मेघदूतम् — कालिदास

मेघदूतम् · कालिदास · 1.49

दशपुर · the eyes of the town

तामुत्तीर्य व्रज परिचितभ्रूलताविभ्रमाणां

ता

मु

त्ती

र्य

व्र

ज

प

रि

चि

त

भ्रू

ल

ता

वि

भ्र

मा

णां

पक्ष्मोत्क्षेपादुपरिविलसत्कृष्णशारप्रभाणाम्

प

क्ष्मो

त्क्षे

पा

दु

प

रि

वि

ल

स

त्कृ

ष्ण

शा

र

प्र

भा

णाम्

कुन्दक्षेपानुगमधुकरश्रीमुषामात्मबिम्बं

कु

न्द

क्षे

पा

नु

ग

म

धु

क

र

श्री

मु

षा

मा

त्म

बि

म्बं

पात्रीकुर्वन् दशपुरवधूनेत्रकौतूहलानाम्

पा

त्री

कु

र्व

न्द

श

पु

र

व

धू

ने

त्र

कौ

तू

ह

ला

नाम्

वृत्तविचारthe metre, syllable by syllable

pāda a

ताguruits long vowel आ
मुguruthe conjunct त्त that follows it
त्तीguruits long vowel ई
र्यguruthe conjunct व्र that follows it
व्रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
जlaghuits short vowel, with a single consonant after it
पlaghuits short vowel, with a single consonant after it
रिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
चिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तguruthe conjunct भ्र that follows it
भ्रूguruits long vowel ऊ
लlaghuits short vowel, with a single consonant after it
ताguruits long vowel आ
विguruthe conjunct भ्र that follows it
भ्रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
माguruits long vowel आ
णांguruthe anusvāra it carries

yati after 4 — a word ends here — तामुत्तीर्य
yati after 10 — a compound member ends here, inside परिचितभ्रूलताविभ्रमाणाम्

pāda b

पguruthe conjunct क्ष्म that follows it
क्ष्मोguruits long vowel ओ
त्क्षेguruits long vowel ए
पाguruits long vowel आ
दुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
पlaghuits short vowel, with a single consonant after it
रिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
विlaghuits short vowel, with a single consonant after it
लlaghuits short vowel, with a single consonant after it
सguruthe conjunct त्क that follows it
त्कृguruthe conjunct ष्ण that follows it
ष्णlaghuits short vowel, with a single consonant after it
शाguruits long vowel आ
रguruthe conjunct प्र that follows it
प्रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
भाguruits long vowel आ
णाम्guruthe end of the pāda, which counts the last syllable heavy

yati after 4 — it falls inside the compound पक्ष्मोत्क्षेपात्
yati after 10 — it falls inside the compound उपरिविलसत्कृष्णशारप्रभाणाम्

pāda c

कुguruthe conjunct न्द that follows it
न्दguruthe conjunct क्ष that follows it
क्षेguruits long vowel ए
पाguruits long vowel आ
नुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
गlaghuits short vowel, with a single consonant after it
मlaghuits short vowel, with a single consonant after it
धुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
कlaghuits short vowel, with a single consonant after it
रguruthe conjunct श्र that follows it
श्रीguruits long vowel ई
मुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
षाguruits long vowel आ
माguruits long vowel आ
त्मlaghuits short vowel, with a single consonant after it
बिguruthe conjunct म्ब that follows it
म्बंguruthe anusvāra it carries

yati after 4 — it falls inside the compound कुन्दक्षेपानुगमधुकरश्रीमुषाम्
yati after 10 — a compound member ends here, inside कुन्दक्षेपानुगमधुकरश्रीमुषाम्

pāda d

पाguruits long vowel आ
त्रीguruits long vowel ई
कुguruthe conjunct र्व that follows it
र्वguruthe conjunct न्द that follows it
न्दlaghuits short vowel, with a single consonant after it
शlaghuits short vowel, with a single consonant after it
पुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
वlaghuits short vowel, with a single consonant after it
धूguruits long vowel ऊ
नेguruits long vowel ए
त्रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
कौguruits long vowel औ
तूguruits long vowel ऊ
हlaghuits short vowel, with a single consonant after it
लाguruits long vowel आ
नाम्guruthe end of the pāda, which counts the last syllable heavy

yati after 4 — a word ends here — पात्रीकुर्वन्
yati after 10 — a compound member ends here, inside दशपुरवधूनेत्रकौतूहलानाम्

सन्धिrecovering the words from the sound

ताम् + उत्तीर्य → तामुत्तीर्य
म् + उ
no rule named — the builder's table does not hold this change
परिचितभ्रूलताविभ्रमाणाम् + पक्ष्मोत्क्षेपात् → परिचितभ्रूलताविभ्रमाणां
म् + प्
8.3.23 · 8.4.59
पक्ष्मोत्क्षेपात् + उपरिविलसत्कृष्णशारप्रभाणाम् → पक्ष्मोत्क्षेपादुपरिविलसत्कृष्णशारप्रभाणाम्
त् + उ
8.2.39
कुन्दक्षेपानुगमधुकरश्रीमुषाम् + आत्मबिम्बम् → कुन्दक्षेपानुगमधुकरश्रीमुषामात्मबिम्बं
म् + आ
no rule named — the builder's table does not hold this change
परिचित + भ्रू → परिचितभ्रूलताविभ्रमाणाम्
अ + भ्
no rule named — the builder's table does not hold this change
भ्रू + लता → परिचितभ्रूलताविभ्रमाणाम्
ऊ + ल्
no rule named — the builder's table does not hold this change
लता + विभ्रम → परिचितभ्रूलताविभ्रमाणाम्
आ + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
पक्ष्मन् + उत्क्षेप → पक्ष्मोत्क्षेपात्
न् + उ
8.3.32
उपरि + विलसत् → उपरिविलसत्कृष्णशारप्रभाणाम्
इ + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
विलसत् + कृष्ण → उपरिविलसत्कृष्णशारप्रभाणाम्
त् + क्
no rule named — the builder's table does not hold this change
कृष्ण + शार → उपरिविलसत्कृष्णशारप्रभाणाम्
अ + श्
no rule named — the builder's table does not hold this change
शार + प्रभा → उपरिविलसत्कृष्णशारप्रभाणाम्
अ + प्
no rule named — the builder's table does not hold this change
कुन्द + क्षेप → कुन्दक्षेपानुगमधुकरश्रीमुषाम्
अ + क्
no rule named — the builder's table does not hold this change
क्षेप + अनुग → कुन्दक्षेपानुगमधुकरश्रीमुषाम्
अ + अ → आ · falls inside the syllable पा
6.1.101
अनुग + मधुकर → कुन्दक्षेपानुगमधुकरश्रीमुषाम्
अ + म्
no rule named — the builder's table does not hold this change
मधुकर + श्री → कुन्दक्षेपानुगमधुकरश्रीमुषाम्
अ + श्
no rule named — the builder's table does not hold this change
श्री + मुष् → कुन्दक्षेपानुगमधुकरश्रीमुषाम्
ई + म्
no rule named — the builder's table does not hold this change
आत्मन् + बिम्ब → आत्मबिम्बम्
न् + ब्
8.2.7
दशपुर + वधू → दशपुरवधूनेत्रकौतूहलानाम्
अ + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
वधू + नेत्र → दशपुरवधूनेत्रकौतूहलानाम्
ऊ + न्
no rule named — the builder's table does not hold this change
नेत्र + कौतूहल → दशपुरवधूनेत्रकौतूहलानाम्
अ + क्
no rule named — the builder's table does not hold this change

The joins in this stanza turn on two rules. A word-final त् voices to द् before a vowel (Pāṇini 8.2.39): पक्ष्मोत्क्षेपात् meets the vowel of उपरि- and is printed पक्ष्मोत्क्षेपादुपरि-. A word-final म् is held as अनुस्वार before a consonant and given the following class's nasal (8.3.23): परिचितभ्रूलताविभ्रमाणां before the प् of पक्ष्म-, आत्मबिम्बं before the द् of दशपुर-, and दशपुरवधूनेत्रकौतूहलानां before the प् of पात्री-. Before a vowel that same म् simply stays म् and is carried onto the vowel: तामुत्तीर्य (ताम् + उत्तीर्य) and श्रीमुषामात्मबिम्बं (मुषाम् + आत्मबिम्बम्). And the stanza closes on पात्रीकुर्वन्व्रज, where the word-final न् of the participle meets the व् of व्रज and stands unchanged.

ఈ శ్లోకంలోని కూడికలు రెండు సూత్రాలపై ఆధారపడతాయి. పదాంత త్‌ అచ్చు ముందు ద్‌ గా గోషమవుతుంది (పాణిని 8.2.39): పక్ష్మోత్క్షేపాత్‌ ఉపరి- లోని అచ్చును కలిసి పక్ష్మోత్క్షేపాదుపరి- అని ముద్రితమవుతుంది. పదాంత మ్‌ హల్లు ముందు అనుస్వారంగా నిలిచి తర్వాతివర్గపు అనునాసికమవుతుంది (8.3.23): పక్ష్మ- లోని ప్‌ ముందు పరిచితభ్రూలతావిభ్రమాణాం, దశపుర- లోని ద్‌ ముందు ఆత్మబింబం, పాత్రీ- లోని ప్‌ ముందు దశపురవధూనేత్రకౌతూహలానాం. అచ్చు ముందు మాత్రం అదే మ్‌ మార్పులేక మ్‌ గా ఉండి అచ్చుమీదికి సాగుతుంది: తామুత్తీర్య (తామ్‌ + ఉత్తీర్య), శ్రీముషామాత్మబింబం (ముషామ్‌ + ఆత్మబింబమ్‌). శ్లోకం పాత్రీకుర్వన్వ్రజ తో ముగుస్తుంది, ఇక్కడ కృదంతపు పదాంత న్‌ వ్రజ లోని వ్‌ ను కలిసి మార్పులేక నిలుస్తుంది.

Chinnaya Sūri, Bālavyākaraṇam — సంధిపరిచ్ఛేదము; vendor/balavyakaranam-sandhi.txt

कारकwhat each case is doing

ताम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
पक्ष्मोत्क्षेपात् पञ्चमी · ablative — हेतौ पञ्चमी — an ablative of cause, not of departure; ‘because the lashes lift’, not ‘away from the lashes’
The ablative's default role is अपादान, the point moved away from. पक्ष्मोत्क्षेपात् is a cause: the black-and-dappled brightness flashes out above *because* the lashes go up. Mallinātha writes the reason-word into his gloss — उत्क्षेपात् उन्नमनात् हेतोः, ‘from the raising, the lifting up, by reason of it’ — precisely so the fifth case is not read as a starting point, the place the light comes from, but as the occasion that lets it show: a raised lash uncovers the bright top of the eye. So the whole gesture is told as a cause.
- Mallinātha, Sañjīvinī — 1.49: teṣāmutkṣepādunnamanāddhetoḥ
आत्मबिम्बम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
पात्रीकुर्वन् प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
दशपुरवधूनेत्रकौतूहलानाम् षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
with परिचितभ्रूलताविभ्रमाणाम्, उपरिविलसत्कृष्णशारप्रभाणाम्, कुन्दक्षेपानुगमधुकरश्रीमुषाम्

प्रकरणानुक्रमthe rules the verse uses, by section of the abridgement

हलन्त्यम् 1.3.3 · प्रकरण 1← उत्तीर्य; व्रज
a final consonant of the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a final consonant (हल्) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it, and drops by 1.3.9. So the personal ending तिप् contributes only ति, the प् marking it, and क्तवतु leaves क्तवत् with the उ nasalized and the last letter both gone. Final त्, स् and म् of a case or personal ending are exempt (1.3.4).
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అంత్యంగా ఉన్న హల్లు (హల్) ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది వస్తువును గుర్తించే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు, 1.3.9 చేత లోపిస్తుంది. కాబట్టి తిప్ నుండి తి మాత్రమే మిగులుతుంది, ప్ ఇత్తు. విభక్తి/తిఙ్ ప్రత్యయాల అంత్య త్, స్, మ్ మాత్రం ఇత్తు కావు (1.3.4). అనునాసిక అచ్చు ఇత్తు (1.3.2) కి జోడీ.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.3 हलन्त्यम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तस्य लोपः 1.3.9 · प्रकरण 1← उत्तीर्य; व्रज
an it-marker drops
What has been named an it-marker (इत्) is then elided (लोप). The tag has done its work — naming the suffix, and conditioning or blocking some operation — and leaves no sound behind. So the उ marked in सुँ, the ट् of टा, the ङ् of ङे ङसि ङस् ङि, and the प् of सुप् are all gone before the ending is attached.
ఇత్సంజ్ఞగా గుర్తించబడినది (इत्) తరువాత లోపిస్తుంది. ఆ గుర్తు తన పని ముగించుకుంది — ప్రత్యయానికి పేరుపెట్టడం, ఏదో కార్యాన్ని కలిగించడమో ఆపడమో — ఏ ధ్వనీ మిగలదు. सुँ లోని ఉ, टा లోని ట్, ङे ङसि ङस् ङि లోని ङ్, सुप् లోని ప్ అన్నీ ప్రత్యయం చేరేముందు పోతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.9 तस्य लोपः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 3 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुप्तिङन्तं पदम् 1.4.14 · प्रकरण 1← उत्तीर्य; व्रज
a form ending in a case ending (सुप्) or a verb ending (तिङ्) is a पद, a finished word
A form that ends in a nominal case ending — one of the twenty-one सुप् endings 4.1.2 lists — or in a verbal personal ending — one of the eighteen तिङ् endings — is named पद, a complete word. The name is what a great many rules wait on: the visarga rules, the final-consonant rules and the anusvāra rule all apply only "in a पद" or "at the end of a पद". So राम is not yet a पद, but राम + स् is; and चक्रे is a पद once the ending ए is on. Every word the poem carries reaches this name before its word-final changes can fire.
నామవాచక విభక్తి ప్రత్యయంతో — 4.1.2 చెప్పే ఇరవై ఒక్క సుప్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — లేదా క్రియా పురుష ప్రత్యయంతో — పద్దెనిమిది తిఙ్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — అంతమయ్యే రూపానికి పద సంజ్ఞ. ఈ సంజ్ఞ మీదే ఎన్నో సూత్రాలు ఆధారపడతాయి: విసర్గ సూత్రాలు, పదాంత హల్లు సూత్రాలు, అనుస్వార సూత్రం అన్నీ "పదంలో" లేదా "పదాంతంలో" మాత్రమే పనిచేస్తాయి. రామ ఇంకా పదం కాదు; రామ + స్ పదం; చక్రే ప్రత్యయం ఏ చేరాక పదం. కావ్యంలోని ప్రతి పదం తన పదాంత మార్పులకు ముందు ఈ సంజ్ఞను చేరుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.14 सुप्तिङन्तं पदम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 14 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
भूवादयो धातवः 1.3.1 · प्रकरण 2← उत्तीर्य; व्रज
the words beginning with भू, listed in the Dhātupāṭha, are called धातु (roots)
The action-denoting words listed in the Dhātupāṭha — the root-list that opens with भू "to be" — are named धातु, roots. A धातु is the action-base from which every finite verb and every कृत् (primary derivative) form is built. It is the rule that stands at the head of every verb chain in the poem: चक्रे begins as the root डुकृञ्, जगाम as गम्, प्रमत्तः as मद्. Nothing is conjugated or turned into a participle until it first bears this name.
ధాతుపాఠంలో — భూ "ఉండటం" తో మొదలయ్యే ధాతువుల జాబితాలో — ఉన్న క్రియావాచక శబ్దాలకు ధాతు సంజ్ఞ. ధాతువు అంటే క్రియాధారం; దానినుండే ప్రతి తిఙంత క్రియా, ప్రతి కృదంత (ప్రాథమిక వ్యుత్పన్న) రూపం పుడతాయి. కావ్యంలోని ప్రతి క్రియా గొలుసుకు ఇది శిరస్సు: చక్రే డుకృఞ్ ధాతువుగా, జగామ గమ్ గా, ప్రమత్తః మద్ గా మొదలవుతాయి. ఈ సంజ్ఞ చేరకముందు ఏదీ రూపం దాల్చదు, కృదంతం కాదు.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.1 भूवादयो धातवः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 36 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपदेशेऽजनुनासिक इत् 1.3.2 · प्रकरण 2← व्रज
a nasalized vowel in the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a vowel pronounced with nasal resonance (anunāsika) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it. The उ of सुँ and of रुँ is such a vowel, so it is a marker and drops (by 1.3.9). This is why the nominative-singular ending सुँ contributes only स्, and रुँ leaves only र्.
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అనునాసికంగా ఉచ్చరించే అచ్చు ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది ఆ వస్తువుకు పేరుపెట్టే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు. सुँ, रुँ లోని ఉ అలాంటి అచ్చే; కాబట్టి అది ఇత్తు, లోపిస్తుంది (1.3.9). అందుకే ప్రథమైకవచన ప్రత్యయం సుँ నుండి స్ మాత్రమే, రుँ నుండి ర్ మాత్రమే మిగులుతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.2 उपदेशेऽजनुनासिक इत्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 28 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
प्रादयः 1.4.58 · प्रकरण 2← उत्तीर्य
प्र and the rest of the prefix list are called निपात (particles)
The words प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, नि, वि, उद् and the rest of the प्रादि list are named निपात — indeclinable particles. Joined to a root they are the upasargas, the verbal prefixes that turn or deepen its sense: प्र + मद् gives प्रमद् "be heedless, be carried away", the base of प्रमत्तः, and उद् + स्था gives उत्था "rise". Because the prefix is a particle held before the root, the corpus writes it into the word, and the derivation names this rule when it puts the prefix on.
ప్ర, పరా, అప, సమ్, అను, అవ, ని, వి, ఉద్ మొదలైన ప్రాది గణపు శబ్దాలకు నిపాత సంజ్ఞ — అవి అవ్యయాలు (వికారం లేని పదాలు). ధాతువుకు చేరినప్పుడు అవే ఉపసర్గలు, ధాతువు అర్థాన్ని తిప్పే లేదా లోతు చేసే క్రియా ఉపసర్గలు: ప్ర + మద్ → ప్రమద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం, పరవశం కావటం", ఇది ప్రమత్తః కు ఆధారం; ఉద్ + స్థా → ఉత్థా "లేవటం". ఉపసర్గ ధాతువు ముందు నిలిచే నిపాతం కావటాన కార్పస్ దాన్ని పదంలోనే రాస్తుంది, గొలుసు ఉపసర్గను చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.58 प्रादयः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 54 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपसर्गाः क्रियायोगे 1.4.59 · प्रकरण 2← उत्तीर्य
प्र and the rest, joined to a verb, are called उपसर्ग (preverbs)
The प्रादि particles (प्र, सम्, उद्, नि, वि and the rest, named निपात by the previous rule) are called उपसर्ग — "preverbs" — when they stand in construction with a verb (क्रियायोग, "joined to an action"). Away from a verb the same words keep only their निपात name; before a root they are the prefix that turns its sense. प्र before मद् "be heedless" gives the प्रमद् of प्रमत्तः, and उद् before पत् "fall, fly" gives the उत्पत् of उत्पत. The derivation names this rule where it sets the prefix on the root.
ప్రాది నిపాతాలు (ప్ర, సమ్, ఉద్, ని, వి మొదలైనవి — ముందటి సూత్రం వీటికి నిపాత సంజ్ఞ ఇచ్చింది) క్రియతో కలిసి నిలిచినప్పుడు (క్రియాయోగం) వాటికి ఉపసర్గ సంజ్ఞ. క్రియ లేకుంటే అవే శబ్దాలు కేవలం నిపాతాలుగా నిలుస్తాయి; ధాతువు ముందు నిలిస్తే అర్థాన్ని తిప్పే ఉపసర్గలు. మద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం" ముందు ప్ర → ప్రమత్తః లోని ప్రమద్; పత్ "పడటం, ఎగరటం" ముందు ఉద్ → ఉత్పత లోని ఉత్పత్. గొలుసు ఉపసర్గను ధాతువుకు చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.59 उपसर्गाः क्रियायोगे
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 35 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अकः सवर्णे दीर्घः 6.1.101 · प्रकरण 2← ताम्; पक्ष्मोत्क्षेपात्; क्षेप + अनुग
a simple vowel before a like vowel becomes the long one
When a simple vowel (अक्: अ इ उ ऋ ऌ) is followed by a vowel of the same class (savarṇa), the two become the single long vowel of that class — अ/आ + अ/आ → आ, इ/ई + इ/ई → ई, and so on. So स्व + अधिकार → स्वाधिकार. This is dīrgha-sandhi.
అక్ (అ ఇ ఉ ఋ ఌ) తరువాత దానికి సవర్ణమైన అచ్చు వస్తే, రెండూ కలిసి ఆ వర్గపు దీర్ఘమవుతాయి — అ/ఆ + అ/ఆ → ఆ, ఇ/ఈ + ఇ/ఈ → ఈ, ఇలా. స్వ + అధికార → స్వాధికార. ఇది దీర్ఘసంధి.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.101 अकः सवर्णे दीर्घः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 42 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the dīrgha sandhi
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
संयोगान्तस्य लोपः 8.2.23 · प्रकरण 2← पात्रीकुर्वन्
a word-final conjunct loses its last consonant
A word-final conjunct loses its last consonant. When a strong stem like भवान्त् stands at the end of a pada, the final त् of the न्त् cluster drops, giving भवान्. It is the rule that trims a final cluster down to one consonant.
పదాంత సంయుక్తాక్షరం తన చివరి హల్లును కోల్పోతుంది. భవాన్త్ వంటి బలమైన శబ్దం పదాంతమైనప్పుడు న్త్ సంయుక్తపు చివరి త్ లోపించి భవాన్ వస్తుంది. పదాంత సంయుక్తాన్ని ఒకే హల్లుకు తగ్గించే సూత్రమిది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.23 संयोगान्तस्य लोपः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 20 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
झलां जशोऽन्ते 8.2.39 · प्रकरण 3← उत्तीर्य; पक्ष्मोत्क्षेपात्; पक्ष्मोत्क्षेपात् + उपरिविलसत्कृष्णशारप्रभाणाम्
a word-final झल् becomes the corresponding जश् (voiced unaspirate)
At the end of a word, a झल् consonant — a stop or sibilant — is replaced by the corresponding जश्, a voiced unaspirated stop (ग् ज् ड् द् ब्). So a word-final त् may be written द् (वाक् beside वाग्, षष् beside षड्). At a pause it can revert to त् (8.4.56), and before a voiceless sound it stays voiceless (8.4.55 खरि च); so अधिकारात् before प्र keeps its त्.
పదాంతంలో ఝల్ (స్పర్శ లేదా ఊష్మ) హల్లుకు దాని జశ్ — ఘోష అల్పప్రాణ స్పర్శం (గ్ జ్ డ్ ద్ బ్) — ఆదేశం. పదాంత త్ ను ద్ గా రాయవచ్చు (వాక్/వాగ్, షష్/షడ్). విరామంలో మళ్లీ త్ కావచ్చు (8.4.56); అఘోషం ముందు అఘోషంగానే ఉంటుంది (8.4.55 ఖరి చ) — అధికారాత్ ప్ర ముందు త్ గానే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.39 झलां जशोऽन्ते
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 67 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.2, स्वाधिकारात्
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
मोऽनुस्वारः 8.3.23 · प्रकरण 3← परिचितभ्रूलताविभ्रमाणाम् + पक्ष्मोत्क्षेपात्
a word-final म् becomes anusvāra before a consonant
A म् at the end of a word becomes anusvāra — the nasal dot ं — when a consonant follows: हरिम् + वन्दे → हरिं वन्दे "I praise Hari". The accusative singular in -म् and every word-final म् before a consonant is written this way; before a vowel or at a pause the म् itself stays. This is why the chain-check reads a final ं and a final म् as the same sound: they are one म्, shown one way or the other by what follows.
పదాంతంలోని మ్, హల్లు ముందు అనుస్వారం — ం అనే నాసిక బిందువు — గా మారుతుంది: హరిమ్ + వన్దే → హరిం వన్దే "హరిని నమస్కరిస్తాను". మ్-అంత ద్వితీయా ఏకవచనం, హల్లు ముందు వచ్చే ప్రతి పదాంత మ్ ఇలాగే రాయబడతాయి; అచ్చు ముందు గానీ విరామంలో గానీ మ్ అలాగే నిలుస్తుంది. అందుకే గొలుసు-పరీక్ష పదాంత ం ను, పదాంత మ్ ను ఒకే ధ్వనిగా చదువుతుంది: అవి ఒకే మ్, తరువాత వచ్చేదాన్ని బట్టి ఒక్కో రూపంలో చూపబడతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.23 मोऽनुस्वारः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 77 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ङमो ह्रस्वादचि ङमुण्नित्यम् 8.3.32 · प्रकरण 3← पक्ष्मन् + उत्क्षेप
खरि च 8.4.55 · प्रकरण 3← उत्तीर्य
a झल् becomes a चर् before a खर्
Before a खर् (a voiceless consonant) a झल् (an obstruent) is replaced by the matching चर् — its voiceless unaspirated counterpart: उद् + स्थानम् → उत्थानम्, उद् + तम्भनम् → उत्तम्भनम्. It is the cartva that unvoices a stop before a following voiceless sound, the counterpart of the jaśtva that voices one before a voiced sound.
ఖర్ (అఘోష హల్లు) ముందు ఝల్ (స్పర్శం) దానికి సరిపడే చర్ — అఘోష అల్పప్రాణ ధ్వని — గా మారుతుంది: ఉద్ + స్థానమ్ → ఉత్థానమ్, ఉద్ + తమ్భనమ్ → ఉత్తమ్భనమ్. ఘోష ముందు స్పర్శాన్ని ఘోషం చేసే జశ్త్వానికి ప్రతిరూపమైన, అఘోష ముందు స్పర్శాన్ని అఘోషం చేసే చర్త్వం ఇది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.55 खरि च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 74 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वा पदान्तस्य 8.4.59 · प्रकरण 3← परिचितभ्रूलताविभ्रमाणाम् + पक्ष्मोत्क्षेपात्
at the end of a word the homorganic-nasal substitution is optional
The previous rule (8.4.58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः) turns an अनुस्वार (the nasal hum ं) into the nasal of the following consonant's own class before a यय् consonant (any stop or semivowel but ह). This rule makes that substitution optional (वा, "or") when the अनुस्वार stands at the end of a पद, a finished word. So the prefix सम् before भृत "borne", once its म् has become अनुस्वार, may keep the class-nasal म् or the अनुस्वार: सम्भृतम् or संभृतम्. Both are correct; the chain shows the class-nasal.
ముందటి సూత్రం (8.4.58 అనుస్వారస్య యయి పరసవర్ణః) అనుస్వారాన్ని (ం అనే నాసిక ధ్వని) — యయ్ హల్లు (హ తప్ప అన్ని స్పర్శ, అంతస్థ హల్లులు) ముందు — ఆ హల్లు వర్గపు నాసికంగా మారుస్తుంది. ఈ సూత్రం, అనుస్వారం పదాంతంలో (పూర్తయిన పదపు చివర) నిలిచినప్పుడు, ఆ మార్పును వికల్పం (వా "లేదా") చేస్తుంది. కాబట్టి భృత "మోయబడిన" ముందు సమ్ ఉపసర్గపు మ్ అనుస్వారమైన తర్వాత వర్గనాసిక మ్ గా ఉండవచ్చు, లేదా అనుస్వారంగా ఉండవచ్చు: సమ్భృతమ్ లేదా సంభృతమ్. రెండూ సరైనవే; గొలుసు వర్గనాసికాన్ని చూపుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.59 वा पदान्तस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 80 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुडनपुंसकस्य 1.1.43 · प्रकरण 5← उत्तीर्य
the सुट् endings of a non-neuter stem are called सर्वनामस्थान
For a stem that is not neuter (अनपुंसक), the endings of the सुट् set — सु, औ, जस् (nominative singular, dual, plural) and अम्, औट् (accusative singular, dual) — are termed सर्वनामस्थान. This name marks the "strong" cases, where a stem shows its fullest form: it is before a सर्वनामस्थान that नुम् is inserted, a vowel lengthens, and the like. प्रमत्तः "heedless" is प्रमत्त + सु, a nominative singular, so its सु is a सर्वनामस्थान.
నపుంసకం కాని (అనపుంసక) స్టెముకు, సుట్ గణపు ప్రత్యయాలు — సు, ఔ, జస్ (ప్రథమా ఏక, ద్వి, బహువచనం) మరియు అమ్, ఔట్ (ద్వితీయా ఏక, ద్వివచనం) — సర్వనామస్థాన సంజ్ఞ పొందుతాయి. ఈ సంజ్ఞ "బలమైన" విభక్తులను గుర్తిస్తుంది, అక్కడ స్టెము తన పూర్ణ రూపాన్ని చూపుతుంది: సర్వనామస్థానం ముందే నుమ్ చేరిక, స్వరదీర్ఘీకరణం మొదలైనవి జరుగుతాయి. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త" = ప్రమత్త + సు, ప్రథమా ఏకవచనం, కాబట్టి దాని సు సర్వనామస్థానం.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.43 सुडनपुंसकस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 162 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् 1.2.45 · प्रकरण 5← उत्तीर्य
a meaningful form that is neither a root nor an affix is a प्रातिपदिक (nominal base)
A form that carries meaning (अर्थवत्) and is neither a धातु (a verb root) nor a प्रत्यय (an affix) is termed प्रातिपदिक — a nominal base, the stem to which case endings are then added. This is the general definition; forms ending in a कृत् or a तद्धित affix and compounds are brought under the same name by the next rule (1.2.46). So a plain stem like मेघ "cloud" is a प्रातिपदिक on its own, while a कृत् form such as प्रमत्त reaches the name through that extension. The प्रातिपदिक is what takes the सुप् case endings.
అర్థవంతమైన (అర్థవత్), ధాతువు కాని, ప్రత్యయం కాని రూపానికి ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ — నామపదపు మూలం (స్టెమ్), దీనికే విభక్తి ప్రత్యయాలు చేరతాయి. ఇది సాధారణ నిర్వచనం; కృత్, తద్ధిత ప్రత్యయాంత రూపాలను, సమాసాలను తర్వాతి సూత్రం (1.2.46) అదే సంజ్ఞకు తెస్తుంది. కాబట్టి మేఘ "మేఘం" వంటి సాదా మూలం తనంతట తానే ప్రాతిపదికం, ప్రమత్త వంటి కృదంతం ఆ విస్తరణ వల్ల ఈ సంజ్ఞను పొందుతుంది. ప్రాతిపదికమే సుప్ విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.2.45 अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 115 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कृत्तद्धितसमासाश्च 1.2.46 · प्रकरण 5← उत्तीर्य
forms ending in a कृत् or तद्धित affix, and compounds, are प्रातिपदिक too
Forms ending in a कृत् affix (a primary affix that makes a word straight from a root, like क्त in मत्त), in a तद्धित affix (a secondary affix on a noun), and समास (compounds) are also termed प्रातिपदिक — a nominal base. This extends the previous rule's definition. It is why a कृत् form such as प्रमत्त "heedless" (प्र + मद् + क्त) is itself a stem and takes case endings like any noun, and why the indeclinables श्रुत्वा "having heard" and आलिङ्ग्य "having embraced" count as nominal bases before their further treatment.
కృత్ ప్రత్యయాంత (ధాతువు నుండి నేరుగా పదం చేసే ప్రాథమిక ప్రత్యయం, మత్త లోని క్త వంటిది), తద్ధిత ప్రత్యయాంత (నామంపై గౌణ ప్రత్యయం), సమాస — వీటికి కూడా ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ, నామపదపు మూలం. ఇది ముందటి సూత్రపు నిర్వచనాన్ని విస్తరిస్తుంది. అందుకే ప్రమత్త "అజాగ్రత్త" (ప్ర + మద్ + క్త) వంటి కృదంతం తానే స్టెమ్ అయి, ఏ నామంవలెనే విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది; శ్రుత్వా "విని", ఆలింగ్య "కౌగిలించి" వంటి అవ్యయాలు కూడా తదుపరి వ్యవహారం ముందు నామపద మూలాలుగా లెక్క.
- Aṣṭādhyāyī — 1.2.46 कृत्तद्धितसमासाश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 116 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लशक्वतद्धिते 1.3.8 · प्रकरण 5← उत्तीर्य; व्रज
an affix’s initial ल्, श् or velar is a marker
In an affix that is not a taddhita (a secondary nominal affix), an initial ल्, श्, or velar (क ख ग घ ङ) is an इत्, a marker, and drops. This is why the present-participle affix शतृ adds only अत् — its श् is a tag — and why the tense-name लट् contributes no ल्.
తద్ధితం కాని ప్రత్యయం మొదట ఉన్న ల్, శ్, కవర్గం (క ఖ గ ఘ ఙ) ఇత్తులు, లోపిస్తాయి. అందుకే వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయమైన శతృ కేవలం అత్ ను చేరుస్తుంది — దాని శ్ ఒక గుర్తే — మరియు లట్ లకారంలోని ల్ ఏమీ మిగల్చదు.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.8 लशक्वतद्धिते
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 135 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् 1.4.13 · प्रकरण 5← उत्तीर्य; व्रज
the base an affix is added to is called अङ्ग (stem) while the affix stands
Whatever an affix is prescribed after — taken with everything from that point on — is named अङ्ग, the stem, for as long as that affix is present. The name matters because a great many rules operate "on the अङ्ग": the guṇa and vṛddhi changes, the lengthenings, the augments all target the अङ्ग before its ending. So राम is the अङ्ग before a case ending, and चकृ the अङ्ग before a perfect ending — and it is on that अङ्ग that the vowel is strengthened to चकार.
ఒక ప్రత్యయం దేని తరువాత విధించబడుతుందో అది — అక్కడి నుండి ముందంతటితో సహా — ఆ ప్రత్యయం ఉన్నంత వరకు అఙ్గ, అంటే ప్రకృతి (కాండం), అని పిలవబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం, ఎందుకంటే ఎన్నో సూత్రాలు "అఙ్గం మీద" పనిచేస్తాయి: గుణ-వృద్ధి మార్పులు, దీర్ఘీకరణలు, ఆగమాలు అన్నీ ప్రత్యయం ముందు అఙ్గాన్నే లక్ష్యంగా చేసుకుంటాయి. కాబట్టి విభక్తి ముందు రామ అఙ్గం; పరోక్ష ప్రత్యయం ముందు చకృ అఙ్గం — ఆ అఙ్గం మీదే అచ్చు బలపడి చకార అవుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.13 यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 132 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
गतिश्च 1.4.60 · प्रकरण 5← उत्तीर्य
the same prefixes, joined to a verb, are also called गति
The same प्रादि words, joined to a verb, are termed गति ("gati") as well, beside their उपसर्ग name. The गति name is what lets a prefix compound with a following क्त्वा form into a single ल्यप् word: नि + अस् + क्त्वा becomes न्यस्य "having laid down", and उप + भुज् + क्त्वा becomes उपभुज्य "having enjoyed". The derivation names this rule where the prefix earns its गति standing.
అవే ప్రాది శబ్దాలు క్రియతో కలిస్తే, ఉపసర్గ సంజ్ఞతో పాటు, గతి సంజ్ఞ కూడా పొందుతాయి. గతి సంజ్ఞే ఉపసర్గను తర్వాతి క్త్వా-రూపంతో ఒక్క ల్యప్ పదంగా సమాసం చేయనిస్తుంది: ని + అస్ + క్త్వా → న్యస్య "ఉంచి", ఉప + భుజ్ + క్త్వా → ఉపభుజ్య "అనుభవించి". ఉపసర్గ తన గతిత్వాన్ని పొందేచోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.60 गतिश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 200 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् 6.1.68 · प्रकरण 5← पात्रीकुर्वन्
after a consonant or a long ई/आ feminine, a bare-consonant सु/ति/सि drops
The nominative-singular सु — and the verb endings ति सि — when it would be left as a single consonant (apṛkta), is elided after a stem ending in a consonant (हल्), or after the long feminine stems in ई (ङी) or आ (आप्). So a consonant-stem masculine like राजन् loses the स् of सु. It is why महिमन्, आत्मन्, राजन् show no visible ending in the nominative singular.
ఒకే హల్లుగా మిగిలే సు (ప్రథమైకవచనం; ధాతువుల్లో తి సి), హల్లంతం తరువాత, లేదా దీర్ఘ స్త్రీలింగ ఈ (ఙీ)/ఆ (ఆప్) తరువాత లోపిస్తుంది. రాజన్ వంటి హలంత పుంలింగం సు లోని స్ ను కోల్పోతుంది. మహిమన్, ఆత్మన్, రాజన్ లకు ప్రథమైకవచనంలో ప్రత్యయం కనిపించకపోవడానికి కారణం ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.68 हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 178 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.6, महिमा
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अमि पूर्वः 6.1.107 · प्रकरण 5← ताम्; आत्मबिम्बम्
before the accusative-singular अम्, the stem vowel alone remains
When the accusative-singular ending अम् follows a word ending in अक् (a short a i u …), the single substitute for stem-vowel + अ is the pūrva, the earlier, vowel — the stem vowel wins. So हरि + अम् → हरिम्, गुरु + अम् → गुरुम्, राम + अम् → रामम्. One rule for the accusative singular of every vowel stem.
అక్కు (హ్రస్వ అ ఇ ఉ…) తరువాత అమ్ (ద్వితీయైకవచనం) పరమైతే, ప్రాతిపదిక అచ్చుకూ అ కూ ఏకాదేశం పూర్వరూపం — ప్రాతిపదిక అచ్చు నిలుస్తుంది. హరి + అమ్ → హరిమ్, గురు + అమ్ → గురుమ్, రామ + అమ్ → రామమ్. అచ్చంత శబ్దాల ద్వితీయైకవచనానికి ఒకే సూత్రం.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.107 अमि पूर्वः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 134 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.4, वसतिम्
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
नामि 6.4.3 · प्रकरण 5← परिचितभ्रूलताविभ्रमाणाम्; उपरिविलसत्कृष्णशारप्रभाणाम्; दशपुरवधूनेत्रकौतूहलानाम्
the stem vowel lengthens before नाम् (the genitive plural)
Before the genitive-plural ending आम् once it has taken the नुट् augment and become नाम् (7.1.54), a preceding short vowel lengthens: अग्नि → अग्नीनाम्, मधु → मधूनाम्, राम → रामाणाम्. The long vowel and the न् of नाम् together mark the genitive plural of the vowel stems.
నుట్ ఆగమం చేరి నామ్ అయిన షష్ఠీబహువచన ఆమ్ (7.1.54) ముందు, ముందున్న హ్రస్వ అచ్చు దీర్ఘమవుతుంది: అగ్ని → అగ్నీనామ్, మధు → మధూనామ్, రామ → రామాణామ్. దీర్ఘ అచ్చు, నామ్ లోని న్ కలిసి అచ్చంత శబ్దాల షష్ఠీబహువచనాన్ని గుర్తిస్తాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 6.4.3 नामि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 148 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
टाङसिङसामिनात्स्याः 7.1.12 · प्रकरण 5← पक्ष्मोत्क्षेपात्
after an a-stem, टा/ङसि/ङस् become इन/आत्/स्य
After a stem in अ, the instrumental-singular टा becomes इन, the ablative-singular ङसि becomes आत्, and the genitive-singular ङस् becomes स्य. So राम + टा → राम + इन → रामेण (with guṇa), राम + ङसि → रामात्, राम + ङस् → रामस्य. Three of the a-stem singular endings are set by this one rule.
అకారాంత శబ్దం తరువాత తృతీయైకవచనం టా → ఇన, పంచమీ ఙసి → ఆత్, షష్ఠీ ఙస్ → స్య. రామ + టా → రామ + ఇన → రామేణ (గుణంతో), రామ + ఙసి → రామాత్, రామ + ఙస్ → రామస్య. అకారాంత ఏకవచన ప్రత్యయాల్లో మూడు ఈ ఒక్క సూత్రంతోనే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.12 टाङसिङसामिनात्स्याः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 139 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.2, शापेन and स्वाधिकारात्
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ह्रस्वनद्यापो नुट् 7.1.54 · प्रकरण 5← परिचितभ्रूलताविभ्रमाणाम्; उपरिविलसत्कृष्णशारप्रभाणाम्; दशपुरवधूनेत्रकौतूहलानाम्
the augment नुट् before the genitive plural after a short vowel, a नदी stem, or आप्
The genitive-plural ending आम् takes the augment नुट् — an initial न् — after a stem ending in a short vowel, after a नदी-type feminine, and after an आप् (ā-stem) feminine: अग्नि → अग्नीनाम्, नदी → नदीनाम्, रमा → रमाणाम्. The short vowel then lengthens by 6.4.3, so the ending appears as -नाम् with a long vowel before it.
షష్ఠీబహువచన ప్రత్యయం ఆమ్, హ్రస్వాంత శబ్దం తరువాత, నదీ-తరగతి స్త్రీలింగం తరువాత, ఆప్ (ఆకారాంత) స్త్రీలింగం తరువాత నుట్ ఆగమం (ఆది న్) తీసుకుంటుంది: అగ్ని → అగ్నీనామ్, నదీ → నదీనామ్, రమా → రమాణామ్. తరువాత 6.4.3 చేత హ్రస్వం దీర్ఘమవుతుంది; కాబట్టి ప్రత్యయం దీర్ఘ అచ్చుతో –నామ్ గా కనిపిస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.54 ह्रस्वनद्यापो नुट्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 147 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
त्यदादीनामः 7.2.102 · प्रकरण 5← ताम्
a त्यदादि pronoun’s final becomes अ before an ending
The final sound of a त्यदादि pronoun — तद्, यद्, एतद्, इदम् and their group — becomes अ before a case-ending. तद् → त, which then goes on to सः, तम्, ते. It is the step that turns the stem into the shape the endings attach to.
త్యదాది సర్వనామం — తద్, యద్, ఏతద్, ఇదమ్ మొదలైన గణం — దాని అంత్యవర్ణం విభక్తి ముందు అ అవుతుంది. తద్ → త, అటుపైన సః, తమ్, తే అవుతుంది. ప్రత్యయాలు చేరే రూపంలోకి శబ్దాన్ని మార్చే మెట్టు ఇది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.102 त्यदादीनामः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 192 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य 8.2.7 · प्रकरण 5← आत्मन् + बिम्ब
a stem-final न् drops at the end of a word
The न् at the end of a prātipadika (a stem) is elided when it stands at the end of a fully formed word (pada). So राजन् (nom. sg., once सु has gone) → राजा, आत्मन् → आत्मा, महिमन् → महिमा. What is left of the -an nouns in the nominative singular is a bare long आ.
ప్రాతిపదికాంతంలోని న్, అది పదాంతంలో నిలిస్తే లోపిస్తుంది. రాజన్ (సు పోయాక) → రాజా, ఆత్మన్ → ఆత్మా, మహిమన్ → మహిమా. అన్-అంత శబ్దాల ప్రథమైకవచనంలో మిగిలేది కేవలం దీర్ఘ ఆ.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.7 नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 179 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.6, महिमा
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतोऽम् 7.1.24 · प्रकरण 7← आत्मबिम्बम्
after a short-अ neuter, the nom./acc. singular become अम्
After a short-अ neuter stem, the nominative and accusative singular endings both become अम्. ज्ञानम्, फलम्, वचनम् — the -अम् that a neuter a-stem shows for both “it” and “it (as object)”.
హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దం తరువాత ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు రెండూ అమ్ అవుతాయి. జ్ఞానమ్, ఫలమ్, వచనమ్ — నపుంసక అకారాంతం కర్తగానూ కర్మగానూ చూపే -అమ్ ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.24 अतोऽम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 233 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो गुणे 6.1.97 · प्रकरण 8← ताम्
a non-final अ before a guṇa vowel merges forward (para-rūpa)
When a non-final short अ is followed by a guṇa vowel (अ, ए, ओ), the single substitute is the later vowel alone — para-rūpa, the second stands — not a guṇa of the two. It keeps a stem-final अ from doubling with an affix that opens on such a vowel, so only the affix’s vowel is heard.
అంత్యం కాని హ్రస్వ అ తరువాత గుణాచ్చు (అ, ఏ, ఓ) వస్తే, రెండింటి స్థానంలో పరమైన అచ్చు ఒక్కటే మిగులుతుంది — పరరూపం, రెండవది నిలుస్తుంది — గుణం కాదు. అలా అకారాంత శబ్దం అటువంటి అచ్చుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయంతో కలిసినప్పుడు ప్రత్యయపు అచ్చు మాత్రమే వినబడుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.97 अतो गुणे
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 273 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अत्वसन्तस्य चाधातोः 6.4.14 · प्रकरण 8← पात्रीकुर्वन्
the penult of an अत्- or अस्-stem lengthens before the nom. singular सु
Before the nominative-singular सु, a non-verbal stem ending in अत् (the शतृ participles, and मत्/वत् possessives) or in अस् lengthens its penult. भवत् → भवान्, धीमत् → धीमान्. With the नुम् augment already in, the strong stem भवान्त् loses its final cluster to give भवान्.
ప్రథమా ఏకవచనం సు ముందు, అత్ కారాంత (శతృ కృదంతాలు, మత్/వత్ మత్వర్థీయాలు) గాని అస్ కారాంత గాని అధాతు శబ్దపు ఉపధ దీర్ఘమవుతుంది. భవత్ → భవాన్, ధీమత్ → ధీమాన్. నుమాగమంతో బలమైన భవాన్త్ నుండి చివరి సంయుక్తాక్షరం పోయి భవాన్ వస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.4.14 अत्वसन्तस्य चाधातोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 342 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः 7.1.70 · प्रकरण 8← पात्रीकुर्वन्
certain stems take the नुम् augment before a strong ending
A stem with an उ-class marker (उक् — an उ, ऋ or ऌ इत्), or one that loses its न्, or अञ्च्, takes the augment नुम् (न्) before a strong (sarvanāmasthāna) case-ending. So a शतृ participle भवत् becomes भवन्त् in the strong cases: भवन्तौ, भवन्तः. It is why these stems show -अन्त्- where the ending is strong.
ఉక్-గుర్తు (ఉ, ఋ, ఌ ఇత్) గల శబ్దం, న్ లోపించే శబ్దం, లేదా అఞ్చ్ — బలమైన (సర్వనామస్థాన) విభక్తి ముందు నుమ్ (న్) ఆగమం తీసుకుంటాయి. అందుకే శతృ కృదంతం భవత్ బలమైన విభక్తుల్లో భవన్త్ అవుతుంది: భవన్తౌ, భవన్తః. ఈ శబ్దాలు బలమైన విభక్తిలో -అన్త్- చూపడానికి కారణమిదే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.70 उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 288 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वरादिनिपातमव्ययम् 1.1.37 · प्रकरण 11← उत्तीर्य
the स्वरादि words and the निपात particles are called अव्यय (indeclinable)
The words of the स्वरादि list (स्वर्, अन्तर्, प्रातर् and the rest) and the निपात particles are termed अव्यय — indeclinable, taking no case ending and never changing form. Because the प्रादि prefixes are निपात (by 1.4.58), a preverb like प्र in प्रभवति "he arises" is an अव्यय; that is why it stands unchanged before the root.
స్వరాది గణపు శబ్దాలు (స్వర్, అంతర్, ప్రాతర్ మొదలైనవి) మరియు నిపాత శబ్దాలు అవ్యయ సంజ్ఞ పొందుతాయి — అవ్యయం, విభక్తి తీసుకోని, ఎప్పుడూ రూపం మారని పదం. ప్రాది ఉపసర్గలు నిపాతాలు కావటాన (1.4.58 చేత), ప్రభవతి "ఉద్భవించును" లోని ప్ర ఉపసర్గ అవ్యయం; అందుకే అది ధాతువు ముందు మారకుండా నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.37 स्वरादिनिपातमव्ययम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 366 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्त्वातोसुन्कसुनः 1.1.40 · प्रकरण 11← उत्तीर्य
a form ending in क्त्वा, तोसुन् or कसुन् is called अव्यय (indeclinable)
A word ending in the suffix क्त्वा, तोसुन् or कसुन् is called अव्यय — indeclinable, taking no case ending and never changing form. क्त्वा makes the absolutive, the "having done X" form that leans on a later verb: श्रुत्वा "having heard" is such a word, fixed in shape. When a prefix stands before the root, क्त्वा is replaced by ल्यप् (by 7.1.37), and the ल्यप् form keeps this same अव्यय name — so आलिङ्ग्य "having embraced" and एत्य "having come" are indeclinable too. The derivation names this rule where it fixes the absolutive as an अव्यय.
క్త్వా, తోసున్, లేదా కసున్ ప్రత్యయంతో అంతమయ్యే పదానికి అవ్యయ సంజ్ఞ — అవ్యయం, విభక్తి తీసుకోని, ఎప్పుడూ రూపం మారని పదం. క్త్వా ప్రత్యయం "చేసి" అనే క్త్వాంత (absolutive) రూపాన్ని చేస్తుంది, అది తరువాతి క్రియను ఆనుకొని నిలుస్తుంది: శ్రుత్వా "విని" అటువంటి రూపం. ధాతువు ముందు ఉపసర్గ నిలిస్తే క్త్వా స్థానంలో ల్యప్ వస్తుంది (7.1.37 చేత), ల్యప్ రూపమూ ఇదే అవ్యయ సంజ్ఞ నిలుపుకుంటుంది — ఆలింగ్య "కౌగిలించుకొని", ఏత్య "వచ్చి" కూడా అవ్యయాలు. గొలుసు క్త్వాంత రూపాన్ని అవ్యయంగా నిర్ణయించే చోట ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.40 क्त्वातोसुन्कसुनः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 368 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्ङिति च 1.1.5 · प्रकरण 12← उत्तीर्य
no गुण or वृद्धि before an affix marked क् or ङ्
The strengthening of a vowel — गुण (इ→ए, उ→ओ, ऋ→अर्) and वृद्धि (its longer grade) — does not take place when the affix that would cause it is marked with an indicatory क् (कित्) or ङ् (ङित्). Many endings carry these marks precisely to keep the root weak. So कृ "to do" reaches चक्रे "he did", where the perfect endings are ङित् and the root ऋ is not raised to अर्; श्रु "to hear" reaches श्रुत्वा "having heard", where क्त्वा is कित् and the उ stays. It is the standard brake on strengthening, and it works by leaving a form unchanged where a plainer affix would have raised it.
అచ్చు బలపడుట — గుణం (ఇ→ఏ, ఉ→ఓ, ఋ→అర్) మరియు వృద్ధి (దాని దీర్ఘతర రూపం) — దాన్ని కలిగించే ప్రత్యయం సూచక క్ (కిత్) గాని ఙ్ (ఙిత్) గాని గుర్తుగలదైనపుడు జరుగదు. ధాతువును బలహీనంగా ఉంచుటకే చాలా ప్రత్యయాలు ఈ గుర్తులను మోస్తాయి. అలా కృ "చేయుట" చక్రే "చేశాడు" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ లిట్ ప్రత్యయాలు ఙిత్, ధాతువు ఋ అర్ గా లేపబడదు; శ్రు "వినుట" శ్రుత్వా "విని" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ క్త్వా కిత్, ఉ నిలుస్తుంది. ఇది బలపడుటపై సాధారణ కళ్ళెం, సాధారణ ప్రత్యయం లేపిన చోట రూపాన్ని మార్పు లేకుండా వదలి పని చేస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.5 क्ङिति च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 431 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सार्वधातुकमपित् 1.2.4 · प्रकरण 12← व्रज
a सार्वधातुक affix that is not पित् is treated as ङित्
A सार्वधातुक affix — a present-system ending or the class sign that goes with it — that is not पित् (not marked प् as its इत्) is treated as ङित्, as though it carried ङ् as an इत्. The ङित् mark blocks the guṇa or vṛddhi strengthening the affix would otherwise pull, so the stem keeps its weak shape under such an ending. The third-person and the आत्मनेपद endings, and the imperatives that are not पित्, all fall under it: शृणु "listen", कथयतः "of the two telling" and रमसे "you take delight" keep their unstrengthened stems by this rule. The derivation names it on the silent step where the ending is fixed as ङित्.
సార్వధాతుక ప్రత్యయం — వర్తమానగణ ప్రత్యయం, లేదా దానితో వచ్చే గణచిహ్నం — పిత్ కానిది (ప్‌ను ఇత్‌గా గుర్తు లేనిది) ఙిత్‌గా, ఙ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినట్లుగా వర్తిస్తుంది. ఙిత్ గుర్తు, ప్రత్యయం లేకపోతే కలిగించే గుణ లేదా వృద్ధి బలపడటాన్ని అడ్డుకుంటుంది, కాబట్టి ధాతువు అటువంటి ప్రత్యయం కింద తన బలహీన రూపాన్ని నిలుపుకుంటుంది. ప్రథమ పురుష ప్రత్యయాలు, ఆత్మనేపద ప్రత్యయాలు, పిత్ కాని ఆజ్ఞార్థాలు అన్నీ దీని కిందకు వస్తాయి: శృణు "వినుము", కథయతః "చెప్పే ఇద్దరి", రమసే "ఆనందిస్తావు" ఈ సూత్రంచేత బలపడని ధాతురూపాన్ని నిలుపుకుంటాయి. ప్రత్యయాన్ని ఙిత్‌గా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.2.4 सार्वधातुकमपित्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 498 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् 1.3.78 · प्रकरण 12← व्रज
in the remaining case, a root in the active takes परस्मैपद
In the case left over (शेष — a root not sent to the middle by the preceding rules), when the ending stands for the agent (कर्तरि, the active sense) the root takes परस्मैपद, the set of personal endings that turn the action away from the agent. This is the default that catches every root the आत्मनेपद rules did not claim: भू "be, become" is such a root, so भवति "he becomes" and प्रभवति "he arises" take the active endings. The derivation names this rule where it chooses the active set.
మిగిలిన సందర్భంలో (శేషం — ముందటి సూత్రాలు ఆత్మనేపదానికి పంపని ధాతువు), ప్రత్యయం కర్తను సూచించినప్పుడు (కర్తరి, కర్తృ అర్థం) ధాతువు పరస్మైపదాన్ని — క్రియను కర్త నుండి దూరంగా మళ్ళించే పురుష ప్రత్యయాల గణాన్ని — తీసుకుంటుంది. ఇది ఆత్మనేపద సూత్రాలు తీసుకోని ప్రతి ధాతువునూ పట్టుకొనే మూలనియమం: భూ "అగు, ఉండు" అటువంటి ధాతువు, కాబట్టి భవతి "అగును", ప్రభవతి "ఉద్భవించును" పరస్మైపద ప్రత్యయాలను తీసుకుంటాయి. ఆ గణాన్ని ఎంచుకొనే చోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.78 शेषात् कर्तरि परस्मैपदम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 378 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ते प्राग्धातोः 1.4.80 · प्रकरण 12← उत्तीर्य
the prefixes (gati and upasarga) stand before the root
The words just named — the upasargas and the other gati particles — are placed before the root (धातु) they qualify. This is the rule that fixes a prefix's position at the head of the verb. So प्र stands before मद् in प्रमत्तः "heedless", आ before लिङ्ग् in आलिङ्ग्य "having embraced", आ before इ in एत्य "having come". The seam between prefix and root is then handled by sandhi, but their order is settled here.
ఇప్పుడే పేర్కొన్న పదాలు — ఉపసర్గలు, ఇతర గతి పదాలు — తాము విశేషించే ధాతువుకు ముందు ఉంచబడతాయి. ఉపసర్గ స్థానాన్ని క్రియ మొదట స్థిరపరచే సూత్రం ఇది. అలా ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తగలవాడు" లో ప్ర మద్ ముందు, ఆలిఙ్గ్య "కౌగిలించి" లో ఆ లిఙ్గ్ ముందు, ఏత్య "వచ్చి" లో ఆ ఇ ముందు నిలుస్తుంది. ఉపసర్గ, ధాతువుల మధ్య సంధి తరవాత జరుగుతుంది, కానీ వాటి క్రమం ఇక్కడ స్థిరమవుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.80 ते प्राग्धातोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 417 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कर्तरि शप् 3.1.68 · प्रकरण 12← व्रज
the class-sign शप् is added after a root, in the active, before a present-system ending
In the active (कर्तरि, when the verb agrees with its agent), the affix शप् — which surfaces as a plain अ, its श् and प् being only markers — is placed between a root and a following सार्वधातुक ending (the present-system endings). It is the class-sign (विकरण) of the first, sixth and tenth verb classes, and it is what makes their present stems thematic. So भू "to be" takes शप् to give भू + अ + ति, which goes on to भवति "he is" — the poem's भवति and प्रभवति; हृ "to carry" likewise gives हरति "he carries". Where a class takes a different sign, or none, this rule does not apply.
కర్తరి ప్రయోగంలో (క్రియ కర్తతో సమన్వయించినప్పుడు) శప్ ప్రత్యయం — దీని శ్, ప్ కేవలం గుర్తులు కావటాన కేవలం అ గా కనబడేది — ధాతువుకూ, తరువాతి సార్వధాతుక ప్రత్యయానికీ (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలకు) మధ్య చేరుతుంది. ఇది మొదటి, ఆరవ, పదవ ధాతుగణాల వికరణం (గణచిహ్నం); వాటి వర్తమాన అఙ్గాలను థెమాటిక్ గా చేసేది ఇదే. అలా భూ "ఉండుట" శప్ తీసుకొని భూ + అ + తి అవుతుంది, అది భవతి "ఉన్నాడు" గా కొనసాగుతుంది — కావ్యంలోని భవతి, ప్రభవతి; హృ "మోయుట" కూడా హరతి "మోస్తాడు" గా అవుతుంది. వేరే వికరణం తీసుకునే గణానికి, లేదా ఏదీ తీసుకోని గణానికి ఈ సూత్రం వర్తించదు.
- Aṣṭādhyāyī — 3.1.68 कर्तरि शप्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 385 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लोट् च 3.3.162 · प्रकरण 12← व्रज
and लोट् (the imperative) in those same senses
In the same senses as the optative — command, invitation and the rest — a root also takes लोट्, the imperative. It gives the direct order and the third-person "let": गच्छ "go", गच्छतु "let him go", गच्छन्तु "let them go". Where लिङ् says "should", लोट् says "do".
విధిలిఙ్ చెప్పిన అర్థాల్లోనే — ఆజ్ఞ, నిమంత్రణ మొదలైనవి — ధాతువుకు లోట్ (ఆజ్ఞార్థం) కూడా వస్తుంది. ఇది నేరుగా ఆజ్ఞను, ప్రథమపురుషలో "…నీ" అనే అర్థాన్ని ఇస్తుంది: గచ్ఛ "వెళ్ళు", గచ్ఛతు "వెళ్ళనీ", గచ్ఛన్తు "వెళ్ళనీ (వారు)". లిఙ్ "చేయవలెను" అంటే లోట్ "చేయుము".
- Aṣṭādhyāyī — 3.3.162 लोट् च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 407 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् 3.4.78 · प्रकरण 12← व्रज
the eighteen personal endings (तिङ्) that replace a verb's tense-marker (लकार)
This one sūtra names, in a single run, all eighteen verbal personal endings — the तिङ् set — that stand in for the abstract tense-marker (लकार) a verb first receives. Nine are parasmaipada (active): तिप् तस् झि, सिप् थस् थ, मिप् वस् मस्; nine are ātmanepada (middle): त आताम् झ, थास् आथाम् ध्वम्, इट् वहि महिङ् — three persons against singular, dual and plural in each voice. Every finite verb in the poem takes one: चक्रे "he did" reaches the ātmanepada त, रुणद्धि "he obstructs" the parasmaipada तिप्, द्रक्ष्यसि "you will see" the सिप्. It is the verb's counterpart to 4.1.2, which lists the noun's सुप् endings.
ఈ ఒక్క సూత్రం, ఒక క్రియ మొదట పొందే భావ కాలచిహ్నం (లకారం) స్థానంలో వచ్చే పద్దెనిమిది క్రియా పురుష ప్రత్యయాలను — తిఙ్ గణాన్ని — ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది. తొమ్మిది పరస్మైపదం: తిప్ తస్ ఝి, సిప్ థస్ థ, మిప్ వస్ మస్; తొమ్మిది ఆత్మనేపదం: త ఆతామ్ ఝ, థాస్ ఆథామ్ ధ్వమ్, ఇట్ వహి మహిఙ్ — ప్రతి పదంలో మూడు పురుషలు ఏకవచన, ద్వివచన, బహువచనాలకు ఎదురుగా. కావ్యంలోని ప్రతి తిఙంత క్రియా వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది: చక్రే "చేశాడు" ఆత్మనేపద త ను, రుణద్ధి "అడ్డగిస్తాడు" పరస్మైపద తిప్ ను, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" సిప్ ను చేరుకుంటాయి. నామపదపు సుప్ ప్రత్యయాలను పేర్కొనే 4.1.2 కు ఇది క్రియాపరమైన జోడి.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.78 तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 373 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सेर्ह्यपिच्च 3.4.87 · प्रकरण 12← व्रज
the imperative's 2nd-singular ending सि becomes हि, and counts as अपित्
In the imperative (लोट्), the second-person singular parasmaipada ending सि is replaced by हि, and this हि is treated as अपित् — as though it had no प् marker, so it behaves like a ङित् suffix, one that does not strengthen the root. So भू "to be" reaches भव + हि, व्रज् "to go" व्रज + हि, हृ "to carry" हर + हि — each before the next rule strips the हि away. The अपित् status is why the root stays weak, giving भव, not *भाव.
ఆజ్ఞార్థంలో (లోట్), మధ్యమ పురుష ఏకవచన పరస్మైపద ప్రత్యయం సి, హి గా మారుతుంది; ఈ హి అపిత్ గా — ప్ గుర్తు లేనట్టుగా — పరిగణింపబడి, ధాతువును బలపరచని ఙిత్ ప్రత్యయంలా ప్రవర్తిస్తుంది. అలా భూ "ఉండుట" భవ + హి ను, వ్రజ్ "వెళ్ళుట" వ్రజ + హి ను, హృ "మోయుట" హర + హి ను చేరుకుంటాయి — తరవాతి సూత్రం హి ని తొలగించే ముందు. అపిత్ కావటమే ధాతువు బలహీనంగా ఉండి భవ ను ఇస్తుంది, *భావ ను కాదు.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.87 सेर्ह्यपिच्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 413 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिङ्शित्सार्वधातुकम् 3.4.113 · प्रकरण 12← व्रज
a तिङ् ending and a शित् affix are called सार्वधातुक
A तिङ् ending (तिङ्, the block of finite personal endings) and any शित् affix (शित्, one that carries श् as its इत् mark, such as the class-signs शप् and श्यन्) are called सार्वधातुक — "reaching the whole root", the class of affixes that stand in the present system and act on the root as a whole. भवति "he becomes" ends in the तिङ् ending तिप् and carries the class-sign शप्, both सार्वधातुक. The name matters because other rules turn on it — some strengthenings apply only before a सार्वधातुक affix. The derivation names this rule where it fixes the affix as सार्वधातुक.
తిఙ్ ప్రత్యయం (తిఙ్ — క్రియాపదపు పురుష ప్రత్యయాల గణం) మరియు ఏదైనా శిత్ ప్రత్యయం (శిత్ — శ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినది, శప్, శ్యన్ వంటి గణచిహ్నాలు) సార్వధాతుక సంజ్ఞ పొందుతాయి — "ధాతువు పూర్తికి చేరునది", వర్తమాన వ్యవస్థలో నిలిచి ధాతువును మొత్తంగా వర్తించే ప్రత్యయాల గణం. భవతి "అగును" తిఙ్ ప్రత్యయం తిప్‌తో అంతమై గణచిహ్నం శప్‌ను కలిగి ఉంది, రెండూ సార్వధాతుకాలు. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం — కొన్ని బలపరిచే మార్పులు సార్వధాతుక ప్రత్యయం ముందు మాత్రమే జరుగుతాయి. ప్రత్యయాన్ని సార్వధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.113 तिङ्शित्सार्वधातुकम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 384 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आर्धधातुकं शेषः 3.4.114 · प्रकरण 12← उत्तीर्य
the affix left over (not तिङ् or शित्) is called आर्धधातुक
Any affix enjoined after a root that is not a तिङ् ending and not a शित् affix — everything left over (शेष) once the सार्वधातुक affixes are set aside — is called आर्धधातुक, the class that reaches "half the root" and builds the stems outside the present system. The कृत् suffixes fall here: क्त in प्रमत्तः "heedless", क्त्वा in श्रुत्वा "having heard", and the future sign स्य in द्रक्ष्यसि "you will see" are all आर्धधातुक. The name governs whether the augment इट् may come and how the root's vowel strengthens. The derivation names this rule where it fixes the कृत् or derived affix as आर्धधातुक.
ధాతువు తరువాత విధించిన ప్రత్యయాలలో తిఙ్ ప్రత్యయమూ కాక శిత్ ప్రత్యయమూ కాక — సార్వధాతుక ప్రత్యయాలను పక్కన పెట్టాక మిగిలినది (శేషం) — దానికి ఆర్ధధాతుక సంజ్ఞ, "ధాతువులో సగానికే" చేరి వర్తమాన వ్యవస్థ వెలుపలి రూపాలను నిర్మించే గణం. కృత్ ప్రత్యయాలు ఇక్కడకు వస్తాయి: ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లోని క్త, శ్రుత్వా "విని" లోని క్త్వా, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" లోని భవిష్యత్ చిహ్నం స్య — అన్నీ ఆర్ధధాతుకాలు. ఇట్ ఆగమం వచ్చునా, ధాతువు అచ్చు ఎలా బలపడునా అనేది ఈ సంజ్ఞపై ఆధారపడుతుంది. కృత్ లేదా సాధిత ప్రత్యయాన్ని ఆర్ధధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.114 आर्धधातुकं शेषः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 402 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो हेः 6.4.105 · प्रकरण 12← व्रज
the imperative ending हि drops after अ
The imperative's second-person singular ending हि (put there by 3.4.87 सेर्ह्यपिच्च) is dropped when it follows a short अ. So भू "to be", having reached भव + हि, loses the हि to give भव "be!"; व्रज् gives व्रज "go!"; अनु + सृ gives अनुसर; हृ gives हर. This is why these common imperatives end bare, in the root's own vowel, with no ending in sight.
ఆజ్ఞార్థ మధ్యమ పురుష ఏకవచన ప్రత్యయం హి (3.4.87 సేర్హ్యపిచ్చ చేర్చినది), హ్రస్వ అ తరవాత వస్తే లోపిస్తుంది. అలా భూ "ఉండుట" భవ + హి కి చేరి, హి ని కోల్పోయి భవ "అవు!" ను ఇస్తుంది; వ్రజ్ వ్రజ "వెళ్ళు!" ను; అను + సృ అనుసర ను; హృ హర ను ఇస్తుంది. అందుకే ఈ సాధారణ ఆజ్ఞలు ఏ ప్రత్యయమూ కనబడకుండా, ధాతువు సొంత అచ్చుతో చివరవుతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 6.4.105 अतो हेः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 414 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
हलि च 8.2.77 · प्रकरण 14← उत्तीर्य
the penultimate इक् of a root ending in र् or व् lengthens before a consonant
In a root that ends in र् or व्, the short इक् vowel (इ, उ, ऋ, ऌ) standing just before that final is lengthened before a suffix beginning with a consonant (हल्). तॄ "to cross" has by an earlier step become तिर्; before the क्त participle's न the इ of तिर् lengthens: तीर् + न → तीर्ण, and with the ending तीर्णः "crossed".
र् లేదా వ్ తో అంతమయ్యే ధాతువులో, ఆ చివరి అక్షరానికి ముందు నిలిచే హ్రస్వ ఇక్ (ఇ, ఉ, ఋ, ఌ) హల్‌తో మొదలయ్యే ప్రత్యయం ముందు దీర్ఘమవుతుంది. తౄ "దాటుట" ముందటి అడుగులో తిర్ అయింది; క్త కృదంతపు న ముందు తిర్ లోని ఇ దీర్ఘమవుతుంది: తీర్ + న → తీర్ణ, ప్రత్యయంతో తీర్ణః "దాటిన".
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.77 हलि च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 611 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ॠत इद्धातोः 7.1.100 · प्रकरण 17← उत्तीर्य
a root ending in ॠ replaces that ॠ with इ
The stem of a root ending in ॠ (the long vocalic ऋ) has इ substituted for that ॠ. तॄ "to cross" becomes तिर् — the इ, with the र that the vocalic sound carries; before the क्त participle's न the इ lengthens (हलि च, [[8.2.77]]): तिर् → तीर् → तीर्ण, giving तीर्णः "crossed".
ॠ (దీర్ఘ ఋకారం) తో అంతమయ్యే ధాతువు అంగం, ఆ ॠ స్థానంలో ఇ ను గ్రహిస్తుంది. తౄ "దాటుట" తిర్ అవుతుంది — ఇ, దానితో ఋకారం మోసే ర; క్త కృదంతపు న ముందు ఇ దీర్ఘమవుతుంది (హలి చ, [[8.2.77]]): తిర్ → తీర్ → తీర్ణ, తీర్ణః "దాటిన" ను ఇస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.100 ॠत इद्धातोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 659 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे 3.2.124 · प्रकरण 34← पात्रीकुर्वन्
the present participle: लट् becomes शतृ or शानच्
The present लट् is optionally replaced by the two present-participle affixes — शतृ for the active (parasmaipada), शानच् for the middle (ātmanepada) — when the participle agrees with a word not in the nominative. पचन्तं पश्य, “see him cooking”. शतृ ends the stem in अत् and gives forms like पचन्, गच्छन्.
వర్తమాన లట్ స్థానంలో రెండు వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయాలు — పరస్మైపదానికి శతృ, ఆత్మనేపదానికి శానచ్ — ప్రథమేతర విభక్తితో సమానాధికరణమైనప్పుడు వికల్పంగా వస్తాయి. పచన్తం పశ్య — “వండుతున్నవానిని చూడు”. శతృ వల్ల ధాతువు అత్ కారాంతమై పచన్, గచ్ఛన్ వంటి రూపాలు వస్తాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.124 लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 827 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
समानकर्तृकयोः पूर्वकाले 3.4.21 · प्रकरण 36← उत्तीर्य
the absolutive क्त्वा for the earlier of two acts by one agent
When two actions share one agent, the earlier of them takes the affix क्त्वा — the absolutive, “having …ed”. भुक्त्वा व्रजति, “having eaten, he goes”. It ties two verbs into one sentence under a single subject, the क्त्वा-form always the prior act. नीत्वा and स्थित्वा are of this kind.
ఒకే కర్తకు రెండు క్రియలు ఉన్నప్పుడు, ముందు జరిగేదానికి క్త్వా ప్రత్యయం — క్త్వార్థకం (అసమాపక క్రియ), “…చేసి” — వస్తుంది. భుక్త్వా వ్రజతి — “తిని వెళ్తాడు”. ఒకే కర్తతో రెండు క్రియలను ఒక వాక్యంగా కలుపుతుంది; క్త్వాంత రూపమే ముందటి పని. నీత్వా, స్థిత్వా ఈ రకమే.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.21 समानकर्तृकयोः पूर्वकाले
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 875 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप् 7.1.37 · प्रकरण 36← उत्तीर्य
in a compound not preceded by नञ्, क्त्वा becomes ल्यप्
The absolutive affix क्त्वा (which alone gives -त्वा) becomes ल्यप् when the root stands in a compound whose prior member is not the negative नञ्. ल्यप् yields -य, or -त्य after a short-vowel root by the तुक् augment: प्र + आप् → प्राप्य "having reached", वि + लोक् → विलोक्य "having looked", आ + दा → आदाय "having taken". The bare uncompounded absolutive keeps क्त्वा (गत्वा).
సమాసంలో పూర్వపదం నఞ్ (నిషేధం) కానప్పుడు, ధాతువుకు క్త్వా బదులు ల్యప్ వస్తుంది. ల్యప్ –య ఇస్తుంది; హ్రస్వాంత ధాతువుకు తుక్ ఆగమంతో –త్య: ప్ర + ఆప్ → ప్రాప్య "పొంది", వి + లోక్ → విలోక్య "చూసి", ఆ + దా → ఆదాయ "తీసుకుని". సమాసం లేని కేవల ల్యబంతం క్త్వానే నిలుపుకుంటుంది (గత్వా).
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.37 समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 880 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद् वृद्धम् 1.1.73 · प्रकरण 48← उत्तीर्य
a stem whose first vowel is a वृद्धि vowel is named वृद्धम्
A stem the first of whose vowels (अचाम् आदिः) is a वृद्धि vowel — आ, ऐ or औ — is given the name वृद्धम्. The name marks a word as begun in a strengthened vowel, so the rules that turn on such a beginning can reach it. आदाय "having taken", आरूढे "mounted" and आयत्तम् "dependent" all open in आ, and are वृद्धम् by this rule. The derivation names it on the silent step where the word is fixed as वृद्धम्.
ఏ అంగం మొదటి అచ్చు (అచామ్ ఆదిః) వృద్ధి అచ్చు — ఆ, ఐ లేదా ఔ — అయితే, ఆ అంగానికి వృద్ధమ్ అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ, పదం బలపడిన అచ్చుతో మొదలైనట్లు గుర్తిస్తుంది, తద్వారా అటువంటి ఆరంభంపై ఆధారపడే సూత్రాలు దాన్ని అందుకోగలవు. ఆదాయ "తీసుకొని", ఆరూఢే "ఎక్కిన", ఆయత్తమ్ "ఆధారపడిన" అన్నీ ఆ తో మొదలవుతాయి, ఈ సూత్రంచేత వృద్ధమ్ అవుతాయి. పదం వృద్ధమ్‌గా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.73 वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद् वृद्धम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1070 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अजाद्यतष्टाप् 4.1.4 · प्रकरण 60← ताम्
टाप् (the feminine आ) after an अज-class word or an अ-stem
A nominal stem of the अजादि class, and any stem ending in short अ, forms its feminine by adding टाप्, which yields आ: अज → अजा "she-goat", बाल → बाला "girl", कान्त → कान्ता "beloved". This is how the ā-stem feminines — the रमा class — are built from masculine or neuter a-stems.
అజాది గణపు శబ్దాలకు, హ్రస్వ అకారాంత ప్రాతిపదికాలకు స్త్రీలింగంలో టాప్ ప్రత్యయం చేరుతుంది; అది ఆ ఇస్తుంది: అజ → అజా "మేక", బాల → బాలా "బాలిక", కాన్త → కాన్తా "ప్రియురాలు". అకారాంత పుం/నపుంసక శబ్దాల నుండి ఆకారాంత స్త్రీలింగం (రమా తరగతి) ఇలా ఏర్పడుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 4.1.4 अजाद्यतष्टाप्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1242 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अजिव्रज्योश्च 7.3.60 · not in the abridgement← व्रज
and no such guttural for अज् and व्रज्
The negation of the rule before is carried down by च "and" to अज् "to drive" and व्रज् "to go": their ज too is not turned to its guttural. So व्रज् keeps its ज, as in the imperative व्रज "go". The derivation names the rule on the silent step where the guttural is not substituted. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.
ముందటి సూత్రంలోని నిషేధం చ "మరియు" చేత అజ్ "తోలుట" మరియు వ్రజ్ "పోవుట" లకు కూడా అనువర్తిస్తుంది: వాటి జ కూడా కంఠ్యానికి మారదు. కాబట్టి వ్రజ్ తన జ ని నిలుపుకుంటుంది, ఆజ్ఞార్థ వ్రజ "పో" లో వలె. కంఠ్యాదేశం చేయబడని మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.3.60 अजिव्रज्योश्च
- Siddhāntakaumudī — outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras
uncheckeddrafted from the rule text
अ अ 8.4.68 · not in the abridgement← उत्तीर्य; व्रज
the short अ, held open through the derivation, returns to its close sound at the end
The last sūtra of the Aṣṭādhyāyī. Throughout a derivation the short अ is treated as though it were open (विवृत), like the long आ, so that the rules can reach it; this rule restores its natural close (संवृत) sound once the derivation is done. It is the final step of nearly every chain — of चक्रे, of प्रमत्तः, and the rest. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.
అష్టాధ్యాయి చివరి సూత్రం. వ్యుత్పత్తి అంతటా హ్రస్వ అ ను విచ్చుకున్నట్టుగా (వివృత), దీర్ఘ ఆ వలె, గ్రహిస్తారు — తద్వారా నియమాలు దానిని అందుకోగలుగుతాయి; వ్యుత్పత్తి ముగిసిన పిదప ఈ సూత్రం దాని సహజ సంవృత ధ్వనిని తిరిగి ఇస్తుంది. ఇది దాదాపు ప్రతి గొలుసుకూ చివరి మెట్టు — చక్రే కు, ప్రమత్తః కు, మిగిలిన వాటికి. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.68 अ अ
- Siddhāntakaumudī — outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras
uncheckeddrafted from the rule text

१समासविग्रहthe compounds, unpacked

परिचितभ्रूलताविभ्रमाणाम्

परिचित · भ्रू · लता · विभ्रम

भ्रुवः लताः इव भ्रूलताः
कर्मधारय — brows that are creepers
भ्रूलतानां विभ्रमाः
तत्पुरुष (genitive) — the play of those brows
परिचिताः भ्रूलताविभ्रमाः येषु तेषाम्
बहुव्रीहि — those in which that play is practised

बहुव्रीहि — it refers to दशपुरवधूनेत्रकौतूहलानाम्. in which the play of creeper-brows is well practised — and Mallinātha names the shape of the inner compound: भ्रुवो लता इव भ्रूलताः, उपमितसमासः. That is the comparison run backwards from the usual one. In an ordinary karmadhāraya of comparison the standard comes first — मुखचन्द्र, 'the moon of a face'. In an उपमितसमास the thing compared comes first and the standard second, and Pāṇini licenses it at 2.1.56 उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे, on the condition that the property they share is not spelled out. So भ्रूलता is 'brows, which are creepers', with the word for suppleness left unsaid. परिचित Mallinātha glosses कॢप्त, settled: the play is not being invented for the cloud, it is something these eyes already know how to do

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, naming the compound type; its sūtra 2.1.56 from skt-mcp“bhruvo latā iva bhrūlatāḥ | upamitasamāsaḥ | tāsāṃ vibhramā vilāsāḥ paricitāḥ kḷptā yeṣu teṣāṃ”

पक्ष्मोत्क्षेपात्

पक्ष्मन् · उत्क्षेप

पक्ष्मणाम् उत्क्षेपः, तस्मात्
तत्पुरुष (genitive) — the raising of the lashes

तत्पुरुष. from the lifting of the lashes — Mallinātha fixes the first member from Viśva's dictionary, which lists five senses for पक्ष्मन् and lets him take the fifth: पक्ष्म सूत्रे च सूक्ष्मांशे किञ्जल्के नेत्रलोमनि, 'thread, fine particle, filament, and eyelash'. उत्क्षेप he glosses उन्नमन, a raising up, and then adds हेतोः, 'by reason of', to say what the ablative is doing: the brightness above happens because the lashes go up. It is a whole gesture told as a cause

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, citing Viśva“pakṣmāṇi netralomāni || “pakṣma sūtre ca sūkṣmāṃśe kiñjalke netralomani” iti viśvaḥ || teṣāmutkṣepādunnamanāddhetoḥ”

उपरिविलसत्कृष्णशारप्रभाणाम्

उपरि · विलसत् · कृष्ण · शार · प्रभा

कृष्णाश्च ताः शाराश्च कृष्णशाराः
कर्मधारय — black and dappled at once
उपरि विलसन्त्यः कृष्णशाराः प्रभाः
कर्मधारय — such lights, flashing above
उपरिविलसत्कृष्णशाराः प्रभाः येषां तेषाम्
बहुव्रीहि — those whose lights they are

बहुव्रीहि — it refers to दशपुरवधूनेत्रकौतूहलानाम्. whose black-and-dappled light plays above — and the middle of this compound is where Mallinātha does his best work in the stanza. कृष्णशार joins two colour words, which Pāṇini allows at 2.1.69 वर्णो वर्णेन, and he names the rule. Then he asks why both are needed. Yādava's dictionary gives कृष्णरक्तसिताः शाराः, 'dappled means black, red and white', so blackness is in शार already: ततश्च शारशब्दादेव सिद्धे कार्ष्ण्ये पुनः कृष्णपदोपादानं कार्ष्ण्यप्राधान्यार्थम् — the second word is there to make the black the dominant one. And the red? रक्तत्वं तु न विवक्षितम्, 'redness is not intended', because natural redness in a woman's eyes is against what the science of bodily marks says, and the other colour has no occasion here. Four words of poetry, and behind them a dictionary, a rule of compounding, and a rejected reading

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, naming the rule and citing Yādava; its number 2.1.69 from skt-mcp“kṛṣṇāśca tāḥ śārāśca kṛṣṇaśārā nīlaśabalāḥ || “varṇo varṇena” iti samāsaḥ || “kṛṣṇaraktasitāḥ śārāḥ” iti yādavaḥ | tataśca śāraśabdādeva siddhe kārṣṇye punaḥ kṛṣṇapadopādānaṃ kārṣṇyaprādhānyārtham | raktatvaṃ tu na vivakṣitam … strīnetreṣu sāmudrikavirodhāditarasyāprasaṅgāt || upari vilasantyaḥ kṛṣṇaśārāḥ prabhā yeṣāṃ teṣām”

कुन्दक्षेपानुगमधुकरश्रीमुषाम्

कुन्द · क्षेप · अनुग · मधुकर · श्री · मुष्

कुन्दानां क्षेपः
तत्पुरुष (genitive) — the tossing of jasmine
कुन्दक्षेपस्य अनुगाः
तत्पुरुष (genitive) — the ones that follow it
कुन्दक्षेपानुगाः मधुकराः
कर्मधारय — bees that follow it
कुन्दक्षेपानुगमधुकराणां श्रीः
तत्पुरुष (genitive) — the beauty of those bees
कुन्दक्षेपानुगमधुकरश्रियं मुष्णन्ति इति कुन्दक्षेपानुगमधुकरश्रीमुषः, तेषाम्
तत्पुरुष (accusative) — the ones that steal it

तत्पुरुष — it agrees with दशपुरवधूनेत्रकौतूहलानाम्. stealing the beauty of bees that follow tossed jasmine — Mallinātha fixes कुन्द from Amara as माध्यकुसुम, the jasmine that flowers in spring, and reads क्षेप as इतस्ततश्चलनम्, moving this way and that. So the picture is a woman throwing jasmine and a bee going after each flower. Then he compresses it: क्षिप्यमाणकुन्दानुविधायिमधुकरकल्पानाम्, 'like bees keeping pace with jasmine as it is thrown'. The glances go after the cloud the way the bees go after the flowers, and the compound says they are better at it. The last member is √मुष्, to steal, standing as a noun with the affix क्विप् and nothing added — the same formation as रुच् at 1.46 and भृत् at 1.45

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, citing Amara“kundāni mādhyakusumāni || “mādhyaṃ kundam” ityamaraḥ | teṣāṃ kṣepa itastataścalanaṃ tasyānuga anusāriṇo ye madhukarāsteṣāṃ śriyaṃ muṣṇantīti tathoktānām | kṣipyamāṇakundānuvidhāyimadhukarakalpānāmityarthaḥ”

आत्मबिम्बम्

आत्मन् · बिम्ब

आत्मनः बिम्बम्
तत्पुरुष (genitive) — the disc that is one's own

तत्पुरुष. your own round shape — glossed स्वमूर्तिम्. बिम्ब is the disc of the sun or the moon, and a thing's reflected image; used of a cloud it is the whole dark round of it seen at once. The same आत्मन् that meant a body at 1.45 and a reflection at 1.42 is here only the possessive 'own'

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“ātmabimbaṃ svamūrtiṃ pātrīkurvanviṣayīkurvan”

दशपुरवधूनेत्रकौतूहलानाम्

दशपुर · वधू · नेत्र · कौतूहल

दशपुरस्य वध्वः
तत्पुरुष (genitive) — the women of Daśapura
दशपुरवधूनां नेत्राणि
तत्पुरुष (genitive) — their eyes
नेत्राणां कौतूहलानि, तेषाम्
तत्पुरुष (genitive) — the eagerness of those eyes

तत्पुरुष. the eager eyes of the women of Daśapura — and the first member is a place the poem has already been to without saying so: दशपुरं रन्तिदेवस्य नगरम्, 'Daśapura is Rantideva's city', which is the king whose sacrifices made the river two stanzas back. वधू Mallinātha fixes from Amara — वधूर्जाया स्नुषा स्त्री च, 'a wife, a daughter-in-law, or simply a woman' — and takes the widest sense, स्त्रियः. कौतूहल he reads as अभिलाष, longing, and then says what the whole thing comes to: साभिलाषदृष्टीनाम्, 'of their looks, which have longing in them'. So the three long compounds before this one all describe not the women and not the eyes but the eagerness in the eyes

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, citing Amara and naming the city“daśapuraṃ rantidevasya nagaraṃ tasya vadhvaḥ striyaḥ || “vadhūrjāyā snuṣā strī ca” ityamaraḥ || tāsāṃ netrakautūhalānāṃ netrābhilāṣāṇām | sābhilāṣadṛṣṭīnāmityarthaḥ”

२प्रतिपदार्थeach word, its form and sense

pronoun, द्वितीया एकवचन accusative singular
ताम्
printed तामुत्तीर्य
तद्
her — glossed चर्मण्वतीम्. The third stanza running whose first word points back at the same river without naming it, and the last: once it is crossed the poem leaves it
pronoun
A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
pronoun, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern तद् declines on
1. तद्
2. 7.2.102त्यदादीनामः
  त+अ+अम्
3. 6.1.97अतो गुणे
  त+अम्
4. 4.1.4अजाद्यतष्टाप्
  त+टाप्+ अम्
5. 6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
  ता+ अम्
6. 6.1.107अमि पूर्वः
  ताम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√तॄ + ल्यप्
उत्तीर्य
printed तामुत्तीर्य
उत्तीर्य, from उद् + √तॄ
having crossed — √तॄ is to get across water, and उद् adds the coming out on the far side. The absolutive puts the crossing before the going, which is the plain order of a journey and also the order of the poem: the river got two stanzas, and this one starts by leaving it
absolutive, ल्यप्
The same 'having X-ed', but in -ya, which is what क्त्वा becomes when the root carries a prefix: आलिङ्ग्य 'having embraced'.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
√तॄ · class 1 · ल्यप्
1. तॄ
2. 1.3.1भूवादयो धातवः
  तॄ
3. 1.4.58प्रादयः
  उद् + तॄ
  and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80
4. 3.4.21समानकर्तृकयोः पूर्वकाले
  उद् + तॄ + क्त्वा
  and, without changing the form,1.3.8
5. 1.3.9तस्य लोपः
  उद् + तॄ + त्वा
  and, without changing the form,1.2.451.2.463.4.1141.1.731.1.431.1.371.1.40
6. 7.1.37समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप्
  उद् + तॄ + ल्यप्
  and, without changing the form,1.3.31.3.8
7. 1.3.9तस्य लोपः
  उद् + तॄ + य
  and, without changing the form,1.4.131.1.5
8. 7.1.100ॠत इद्धातोः
  उद् + तिर् + य
  and, without changing the form,1.4.148.2.39
9. 8.2.77हलि च
  उद् + तीर् + य
10. 8.4.55खरि च
  उत् + तीर् + य
11. 8.4.68अ अ
  उत्तीर्य
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

√व्रज्, class 1, लोट्, parasmaipada, second person singular

व्रज

√व्रज्

go — glossed गच्छ. The bare imperative, and the only finite verb in the stanza: everything else hangs off it as a participle or a genitive. It is the same word that started the cloud at 1.16 and 1.26, and Mallinātha's gloss is the same each time

imperative, लोट्

A command or a request: हर 'carry', शृणु 'listen'.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)

परस्मैपद · लोट्
प्रथम	व्रजतु	व्रजताम्	व्रजन्तु
मध्यम	व्रज	व्रजतम्	व्रजत
उत्तम	व्रजानि	व्रजाव	व्रजाम

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

√व्रज् · class 1 · लोट्

व्रजँ
1.3.1भूवादयो धातवः
व्रजँ
and, without changing the form,1.3.2
1.3.9तस्य लोपः
व्रज्
3.3.162लोट् च
व्रज् + लोँट्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
व्रज् + ल्
and, without changing the form,1.3.78
3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
व्रज् + सिप्
and, without changing the form,1.3.3
1.3.9तस्य लोपः
व्रज् + सि
and, without changing the form,3.4.113
3.1.68कर्तरि शप्
व्रज् + शप् + सि
and, without changing the form,1.3.31.3.8
1.3.9तस्य लोपः
व्रज् + अ + सि
and, without changing the form,3.4.113
3.4.87सेर्ह्यपिच्च
व्रज् + अ + हि
and, without changing the form,1.2.41.4.137.3.601.4.14
6.4.105अतो हेः
व्रज् + अ
8.4.68अ अ
व्रज

uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

a-stem neuter, षष्ठी बहुवचन genitive plural

परिचितभ्रूलताविभ्रमाणाम्

printed परिचितभ्रूलताविभ्रमाणां

विभ्रम

play — विभ्रम is the graceful disorder of a woman's movements, and Mallinātha glosses it विलास, dalliance. Here it belongs to the eyebrows: the raising and drawing of them that a look is made of. The ण of the ending is not the ending's own; it comes from the र् of विभ्रम four sounds back, which the labials in between do not block. विभ्रम is masculine as a noun and neuter here, agreeing with कौतूहलानाम्

a-stem neuter

Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

a-stem neuter

Neuter nouns in short अ: फल “fruit”, वचन “word”, कुसुम, and adjectives in अ agreeing with a neuter noun. The nominative and accusative singular end in अम् (7.1.24) — फलम् — and are alike; the plural फलानि takes नुम् and lengthens; the instrumental plural is फलैः (7.1.9). It is the a-stem masculine’s table with the neuter’s own nominative, accusative and the -आनि plural.

హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దాలు: ఫల “పండు”, వచన “మాట”, కుసుమ, నపుంసక నామానికి అన్వయించే అకారాంత విశేషణాలు. ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు అమ్ తో ముగుస్తాయి (7.1.24) — ఫలమ్ — రెండూ ఒకటే; బహువచనం ఫలాని నుమాగమంతో దీర్ఘమవుతుంది; తృతీయా బహువచనం ఫలైః (7.1.9). అకారాంత పుంలింగ పట్టికే, నపుంసకపు సొంత ప్రథమ, ద్వితీయ, -ఆని బహువచనంతో.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — फल / a-stem neuter prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — अकारान्त नपुंसकलिङ्ग — फलम् फले फलानि

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	विभ्रमम्	विभ्रमे	विभ्रमाणि
द्वितीया	विभ्रमम्	विभ्रमे	विभ्रमाणि
तृतीया	विभ्रमेण	विभ्रमाभ्याम्	विभ्रमैः
चतुर्थी	विभ्रमाय	विभ्रमाभ्याम्	विभ्रमेभ्यः
पञ्चमी	विभ्रमात्	विभ्रमाभ्याम्	विभ्रमेभ्यः
षष्ठी	विभ्रमस्य	विभ्रमयोः	विभ्रमाणाम्
सप्तमी	विभ्रमे	विभ्रमयोः	विभ्रमेषु
सम्बोधन	विभ्रम	विभ्रमे	विभ्रमाणि

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem neuter, षष्ठी बहुवचन genitive plural · the pattern फल declines on

फल
7.1.54ह्रस्वनद्यापो नुट्
फल+न्+आम्
6.4.3नामि
फलानाम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

परिचितभ्रूलताविभ्रमाणाम् packs a comparison run backwards. Its heart is भ्रूलता, and Mallinātha names its shape: भ्रुवो लता इव भ्रूलताः, उपमितसमासः, ‘brows that are like creepers.’ In an ordinary karmadhāraya of comparison the standard comes first — मुखचन्द्र, ‘the moon of a face’ — but an उपमितसमास puts the thing compared first and the standard second, and Pāṇini licenses it at 2.1.56 उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे on the one condition that the shared property is not spelled out. So भ्रूलता is ‘brows, which are creepers’, with the suppleness they share left unsaid. विभ्रम, glossed विलास, is the graceful play of them, the raising and drawing a look is made of; and परिचित, glossed कॢप्त, ‘settled’, says the play is not being invented for the cloud — these eyes already know it by heart.

పరిచితభ్రూలతావిభ్రమాణామ్‌ లో వెనుకకు తిప్పిన ఉపమానం ఉంది. దాని గుండె భ్రూలత, మల్లినాథుడు దాని రూపాన్ని పేర్కొంటాడు: భ్రువో లతా ఇవ భ్రూలతాః, ఉపమితసమాసః, “తీగలవంటి కనుబొమలు.” సామాన్య ఉపమాకర్మధారయంలో ఉపమానం ముందుంటుంది — ముఖచన్ద్ర, “ముఖమనెడు చంద్రుడు”; కానీ ఉపమితసమాసంలో ఉపమేయం ముందు, ఉపమానం వెనుక, ఉభయసాధారణ ధర్మం చెప్పకుండా ఉంటేనే పాణిని 2.1.56 ఉపమితం వ్యాఘ్రాదిభిః సామాన్యాప్రయోగే దాన్ని అనుమతిస్తుంది. కావున భ్రూలత అంటే “తీగలైన కనుబొమలు,” వాటి మృదుత్వం చెప్పకయే. విభ్రమ, విలాస అని అర్థం, వాటి సొగసైన కదలిక — చూపు కూర్చుకునే కనుబొమల ఎత్తు, లాగు; పరిచిత, కౢప్త, “కుదిరిన,” అని అర్థం — ఈ ఆట మేఘంకోసం కొత్తగా కల్పించినది కాదు, ఈ కళ్ళకు అదివరకే బాగా అలవాటు.

Mallinātha, Sañjīvinī — 1.49: bhruvo latā iva bhrūlatāḥ | upamitasamāsaḥ | tāsāṃ vibhramā vilāsāḥ paricitāḥ kḷptāḥ

a-stem masculine, पञ्चमी एकवचन ablative singular

पक्ष्मोत्क्षेपात्

printed पक्ष्मोत्क्षेपादुपरिविलसत्कृष्णशारप्रभाणाम्

उत्क्षेप

a lifting up — the noun from उद् + √क्षिप्, and the ablative of cause. Mallinātha writes हेतोः into the gloss to make sure it is read as a reason and not as a starting point: the light flashes because the lashes lift, not from where they lift

a-stem masculine

The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः.

అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్షః, యక్షౌ, యక్షాః.

Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; राम prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
docs/lessons/1.1.md — §4.2, the a-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

a-stem masculine

The largest noun class, and the one every other declension is measured against: यक्ष, राम. The nominative singular यक्षः ends in a visarga that is a buried स् (8.2.66, then 8.3.15); the instrumental शापेन comes from टा becoming इन after an a-stem (7.1.12) and then अ + इ → ए (6.1.87); the locative plural is यक्षेषु. Adjectives in अ — प्रमत्त, भोग्य — decline the same way in the masculine, so प्रमत्तः and भोग्येण sit in this same table.

అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్ష, రామ. శబ్దమంజరిలో మొదటి శబ్దం 'రామః రామౌ రామాః'. ప్రథమా ఏకవచనం యక్షః (దాగిన స్), తృతీయా శాపేన (టా → ఇన 7.1.12; అ + ఇ → ఏ 6.1.87), సప్తమీ బహువచనం యక్షేషు. అకారాంత విశేషణాలు — ప్రమత్త, భోగ్య — పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి; ప్రమత్తః, భోగ్యేణ ఇదే పట్టికలో ఉంటాయి.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — रामः prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
docs/lessons/1.1.md — §4, the a-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	उत्क्षेपः	उत्क्षेपौ	उत्क्षेपाः
द्वितीया	उत्क्षेपम्	उत्क्षेपौ	उत्क्षेपान्
तृतीया	उत्क्षेपेण	उत्क्षेपाभ्याम्	उत्क्षेपैः
चतुर्थी	उत्क्षेपाय	उत्क्षेपाभ्याम्	उत्क्षेपेभ्यः
पञ्चमी	उत्क्षेपात्	उत्क्षेपाभ्याम्	उत्क्षेपेभ्यः
षष्ठी	उत्क्षेपस्य	उत्क्षेपयोः	उत्क्षेपाणाम्
सप्तमी	उत्क्षेपे	उत्क्षेपयोः	उत्क्षेपेषु
सम्बोधन	उत्क्षेप	उत्क्षेपौ	उत्क्षेपाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, पञ्चमी एकवचन ablative singular · the pattern राम declines on

राम
7.1.12टाङसिङसामिनात्स्याः
राम + आत्
6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
रामात्
8.2.39झलां जशोऽन्ते
रामाद्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem neuter, षष्ठी बहुवचन genitive plural

उपरिविलसत्कृष्णशारप्रभाणाम्

printed पक्ष्मोत्क्षेपादुपरिविलसत्कृष्णशारप्रभाणाम्

प्रभा, shortened to प्रभ in the neuter by Pāṇini 1.2.47 ह्रस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्य

light — the shine that comes off a thing rather than the thing shining. Mallinātha keeps उपरि outside the compound in his vigraha, उपरि विलसन्त्यः, so that it reads as an adverb: the flash is above, at the top of the eye, where a raised lash uncovers it. The print binds the word in, and the analysis follows the print. प्रभा is an ā-stem feminine as a noun and shortens to प्रभ in the neuter by Pāṇini 1.2.47 ह्रस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्य, because the bahuvrīhi it ends describes the neuter कौतूहलानाम्

a-stem neuter — Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि. · a-stem neuter, षष्ठी बहुवचन genitive plural

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	प्रभम्	प्रभे	प्रभाणि
द्वितीया	प्रभम्	प्रभे	प्रभाणि
तृतीया	प्रभेण	प्रभाभ्याम्	प्रभैः
चतुर्थी	प्रभाय	प्रभाभ्याम्	प्रभेभ्यः
पञ्चमी	प्रभात्	प्रभाभ्याम्	प्रभेभ्यः
षष्ठी	प्रभस्य	प्रभयोः	प्रभाणाम्
सप्तमी	प्रभे	प्रभयोः	प्रभेषु
सम्बोधन	प्रभ	प्रभे	प्रभाणि

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem neuter, षष्ठी बहुवचन genitive plural · the pattern फल declines on

फल
7.1.54ह्रस्वनद्यापो नुट्
फल+न्+आम्
6.4.3नामि
फलानाम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

उपरिविलसत्कृष्णशारप्रभाणाम् is where Mallinātha does his closest work. कृष्णशार joins two colour words, which Pāṇini allows at 2.1.69 वर्णो वर्णेन, and he names the rule. Then he asks why both are needed, since Yādava's dictionary already gives कृष्णरक्तसिताः शाराः, ‘dappled means black, red and white’ — blackness is in शार already. His answer: ततश्च शारशब्दादेव सिद्धे कार्ष्ण्ये पुनः कृष्णपदोपादानं कार्ष्ण्यप्राधान्यार्थम्, the second word is there to make the black the dominant colour. And the red? रक्तत्वं तु न विवक्षितम्, ‘redness is not intended’, since natural redness in a woman's eyes is against what the science of bodily marks allows. He also keeps उपरि outside the compound in his vigraha — उपरि विलसन्त्यः, an adverb — so the flash reads as happening above, at the top of the eye, though the print binds the word in.

ఉపరివిలసత్కృష్ణశారప్రభాణామ్‌ లోనే మల్లినాథుని అత్యంత సూక్ష్మమైన పని. కృష్ణశార రెండు వర్ణపదాలను కలుపుతుంది, దీన్ని పాణిని 2.1.69 వర్ణో వర్ణేన అనుమతిస్తుంది, ఆ సూత్రాన్ని ఆయన పేర్కొంటాడు. యాదవుని నిఘంటువు ఇదివరకే కృష్ణరక్తసితాః శారాః, “శార అంటే నలుపు, ఎఱుపు, తెలుపు,” అని ఇచ్చినందున — నలుపు శార లోనే ఉంది — రెండూ ఎందుకని ఆయన ప్రశ్నిస్తాడు. జవాబు: తతశ్చ శారశబ్దాదేవ సిద్ధే కార్ష్ణ్యే పునః కృష్ణపదోపాదానం కార్ష్ణ్యప్రాధాన్యార్థమ్‌, నలుపునే ప్రధానం చేయటానికి రెండో పదం ఉంది. ఎఱుపు? రక్తత్వం తు న వివక్షితమ్‌, “ఎఱుపు ఉద్దేశింపబడలేదు,” ఎందుకంటే స్త్రీ కళ్ళలో సహజ ఎఱుపు సాముద్రికశాస్త్రానికి విరుద్ధం. ఉపరి ను ఆయన విగ్రహంలో సమాసం వెలుపలే ఉంచుతాడు — ఉపరి విలసన్త్యః, ఒక క్రియావిశేషణం — కావున మెరుపు పైన, కంటి పైభాగంలో మెరుస్తుందని చదవాలి, ముద్రణ ఆ పదాన్ని లోపల కట్టినా.

Mallinātha, Sañjīvinī — 1.49: “varṇo varṇena” iti samāsaḥ | punaḥ kṛṣṇapadopādānaṃ kārṣṇyaprādhānyārtham | raktatvaṃ tu na vivakṣitam

ṣ-stem neuter, षष्ठी बहुवचन genitive plural
कुन्दक्षेपानुगमधुकरश्रीमुषाम्
printed कुन्दक्षेपानुगमधुकरश्रीमुषामात्मबिम्बं
मुष्, from √मुष्
thief — the root √मुष्, to steal, used as a noun with nothing added. Mallinātha restores the verb when he unpacks it, श्रियं मुष्णन्ति इति, 'in that they steal the beauty'. The theft is the same charge as वर्णचौरे one stanza back, where the cloud stole Viṣṇu's colour; here the glances steal the bees' grace, and both times the word is stronger than a comparison would be. The root itself stands as an agent noun, the affix क्विप् leaving nothing behind
consonant stem
A stem ending in a consonant. The endings are added directly, so the join is where the sound changes happen.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
कुन्दक्षेपानुगमधुकरश्रीमुषाम् ends in a root standing bare as a noun. मुष्, ‘to steal’, takes the affix क्विप् and nothing shows for it, so √मुष् itself stands as the agent — the same formation as रुच् at 1.46 and भृत् at 1.45. Mallinātha restores the verb when he unpacks it: श्रियं मुष्णन्ति इति, ‘in that they steal the beauty.’ He fixes कुन्द from Amara as माध्यकुसुम, the jasmine that flowers in spring, and reads क्षेप as इतस्ततश्चलनम्, moving this way and that — a woman tossing jasmine, a bee going after each flower. Then he compresses the whole picture, क्षिप्यमाणकुन्दानुविधायिमधुकरकल्पानाम्, ‘like bees keeping pace with jasmine as it is thrown’: the glances chase the cloud the way the bees chase the flowers, and the compound charges them with stealing the bees' very grace.
కుందక్షేపానుగమధుకరశ్రీముషామ్‌ ఒక ధాతువు నామంగా ఒంటరిగా నిలిచి ముగుస్తుంది. ముష్‌, “దొంగిలించు,” క్విప్‌ ప్రత్యయాన్ని తీసుకుని దానికి ఏమీ కనబడదు, కావున √ముష్‌ తానే కర్తగా నిలుస్తుంది — 1.46 లోని రుచ్‌, 1.45 లోని భృత్‌ వంటి రూపమే. మల్లినాథుడు దాన్ని విడదీసేటప్పుడు క్రియను తిరిగి తెస్తాడు: శ్రియం ముష్ణన్తి ఇతి, “అందాన్ని దొంగిలిస్తాయి కావున.” కుంద ను అమరునినుంచి మాధ్యకుసుమ, వసంతంలో పూచే మల్లె అని నిర్ణయిస్తాడు, క్షేప ను ఇతస్తతశ్చలనమ్‌, అటూఇటూ కదలిక అని చదువుతాడు — స్త్రీ మల్లెలు విసరటం, తుమ్మెద ప్రతిపువ్వు వెంటబడటం. తర్వాత మొత్తం చిత్రాన్ని క్షిప్యమాణకుందానువిధాయిమధుకరకల్పానామ్‌, “విసరబడే మల్లెలతో కదిలే తుమ్మెదలవంటివి,” అని కుదిస్తాడు: తుమ్మెదలు పువ్వుల వెంటబడినట్లు చూపులు మేఘం వెంటబడతాయి, ఆ తుమ్మెదల సొగసునే దొంగిలిస్తాయని సమాసం చెబుతుంది.
- Mallinātha, Sañjīvinī — 1.49: kundāni mādhyakusumāni | kṣepa itastataścalanaṃ | śriyaṃ muṣṇantīti

a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular

आत्मबिम्बम्

printed कुन्दक्षेपानुगमधुकरश्रीमुषामात्मबिम्बं

बिम्ब

disc — the object of पात्रीकुर्वन्, and the only thing in the stanza the cloud actually does. It offers its own round darkness to be looked at

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	बिम्बम्	बिम्बे	बिम्बानि
द्वितीया	बिम्बम्	बिम्बे	बिम्बानि
तृतीया	बिम्बेन	बिम्बाभ्याम्	बिम्बैः
चतुर्थी	बिम्बाय	बिम्बाभ्याम्	बिम्बेभ्यः
पञ्चमी	बिम्बात्	बिम्बाभ्याम्	बिम्बेभ्यः
षष्ठी	बिम्बस्य	बिम्बयोः	बिम्बानाम्
सप्तमी	बिम्बे	बिम्बयोः	बिम्बेषु
सम्बोधन	बिम्ब	बिम्बे	बिम्बानि

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern फल declines on

फल
7.1.24अतोऽम्
फल+अम्
6.1.107अमि पूर्वः
फलम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

√कृ + च्वि + शतृ, प्रथमा एकवचन nominative singular
पात्रीकुर्वन्
पात्रीकुर्वत्, from पात्र with च्वि and √कृ
making it the vessel of — glossed विषयीकुर्वन्, making it the object. पात्र is a vessel, and by extension the fit recipient of a thing: a worthy man is a पात्र of trust. The middle of the word is a च्वि formation, पात्र becoming पात्री before कृ, which is the construction for turning a thing into what it was not — the same one that made पुष्पमेघीकृतात्मा at 1.45 and स्वागतीकृत्य at 1.22. What the cloud makes into a vessel is the eagerness of the women's eyes, and what it pours into it is the sight of itself
present participle active, शतृ
The suffix शतृ makes an active present participle, 'X-ing', declining as an at-stem: कथयतः 'of the one telling'.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
at-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern भवत् declines on
1. भवत्
2. 6.4.14अत्वसन्तस्य चाधातोः
  भवात्+स्
3. 7.1.70उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः
  भवान्त्+स्
4. 6.1.68हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्
  भवान्त्
5. 8.2.23संयोगान्तस्य लोपः
  भवान्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
पात्रीकुर्वन्, glossed विषयीकुर्वन्, ‘making it the object’, is a च्वि formation, the construction for turning a thing into what it was not. पात्र, ‘a vessel’ and by extension the fit recipient of something (a worthy man is a पात्र of trust), becomes पात्री before कृ — the same machinery that made पुष्पमेघीकृतात्मा at 1.45 and स्वागतीकृत्य at 1.22. What the cloud makes into a vessel is आत्मबिम्बम्, its own dark round, glossed स्वमूर्तिम्; and what it pours into that vessel is the sight of itself, offered to दशपुरवधूनेत्रकौतूहलानाम्, the eager eyes of the women of Daśapura — a city the poem has already passed through unnamed, दशपुरं रन्तिदेवस्य नगरम्, Rantideva's city, whose sacrifices made the river two stanzas back.
పాత్రీకుర్వన్‌, విషయీకుర్వన్‌, “విషయంగా చేయుచు,” అని అర్థం, ఒక చ్వి ప్రయోగం — ఒక వస్తువును అదికాని దానిగా మార్చే నిర్మాణం. పాత్ర, “పాత్ర, అంతే కాక దేనికైనా తగినవాడు” (నమ్మకానికి తగినవాడు నమ్మకపు పాత్ర), కృ ముందు పాత్రీ అవుతుంది — 1.45 లోని పుష్పమేఘీకృతాత్మా, 1.22 లోని స్వాగతీకృత్య చేసిన అదే యంత్రాంగం. మేఘం పాత్రగా చేసేది ఆత్మబింబమ్‌, తన నల్లని గుండ్రటి రూపం, స్వమూర్తిమ్‌ అని అర్థం; ఆ పాత్రలో పోసేది తన దర్శనమే, దశపురవధూనేత్రకౌతూహలానామ్‌, దశపుర స్త్రీల ఆసక్తికళ్ళకు అర్పితం — దశపురం రన్తిదేవస్య నగరమ్‌, రంతిదేవుని నగరం, ఆయన యజ్ఞాలే రెండు శ్లోకాల వెనుక నదిని చేసినవి, పేరుచెప్పకయే పద్యం అప్పటికే దాటిన ఊరు.
- Mallinātha, Sañjīvinī — 1.49: ātmabimbaṃ svamūrtiṃ pātrīkurvanviṣayīkurvan

a-stem neuter, षष्ठी बहुवचन genitive plural

दशपुरवधूनेत्रकौतूहलानाम्

कौतूहल

eagerness — glossed अभिलाष, longing, which is a warmer word than curiosity. The genitive is what पात्रीकुर्वन् needs: the cloud makes its own shape into the vessel *of* their eagerness. Three compounds of a whole pāda each have been waiting for this word, and all three are neuter genitive plurals because it is

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	कौतूहलम्	कौतूहले	कौतूहलानि
द्वितीया	कौतूहलम्	कौतूहले	कौतूहलानि
तृतीया	कौतूहलेन	कौतूहलाभ्याम्	कौतूहलैः
चतुर्थी	कौतूहलाय	कौतूहलाभ्याम्	कौतूहलेभ्यः
पञ्चमी	कौतूहलात्	कौतूहलाभ्याम्	कौतूहलेभ्यः
षष्ठी	कौतूहलस्य	कौतूहलयोः	कौतूहलानाम्
सप्तमी	कौतूहले	कौतूहलयोः	कौतूहलेषु
सम्बोधन	कौतूहल	कौतूहले	कौतूहलानि

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem neuter, षष्ठी बहुवचन genitive plural · the pattern फल declines on

फल
7.1.54ह्रस्वनद्यापो नुट्
फल+न्+आम्
6.4.3नामि
फलानाम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

३अन्वयthe words in prose order

ताम् · उत्तीर्य · परिचितभ्रूलताविभ्रमाणाम् · पक्ष्मोत्क्षेपात् · उपरिविलसत्कृष्णशारप्रभाणाम् · कुन्दक्षेपानुगमधुकरश्रीमुषाम् · दशपुरवधूनेत्रकौतूहलानाम् · आत्मबिम्बम् · पात्रीकुर्वन् · व्रज

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, whose commentary is written as anvaya and holds the verb back to the end, where the verse also puts its sense“tāṃ carmaṇvatīmuttīrya … teṣāṃ pakṣmāṇi netralomāni … teṣāmutkṣepādunnamanāddhetoḥ | … upari vilasantyaḥ kṛṣṇaśārāḥ prabhā yeṣāṃ teṣām | … teṣāṃ śriyaṃ muṣṇantīti tathoktānām | … tāsāṃ netrakautūhalānāṃ netrābhilāṣāṇām | … ātmabimbaṃ svamūrtiṃ pātrīkurvanviṣayīkurvantraja gaccha”

the dependency structure

व्रज · क्रिया — go; the bare imperative, गच्छ, and the only finite verb in the stanza — everything else hangs off it as an absolutive, a participle, or a genitive

उत्तीर्य · having crossed — the absolutive, the thing done first; √तॄ is to get across water and उद् adds the coming out on the far side

ताम् · कर्म of उत्तीर्य — her, glossed चर्मण्वतीम्; the pronoun points back at the river without naming it, and once it is crossed the poem leaves it

पात्रीकुर्वन् · agreeing with the unspoken कर्ता, the cloud — making it the vessel of, विषयीकुर्वन्; a present participle on the च्वि formation of √कृ

आत्मबिम्बम् · कर्म — your own round shape, स्वमूर्तिम्; the disc the cloud offers to be looked at, the one thing in the stanza it actually does

दशपुरवधूनेत्रकौतूहलानाम् · षष्ठी — of the eager eyes of the women of Daśapura, नेत्राभिलाषाणाम्; the genitive पात्रीकुर्वन् needs — the cloud makes its shape the vessel *of* their eagerness

परिचितभ्रूलताविभ्रमाणाम् · बहुव्रीहि agreeing with कौतूहलानाम् — eyes in which the play of creeper-brows is well practised, परिचिताः भ्रूलताविभ्रमाः येषु

उपरिविलसत्कृष्णशारप्रभाणाम् · बहुव्रीहि agreeing with कौतूहलानाम् — whose black-and-dappled light flashes out above, उपरि विलसन्त्यः कृष्णशाराः प्रभाः येषाम्

पक्ष्मोत्क्षेपात् · हेतौ पञ्चमी — from the lifting of the lashes, उत्क्षेपात् उन्नमनात् हेतोः; the light flashes above because the lashes go up

कुन्दक्षेपानुगमधुकरश्रीमुषाम् · agreeing with कौतूहलानाम् — stealing the grace of bees that follow tossed jasmine, श्रियं मुष्णन्ति इति

uncheckedMallinātha’s Sañjīvinī for the anvaya and the reading; the Telugu drawn from Vedam Venkataraya Sastri’s Āndhra Meghasandeśam and the Bālānandinī

४भावार्थthe sense of the whole

Cross her and go on, offering the sight of your own dark round to the eager eyes of the women of Daśapura — eyes that know the play of their creeper-brows by heart, whose black-and-dappled brightness flashes out above when the lashes lift, and that steal the grace of bees going after tossed jasmine.

uncheckedthe reader's reading, following Mallinātha's gloss

ఆమెను దాటి సాగిపో, నీ నల్లని గుండ్రటి రూపపు దర్శనాన్ని దశపుర స్త్రీల ఆసక్తికళ్ళకు అర్పిస్తూ — తమ తీగకనుబొమల ఆటను కంఠతా ఎఱిగిన కళ్ళు, రెప్పలు లేవగా నలుపూ చుక్కలూ కలిసిన కాంతి పైన మెరిసే కళ్ళు, విసరిన మల్లెల వెంటబడే తుమ్మెదల సొగసును దొంగిలించే కళ్ళు.

Mallinātha, Sañjīvinī — 1.49, whole-verse gloss

५अलंकारthe figure

No figure is named for this verse by the commentary this reading follows, so none is shown.