; those that take it, सेट्.
వల్ హల్లుతో — య్ తప్ప ఏ హల్లుతోనైనా — మొదలయ్యే ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం (ఆర్ధధాతుకము — క్త కృదంతం, భవిష్యత్తులు, పరోక్షం మొదలైనవి కల గణం) తనకు ముందు ఇట్ ఆగమాన్ని — చేర్చిన ఇ ను — పొందుతుంది. ఈ ఇ, హల్లుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయం ఉచ్చరించలేని సంయుక్తాక్షరం లేకుండా చేరేలా చేస్తుంది. అలా రచ్ "అమర్చుట" + త రచిత అవుతుంది, విరచితామ్ "అమర్చబడిన" లో; వఞ్చ్ వఞ్చితః "మోసగింపబడిన" ను; భవిష్యత్తు సూచయిష్యన్తి తన స్య ముందు అదే ఇ ను మోస్తుంది. ఆగమాన్ని నిరోధించే ధాతువులను అనిట్ అంటారు; తీసుకునేవి సేట్.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.35 आर्धधातुकस्येड् वलादेः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 399 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
पुगन्तलघूपधस्य च 7.3.86 · प्रकरण 12← आवर्ज्य
a stem ending in the augment पुक् or with a light penult takes गुण
A stem takes गुण — the strengthening इ→ए, उ→ओ, ऋ→अर् — of its vowel when the stem either ends in the augment पुक् or has a light penult (लघु उपधा): a short vowel in the second-to-last place, not closed by a conjunct. This is the common strengthening before the tense-sign अ and the like. So दृश् "to see", whose penult ऋ is light, reaches ददर्श "he saw" — दृश् + दृश् + अ → दृश् + दर्श् + अ, the ऋ raised to अर्; भिद् "to split" gives भेद्यैः through भिद् + य → भेद् + य. The rule is why a light middle vowel surfaces one grade stronger in so many stems.
అంగం తన అచ్చు గుణాన్ని — ఇ→ఏ, ఉ→ఓ, ఋ→అర్ అనే బలపడుటను — పొందుతుంది, అంగం పుక్ ఆగమంతో చివరవడం గాని లేక లఘు ఉపధ (లఘు ఉపధ) కలిగివుండటం గాని జరిగినపుడు: సంయుక్తంతో మూయబడని, చివరి ముందటి చోటిలో హ్రస్వ అచ్చు. కాల-గుర్తు అ మొదలైన వాటి ముందు సాధారణ బలపడుట ఇదే. అలా దృశ్ "చూచుట", దాని ఉపధ ఋ లఘువు, ददర్శ "చూశాడు" కు చేరుతుంది — దృశ్ + దృశ్ + అ → దృశ్ + దర్శ్ + అ, ఋ అర్ గా లేపబడి; భిద్ "చీల్చుట" భిద్ + య → భేద్ + య ద్వారా భేద్యైః ను ఇస్తుంది. చాలా అంగాలలో లఘు మధ్య అచ్చు ఒక మెట్టు బలంగా పైకి వచ్చుటకు కారణం ఈ సూత్రమే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.3.86 पुगन्तलघूपधस्य च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 449 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिक लोपो झलि क्ङिति 6.4.37 · प्रकरण 13← अवनते
certain roots lose their final nasal before a झल्-initial कित्/ङित् affix
A set of roots loses its final nasal before an affix that begins with a झल् (a stop or sibilant) and is marked with a silent क् or ङ् (a weak affix). The set is the roots taught with a low pitch (anudātta) — यम्, रम्, नम्, गम्, हन्, मन् and their like — together with वन् and the तनादि roots (तन् and its group). गम् "to go" before the gerund क्त्वा, which begins with the झल् त and is कित्, drops its म्: गम् + त्वा → ग + त्वा → गत्वा "having gone"; नम् "to bend" likewise gives नत "bowed".
ఒక గుంపు ధాతువులు — ఝల్ (స్పర్శం లేదా ఊష్మం) తో మొదలై, మౌన క్ లేదా ఙ్ గుర్తుగల (దుర్బల) ప్రత్యయం ముందు తమ చివరి అనునాసికాన్ని కోల్పోతాయి. ఆ గుంపు: అనుదాత్తంగా నేర్పిన ధాతువులు — యమ్, రమ్, నమ్, గమ్, హన్, మన్ మొదలైనవి — వన్, తనాది ధాతువులు (తన్ మొదలైనవి) కలిపి. గమ్ "వెళ్ళుట" — ఝల్ అయిన త తో మొదలై కిత్ అయిన క్త్వా (గత్వార్థ) ముందు తన మ్ ను కోల్పోతుంది: గమ్ + త్వా → గ + త్వా → గత్వా "వెళ్ళి"; నమ్ "వంగుట" అదేవిధంగా నత "వంగిన" ను ఇస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.4.37 अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिकलोपो झलि क्ङिति
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 557 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
दाधा घ्वदाप् 1.1.20 · प्रकरण 14← आदातुम्
the दा and धा roots, except दाप्, are named घु
The roots शaped like दा "give" and धा "put" are given the name घु, except दाप् "cut" (and दैप् "purify"). The घु name gathers just those दा/धा roots that behave alike, so that later rules — the ones that drop or shorten their long आ before certain endings — can reach them by one word. आदाय "having taken", from दा with आ, दधानः "holding", from धा, and श्रद्दधानाः "believing" all stand on roots this rule names घु. The derivation names it on the silent step where the root is fixed as घु.
దా "ఇచ్చు", ధా "ఉంచు" వంటి ధాతువులకు ఘు అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది, దాప్ "కోయు" (మరియు దైప్ "శుద్ధిచేయు") తప్ప. ఘు సంజ్ఞ ఒకేలా ప్రవర్తించే ఆ దా/ధా ధాతువులను మాత్రమే ఒక్క పదంలో కూర్చుతుంది, తద్వారా తరువాతి సూత్రాలు — కొన్ని ప్రత్యయాల ముందు వాటి దీర్ఘ ఆ ను తొలగించే లేదా హ్రస్వం చేసేవి — వాటిని ఒక్క మాటతో అందుకోగలవు. ఆదాయ "తీసుకొని", ఆ తో దా నుండి, దధానః "ధరిస్తూ", ధా నుండి, శ్రద్దధానాః "నమ్మేవారు" అన్నీ ఈ సూత్రం ఘు అని పిలిచే ధాతువులపై నిలుస్తాయి. ధాతువును ఘు గా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.20 दाधा घ्वदाप्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 622 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
हेतुमति च 3.1.26 · प्रकरण 22← आवर्ज्य
the causative affix णिच्, added when the action has a prompter
When an action has a हेतु — a causer who sets a doer to it — the affix णिच् (an इ that leaves guṇa or vṛddhi on the root) is placed after the root, and the prompter becomes the sentence's agent. रम् “take delight” → रमयति “gives delight” (1.33), दृश् “see” → दर्शयति “shows, causes to see” (1.39), वह् “carry” → वाहयति “has it carried” (1.40). The causative stem then takes the ordinary tense endings over the इ.
హేతువు — ప్రేరకుడు — ఉన్నప్పుడు ధాతువు తరువాత ణిచ్ ప్రత్యయం (గుణ/వృద్ధిని మిగిల్చే ఇ) వస్తుంది, ప్రేరకుడే కర్త అవుతాడు. రమ్ → రమయతి (1.33), దృశ్ → దర్శయతి (1.39), వహ్ → వాహయతి (1.40). ఆ ఇ మీద సాధారణ కాల ప్రత్యయాలు చేరుతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 3.1.26 हेतुमति च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 696 in the abridgement; the णिच् prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्तक्तवतू निष्ठा 1.1.26 · प्रकरण 34← अवनते
the क्त and क्तवतु affixes are named निष्ठा
The two affixes क्त and क्तवतु are given the name निष्ठा. क्त makes the past passive participle (कृतम् "done") and क्तवतु the past active participle (कृतवत् "having done"); gathering both under one name lets the later rules that shape them — the ones that add or withhold the augment इट्, or change the root before them — reach both by one word. प्रमत्तः "heedless", from मद् with क्त, तीर्णः "crossed", from तॄ, and विरचिताम् "arranged", from रच् with the causative, all end in a निष्ठा affix. The derivation names it on the silent step where the affix is fixed as निष्ठा.
క్త, క్తవతు అనే రెండు ప్రత్యయాలకు నిష్ఠా అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. క్త భూతకాల కర్మణి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతమ్ "చేయబడిన"), క్తవతు భూతకాల కర్తరి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతవత్ "చేసినవాడు"); రెంటినీ ఒక సంజ్ఞ కింద కూర్చడం వల్ల వాటిని తీర్చిదిద్దే తరువాతి సూత్రాలు — ఇట్ ఆగమాన్ని చేర్చే లేదా ఆపే, లేదా వాటి ముందు ధాతువును మార్చే సూత్రాలు — రెంటినీ ఒక్క మాటతో అందుకోగలవు. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త గలవాడు", మద్ నుండి క్త తో, తీర్ణః "దాటిన", తౄ నుండి, విరచితామ్ "అమర్చబడిన", రచ్ నుండి ప్రేరణతో, అన్నీ నిష్ఠా ప్రత్యయంతో అంతమవుతాయి. ప్రత్యయం నిష్ఠాగా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.26 क्तक्तवतू निष्ठा
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 810 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
निष्ठा 3.2.102 · प्रकरण 34← अवनते
the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root in a past sense
In the sense of the past, the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root. क्त gives the past participle — usually passive (कृत 'done', गत 'gone'), active with verbs of state or motion (मत्त 'intoxicated'); क्तवतु gives the active past participle in -तवत् (कृतवत् 'having done'). The क्त word then declines as an ordinary adjective and agrees with its noun.
భూతార్థంలో ధాతువు తరువాత నిష్ఠా ప్రత్యయాలు క్త, క్తవతు వస్తాయి. క్త భూత కృదంతం — సాధారణంగా కర్మణి (కృత "చేయబడినది", గత "వెళ్లినది"), స్థితి/గతి ధాతువులకు కర్తరి (మత్త "మత్తెక్కినవాడు"); క్తవతు కర్తరి భూత కృదంతం -తవత్ (కృతవత్ "చేసినవాడు"). క్త రూపం సామాన్య విశేషణంలా నడిచి తన నామంతో అన్వయిస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.102 निष्ठा
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 811 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §5.1, प्रमत्तः
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तुमुन्ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्थायाम् 3.3.10 · प्रकरण 36← आदातुम्
तुमुन् and ण्वुल् after a root when one action serves the purpose of another
When one action is done for the sake of another, in a future sense, the affixes तुमुन् (the infinitive in -तुम्) and ण्वुल् (an agent in -अक) are added to the root of the purpose-action. गम् "to go" + तुमुन् → गन्तुम् "to go"; कर्तुम् "to do", हर्तुम् "to carry off" are the same. कृष्णं द्रष्टुं याति "goes in order to see Kṛṣṇa".
ఒక క్రియ మరొక క్రియ కొరకు జరిగినప్పుడు, భవిష్యదర్థంలో, ప్రయోజనమైన క్రియ ధాతువుకు తుమున్ (-తుమ్ అంతమైన అనంతక్రియ) మరియు ణ్వుల్ (-అక అంతమైన కర్తృరూపం) ప్రత్యయాలు చేరుతాయి. గమ్ "వెళ్ళుట" + తుమున్ → గన్తుమ్ "వెళ్ళుటకు"; కర్తుమ్ "చేయుటకు", హర్తుమ్ "హరించుటకు" అలాగే. కృష్ణం ద్రష్టుం యాతి "కృష్ణుని చూచుటకు వెళ్ళును".
- Aṣṭādhyāyī — 3.3.10 तुमुन्ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्थायाम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 845 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
समानकर्तृकयोः पूर्वकाले 3.4.21 · प्रकरण 36← आवर्ज्य
the absolutive क्त्वा for the earlier of two acts by one agent
When two actions share one agent, the earlier of them takes the affix क्त्वा — the absolutive, “having …ed”. भुक्त्वा व्रजति, “having eaten, he goes”. It ties two verbs into one sentence under a single subject, the क्त्वा-form always the prior act. नीत्वा and स्थित्वा are of this kind.
ఒకే కర్తకు రెండు క్రియలు ఉన్నప్పుడు, ముందు జరిగేదానికి క్త్వా ప్రత్యయం — క్త్వార్థకం (అసమాపక క్రియ), “…చేసి” — వస్తుంది. భుక్త్వా వ్రజతి — “తిని వెళ్తాడు”. ఒకే కర్తతో రెండు క్రియలను ఒక వాక్యంగా కలుపుతుంది; క్త్వాంత రూపమే ముందటి పని. నీత్వా, స్థిత్వా ఈ రకమే.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.21 समानकर्तृकयोः पूर्वकाले
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 875 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप् 7.1.37 · प्रकरण 36← आवर्ज्य
in a compound not preceded by नञ्, क्त्वा becomes ल्यप्
The absolutive affix क्त्वा (which alone gives -त्वा) becomes ल्यप् when the root stands in a compound whose prior member is not the negative नञ्. ल्यप् yields -य, or -त्य after a short-vowel root by the तुक् augment: प्र + आप् → प्राप्य "having reached", वि + लोक् → विलोक्य "having looked", आ + दा → आदाय "having taken". The bare uncompounded absolutive keeps क्त्वा (गत्वा).
సమాసంలో పూర్వపదం నఞ్ (నిషేధం) కానప్పుడు, ధాతువుకు క్త్వా బదులు ల్యప్ వస్తుంది. ల్యప్ –య ఇస్తుంది; హ్రస్వాంత ధాతువుకు తుక్ ఆగమంతో –త్య: ప్ర + ఆప్ → ప్రాప్య "పొంది", వి + లోక్ → విలోక్య "చూసి", ఆ + దా → ఆదాయ "తీసుకుని". సమాసం లేని కేవల ల్యబంతం క్త్వానే నిలుపుకుంటుంది (గత్వా).
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.37 समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 880 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद् वृद्धम् 1.1.73 · प्रकरण 48← आदातुम्; आवर्ज्य
a stem whose first vowel is a वृद्धि vowel is named वृद्धम्
A stem the first of whose vowels (अचाम् आदिः) is a वृद्धि vowel — आ, ऐ or औ — is given the name वृद्धम्. The name marks a word as begun in a strengthened vowel, so the rules that turn on such a beginning can reach it. आदाय "having taken", आरूढे "mounted" and आयत्तम् "dependent" all open in आ, and are वृद्धम् by this rule. The derivation names it on the silent step where the word is fixed as वृद्धम्.
ఏ అంగం మొదటి అచ్చు (అచామ్ ఆదిః) వృద్ధి అచ్చు — ఆ, ఐ లేదా ఔ — అయితే, ఆ అంగానికి వృద్ధమ్ అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ, పదం బలపడిన అచ్చుతో మొదలైనట్లు గుర్తిస్తుంది, తద్వారా అటువంటి ఆరంభంపై ఆధారపడే సూత్రాలు దాన్ని అందుకోగలవు. ఆదాయ "తీసుకొని", ఆరూఢే "ఎక్కిన", ఆయత్తమ్ "ఆధారపడిన" అన్నీ ఆ తో మొదలవుతాయి, ఈ సూత్రంచేత వృద్ధమ్ అవుతాయి. పదం వృద్ధమ్‌గా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.73 वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद् वृद्धम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1070 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अजाद्यतष्टाप् 4.1.4 · प्रकरण 60← तस्याः
टाप् (the feminine आ) after an अज-class word or an अ-stem
A nominal stem of the अजादि class, and any stem ending in short अ, forms its feminine by adding टाप्, which yields आ: अज → अजा "she-goat", बाल → बाला "girl", कान्त → कान्ता "beloved". This is how the ā-stem feminines — the रमा class — are built from masculine or neuter a-stems.
అజాది గణపు శబ్దాలకు, హ్రస్వ అకారాంత ప్రాతిపదికాలకు స్త్రీలింగంలో టాప్ ప్రత్యయం చేరుతుంది; అది ఆ ఇస్తుంది: అజ → అజా "మేక", బాల → బాలా "బాలిక", కాన్త → కాన్తా "ప్రియురాలు". అకారాంత పుం/నపుంసక శబ్దాల నుండి ఆకారాంత స్త్రీలింగం (రమా తరగతి) ఇలా ఏర్పడుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 4.1.4 अजाद्यतष्टाप्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1242 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
शकधृषज्ञाग्लाघटरभलभक्रमसहार्हास्त्यर्थेषु तुमुन् 3.4.65 · not in the abridgement← आदातुम्
तुमुन् (the infinitive) after a root governed by शक् "be able", अर्ह "deserve" and the like
When a root is governed by a word meaning "be able" (शक्), "dare" (धृष्), "know how" (ज्ञा), "be weary" (glai), "endeavour" (ghaṭ, rabh, labh, kram), "bear" (sah), "deserve" (arh), or "there is / ought", it takes the affix तुमुन्, giving the infinitive in -तुम्: गन्तुं शक्नोति "is able to go", द्रष्टुम् इच्छति "wishes to see". The infinitive is indeclinable. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras.
శక్ (సామర్థ్యం), ధృష్ (సాహసం), జ్ఞా (నేర్పు), గ్లా, ఘట్/రభ్/లభ్/క్రమ్ (ప్రయత్నం), సహ్ (ఓర్పు), అర్హ (యోగ్యత), అస్తి ("ఉంది/తగును") — ఈ అర్థాలున్న పదం పాలించే ధాతువుకు తుమున్ ప్రత్యయం చేరి –తుమ్ అంతమైన తుమున్నర్థకం (infinitive) వస్తుంది: గన్తుం శక్నోతి "వెళ్ళగలడు", ద్రష్టుమ్ ఇచ్ఛతి "చూడగోరుతాడు". ఇది అవ్యయం. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపపు 1,269 సూత్రాల వెలుపల నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.65 शकधृषज्ञाग्लाघटरभलभक्रमसहार्हास्त्यर्थेषु तुमुन्
- Siddhāntakaumudī — तुमुन् prakaraṇa; the infinitive stands outside Laghu-siddhāntakaumudī’s 1,269 sūtras
uncheckeddrafted from the rule text
अ अ 8.4.68 · not in the abridgement← अवनते; प्रेक्षिष्यन्ते; आवर्ज्य
the short अ, held open through the derivation, returns to its close sound at the end
The last sūtra of the Aṣṭādhyāyī. Throughout a derivation the short अ is treated as though it were open (विवृत), like the long आ, so that the rules can reach it; this rule restores its natural close (संवृत) sound once the derivation is done. It is the final step of nearly every chain — of चक्रे, of प्रमत्तः, and the rest. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.
అష్టాధ్యాయి చివరి సూత్రం. వ్యుత్పత్తి అంతటా హ్రస్వ అ ను విచ్చుకున్నట్టుగా (వివృత), దీర్ఘ ఆ వలె, గ్రహిస్తారు — తద్వారా నియమాలు దానిని అందుకోగలుగుతాయి; వ్యుత్పత్తి ముగిసిన పిదప ఈ సూత్రం దాని సహజ సంవృత ధ్వనిని తిరిగి ఇస్తుంది. ఇది దాదాపు ప్రతి గొలుసుకూ చివరి మెట్టు — చక్రే కు, ప్రమత్తః కు, మిగిలిన వాటికి. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.68 अ अ
- Siddhāntakaumudī — outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras
uncheckeddrafted from the rule text

१समासविग्रहthe compounds, unpacked

वर्णचौरे

वर्ण · चौर

वर्णस्य चौरः, तस्मिन्
तत्पुरुष (genitive) — the thief of that colour

तत्पुरुष — it agrees with त्वयि. thief of his colour — and Mallinātha will not let वर्ण stay at 'colour': वर्णस्य कान्तेः, of the lustre. What the cloud steals is not a shade but a sheen. He then says plainly what the theft amounts to, तत्तुल्यवर्ण इत्यर्थः, 'meaning, of the same colour as his'. The compound is a charge of resemblance: to look like Viṣṇu is to have taken something from him

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“śārṅgiṇaḥ kṛṣṇasya varṇasya kānteścaure varṇacaure | tattulyavarṇa ityarthaḥ”

दूरभावात्

दूर · भाव

दूरस्य भावः, तस्मात्
तत्पुरुष (genitive) — the state of being far off

तत्पुरुष. because of the distance — Mallinātha shortens it to दूरत्वात्, swapping भाव for त्व, which is the other way Sanskrit makes an abstract noun out of an adjective. Both mean 'far-ness'; the verse takes the one that scans. The ablative is what makes the wide river look narrow, so the whole stanza's picture depends on this one word

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who replaces the compound with दूरत्वात्; the vigraha restored“pṛthumapi dūratvāttanuṃ sūkṣmatayā pratīyamānaṃ”

गगनगतयः

गगन · गति

गगने गतिः येषां ते
बहुव्रीहि — those whose going is in the sky

बहुव्रीहि — it refers to खेचराः. sky-goers — Mallinātha gives the vigraha and then names them twice, खेचराः, sky-walkers, and सिद्धगन्धर्वादयः, 'Siddhas, Gandharvas and the rest' — the same crowd that gave the cloud the road one stanza back. Then he points at the grammar: अयमपि बहुव्रीहिः पूर्ववज्जन्माद्युत्तरपदेषु द्रष्टव्यः, 'this bahuvrīhi too is to be seen as one of the जन्मन्-final sort, as before'. He means the rule of Vāmana's he cited at 1.47: the first member stands in the locative and the compound as a whole is a nominative, so the members do not agree, and the form is licensed only because there is no other way to say it. Two stanzas running, the same irregularity, and he takes the second as settled by the first

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who refers the compound back to the rule he cited at 1.47; the word it describes is supplied“gagane gatiryeṣāṃ te gaganagatayaḥ khecarāḥ siddhagandharvādayaḥ || ayamapi bahuvrīhiḥ pūrvavajjanmādyuttarapadeṣu draṣṭavyaḥ”

मुक्तागुणम्

मुक्ता · गुण

मुक्तानां गुणः, तम्
तत्पुरुष (genitive) — a string of pearls

तत्पुरुष. pearl string — glossed मुक्ताहारम्, a pearl necklace. गुण is a thread before it is a virtue, and the older sense is the one at work: what holds the pearls. The necklace belongs to भुवः, the earth, so the river seen from above is jewellery on a body the size of the world

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“bhuvo bhūmermuktāguṇaṃ muktāhāramiva”

स्थूलमध्येन्द्रनीलम्

स्थूल · मध्य · इन्द्रनील

स्थूलः मध्यः च इन्द्रनीलः
कर्मधारय — a sapphire that is large and central
स्थूलमध्येन्द्रनीलः यस्य सः, तम्
बहुव्रीहि — the necklace that has such a stone

बहुव्रीहि — it refers to मुक्तागुणम्. with a big sapphire in the middle — Mallinātha takes the two adjectives separately, स्थूलो महान्, big, and मध्यो मध्यमणीभूतः, 'central, being the middle gem', before hanging both on इन्द्रनील. The middle stone of a pearl necklace is where a dark jewel goes, and the dark jewel here is the cloud itself: the river is the string, the cloud bent over it is the sapphire, and the sky-goers are looking down at both at once

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“ekamekayaṣṭikaṃ sthūlo mahānmadhyo madhyamaṇībhūta indranīlo yasya taṃ”

२प्रतिपदार्थeach word, its form and sense

pronoun, सप्तमी एकवचन locative singular
त्वयि
printed त्वय्यादातुं
त्वद्
you — and the case is what matters. Mallinātha writes सति after it, त्वयि जलमादातुमवनते सति, which is the mark of a locative absolute: not 'in you' but 'you being bent down'. The whole first pāda is a clause hung on this one ending, and it says when the seeing happens
pronoun
A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
pronoun, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern युष्मद् declines on
1. युष्मद्
2. 7.2.97त्वमावेकवचने
  त्व+अद्+इ
3. 6.1.97अतो गुणे
  त्वद्+इ
4. 7.2.89योऽचि
  त्वयि
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√दा + तुमुन्
आदातुम्
printed त्वय्यादातुं
आदातुम्, from आ + √दा
to take up — the infinitive of purpose: the cloud bends in order to draw water. √दा is to give, and with आ it turns round and means to take, which is the ordinary reversal that prefix works
infinitive, तुमुन्
'To X' — the form that goes with verbs of being able, knowing, beginning, and daring: कर्तुं प्रभवति 'is able to make'.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
√दा · class 3 · तुमुन्
1. डुदाञ्
2. 1.3.1भूवादयो धातवः
  डुदा॒ञ्
  and, without changing the form,1.3.31.3.5
3. 1.3.9तस्य लोपः
  दा
  and, without changing the form,1.1.20
4. 1.4.80ते प्राग्धातोः
  आ + दा
5. 3.3.10तुमुन्ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्थायाम्
  आ + दा + तुमुँन्
  and, without changing the form,1.3.21.3.3
6. 1.3.9तस्य लोपः
  आ + दा + तुम्
  and, without changing the form,1.2.451.2.463.4.1141.1.731.1.431.1.397.2.101.4.13
7. 1.4.14सुप्तिङन्तं पदम्
  आदातुम्
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular

जलम्

printed जलमवनते

जल

water — the object of the infinitive, which is how an infinitive keeps a verb's government while losing its endings. The cloud that was told to bathe a god in flowers at 1.45 is here doing the plain thing a cloud does

a-stem neuter

Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

a-stem neuter

Neuter nouns in short अ: फल “fruit”, वचन “word”, कुसुम, and adjectives in अ agreeing with a neuter noun. The nominative and accusative singular end in अम् (7.1.24) — फलम् — and are alike; the plural फलानि takes नुम् and lengthens; the instrumental plural is फलैः (7.1.9). It is the a-stem masculine’s table with the neuter’s own nominative, accusative and the -आनि plural.

హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దాలు: ఫల “పండు”, వచన “మాట”, కుసుమ, నపుంసక నామానికి అన్వయించే అకారాంత విశేషణాలు. ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు అమ్ తో ముగుస్తాయి (7.1.24) — ఫలమ్ — రెండూ ఒకటే; బహువచనం ఫలాని నుమాగమంతో దీర్ఘమవుతుంది; తృతీయా బహువచనం ఫలైః (7.1.9). అకారాంత పుంలింగ పట్టికే, నపుంసకపు సొంత ప్రథమ, ద్వితీయ, -ఆని బహువచనంతో.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — फल / a-stem neuter prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — अकारान्त नपुंसकलिङ्ग — फलम् फले फलानि

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	जलम्	जले	जलानि
द्वितीया	जलम्	जले	जलानि
तृतीया	जलेन	जलाभ्याम्	जलैः
चतुर्थी	जलाय	जलाभ्याम्	जलेभ्यः
पञ्चमी	जलात्	जलाभ्याम्	जलेभ्यः
षष्ठी	जलस्य	जलयोः	जलानाम्
सप्तमी	जले	जलयोः	जलेषु
सम्बोधन	जल	जले	जलानि

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern फल declines on

फल
7.1.24अतोऽम्
फल+अम्
6.1.107अमि पूर्वः
फलम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

√नम् + क्त, सप्तमी एकवचन locative singular
अवनते
printed जलमवनते
अवनत, from अव + √नम्
bent down — the same root √नम् that stood at 1.47 in परिणताम्, where the bending was a change of nature; here it is a change of height. With त्वयि it makes the locative absolute Mallinātha marks with सति, and the sense of the pair is 'when you stoop'
past participle, क्त
The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective.
క్త ప్రత్యయం భూత కృదంతాన్ని చేస్తుంది — సాధారణంగా కర్మణి, "చేయబడినది"; గతి/స్థితి ధాతువులకు కర్తరి: గతః "వెళ్లినవాడు". తరువాత సామాన్య విశేషణంలా నడుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.102 निष्ठा
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 811 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §5.1, प्रमत्तः
uncheckeddrafted from the rule and the Bālānandinī; sūtra from skt-mcp
√नम् · class 1 · क्त
1. णमँ
2. 1.3.1भूवादयो धातवः
  ण॒मँ
  and, without changing the form,1.3.2
3. 1.3.9तस्य लोपः
  णम्
4. 6.1.65णो नः
  नम्
5. 1.4.58प्रादयः
  अव + नम्
  and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80dhātupāṭha 01.0934
6. 3.2.102निष्ठा
  अव + नम् + क्त
  and, without changing the form,1.3.8
7. 1.3.9तस्य लोपः
  अव + नम् + त
  and, without changing the form,1.1.261.2.451.2.463.4.1141.1.431.1.37
8. 4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
  अव + नम् + त + ङि
  and, without changing the form,1.3.8
9. 1.3.9तस्य लोपः
  अव + नम् + त + इ
  and, without changing the form,1.1.372.4.827.2.101.4.13
10. 6.4.37अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिक लोपो झलि क्ङिति
  अव + न + त + इ
  and, without changing the form,1.4.141.4.18
11. 6.1.87आद्गुणः
  अव + न + त् + ए
12. 8.4.68अ अ
  अवनते
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern राम declines on
1. राम
2. 1.3.8लशक्वतद्धिते1.3.9तस्य लोपः
  राम + इ
3. 6.1.87आद्गुणः
  रामे
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

in-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular

शार्ङ्गिणः

printed शार्ङ्गिणो

शार्ङ्गिन्

of the bearer of the Śārṅga bow — glossed कृष्णस्य. The name is another possessive in इनि, like वीणिभिः at 1.47: the god is named by the weapon he carries. Śārṅga is Viṣṇu's bow, made of horn, and the point of naming him here is his colour rather than his weapon

in-stem masculine

A possessive stem in -in, 'having X': कामिन् 'having desire' → कामी. The nominative singular drops the n and lengthens.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

in-stem masculine

Stems ending in इन् — the possessive and agent nouns “having …”: कामिन् “in love”, अर्थिन् “wanting”, दण्डिन् “staff-bearer”. The nominative singular lengthens the penult and sheds the न्, so कामिन् gives कामी (6.4.13, then 8.2.7); the strong cases keep the न् — कामिनौ, कामिनः — and the instrumental is कामिना. Śabdamañjarī drills यशस्वी यशस्विनौ यशस्विनः.

ఇన్ కారాంత శబ్దాలు — “…గలవాడు” అనే మత్వర్థీయ/కర్తృవాచకాలు: కామిన్ “ప్రేమగలవాడు”, అర్థిన్ “కోరేవాడు”, దండిన్ “దండముగలవాడు”. ప్రథమైకవచనం ఉపధను దీర్ఘంచేసి న్ ను వదులుతుంది — కామిన్ → కామీ (6.4.13, తరువాత 8.2.7); బలమైన విభక్తుల్లో న్ నిలుస్తుంది — కామినౌ, కామినః — తృతీయైకవచనం కామినా. శబ్దమంజరి “యశస్వీ యశస్వినౌ యశస్వినః”.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — दण्डिन् / in-stem masculine prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — इन्नन्त पुंल्लिङ्ग — यशस्वी यशस्विनौ यशस्विनः

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

इन्-कारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	शार्ङ्गी	शार्ङ्गिणौ	शार्ङ्गिणः
द्वितीया	शार्ङ्गिणम्	शार्ङ्गिणौ	शार्ङ्गिणः
तृतीया	शार्ङ्गिणा	शार्ङ्गिभ्याम्	शार्ङ्गिभिः
चतुर्थी	शार्ङ्गिणे	शार्ङ्गिभ्याम्	शार्ङ्गिभ्यः
पञ्चमी	शार्ङ्गिणः	शार्ङ्गिभ्याम्	शार्ङ्गिभ्यः
षष्ठी	शार्ङ्गिणः	शार्ङ्गिणोः	शार्ङ्गिणाम्
सप्तमी	शार्ङ्गिणि	शार्ङ्गिणोः	शार्ङ्गिषु
सम्बोधन	शार्ङ्गिन्	शार्ङ्गिणौ	शार्ङ्गिणः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

in-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern यशस्विन् declines on

यशस्विनस्
8.2.66ससजुषो रुः
यशस्विनरुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
यशस्विनः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular

वर्णचौरे

चौर

thief — the strong word, not 'like' or 'resembling'. It agrees with त्वयि and so belongs to the absolute clause: while the cloud stoops, it is the thief of Viṣṇu's colour. Kālidāsa has called the cloud dark twice already by comparison; here he calls it dark by accusation

a-stem masculine

The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः.

అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్షః, యక్షౌ, యక్షాః.

Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; राम prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
docs/lessons/1.1.md — §4.2, the a-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

a-stem masculine

The largest noun class, and the one every other declension is measured against: यक्ष, राम. The nominative singular यक्षः ends in a visarga that is a buried स् (8.2.66, then 8.3.15); the instrumental शापेन comes from टा becoming इन after an a-stem (7.1.12) and then अ + इ → ए (6.1.87); the locative plural is यक्षेषु. Adjectives in अ — प्रमत्त, भोग्य — decline the same way in the masculine, so प्रमत्तः and भोग्येण sit in this same table.

అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్ష, రామ. శబ్దమంజరిలో మొదటి శబ్దం 'రామః రామౌ రామాః'. ప్రథమా ఏకవచనం యక్షః (దాగిన స్), తృతీయా శాపేన (టా → ఇన 7.1.12; అ + ఇ → ఏ 6.1.87), సప్తమీ బహువచనం యక్షేషు. అకారాంత విశేషణాలు — ప్రమత్త, భోగ్య — పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి; ప్రమత్తః, భోగ్యేణ ఇదే పట్టికలో ఉంటాయి.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — रामः prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
docs/lessons/1.1.md — §4, the a-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	चौरः	चौरौ	चौराः
द्वितीया	चौरम्	चौरौ	चौरान्
तृतीया	चौरेण	चौराभ्याम्	चौरैः
चतुर्थी	चौराय	चौराभ्याम्	चौरेभ्यः
पञ्चमी	चौरात्	चौराभ्याम्	चौरेभ्यः
षष्ठी	चौरस्य	चौरयोः	चौराणाम्
सप्तमी	चौरे	चौरयोः	चौरेषु
सम्बोधन	चौर	चौरौ	चौराः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern राम declines on

राम
1.3.8लशक्वतद्धिते1.3.9तस्य लोपः
राम + इ
6.1.87आद्गुणः
रामे

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

वर्णचौरे, “thief of his colour,” is the strong word — not ‘like’ or ‘resembling’ but an accusation. Mallinātha will not let वर्ण stay at ‘colour’: he glosses वर्णस्य कान्तेः, “of the lustre,” so what the cloud steals is a sheen and not a shade. Then he says plainly what the theft amounts to, तत्तुल्यवर्ण इत्यर्थः, “meaning, of the same colour as his.” The word agrees with त्वयि and so belongs to the locative-absolute clause: while the cloud stoops, it is the thief of the colour of शार्ङ्गिन्, glossed कृष्णस्य, the dark Viṣṇu named here by his horn bow. Kālidāsa has called the cloud dark twice already by comparison; here he calls it dark by charge.

వర్ణచౌరే, “అతని రంగును దొంగిలించినవాడు,” బలమైన మాట — “వంటిది” కాదు, ముమ్మాటికీ నింద. మల్లినాథుడు వర్ణ ను “రంగు” దగ్గర ఆగనీయడు: వర్ణస్య కాన్తేః, “కాంతిని,” అని అర్థం చెప్పి, మేఘం దొంగిలించేది ఛాయ కాదు మెరుపని చెబుతాడు. తర్వాత తేటగా తేల్చి తత్తుల్యవర్ణ ఇత్యర్థః, “అతని రంగుతో సమానమైనవాడు అని భావం,” అంటాడు. ఈ పదం త్వయి తో సమన్వయించి సతిసప్తమి వాక్యానికి చెందుతుంది: మేఘం వంగినప్పుడు అది శార్ఙ్గిన్‌ — కృష్ణస్య అని అర్థం, తన కొమ్మువిల్లుతో పేర్కొనబడిన నల్లని విష్ణువు — ఆ రంగుకు దొంగ. కాళిదాసు మేఘాన్ని పోలికతో రెండుసార్లు నల్లనిదన్నాడు; ఇక్కడ నిందతో నల్లనిదంటాడు.

Mallinātha, Sañjīvinī — 1.48: śārṅgiṇaḥ kṛṣṇasya varṇasya kānteścaure varṇacaure | tattulyavarṇa ityarthaḥ

pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular
तस्याः
तद्
of that — feminine, pointing back at the river of 1.47, which was named there only as a king's fame. The pronoun is what carries the identification across the stanza break, and it is also what settles the gender of सिन्धोः
pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular
pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern तद् declines on
1. तद्
2. 7.2.102त्यदादीनामः
  त+अ+ अस्
3. 6.1.97अतो गुणे
  त+ अस्
4. 4.1.4अजाद्यतष्टाप्
  त+टाप्+ अस्
5. 6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
  ता+ अस्
6. 7.3.114सर्वनाम्नः स्याड्ढ्रस्वश्च
  त+स्या+अस्
7. 6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
  तस्यास्
8. 8.2.66ससजुषो रुः
  तस्यारुँ
9. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
  तस्याः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
u-stem feminine, षष्ठी एकवचन genitive singular
सिन्धोः
सिन्धु
river — and feminine, which तस्याः before it proves and Mallinātha's चर्मण्वत्याख्यायाः confirms. सिन्धु is masculine when it means the sea and feminine when it means a river, so the gender is doing lexical work: this is the Charmaṇvatī, not an ocean
u-stem feminine
A short-u stem in the feminine: सिन्धुः, सिन्धू, सिन्धवः. The nominative and the plural are the masculine's; the oblique singular takes the feminine endings, सिन्ध्वै, सिन्ध्वाः, सिन्ध्वाम्.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
u-stem feminine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern धेनु declines on
1. धेनु
2. 1.4.6ङिति ह्रस्वश्च7.3.112आण्नद्याः
  धेनु+आ+अस्
3. 6.1.90आटश्च
  धेनु+आस्
4. 6.1.77इको यणचि
  धेन्वास्
5. 8.2.66ससजुषो रुः
  धेन्वारुँ
6. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
  धेन्वाः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

u-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular

पृथुम्

printed पृथुमपि

पृथु

broad — what the river actually is. It and तनुम् describe the same word and contradict each other, which is the whole point of the line: the stanza states the fact and the appearance side by side and lets अपि do the work of 'although'

u-stem masculine

A short-u stem: तरुः, तरू, तरवः. Adjectives like गुरु decline this way in the masculine.

హ్రస్వ ఉకారాంతం: తరుః, తరూ, తరవః. గురు వంటి విశేషణాలు పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి.

Śabdamañjarī — उकारान्त पुंल्लिङ्ग — गुरुः गुरू गुरवः
Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; गुरु prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
docs/lessons/1.1.md — §4.3, the u-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

u-stem masculine

Nouns whose stem ends in short उ, in the masculine: गुरु, तरु, शम्भु. The nominative singular is गुरुः; the instrumental singular गुरुणा has ना for the ending टा after a short इ/उ stem (7.3.120), not the इन of the a-stem. The locative plural गुरुषु has षु after उ (ṣatva). The strong cases show guṇa: गुरवः, गुरोः. Śabdamañjarī drills it as गुरुः गुरू गुरवः.

ఉకారాంత పుంలింగ శబ్దాలు: గురు, తరు, శంభు. ప్రథమైకవచనం గురుః; తృతీయైకవచనం గురుణా — హ్రస్వ ఇ/ఉ కారాంతం తరువాత టా → నా (7.3.120), అకారాంతంలోని ఇన కాదు. సప్తమీ బహువచనం గురుషు (ఉ తరువాత షత్వం). బలమైన విభక్తుల్లో గుణం: గురవః, గురోః. శబ్దమంజరి "గురుః గురూ గురవః".

Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; गुरु / u-stem prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — उकारान्त पुंल्लिङ्ग — गुरुः गुरू गुरवः
docs/lessons/1.1.md — §4.3, the u-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

उकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	पृथुः	पृथू	पृथवः
द्वितीया	पृथुम्	पृथू	पृथून्
तृतीया	पृथुना	पृथुभ्याम्	पृथुभिः
चतुर्थी	पृथवे	पृथुभ्याम्	पृथुभ्यः
पञ्चमी	पृथोः	पृथुभ्याम्	पृथुभ्यः
षष्ठी	पृथोः	पृथ्वोः	पृथूनाम्
सप्तमी	पृथौ	पृथ्वोः	पृथुषु
सम्बोधन	पृथो	पृथू	पृथवः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

u-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern शम्भु declines on

शम्भु
6.1.107अमि पूर्वः
शम्भुम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

अव्यय
अपि
printed पृथुमपि
अपि
though — the concessive, standing between the two adjectives it holds apart. Mallinātha keeps it in his gloss unchanged, पृथुमपि दूरत्वात्तनुम्, because there is no shorter way to say that a thing is one way and looks another
indeclinable
An indeclinable — no case, no number, one form everywhere.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored

u-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular

तनुम्

printed तनुं

तनु

thin — and Mallinātha is careful that it is not a fact about the river: सूक्ष्मतया प्रतीयमानम्, 'appearing as fine'. The participle प्रतीयमान, 'being taken for', is what he adds to keep the thinness in the eye of the watchers rather than in the water

u-stem masculine — A short-u stem: तरुः, तरू, तरवः. Adjectives like गुरु decline this way in the masculine. · u-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular

उकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	तनुः	तनू	तनवः
द्वितीया	तनुम्	तनू	तनून्
तृतीया	तनुना	तनुभ्याम्	तनुभिः
चतुर्थी	तनवे	तनुभ्याम्	तनुभ्यः
पञ्चमी	तनोः	तनुभ्याम्	तनुभ्यः
षष्ठी	तनोः	तन्वोः	तनूनाम्
सप्तमी	तनौ	तन्वोः	तनुषु
सम्बोधन	तनो	तनू	तनवः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

u-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern शम्भु declines on

शम्भु
6.1.107अमि पूर्वः
शम्भुम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem masculine, पञ्चमी एकवचन ablative singular

दूरभावात्

भाव

state — the abstract noun from √भू, doing the work an ending in -ness does. The ablative gives the reason the river looks thin, and it is the only word in the stanza that explains the picture rather than drawing it

a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, पञ्चमी एकवचन ablative singular

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	भावः	भावौ	भावाः
द्वितीया	भावम्	भावौ	भावान्
तृतीया	भावेन	भावाभ्याम्	भावैः
चतुर्थी	भावाय	भावाभ्याम्	भावेभ्यः
पञ्चमी	भावात्	भावाभ्याम्	भावेभ्यः
षष्ठी	भावस्य	भावयोः	भावानाम्
सप्तमी	भावे	भावयोः	भावेषु
सम्बोधन	भाव	भावौ	भावाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, पञ्चमी एकवचन ablative singular · the pattern राम declines on

राम
7.1.12टाङसिङसामिनात्स्याः
राम + आत्
6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
रामात्
8.2.39झलां जशोऽन्ते
रामाद्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular

प्रवाहम्

प्रवाह

current — the object of प्रेक्षिष्यन्ते, and the word Mallinātha used at 1.47 to gloss स्रोतोमूर्त्या. What the sky-goers look at is not the river but its flow: the moving part, which is the part that can be mistaken for a thread

a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	प्रवाहः	प्रवाहौ	प्रवाहाः
द्वितीया	प्रवाहम्	प्रवाहौ	प्रवाहान्
तृतीया	प्रवाहेण	प्रवाहाभ्याम्	प्रवाहैः
चतुर्थी	प्रवाहाय	प्रवाहाभ्याम्	प्रवाहेभ्यः
पञ्चमी	प्रवाहात्	प्रवाहाभ्याम्	प्रवाहेभ्यः
षष्ठी	प्रवाहस्य	प्रवाहयोः	प्रवाहाणाम्
सप्तमी	प्रवाहे	प्रवाहयोः	प्रवाहेषु
सम्बोधन	प्रवाह	प्रवाहौ	प्रवाहाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern राम declines on

राम
6.1.107अमि पूर्वः
रामम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

√ईक्ष्, class 1, लृट्, atmanepada, third person plural

प्रेक्षिष्यन्ते

√ईक्ष्, with प्र

they will look — the future, which puts the whole picture ahead of the cloud rather than around it: this is what will be seen when the cloud gets there. √ईक्ष् is आत्मनेपद and always has been, and the ending -न्ते says so on its face; DCS reads it as active, which is the third verb running it has read that way

future, लृट्

The ordinary future, built with -sya-: द्रक्ष्यसि 'you will see'.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)

आत्मनेपद · लृट्
प्रथम	ईक्षिष्यते	ईक्षिष्येते	ईक्षिष्यन्ते
मध्यम	ईक्षिष्यसे	ईक्षिष्येथे	ईक्षिष्यध्वे
उत्तम	ईक्षिष्ये	ईक्षिष्यावहे	ईक्षिष्यामहे

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

√ईक्ष् · class 1 · लृट्

ईक्षँ
1.3.1भूवादयो धातवः
ईक्षँ॒
and, without changing the form,1.3.2
1.3.9तस्य लोपः
ईक्ष्
1.4.58प्रादयः
प्र + ईक्ष्
and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80
3.3.13लृट् शेषे च
प्र + ईक्ष् + लृँट्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
प्र + ईक्ष् + ल्
and, without changing the form,1.3.12
3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
प्र + ईक्ष् + झ
and, without changing the form,1.2.453.4.1131.1.431.1.37
3.1.33स्यतासी लृलुटोः
प्र + ईक्ष् + स्य + झ
and, without changing the form,3.4.1141.1.431.1.37
3.4.79टित आत्मनेपदानां टेरे
प्र + ईक्ष् + स्य + झे
7.2.35आर्धधातुकस्येड् वलादेः
प्र + ईक्ष् + इट् + स्य + झे
and, without changing the form,1.3.3
1.3.9तस्य लोपः
प्र + ईक्ष् + इ + स्य + झे
and, without changing the form,1.2.4
7.1.3झोऽन्तः
प्र + ईक्ष् + इ + स्य + अन्ते
and, without changing the form,1.4.131.4.14
6.1.87आद्गुणः
प्र् + एक्ष् + इ + स्य + अन्ते
6.1.97अतो गुणे
प्र् + एक्ष् + इ + स्य् + अन्ते
8.3.24नश्चापदान्तस्य झलि
प्र् + एक्ष् + इ + स्य् + अंते
8.3.59आदेशप्रत्यययोः
प्र् + एक्ष् + इ + ष्य् + अंते
8.4.58अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः
प्र् + एक्ष् + इ + ष्य् + अन्ते
8.4.68अ अ
प्रेक्षिष्यन्ते

uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

i-stem masculine, प्रथमा बहुवचन nominative plural

गगनगतयः

printed गगनगतयो

गति

going — the noun from √गम्, feminine on its own and masculine here, because a bahuvrīhi takes the gender of what it describes and what it describes is a crowd of Siddhas. The same shift stood at 1.45 in नियतवसतिम्, where वसति went masculine for a god. It is masculine here, taking the gender of the beings the bahuvrīhi describes

i-stem masculine

A short-i stem: अद्रिः, अद्री, अद्रयः. The i lengthens or takes guṇa before most endings.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

i-stem masculine

Nouns whose stem ends in short इ, in the masculine: हरि, अद्रि, कवि. The nominative singular is हरिः; the instrumental हरिणा takes ना for टा after a short इ-stem (7.3.120); the dative हरये and the genitive/ablative हरेः show guṇa (7.3.111, 6.1.110); the locative singular हरौ ends in औ (7.3.119). Śabdamañjarī drills it as हरिः हरी हरयः.

హ్రస్వ ఇకారాంత పుంలింగ శబ్దాలు: హరి, అద్రి, కవి. ప్రథమైకవచనం హరిః; తృతీయైకవచనం హరిణా — హ్రస్వ ఇకారాంతం తరువాత టా → నా (7.3.120); చతుర్థి హరయే, షష్ఠి/పంచమి హరేః గుణంతో (7.3.111, 6.1.110); సప్తమైకవచనం హరౌ, ఔ కారాంతం (7.3.119). శబ్దమంజరి “హరిః హరీ హరయః”.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — हरि / i-stem masculine prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — इकारान्त पुंल्लिङ्ग — हरिः हरी हरयः

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

इकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	गतिः	गती	गतयः
द्वितीया	गतिम्	गती	गतीन्
तृतीया	गतिना	गतिभ्याम्	गतिभिः
चतुर्थी	गतये	गतिभ्याम्	गतिभ्यः
पञ्चमी	गतेः	गतिभ्याम्	गतिभ्यः
षष्ठी	गतेः	गत्योः	गतीनाम्
सप्तमी	गतौ	गत्योः	गतिषु
सम्बोधन	गते	गती	गतयः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

i-stem masculine, प्रथमा बहुवचन nominative plural · the pattern हरि declines on

हरि
1.3.7चुटू1.3.9तस्य लोपः
हरि + अस्
7.3.109जसि च
हरे + अस्
6.1.78एचोऽयवायावः
हरय् + अस्
8.2.66ससजुषो रुः
हरय् + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
हरय् + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
हरयः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

गगनगतयः, “the sky-goers,” is a bahuvrīhi Mallinātha unpacks as गगने गतिर्येषां ते, “those whose going is in the sky,” and then names twice — खेचराः, “sky-walkers,” and सिद्धगन्धर्वादयः, “Siddhas, Gandharvas and the rest,” the same crowd that gave the cloud its road a stanza back. He points at the grammar too: अयमपि बहुव्रीहिः पूर्ववत्, “this bahuvrīhi too is of the same sort as before,” meaning the जन्मन्-final irregularity he cited at 1.47 — the first member stands in the locative, the compound as a whole is a nominative, and the members therefore do not agree. The stem गति is feminine on its own, from √गम्; here it is masculine, because a bahuvrīhi takes the gender of what it describes, and what it describes is a crowd of gods.

గగనగతయః, “ఆకాశచరులు,” ఒక బహువ్రీహి, మల్లినాథుడు దాన్ని గగనే గతిర్యేషాం తే, “ఎవరి గమనం ఆకాశంలోనో వారు,” అని విడదీసి, ఆపై రెండుసార్లు పేర్కొంటాడు — ఖేచరాః, “ఆకాశచరులు,” సిద్ధగన్ధర్వాదయః, “సిద్ధులు, గంధర్వులు మొదలైనవారు,” ఒక శ్లోకం క్రితం మేఘానికి దారి ఇచ్చిన అదే గుంపు. వ్యాకరణాన్నీ చూపిస్తాడు: అయమపి బహువ్రీహిః పూర్వవత్‌, “ఈ బహువ్రీహి కూడా ముందటిదానివలెనే,” అంటే 1.47 లో పేర్కొన్న జన్మన్‌-అంత్యపదపు విశేషమే — మొదటిపదం సప్తమిలో నిలిచి, సమాసమంతా ప్రథమావిభక్తి కావటాన అవయవాలు సమన్వయించవు. గతి అనేది √గమ్‌ నుండి, తనంత తానుగా స్త్రీలింగం; ఇక్కడ పుంలింగం, ఎందుకంటే బహువ్రీహి తాను వర్ణించే వస్తువు లింగాన్ని తీసుకుంటుంది, ఇక్కడ వర్ణించేది దేవతల గుంపు.

Mallinātha, Sañjīvinī — 1.48: gagane gatiryeṣāṃ te gaganagatayaḥ khecarāḥ siddhagandharvādayaḥ || ayamapi bahuvrīhiḥ pūrvavat

अव्यय
नूनम्
printed नूनमावर्ज्य
नूनम्
surely — glossed सत्यम्, truly. It is one of the standard marks of the figure of fancy: a word that says the poet is supposing rather than reporting. Here it stands with इव in the last pāda, so the supposal is marked twice
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय
√वृज् + णिच् + ल्यप्
आवर्ज्य
printed नूनमावर्ज्य
आवर्ज्य, from आ + √वृज् with णिच्
having bent them — glossed नियम्य, having held them steady. The root is √वृज्, to turn aside; the causative with आ is to turn a thing towards oneself, and what is turned here is a look. It takes an act of will to keep the eyes down while flying
absolutive, ल्यप्
The same 'having X-ed', but in -ya, which is what क्त्वा becomes when the root carries a prefix: आलिङ्ग्य 'having embraced'.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
√वृज् · class 2 · णिच् + ल्यप्
1. वृजीँ
2. 1.3.1भूवादयो धातवः
  वृजीँ॒
  and, without changing the form,1.3.2
3. 1.3.9तस्य लोपः
  वृज्
4. 1.4.80ते प्राग्धातोः
  आ + वृज्
5. 3.1.26हेतुमति च
  आ + वृज् + णिच्
  and, without changing the form,3.1.321.3.31.3.7
6. 1.3.9तस्य लोपः
  आ + वृज् + इ
  and, without changing the form,1.2.453.4.1141.1.731.1.431.4.13
7. 7.3.86पुगन्तलघूपधस्य च
  आ + वर्ज् + इ
  and, without changing the form,1.4.14
8. 3.4.21समानकर्तृकयोः पूर्वकाले
  आ + वर्ज् + इ + क्त्वा
  and, without changing the form,1.3.8
9. 1.3.9तस्य लोपः
  आ + वर्ज् + इ + त्वा
  and, without changing the form,1.2.463.4.1141.1.731.1.431.1.40
10. 7.1.37समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप्
  आ + वर्ज् + इ + ल्यप्
  and, without changing the form,1.3.31.3.8
11. 1.3.9तस्य लोपः
  आ + वर्ज् + इ + य
  and, without changing the form,1.4.131.1.5
12. 6.4.51णेरनिटि
  आ + वर्ज् + य
  and, without changing the form,1.4.14
13. 8.4.68अ अ
  आवर्ज्य
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

i-stem feminine, द्वितीया बहुवचन accusative plural

दृष्टीः

दृष्टि

glances — plural, one for each watcher, and the object of आवर्ज्य rather than of the main verb. A look is a thing that can be bent, held and aimed in this language, which is why the stanza can spend a whole absolutive on getting the eyes into position before anything is seen

i-stem feminine

A short-i stem in the feminine: वसतिः, वसती, वसतयः — the same endings as the masculine but for a few cases.

హ్రస్వ ఇకారాంత స్త్రీలింగం: వసతిః, వసతీ, వసతయః — కొన్ని విభక్తులు తప్ప పుంలింగపు ప్రత్యయాలే.

Śabdamañjarī — इकारान्त स्त्रीलिङ्ग — मतिः मती मतयः
Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; मति prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
docs/lessons/1.1.md — §4.4, the i-stem feminine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

i-stem feminine

Feminine stems ending in short इ: मति, वसति, कीर्ति. The accusative singular is मतिम् (before अम्, the stem vowel wins, 6.1.107). The instrumental singular is मत्या; the dative, ablative, genitive and locative singular optionally take the nadī endings (मत्यै beside मतये). It declines much like the i-stem masculine हरि, with the feminine options in the singular oblique cases.

ఇకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: మతి, వసతి, కీర్తి. ద్వితీయైకవచనం మతిమ్ (అమ్ ముందు పూర్వరూపం, 6.1.107). తృతీయైకవచనం మత్యా; చతుర్థీ/పంచమీ/షష్ఠీ/సప్తమీ ఏకవచనాల్లో ఐచ్ఛికంగా నదీ ప్రత్యయాలు (మత్యై / మతయే). ఇకారాంత పుంలింగం (హరి) లాగే, ఏకవచన పరవిభక్తుల్లో స్త్రీలింగ ఐచ్ఛికాలతో.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; मति / i-stem feminine prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — इकारान्त स्त्रीलिङ्ग — मतिः मती मतयः
docs/lessons/1.1.md — §4.4, the i-stem feminine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

इकारान्त स्त्रीलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	दृष्टिः	दृष्टी	दृष्टयः
द्वितीया	दृष्टिम्	दृष्टी	दृष्टीः
तृतीया	दृष्ट्या	दृष्टिभ्याम्	दृष्टिभिः
चतुर्थी	दृष्ट्यै	दृष्टिभ्याम्	दृष्टिभ्यः
पञ्चमी	दृष्ट्याः	दृष्टिभ्याम्	दृष्टिभ्यः
षष्ठी	दृष्ट्याः	दृष्ट्योः	दृष्टीनाम्
सप्तमी	दृष्ट्याम्	दृष्ट्योः	दृष्टिषु
सम्बोधन	दृष्टे	दृष्टी	दृष्टयः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

i-stem feminine, द्वितीया बहुवचन accusative plural · the pattern मति declines on

मति
6.1.102प्रथमयोः पूर्वसवर्णः
मतीस्
8.2.66ससजुषो रुः
मतीरुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
मतीः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

sarvanāman masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular
एकम्
printed एकं
एक
single — and Mallinātha reads it as a fact about the necklace rather than a count: एकयष्टिकम्, 'of one strand'. A necklace of one string, not of many, which is what a river looks like from a great height
सर्वनाम word
One of the सर्वादि words — सर्व, अन्य, एक, स्व. They are a-stems and decline as a-stems in most cells, but the dative, ablative and locative singular take the pronominal endings and the neuter nominative singular ends in त्: एकस्मिन्, not the एके a noun would give.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
sarvanāman masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern सर्व declines on
1. सर्व
2. 6.1.107अमि पूर्वः
  सर्वम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular

मुक्तागुणम्

printed मुक्तागुणमिव

गुण

string — the thread of a necklace, and the older sense of a word that has since come to mean a quality. Mallinātha glosses the compound with हार, necklace, which keeps the object and drops the thread

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	गुणः	गुणौ	गुणाः
द्वितीया	गुणम्	गुणौ	गुणान्
तृतीया	गुणेन	गुणाभ्याम्	गुणैः
चतुर्थी	गुणाय	गुणाभ्याम्	गुणेभ्यः
पञ्चमी	गुणात्	गुणाभ्याम्	गुणेभ्यः
षष्ठी	गुणस्य	गुणयोः	गुणानाम्
सप्तमी	गुणे	गुणयोः	गुणेषु
सम्बोधन	गुण	गुणौ	गुणाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern राम declines on

राम
6.1.107अमि पूर्वः
रामम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

अव्यय
इव
printed मुक्तागुणमिव
इव
as though — and this one word is what the commentators fight over. Mallinātha reads it as the mark of a fancy, and says the earlier commentator he calls the Niruktakāra went wrong by reading it as the mark of a simile: इव can do both, and which it is doing has to be decided from what the sentence claims, not from the word's presence
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय
इव is the one word the commentators fight over, and Mallinātha names the figure it carries: उत्प्रेक्षा, the figure of fancy, where one thing is imagined as being another and the imagining is marked as an imagining. His reason is that the flow, joined to a cloud black past all measure, is fancied as a pearl-string on the earth's throat — भूकण्ठमुक्तागुणत्वेनोत्प्रेक्षणात् — and that इव is what conveys the fancy. He rarely troubles to defend a naming, but here he does, because an earlier commentator, the Niruktakāra, held the flat rule तत्र तत्रोपमा यत्र इवशब्दस्य दर्शनम्, “wherever the word इव is seen, there is simile,” and so read this stanza as a simile. Mallinātha's verdict is one word — बभ्राम, “he blundered” — and the quarrel is about method: a figure is identified by what the sentence is doing, not by the word that happens to mark it. The नूनम् of the third pāda, glossed सत्यम्, is the second mark of the fancy, so the supposal is signalled twice.
ఇవ — వ్యాఖ్యాతలు పోరాడే ఒక్క మాట, మల్లినాథుడు అది మోసే అలంకారాన్ని పేర్కొంటాడు: ఉత్ప్రేక్షా, ఉత్ప్రేక్ష, ఒక వస్తువును మరొకటిగా ఊహించి, ఆ ఊహను ఊహగానే గుర్తించే అలంకారం. అతని కారణం: కొలతకు మీరిన నల్లని మేఘంతో కలిసిన ఆ ప్రవాహం భూమి కంఠంపై ముత్యాలహారంగా ఊహించబడుతుంది — భూకణ్ఠముక్తాగుణత్వేనోత్ప్రేక్షణాత్‌ — ఆ ఊహను మోసేది ఇవ. అలంకారపేరును అతడు అరుదుగా సమర్థిస్తాడు, కానీ ఇక్కడ చేస్తాడు: పూర్వవ్యాఖ్యాత నిరుక్తకార తత్ర తత్రోపమా యత్ర ఇవశబ్దస్య దర్శనమ్‌, “ఎక్కడ ఇవ అనే మాట కనబడితే అక్కడ ఉపమ,” అనే స్థూలనియమాన్ని పట్టి దీన్నీ ఉపమగా చదివాడు. మల్లినాథుని తీర్పు ఒక్క మాట — బభ్రామ, “పొరపడ్డాడు.” వివాదం పద్ధతిని గూర్చినది: అలంకారం దాన్ని గుర్తించే మాటచేత కాదు, వాక్యం చేసేపనిచేత తెలియాలి. మూడవపాదపు నూనమ్‌, సత్యమ్‌ అని అర్థం, ఊహకు రెండవగుర్తు; కావున ఊహ రెండుసార్లు సూచించబడింది.
- Mallinātha, Sañjīvinī — 1.48: utprekṣaiveyamitīvaśabdena vyajyate || niruktakārastu … itīvaśabdadarśanādatrāpyupamaiveti babhrāma
ū-stem feminine, षष्ठी एकवचन genitive singular
भुवः
भू
of the earth — glossed भूमेः. Whose necklace it is. The same stem stood in the locative at 1.47 and in this same genitive at 1.18, and it is irregular in the same way each time. भू is a monosyllable, which changes its endings
ū-stem feminine
A long-ū stem feminine, declining like a monosyllable where it is one: भू → भुवः.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
ū-stem feminine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern वधू declines on
1. वधू
2. 7.3.112आण्नद्याः
  वधू+आट्+अस्
3. 6.1.90आटश्च
  वधू+आस्
4. 6.1.77इको यणचि
  वध्वास्
5. 8.2.66ससजुषो रुः
  वध्वारुँ
6. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
  वध्वाः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular
स्थूलमध्येन्द्रनीलम्
इन्द्रनील
sapphire — literally Indra's blue, the darkest of the blue stones. It is the last word of the stanza and the one that turns the cloud into jewellery: the necklace has a stone at its middle, and the stone is what the cloud has become by stooping over the river
a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular
a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern राम declines on
1. राम
2. 6.1.107अमि पूर्वः
  रामम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
स्थूलमध्येन्द्रनीलम् completes the picture the stanza has been building. The current is fancied as मुक्तागुणम्, a pearl-string, glossed मुक्ताहारम्, a pearl necklace, and it belongs to भुवः, glossed भूमेः, the earth — so the river seen from a great height is jewellery on a body the size of the world. एकम् Mallinātha reads not as a count but as एकयष्टिकम्, “of one strand,” a necklace of a single string. The last word then sets a stone in it: he takes the two adjectives separately — स्थूलो महान्, “big,” and मध्यो मध्यमणीभूतः, “central, being the middle gem” — and hangs both on इन्द्रनील, Indra's blue, the darkest of the blue stones. The middle of a pearl string is where a dark jewel goes, and the dark jewel here is the cloud itself, bent over the river: the river is the string, the cloud the sapphire, and the sky-goers look down at both at once.
స్థూలమధ్యేన్ద్రనీలమ్‌ శ్లోకం కడుతూవచ్చిన చిత్రాన్ని పూర్తిచేస్తుంది. ప్రవాహం ముక్తాగుణమ్‌, ముత్యాలదారంగా ఊహించబడింది, మల్లినాథుడు ముక్తాహారమ్‌, ముత్యాలహారమని చెబుతాడు, అది భువః — భూమేః అని అర్థం, భూమిది; కావున ఎత్తునుంచి చూసిన నది లోకమంత శరీరంపై ఆభరణం. ఏకమ్‌ ను అతడు లెక్కగా కాక ఏకయష్టికమ్‌, “ఒకేపేటది,” అని చదువుతాడు — పలుపేటలు కాక ఒకపేట హారం. చివరిమాట దానికి ఒక రత్నాన్ని పొదుగుతుంది: రెండు విశేషణాలను వేరువేరుగా తీసుకుంటాడు — స్థూలో మహాన్‌, “పెద్దది,” మధ్యో మధ్యమణీభూతః, “మధ్య, మధ్యమణి అయినది” — రెంటినీ ఇన్ద్రనీల, ఇంద్రుని నీలం, నీలరత్నాలలో నల్లనిదానిపై నిలుపుతాడు. ముత్యాలదారపు మధ్యన నల్లరత్నం ఉంటుంది, ఇక్కడి నల్లరత్నం నదిపై వంగిన మేఘమే: నది దారం, మేఘం ఇంద్రనీలం, ఆకాశచరులు ఒకేసారి రెంటినీ కిందికి చూస్తారు.
- Mallinātha, Sañjīvinī — 1.48: bhuvo bhūmermuktāguṇaṃ muktāhāramiva … sthūlo mahānmadhyo madhyamaṇībhūta indranīlo yasya taṃ

३अन्वयthe words in prose order

जलम् · आदातुम् · अवनते · शार्ङ्गिणः · वर्णचौरे · त्वयि · गगनगतयः · दृष्टीः · आवर्ज्य · दूरभावात् · पृथुम् · अपि · तनुम् · तस्याः · सिन्धोः · प्रवाहम् · नूनम् · एकम् · स्थूलमध्येन्द्रनीलम् · भुवः · मुक्तागुणम् · इव · प्रेक्षिष्यन्ते

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, whose commentary is written as anvaya and takes the first pāda as a locative absolute, with सति supplied“tvayi jalamādātumavanate sati pṛthumapi dūratvāttanuṃ sūkṣmatayā pratīyamānaṃ tasyāḥ sindhoścarmaṇvatyākhyāyāḥ pravāham | … gaganagatayaḥ khecarāḥ … nūnaṃ satyaṃ dṛṣṭīrāvarjya niyamyaikamekayaṣṭikaṃ … indranīlo yasya taṃ bhuvo bhūmermuktāguṇaṃ muktāhāramiva prekṣiṣyante”

the dependency structure

प्रेक्षिष्यन्ते · क्रिया — will look and see; the future in लृट्, आत्मनेपद, which sets the whole picture ahead of the cloud rather than around it

गगनगतयः · कर्ता — the sky-goers, खेचराः, सिद्धगन्धर्वादयः; the bahuvrīhi is masculine, taking the gender of the crowd it names

प्रवाहम् · कर्म — the current, the moving part of the river, which is the part that can be mistaken for a thread

सिन्धोः · षष्ठी — of the river, चर्मण्वत्याख्यायाः; feminine here, the Charmaṇvatī and not the sea

तस्याः · agreeing with सिन्धोः — of that; the pronoun that carries the river across the stanza break from 1.47

पृथुम् · agreeing with प्रवाहम् — broad; what the river actually is

अपि · though — the concessive, standing between the two adjectives it holds apart

तनुम् · agreeing with प्रवाहम् — thin; not a fact but सूक्ष्मतया प्रतीयमानम्, ‘appearing as fine’

दूरभावात् · हेतौ पञ्चमी — from the distance, दूरत्वात्; the ablative of cause that explains the thinness

त्वयि · सति सप्तमी — you being stooped; the locative absolute Mallinātha marks by supplying सति, the clause that says when the seeing happens

अवनते · agreeing with त्वयि — bent down; √नम् as a change of height, the pair meaning ‘when you stoop’

आदातुम् · तुमुन् of purpose — to take up, आ + √दा turning ‘give’ round into ‘take’

जलम् · कर्म of the infinitive — water, the object the infinitive keeps though it loses its endings

वर्णचौरे · agreeing with त्वयि — thief of his colour, वर्णस्य कान्तेः चौरे; a charge, not a comparison

शार्ङ्गिणः · षष्ठी — of the bearer of the Śārṅga bow, कृष्णस्य; the god named by his weapon

नूनम् · क्रियाविशेषण — surely, सत्यम्; one of the standard marks of the figure of fancy

आवर्ज्य · absolutive — having bent them down, नियम्य; आ + √वृज् with the causative, done first

दृष्टीः · कर्म of आवर्ज्य — their glances, one for each watcher; a look is a thing that can be bent and aimed

मुक्तागुणम् · उत्प्रेक्षा — fancied as a pearl-string, मुक्ताहारम्; the predicative object of the fancy

इव · as though — the mark of the fancy, which Mallinātha insists is not the mark of a simile

भुवः · षष्ठी — of the earth, भूमेः; whose necklace it is

एकम् · agreeing with मुक्तागुणम् — a single strand, एकयष्टिकम्; a necklace of one string

स्थूलमध्येन्द्रनीलम् · बहुव्रीहि agreeing with मुक्तागुणम् — with a big central sapphire, स्थूलो मध्यः इन्द्रनीलः यस्य

uncheckedMallinātha’s Sañjīvinī for the anvaya and the reading; the Telugu drawn from Vedam Venkataraya Sastri’s Āndhra Meghasandeśam and the Bālānandinī

४भावार्थthe sense of the whole

When you stoop to take up water, thief of the colour of him who carries the Śārṅga bow, the sky-goers will bend their eyes down and see the current of that river — broad, and thin from so far off — surely as a single strand of the earth's pearls, with one great sapphire at its middle.

uncheckedthe reader's reading, following Mallinātha's gloss

నీరు తీసుకోవటానికి నీవు వంగినప్పుడు, శార్ఙ్గవిల్లు మోసేవాని రంగుకు దొంగవైన నిన్ను చూస్తూ, ఆకాశచరులు తమ చూపులను కిందికి వంచి ఆ నది ప్రవాహాన్ని — వెడల్పైనదైనా దూరమువలన సన్ననిదిగా — నిక్కంగా భూమి ముత్యాలహారపు ఒకేపేటగా, మధ్యన ఒక పెద్ద ఇంద్రనీలమణితో, చూస్తారు.

Mallinātha, Sañjīvinī — 1.48, whole-verse gloss

५अलंकारthe figure

उत्प्रेक्षा — The figure of fancy: one thing is imagined as being another, and the imagining is marked as an imagining rather than asserted — by इव, by नूनम्, or by a word like मन्ये. Both marks are here.

Mallinātha names it and then defends the naming, which he rarely bothers to do. His reason is that the flow, joined to a cloud that is black past all measure, is *fancied* as a pearl-string on the earth's throat — अत्यन्तनीलमेघसङ्गतस्य प्रवाहस्य भूकण्ठमुक्तागुणत्वेनोत्प्रेक्षणात् — and that इव is what conveys the fancy. Then he names the commentator who got it wrong. The Niruktakāra held the rule तत्र तत्रोपमा यत्र इवशब्दस्य दर्शनम्, 'wherever the word इव is seen, there is simile', and so read this stanza as a simile too. Mallinātha's verdict is one word: बभ्राम, he blundered. The disagreement is worth having, because it is about method rather than about this verse — whether a figure is identified by the word that marks it or by what the sentence is doing.

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, naming the figure and disputing the Niruktakāra“atrātyantanīlameghasaṅgatasya pravāhasya bhūkaṇṭhamuktāguṇatvenotprekṣaṇādutprekṣaivey[a]mitīvaśabdena vyajyate || niruktakārastu “tatra tatropamā yatra ivaśabdasya darśanam” itīvaśabdadarśanādatrāpyupamaiveti babhrāma”