मेघदूतम् · कालिदास · 1.5
मेघदूतम् · कालिदास · 1.5
रामगिरि · the unreasoning request
धूमज्योतिः सलिलमरुतां संनिपातः क्व मेघः
संदेशार्थाः क्व पटुकरणैः प्राणिभिः प्रापणीयाः
इत्यौत्सुक्यादपरिगणयन् गुह्यकस्तं ययाचे
कामार्ता हि प्रकृतिकृपणाश्चेतनाचेतनेषु
वृत्तविचारthe metre, syllable by syllable
pāda a
pāda b
pāda c
pāda d
सन्धिrecovering the words from the sound
धूमज्योतिःसलिलमरुताम् + संनिपातः → धूमज्योतिः सलिलमरुतां
म् + स्
8.3.23
इति + औत्सुक्यात् → इत्यौत्सुक्यादपरिगणयन्
इ + औ
6.1.77
औत्सुक्यात् + अपरिगणयन् → इत्यौत्सुक्यादपरिगणयन्
त् + अ
8.2.39
गुह्यकः + तम् → गुह्यकस्तं
ः + त्
8.3.34
कामार्ताः + हि → कामार्ता
ः + ह्
8.3.17 · 8.3.22
प्रकृतिकृपणाः + चेतनाचेतनेषु → प्रकृतिकृपणाश्चेतनाचेतनेषु
ः + च्
8.3.34 · 8.4.40
धूम + ज्योतिस् → धूमज्योतिःसलिलमरुताम्
अ + ज्
no rule named — the builder's table does not hold this change
ज्योतिस् + सलिल → धूमज्योतिःसलिलमरुताम्
स् + स्
8.3.15
सलिल + मरुत् → धूमज्योतिःसलिलमरुताम्
अ + म्
no rule named — the builder's table does not hold this change
संदेश + अर्थ → संदेशार्थाः
अ + अ → आ · falls inside the syllable शा
6.1.101
पटु + करण → पटुकरणैः
उ + क्
no rule named — the builder's table does not hold this change
काम + आर्त → कामार्ताः
अ + आ → आ · falls inside the syllable मा
6.1.101
प्रकृति + कृपण → प्रकृतिकृपणाः
इ + क्
no rule named — the builder's table does not hold this change
चेतन + अचेतन → चेतनाचेतनेषु
अ + अ → आ · falls inside the syllable ना
6.1.101
Two joins to see: इति + औत्सुक्यात् → इत्यौत्सुक्यात् (the इ of इति becomes य् before a vowel), and the visarga twice — गुह्यकः + तम् → गुह्यकस्तं (becoming स् before त्) and प्रकृतिकृपणाः + चेतना → प्रकृतिकृपणाश्चेतना (becoming श् before च्). The visarga of धूमज्योतिः stays as it is before the स् of सलिल.
రెండు కలయికలు గమనించాలి: ఇతి + ఔత్సుక్యాత్ → ఇత్యౌత్సుక్యాత్ (అచ్చు ముందు ఇతి లోని ఇ య్ అవుతుంది), విసర్గ రెండుసార్లు — గుహ్యకః + తమ్ → గుహ్యకస్తం (త్ ముందు స్), ప్రకృతికృపణాః + చేతనా → ప్రకృతికృపణాశ్చేతనా (చ ముందు శ్). ధూమజ్యోతిః లోని విసర్గ సలిల లోని స్ ముందు అలాగే నిలుస్తుంది.
कारकwhat each case is doing
धूमज्योतिःसलिलमरुताम् षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
संनिपातः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
मेघः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
संदेशार्थाः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
पटुकरणैः तृतीया · instrumental — करण, the instrument or cause
प्राणिभिः तृतीया · instrumental — करण, the instrument or cause
प्रापणीयाः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
औत्सुक्यात् पञ्चमी · ablative — अपादान, the point of departure
अपरिगणयन् प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
गुह्यकः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
तम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
कामार्ताः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
प्रकृतिकृपणाः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
चेतनाचेतनेषु सप्तमी · locative — अधिकरण, the location
प्रकरणानुक्रमthe rules the verse uses, by section of the abridgement
हलन्त्यम् 1.3.3 · प्रकरण 1← प्रापणीयाः; ययाचे
a final consonant of the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a final consonant (हल्) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it, and drops by 1.3.9. So the personal ending तिप् contributes only ति, the प् marking it, and क्तवतु leaves क्तवत् with the उ nasalized and the last letter both gone. Final त्, स् and म् of a case or personal ending are exempt (1.3.4).
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అంత్యంగా ఉన్న హల్లు (హల్) ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది వస్తువును గుర్తించే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు, 1.3.9 చేత లోపిస్తుంది. కాబట్టి తిప్ నుండి తి మాత్రమే మిగులుతుంది, ప్ ఇత్తు. విభక్తి/తిఙ్ ప్రత్యయాల అంత్య త్, స్, మ్ మాత్రం ఇత్తు కావు (1.3.4). అనునాసిక అచ్చు ఇత్తు (1.3.2) కి జోడీ.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तस्य लोपः 1.3.9 · प्रकरण 1← संनिपातः; मेघः; संदेशार्थाः; प्रापणीयाः; गुह्यकः; ययाचे; कामार्ताः; प्रकृतिकृपणाः
an it-marker drops
What has been named an it-marker (इत्) is then elided (लोप). The tag has done its work — naming the suffix, and conditioning or blocking some operation — and leaves no sound behind. So the उ marked in सुँ, the ट् of टा, the ङ् of ङे ङसि ङस् ङि, and the प् of सुप् are all gone before the ending is attached.
ఇత్సంజ్ఞగా గుర్తించబడినది (इत्) తరువాత లోపిస్తుంది. ఆ గుర్తు తన పని ముగించుకుంది — ప్రత్యయానికి పేరుపెట్టడం, ఏదో కార్యాన్ని కలిగించడమో ఆపడమో — ఏ ధ్వనీ మిగలదు. सुँ లోని ఉ, टा లోని ట్, ङे ङसि ङस् ङि లోని ङ్, सुप् లోని ప్ అన్నీ ప్రత్యయం చేరేముందు పోతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुप्तिङन्तं पदम् 1.4.14 · प्रकरण 1← प्रापणीयाः; ययाचे
a form ending in a case ending (सुप्) or a verb ending (तिङ्) is a पद, a finished word
A form that ends in a nominal case ending — one of the twenty-one सुप् endings 4.1.2 lists — or in a verbal personal ending — one of the eighteen तिङ् endings — is named पद, a complete word. The name is what a great many rules wait on: the visarga rules, the final-consonant rules and the anusvāra rule all apply only "in a पद" or "at the end of a पद". So राम is not yet a पद, but राम + स् is; and चक्रे is a पद once the ending ए is on. Every word the poem carries reaches this name before its word-final changes can fire.
నామవాచక విభక్తి ప్రత్యయంతో — 4.1.2 చెప్పే ఇరవై ఒక్క సుప్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — లేదా క్రియా పురుష ప్రత్యయంతో — పద్దెనిమిది తిఙ్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — అంతమయ్యే రూపానికి పద సంజ్ఞ. ఈ సంజ్ఞ మీదే ఎన్నో సూత్రాలు ఆధారపడతాయి: విసర్గ సూత్రాలు, పదాంత హల్లు సూత్రాలు, అనుస్వార సూత్రం అన్నీ "పదంలో" లేదా "పదాంతంలో" మాత్రమే పనిచేస్తాయి. రామ ఇంకా పదం కాదు; రామ + స్ పదం; చక్రే ప్రత్యయం ఏ చేరాక పదం. కావ్యంలోని ప్రతి పదం తన పదాంత మార్పులకు ముందు ఈ సంజ్ఞను చేరుకుంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
भूवादयो धातवः 1.3.1 · प्रकरण 2← प्रापणीयाः; ययाचे
the words beginning with भू, listed in the Dhātupāṭha, are called धातु (roots)
The action-denoting words listed in the Dhātupāṭha — the root-list that opens with भू "to be" — are named धातु, roots. A धातु is the action-base from which every finite verb and every कृत् (primary derivative) form is built. It is the rule that stands at the head of every verb chain in the poem: चक्रे begins as the root डुकृञ्, जगाम as गम्, प्रमत्तः as मद्. Nothing is conjugated or turned into a participle until it first bears this name.
ధాతుపాఠంలో — భూ "ఉండటం" తో మొదలయ్యే ధాతువుల జాబితాలో — ఉన్న క్రియావాచక శబ్దాలకు ధాతు సంజ్ఞ. ధాతువు అంటే క్రియాధారం; దానినుండే ప్రతి తిఙంత క్రియా, ప్రతి కృదంత (ప్రాథమిక వ్యుత్పన్న) రూపం పుడతాయి. కావ్యంలోని ప్రతి క్రియా గొలుసుకు ఇది శిరస్సు: చక్రే డుకృఞ్ ధాతువుగా, జగామ గమ్ గా, ప్రమత్తః మద్ గా మొదలవుతాయి. ఈ సంజ్ఞ చేరకముందు ఏదీ రూపం దాల్చదు, కృదంతం కాదు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपदेशेऽजनुनासिक इत् 1.3.2 · प्रकरण 2← संनिपातः; मेघः; संदेशार्थाः; प्रापणीयाः; गुह्यकः; ययाचे; कामार्ताः; प्रकृतिकृपणाः
a nasalized vowel in the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a vowel pronounced with nasal resonance (anunāsika) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it. The उ of सुँ and of रुँ is such a vowel, so it is a marker and drops (by 1.3.9). This is why the nominative-singular ending सुँ contributes only स्, and रुँ leaves only र्.
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అనునాసికంగా ఉచ్చరించే అచ్చు ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది ఆ వస్తువుకు పేరుపెట్టే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు. सुँ, रुँ లోని ఉ అలాంటి అచ్చే; కాబట్టి అది ఇత్తు, లోపిస్తుంది (1.3.9). అందుకే ప్రథమైకవచన ప్రత్యయం సుँ నుండి స్ మాత్రమే, రుँ నుండి ర్ మాత్రమే మిగులుతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
प्रादयः 1.4.58 · प्रकरण 2← प्रापणीयाः
प्र and the rest of the prefix list are called निपात (particles)
The words प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, नि, वि, उद् and the rest of the प्रादि list are named निपात — indeclinable particles. Joined to a root they are the upasargas, the verbal prefixes that turn or deepen its sense: प्र + मद् gives प्रमद् "be heedless, be carried away", the base of प्रमत्तः, and उद् + स्था gives उत्था "rise". Because the prefix is a particle held before the root, the corpus writes it into the word, and the derivation names this rule when it puts the prefix on.
ప్ర, పరా, అప, సమ్, అను, అవ, ని, వి, ఉద్ మొదలైన ప్రాది గణపు శబ్దాలకు నిపాత సంజ్ఞ — అవి అవ్యయాలు (వికారం లేని పదాలు). ధాతువుకు చేరినప్పుడు అవే ఉపసర్గలు, ధాతువు అర్థాన్ని తిప్పే లేదా లోతు చేసే క్రియా ఉపసర్గలు: ప్ర + మద్ → ప్రమద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం, పరవశం కావటం", ఇది ప్రమత్తః కు ఆధారం; ఉద్ + స్థా → ఉత్థా "లేవటం". ఉపసర్గ ధాతువు ముందు నిలిచే నిపాతం కావటాన కార్పస్ దాన్ని పదంలోనే రాస్తుంది, గొలుసు ఉపసర్గను చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपसर्गाः क्रियायोगे 1.4.59 · प्रकरण 2← प्रापणीयाः
प्र and the rest, joined to a verb, are called उपसर्ग (preverbs)
The प्रादि particles (प्र, सम्, उद्, नि, वि and the rest, named निपात by the previous rule) are called उपसर्ग — "preverbs" — when they stand in construction with a verb (क्रियायोग, "joined to an action"). Away from a verb the same words keep only their निपात name; before a root they are the prefix that turns its sense. प्र before मद् "be heedless" gives the प्रमद् of प्रमत्तः, and उद् before पत् "fall, fly" gives the उत्पत् of उत्पत. The derivation names this rule where it sets the prefix on the root.
ప్రాది నిపాతాలు (ప్ర, సమ్, ఉద్, ని, వి మొదలైనవి — ముందటి సూత్రం వీటికి నిపాత సంజ్ఞ ఇచ్చింది) క్రియతో కలిసి నిలిచినప్పుడు (క్రియాయోగం) వాటికి ఉపసర్గ సంజ్ఞ. క్రియ లేకుంటే అవే శబ్దాలు కేవలం నిపాతాలుగా నిలుస్తాయి; ధాతువు ముందు నిలిస్తే అర్థాన్ని తిప్పే ఉపసర్గలు. మద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం" ముందు ప్ర → ప్రమత్తః లోని ప్రమద్; పత్ "పడటం, ఎగరటం" ముందు ఉద్ → ఉత్పత లోని ఉత్పత్. గొలుసు ఉపసర్గను ధాతువుకు చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
इको यणचि 6.1.77 · प्रकरण 2← इति + औत्सुक्यात्
इक् becomes यण् before a dissimilar vowel
A simple vowel of the इक् set — इ उ ऋ ऌ — becomes the matching semivowel यण् — य् व् र् ल् — when a dissimilar vowel follows: इति + अत्र → इत्यत्र, मधु + अरि → मध्वरि, धातृ + अंशः → धात्रंशः. This is the commonest vowel sandhi, the point where two words or a stem and its ending run together.
ఇక్ (ఇ ఉ ఋ ఌ) అచ్చు, భిన్నమైన అచ్చు పరమైనప్పుడు దానికి సవర్ణమైన యణ్ (య్ వ్ ర్ ల్) అవుతుంది: ఇతి + అత్ర → ఇత్యత్ర, మధు + అరి → మధ్వరి, ధాతృ + అంశః → ధాత్రంశః. రెండు పదాలు గానీ, ప్రాతిపదిక-ప్రత్యయాలు గానీ కలిసే అత్యంత సామాన్య అచ్సంధి ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वृद्धिरेचि 6.1.88 · प्रकरण 2← पटुकरणैः
a/ā followed by e/ai/o/au becomes the vṛddhi vowel ai/au
When a final अ or आ is followed by a vowel of the एच् set — ए, ऐ, ओ, औ — the two together become a single vṛddhi vowel, ऐ or औ. It overrides the guṇa rule: कृष्ण + एकत्वम् → कृष्णैकत्वम्, गङ्गा + ओघः → गङ्गौघः. This is the vṛddhi-sandhi.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఏచ్ వర్గపు అచ్చు — ఏ, ఐ, ఓ, ఔ — వస్తే, రెండూ కలిసి ఒకే వృద్ధ్యచ్చు (ఐ లేదా ఔ) అవుతాయి. ఇది గుణసూత్రాన్ని అపవదిస్తుంది: కృష్ణ + ఏకత్వమ్ → కృష్ణైకత్వమ్; గంగా + ఓఘః → గంగౌఘః. దీన్నే వృద్ధిసంధి అంటారు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अकः सवर्णे दीर्घः 6.1.101 · प्रकरण 2← प्रापणीयाः; औत्सुक्यात्; संदेश + अर्थ; काम + आर्त; चेतन + अचेतन
a simple vowel before a like vowel becomes the long one
When a simple vowel (अक्: अ इ उ ऋ ऌ) is followed by a vowel of the same class (savarṇa), the two become the single long vowel of that class — अ/आ + अ/आ → आ, इ/ई + इ/ई → ई, and so on. So स्व + अधिकार → स्वाधिकार. This is dīrgha-sandhi.
అక్ (అ ఇ ఉ ఋ ఌ) తరువాత దానికి సవర్ణమైన అచ్చు వస్తే, రెండూ కలిసి ఆ వర్గపు దీర్ఘమవుతాయి — అ/ఆ + అ/ఆ → ఆ, ఇ/ఈ + ఇ/ఈ → ఈ, ఇలా. స్వ + అధికార → స్వాధికార. ఇది దీర్ఘసంధి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
संयोगान्तस्य लोपः 8.2.23 · प्रकरण 2← अपरिगणयन्
a word-final conjunct loses its last consonant
A word-final conjunct loses its last consonant. When a strong stem like भवान्त् stands at the end of a pada, the final त् of the न्त् cluster drops, giving भवान्. It is the rule that trims a final cluster down to one consonant.
పదాంత సంయుక్తాక్షరం తన చివరి హల్లును కోల్పోతుంది. భవాన్త్ వంటి బలమైన శబ్దం పదాంతమైనప్పుడు న్త్ సంయుక్తపు చివరి త్ లోపించి భవాన్ వస్తుంది. పదాంత సంయుక్తాన్ని ఒకే హల్లుకు తగ్గించే సూత్రమిది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
झलां जशोऽन्ते 8.2.39 · प्रकरण 3← औत्सुक्यात्; औत्सुक्यात् + अपरिगणयन्
a word-final झल् becomes the corresponding जश् (voiced unaspirate)
At the end of a word, a झल् consonant — a stop or sibilant — is replaced by the corresponding जश्, a voiced unaspirated stop (ग् ज् ड् द् ब्). So a word-final त् may be written द् (वाक् beside वाग्, षष् beside षड्). At a pause it can revert to त् (8.4.56), and before a voiceless sound it stays voiceless (8.4.55 खरि च); so अधिकारात् before प्र keeps its त्.
పదాంతంలో ఝల్ (స్పర్శ లేదా ఊష్మ) హల్లుకు దాని జశ్ — ఘోష అల్పప్రాణ స్పర్శం (గ్ జ్ డ్ ద్ బ్) — ఆదేశం. పదాంత త్ ను ద్ గా రాయవచ్చు (వాక్/వాగ్, షష్/షడ్). విరామంలో మళ్లీ త్ కావచ్చు (8.4.56); అఘోషం ముందు అఘోషంగానే ఉంటుంది (8.4.55 ఖరి చ) — అధికారాత్ ప్ర ముందు త్ గానే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8.3.15 · प्रकरण 3← संनिपातः; मेघः; संदेशार्थाः; पटुकरणैः; प्राणिभिः; प्रापणीयाः; गुह्यकः; कामार्ताः; प्रकृतिकृपणाः; ज्योतिस् + सलिल
र् becomes visarga before a खर् consonant or at a pause
A रेफ (र्) at the end of a word becomes visarga (ः) before a खर् consonant — the voiceless stops and the sibilants — or at a pause (avasāna). It is the last step of every nominative singular: यक्ष + र् becomes यक्षः. The visarga of भर्तुः is the same thing, the र् that came with the ṛ-stem's ending surfacing before the pause.
పదాంతంలోని రేఫ (ర్) ఖర్ హల్లు ముందు — అఘోష స్పర్శలు, ఊష్మలు — గాని, విరామం (అవసానం) దగ్గర గాని విసర్గ (ః) అవుతుంది. ప్రతి ప్రథమా ఏకవచనపు చివరి మెట్టు ఇదే: యక్ష + ర్ → యక్షః. భర్తుః లోని విసర్గ కూడా ఋకారాంత శబ్దపు ర్ ఇలాగే విరామం ముందు పైకి రావడమే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
मोऽनुस्वारः 8.3.23 · प्रकरण 3← धूमज्योतिःसलिलमरुताम् + संनिपातः
a word-final म् becomes anusvāra before a consonant
A म् at the end of a word becomes anusvāra — the nasal dot ं — when a consonant follows: हरिम् + वन्दे → हरिं वन्दे "I praise Hari". The accusative singular in -म् and every word-final म् before a consonant is written this way; before a vowel or at a pause the म् itself stays. This is why the chain-check reads a final ं and a final म् as the same sound: they are one म्, shown one way or the other by what follows.
పదాంతంలోని మ్, హల్లు ముందు అనుస్వారం — ం అనే నాసిక బిందువు — గా మారుతుంది: హరిమ్ + వన్దే → హరిం వన్దే "హరిని నమస్కరిస్తాను". మ్-అంత ద్వితీయా ఏకవచనం, హల్లు ముందు వచ్చే ప్రతి పదాంత మ్ ఇలాగే రాయబడతాయి; అచ్చు ముందు గానీ విరామంలో గానీ మ్ అలాగే నిలుస్తుంది. అందుకే గొలుసు-పరీక్ష పదాంత ం ను, పదాంత మ్ ను ఒకే ధ్వనిగా చదువుతుంది: అవి ఒకే మ్, తరువాత వచ్చేదాన్ని బట్టి ఒక్కో రూపంలో చూపబడతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
विसर्जनीयस्य सः 8.3.34 · प्रकरण 3← गुह्यकः + तम्; प्रकृतिकृपणाः + चेतनाचेतनेषु
स्तोः श्चुना श्चुः 8.4.40 · प्रकरण 3← प्रकृतिकृपणाः + चेतनाचेतनेषु
a dental (स्तु) becomes palatal (श्चु) in contact with a palatal
A स् or a dental स्तु sound (the त-वर्ग), when it meets a श् or a palatal श्चु sound (the च-वर्ग), becomes the corresponding palatal श्चु: सत् + चित् → सच्चित्, रामस् + शेते → रामश् शेते, तद् + ज्ञानम् → तज्ज्ञानम्. Dental and palatal in contact are levelled to palatal.
స్ గానీ, దంత్య స్తు వర్ణం గానీ (త-వర్గం), శ్ గానీ, తాలవ్య శ్చు వర్ణం గానీ (చ-వర్గం) తో కలిసినప్పుడు దానికి సవర్ణమైన శ్చు అవుతుంది: సత్ + చిత్ → సచ్చిత్, రామస్ + శేతే → రామశ్శేతే, తద్ + జ్ఞానమ్ → తజ్జ్ఞానమ్. దంత్యం, తాలవ్యం కలిసినప్పుడు తాలవ్యంగా సమమవుతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ससजुषो रुः 8.2.66 · प्रकरण 4← संनिपातः; मेघः; संदेशार्थाः; पटुकरणैः; प्राणिभिः; प्रापणीयाः; गुह्यकः; कामार्ताः; प्रकृतिकृपणाः
a word-final स् becomes रु
The स् at the end of a word — and the word सजुष् — is replaced by रु. The उ of रु is only a marker and drops, so what is left is र्. This is why यक्ष + स् becomes यक्ष + र्, which then turns to visarga at a pause by 8.3.15: the visarga of every nominative singular is a buried स्. It also explains यक्षः + चक्रे → यक्षश्चक्रे — the स् resurfaces before च and becomes श्.
పదాంతంలోని స్ (మరియు సజుష్ శబ్దపు స్) రుగా మారుతుంది. 'రు'లోని ఉ కేవలం ఇత్సంజ్ఞ, అది లోపించి ర్ మాత్రమే మిగులుతుంది. కాబట్టి యక్ష + స్ → యక్ష + ర్; ఆ ర్ విరామం ముందు విసర్గ అవుతుంది (8.3.15). అందుకే ప్రతి ప్రథమా ఏకవచన విసర్గ దాగిన స్; యక్షః + చక్రే లో ఆ స్ మళ్లీ పైకి వచ్చి చకారం ముందు శ్ అవుతుంది — యక్షశ్చక్రే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि 8.3.17 · प्रकरण 4← कामार्ताः + हि
हलि सर्वेषाम् 8.3.22 · प्रकरण 4← कामार्ताः + हि
सुडनपुंसकस्य 1.1.43 · प्रकरण 5← प्रापणीयाः
the सुट् endings of a non-neuter stem are called सर्वनामस्थान
For a stem that is not neuter (अनपुंसक), the endings of the सुट् set — सु, औ, जस् (nominative singular, dual, plural) and अम्, औट् (accusative singular, dual) — are termed सर्वनामस्थान. This name marks the "strong" cases, where a stem shows its fullest form: it is before a सर्वनामस्थान that नुम् is inserted, a vowel lengthens, and the like. प्रमत्तः "heedless" is प्रमत्त + सु, a nominative singular, so its सु is a सर्वनामस्थान.
నపుంసకం కాని (అనపుంసక) స్టెముకు, సుట్ గణపు ప్రత్యయాలు — సు, ఔ, జస్ (ప్రథమా ఏక, ద్వి, బహువచనం) మరియు అమ్, ఔట్ (ద్వితీయా ఏక, ద్వివచనం) — సర్వనామస్థాన సంజ్ఞ పొందుతాయి. ఈ సంజ్ఞ "బలమైన" విభక్తులను గుర్తిస్తుంది, అక్కడ స్టెము తన పూర్ణ రూపాన్ని చూపుతుంది: సర్వనామస్థానం ముందే నుమ్ చేరిక, స్వరదీర్ఘీకరణం మొదలైనవి జరుగుతాయి. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త" = ప్రమత్త + సు, ప్రథమా ఏకవచనం, కాబట్టి దాని సు సర్వనామస్థానం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् 1.2.45 · प्रकरण 5← प्रापणीयाः
a meaningful form that is neither a root nor an affix is a प्रातिपदिक (nominal base)
A form that carries meaning (अर्थवत्) and is neither a धातु (a verb root) nor a प्रत्यय (an affix) is termed प्रातिपदिक — a nominal base, the stem to which case endings are then added. This is the general definition; forms ending in a कृत् or a तद्धित affix and compounds are brought under the same name by the next rule (1.2.46). So a plain stem like मेघ "cloud" is a प्रातिपदिक on its own, while a कृत् form such as प्रमत्त reaches the name through that extension. The प्रातिपदिक is what takes the सुप् case endings.
అర్థవంతమైన (అర్థవత్), ధాతువు కాని, ప్రత్యయం కాని రూపానికి ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ — నామపదపు మూలం (స్టెమ్), దీనికే విభక్తి ప్రత్యయాలు చేరతాయి. ఇది సాధారణ నిర్వచనం; కృత్, తద్ధిత ప్రత్యయాంత రూపాలను, సమాసాలను తర్వాతి సూత్రం (1.2.46) అదే సంజ్ఞకు తెస్తుంది. కాబట్టి మేఘ "మేఘం" వంటి సాదా మూలం తనంతట తానే ప్రాతిపదికం, ప్రమత్త వంటి కృదంతం ఆ విస్తరణ వల్ల ఈ సంజ్ఞను పొందుతుంది. ప్రాతిపదికమే సుప్ విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कृत्तद्धितसमासाश्च 1.2.46 · प्रकरण 5← प्रापणीयाः
forms ending in a कृत् or तद्धित affix, and compounds, are प्रातिपदिक too
Forms ending in a कृत् affix (a primary affix that makes a word straight from a root, like क्त in मत्त), in a तद्धित affix (a secondary affix on a noun), and समास (compounds) are also termed प्रातिपदिक — a nominal base. This extends the previous rule's definition. It is why a कृत् form such as प्रमत्त "heedless" (प्र + मद् + क्त) is itself a stem and takes case endings like any noun, and why the indeclinables श्रुत्वा "having heard" and आलिङ्ग्य "having embraced" count as nominal bases before their further treatment.
కృత్ ప్రత్యయాంత (ధాతువు నుండి నేరుగా పదం చేసే ప్రాథమిక ప్రత్యయం, మత్త లోని క్త వంటిది), తద్ధిత ప్రత్యయాంత (నామంపై గౌణ ప్రత్యయం), సమాస — వీటికి కూడా ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ, నామపదపు మూలం. ఇది ముందటి సూత్రపు నిర్వచనాన్ని విస్తరిస్తుంది. అందుకే ప్రమత్త "అజాగ్రత్త" (ప్ర + మద్ + క్త) వంటి కృదంతం తానే స్టెమ్ అయి, ఏ నామంవలెనే విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది; శ్రుత్వా "విని", ఆలింగ్య "కౌగిలించి" వంటి అవ్యయాలు కూడా తదుపరి వ్యవహారం ముందు నామపద మూలాలుగా లెక్క.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
न विभक्तौ तुस्माः 1.3.4 · प्रकरण 5← प्रापणीयाः
in a case or personal ending a final त-class, स् or म् is not an इत्
The previous rule 1.3.3 हलन्त्यम् makes the final consonant of an affix an इत् — a silent marker that is then dropped. This rule stops that within a विभक्ति (a case ending or a तिङ् personal ending): a final तु (the त-class: त थ द ध न), स्, or म् there is not an इत् and stays as a real letter. So the स् of the instrumental-plural ऐस् (which becomes भिस्) and the त् of a personal ending like तस् are kept, not marked away. In वन्द्यैः "with the venerable ones" the ऐस् holds its स्.
ముందటి సూత్రం 1.3.3 హలంత్యమ్ ప్రత్యయపు చివరి హల్లును ఇత్ — తొలగే మూక గుర్తు — చేస్తుంది. ఈ సూత్రం దాన్ని విభక్తి (విభక్తి ప్రత్యయం లేదా తిఙ్ పురుష ప్రత్యయం) లో ఆపుతుంది: అక్కడ చివరి తు (త-వర్గం: త థ ద ధ న), స్, మ్ ఇత్ కావు, నిజ అక్షరాలుగా నిలుస్తాయి. కాబట్టి తృతీయా బహువచనపు ఐస్ (భిస్ అయ్యేది) లోని స్, తస్ వంటి తిఙ్ ప్రత్యయపు త్ నిలుస్తాయి, గుర్తుగా తొలగవు. వంద్యైః "వందనీయులతో" లో ఐస్ తన స్ ను నిలుపుకుంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
चुटू 1.3.7 · प्रकरण 5← संदेशार्थाः; प्रापणीयाः; कामार्ताः; प्रकृतिकृपणाः
an affix’s initial palatal or cerebral is a marker
An initial palatal (चु — च छ ज झ ञ) or cerebral (टु — ट ठ ड ढ ण) of an affix is an इत्, a marker: not part of the affix but a tag on it, and it drops. So the ट of the instrumental टा and the ठ, ढ that open other affixes are only labels, gone before the affix is added. It is one of the rules that tell a bare affix from its markers.
ప్రత్యయం మొదట ఉన్న చు (చ ఛ జ ఝ ఞ) గాని టు (ట ఠ డ ఢ ణ) గాని ఇత్తు — అంటే ప్రత్యయంలో భాగం కాక దానిపై గుర్తు మాత్రమే; అది లోపిస్తుంది. అందుకే తృతీయ ప్రత్యయమైన టా లోని ట కేవలం గుర్తు, ప్రత్యయం చేరకముందే పోతుంది. బరి ప్రత్యయాన్ని దాని గుర్తులనుండి వేరుచేసే సూత్రాల్లో ఇది ఒకటి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् 1.4.13 · प्रकरण 5← प्रापणीयाः; ययाचे
the base an affix is added to is called अङ्ग (stem) while the affix stands
Whatever an affix is prescribed after — taken with everything from that point on — is named अङ्ग, the stem, for as long as that affix is present. The name matters because a great many rules operate "on the अङ्ग": the guṇa and vṛddhi changes, the lengthenings, the augments all target the अङ्ग before its ending. So राम is the अङ्ग before a case ending, and चकृ the अङ्ग before a perfect ending — and it is on that अङ्ग that the vowel is strengthened to चकार.
ఒక ప్రత్యయం దేని తరువాత విధించబడుతుందో అది — అక్కడి నుండి ముందంతటితో సహా — ఆ ప్రత్యయం ఉన్నంత వరకు అఙ్గ, అంటే ప్రకృతి (కాండం), అని పిలవబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం, ఎందుకంటే ఎన్నో సూత్రాలు "అఙ్గం మీద" పనిచేస్తాయి: గుణ-వృద్ధి మార్పులు, దీర్ఘీకరణలు, ఆగమాలు అన్నీ ప్రత్యయం ముందు అఙ్గాన్నే లక్ష్యంగా చేసుకుంటాయి. కాబట్టి విభక్తి ముందు రామ అఙ్గం; పరోక్ష ప్రత్యయం ముందు చకృ అఙ్గం — ఆ అఙ్గం మీదే అచ్చు బలపడి చకార అవుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
गतिश्च 1.4.60 · प्रकरण 5← प्रापणीयाः
the same prefixes, joined to a verb, are also called गति
The same प्रादि words, joined to a verb, are termed गति ("gati") as well, beside their उपसर्ग name. The गति name is what lets a prefix compound with a following क्त्वा form into a single ल्यप् word: नि + अस् + क्त्वा becomes न्यस्य "having laid down", and उप + भुज् + क्त्वा becomes उपभुज्य "having enjoyed". The derivation names this rule where the prefix earns its गति standing.
అవే ప్రాది శబ్దాలు క్రియతో కలిస్తే, ఉపసర్గ సంజ్ఞతో పాటు, గతి సంజ్ఞ కూడా పొందుతాయి. గతి సంజ్ఞే ఉపసర్గను తర్వాతి క్త్వా-రూపంతో ఒక్క ల్యప్ పదంగా సమాసం చేయనిస్తుంది: ని + అస్ + క్త్వా → న్యస్య "ఉంచి", ఉప + భుజ్ + క్త్వా → ఉపభుజ్య "అనుభవించి". ఉపసర్గ తన గతిత్వాన్ని పొందేచోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप् 4.1.2 · प्रकरण 5← प्रापणीयाः
the twenty-one nominal case endings (सुप्), three to a case
This one long sūtra names, in a single run, all twenty-one nominal endings — three for each of the seven cases: सु औ जस् (nominative), अम् औट् शस् (accusative), टा भ्याम् भिस् (instrumental), ङे भ्याम् भ्यस् (dative), ङसि भ्याम् भ्यस् (ablative), ङस् ओस् आम् (genitive), ङि ओस् सुप् (locative). Every declined noun in the poem takes one of these; they are the endings 1.4.14 counts as सुप्. The set's name सुप् is the pratyāhāra formed from its first sound स and its last सुप्.
ఈ ఒక్క పొడవాటి సూత్రం ఇరవై ఒక్క నామవాచక ప్రత్యయాలను ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది — ఏడు విభక్తులకు మూడేసి: సు ఔ జస్ (ప్రథమా), అమ్ ఔట్ శస్ (ద్వితీయా), టా భ్యామ్ భిస్ (తృతీయా), ఙే భ్యామ్ భ్యస్ (చతుర్థీ), ఙసి భ్యామ్ భ్యస్ (పఞ్చమీ), ఙస్ ఓస్ ఆమ్ (షష్ఠీ), ఙి ఓస్ సుప్ (సప్తమీ). కావ్యంలోని ప్రతి విభక్తి పదం వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది; 1.4.14 వీటినే సుప్ గా లెక్కిస్తుంది. ఈ గణపు పేరు 'సుప్' — మొదటి ధ్వని స, చివరి సుప్ లతో ఏర్పడిన ప్రత్యాహారం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् 6.1.68 · प्रकरण 5← अपरिगणयन्
after a consonant or a long ई/आ feminine, a bare-consonant सु/ति/सि drops
The nominative-singular सु — and the verb endings ति सि — when it would be left as a single consonant (apṛkta), is elided after a stem ending in a consonant (हल्), or after the long feminine stems in ई (ङी) or आ (आप्). So a consonant-stem masculine like राजन् loses the स् of सु. It is why महिमन्, आत्मन्, राजन् show no visible ending in the nominative singular.
ఒకే హల్లుగా మిగిలే సు (ప్రథమైకవచనం; ధాతువుల్లో తి సి), హల్లంతం తరువాత, లేదా దీర్ఘ స్త్రీలింగ ఈ (ఙీ)/ఆ (ఆప్) తరువాత లోపిస్తుంది. రాజన్ వంటి హలంత పుంలింగం సు లోని స్ ను కోల్పోతుంది. మహిమన్, ఆత్మన్, రాజన్ లకు ప్రథమైకవచనంలో ప్రత్యయం కనిపించకపోవడానికి కారణం ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
प्रथमयोः पूर्वसवर्णः 6.1.102 · प्रकरण 5← संदेशार्थाः; प्रापणीयाः; कामार्ताः; प्रकृतिकृपणाः
a short vowel before the nom/acc ending becomes one long homogeneous vowel
A short simple vowel (अक् — a, i, u, ṛ) before the vowel of the first two case-endings — nominative and accusative — becomes one long homogeneous vowel with it (pūrva-savarṇa dīrgha). So राम + अस् (nominative plural जस्) gives रामाः, and the accusative plural likewise ends in a long vowel.
ప్రథమా, ద్వితీయ విభక్తుల అచ్చు ముందు హ్రస్వ సామాన్యాచ్చు (అక్ — అ ఇ ఉ ఋ) దానితో కలిసి ఒకే దీర్ఘ సవర్ణాచ్చు అవుతుంది. రామ + అస్ (ప్రథమా బహువచనం జస్) → రామాః; ద్వితీయా బహువచనం కూడా దీర్ఘాచ్చుతో ముగుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अमि पूर्वः 6.1.107 · प्रकरण 5← तम्
before the accusative-singular अम्, the stem vowel alone remains
When the accusative-singular ending अम् follows a word ending in अक् (a short a i u …), the single substitute for stem-vowel + अ is the pūrva, the earlier, vowel — the stem vowel wins. So हरि + अम् → हरिम्, गुरु + अम् → गुरुम्, राम + अम् → रामम्. One rule for the accusative singular of every vowel stem.
అక్కు (హ్రస్వ అ ఇ ఉ…) తరువాత అమ్ (ద్వితీయైకవచనం) పరమైతే, ప్రాతిపదిక అచ్చుకూ అ కూ ఏకాదేశం పూర్వరూపం — ప్రాతిపదిక అచ్చు నిలుస్తుంది. హరి + అమ్ → హరిమ్, గురు + అమ్ → గురుమ్, రామ + అమ్ → రామమ్. అచ్చంత శబ్దాల ద్వితీయైకవచనానికి ఒకే సూత్రం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो भिस ऐस् 7.1.9 · प्रकरण 5← पटुकरणैः
after an a-stem, the instrumental plural भिस् becomes ऐस्
After an अ-stem, the instrumental-plural ending भिस् becomes ऐस्. रामैः, वृक्षैः — the -ऐः that marks “by the many”. Only a-stems do this; other stems keep भिः (हरिभिः).
అకారాంతం తరువాత తృతీయా బహువచన ప్రత్యయం భిస్ ఐస్ అవుతుంది. రామైః, వృక్షైః — “పలువురిచేత” అని తెలిపే -ఐః. ఇది అకారాంతాలకే; మిగతా శబ్దాలు భిః నిలుపుకుంటాయి (హరిభిః).
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
टाङसिङसामिनात्स्याः 7.1.12 · प्रकरण 5← औत्सुक्यात्
after an a-stem, टा/ङसि/ङस् become इन/आत्/स्य
After a stem in अ, the instrumental-singular टा becomes इन, the ablative-singular ङसि becomes आत्, and the genitive-singular ङस् becomes स्य. So राम + टा → राम + इन → रामेण (with guṇa), राम + ङसि → रामात्, राम + ङस् → रामस्य. Three of the a-stem singular endings are set by this one rule.
అకారాంత శబ్దం తరువాత తృతీయైకవచనం టా → ఇన, పంచమీ ఙసి → ఆత్, షష్ఠీ ఙస్ → స్య. రామ + టా → రామ + ఇన → రామేణ (గుణంతో), రామ + ఙసి → రామాత్, రామ + ఙస్ → రామస్య. అకారాంత ఏకవచన ప్రత్యయాల్లో మూడు ఈ ఒక్క సూత్రంతోనే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
त्यदादीनामः 7.2.102 · प्रकरण 5← तम्
a त्यदादि pronoun’s final becomes अ before an ending
The final sound of a त्यदादि pronoun — तद्, यद्, एतद्, इदम् and their group — becomes अ before a case-ending. तद् → त, which then goes on to सः, तम्, ते. It is the step that turns the stem into the shape the endings attach to.
త్యదాది సర్వనామం — తద్, యద్, ఏతద్, ఇదమ్ మొదలైన గణం — దాని అంత్యవర్ణం విభక్తి ముందు అ అవుతుంది. తద్ → త, అటుపైన సః, తమ్, తే అవుతుంది. ప్రత్యయాలు చేరే రూపంలోకి శబ్దాన్ని మార్చే మెట్టు ఇది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
बहुवचने झल्येत् 7.3.103 · प्रकरण 5← चेतनाचेतनेषु
an a-stem's final अ becomes ए before a plural ending beginning in झल्
The final अ of an a-stem becomes ए before a plural ending that begins with a झल् consonant — the stops and sibilants. So राम + भ्यस् → रामेभ्यः, and राम + सु → रामे + सु → रामेषु. It is the ए across the a-stem plural: the dative and ablative in एभ्यः, the locative in एषु.
అకారాంత శబ్దపు అంత్య అ, ఝల్ (స్పర్శ, ఊష్మ) హల్లుతో మొదలయ్యే బహువచన ప్రత్యయం ముందు ఏ అవుతుంది. రామ + భ్యస్ → రామేభ్యః, రామ + సు → రామే + సు → రామేషు. అకారాంత బహువచనంలో కనిపించే ఏ (ఏభ్యః, ఏషు) ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य 8.2.7 · प्रकरण 5← प्राणिभिः
a stem-final न् drops at the end of a word
The न् at the end of a prātipadika (a stem) is elided when it stands at the end of a fully formed word (pada). So राजन् (nom. sg., once सु has gone) → राजा, आत्मन् → आत्मा, महिमन् → महिमा. What is left of the -an nouns in the nominative singular is a bare long आ.
ప్రాతిపదికాంతంలోని న్, అది పదాంతంలో నిలిస్తే లోపిస్తుంది. రాజన్ (సు పోయాక) → రాజా, ఆత్మన్ → ఆత్మా, మహిమన్ → మహిమా. అన్-అంత శబ్దాల ప్రథమైకవచనంలో మిగిలేది కేవలం దీర్ఘ ఆ.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आदेशप्रत्यययोः 8.3.59 · प्रकरण 5← चेतनाचेतनेषु
स् becomes ष् in a substitute or a suffix after इण्/क् (ṣatva)
A स् that stands in a suffix or in a substitute (ādeśa) becomes the retroflex ष् when preceded by a vowel other than अ आ, or by क् or र् — the इण्-कु condition. This is ṣatva. So the locative-plural सु becomes षु after the ए of an a-stem (रामेषु) or the उ of a u-stem (गुरुषु, तरुषु). Every vowel-stem locative plural is this rule.
ప్రత్యయంలో గానీ ఆదేశంలో గానీ ఉన్న స్, అ ఆ తప్ప అచ్చు తరువాత, లేదా క్ ర్ తరువాత (ఇణ్-కు నియమం) మూర్ధన్య ష్ అవుతుంది — ఇదే షత్వం. సప్తమీ బహువచనపు సు, అకారాంతపు ఏ తరువాత (రామేషు), ఉకారాంతపు ఉ తరువాత (గురుషు, తరుషు) షు అవుతుంది. అచ్చంత శబ్దాల సప్తమీ బహువచనమంతా ఈ సూత్రమే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वाऽवसाने 8.4.56 · प्रकरण 5← औत्सुक्यात्
at a pause, a झल् sound may become its voiceless चर्
At a pause — the end of an utterance — a झल् sound (a stop or sibilant) optionally becomes its voiceless unaspirate चर्. So a word-final द् may be spoken as त्: रामात् or रामाद्. It is why an ablative in -आत् and its voiced twin are both correct at a stop.
విరామం దగ్గర — పలుకు ముగిసేచోట — ఝల్ ధ్వని (స్పర్శ లేదా ఊష్మం) వికల్పంగా తన అఘోష అల్పప్రాణ చర్ అవుతుంది. అందుకే పదాంత ద్ ను త్ గా పలకవచ్చు: రామాత్ లేదా రామాద్. -ఆత్ పంచమి, దాని ఘోష రూపం రెండూ విరామంలో సరైనవి కావడానికి కారణమిదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उभे अभ्यस्तम् 6.1.5 · प्रकरण 8← ययाचे
the reduplicating syllable and the root together are called अभ्यस्त
In a reduplicated form both members together — the reduplicating syllable (अभ्यास) and the root it stands before — are termed अभ्यस्त, "the reduplicated whole". The perfect (लिट्) reduplicates the root, so चक्रे "he made" (from कृ, reduplicated as च-कृ) is an अभ्यस्त, and the rules that speak of an अभ्यस्त reach both its syllables at once.
ద్విరుక్త రూపంలో రెండు భాగాలు కలిపి — అభ్యాసం (ద్విరుక్తి అక్షరం) మరియు అది ముందుండే ధాతువు — అభ్యస్త సంజ్ఞ, "ద్విరుక్త మొత్తం". లిట్ (పరోక్ష భూతం) ధాతువును ద్విరుక్తం చేస్తుంది, కాబట్టి చక్రే "చేసెను" (కృ నుండి, ద్విరుక్తమై చ-కృ) అభ్యస్తం, అభ్యస్తాన్ని పేర్కొనే నియమాలు దాని రెండు అక్షరాలను ఒక్కసారే చేరుకుంటాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो गुणे 6.1.97 · प्रकरण 8← तम्
a non-final अ before a guṇa vowel merges forward (para-rūpa)
When a non-final short अ is followed by a guṇa vowel (अ, ए, ओ), the single substitute is the later vowel alone — para-rūpa, the second stands — not a guṇa of the two. It keeps a stem-final अ from doubling with an affix that opens on such a vowel, so only the affix’s vowel is heard.
అంత్యం కాని హ్రస్వ అ తరువాత గుణాచ్చు (అ, ఏ, ఓ) వస్తే, రెండింటి స్థానంలో పరమైన అచ్చు ఒక్కటే మిగులుతుంది — పరరూపం, రెండవది నిలుస్తుంది — గుణం కాదు. అలా అకారాంత శబ్దం అటువంటి అచ్చుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయంతో కలిసినప్పుడు ప్రత్యయపు అచ్చు మాత్రమే వినబడుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अत्वसन्तस्य चाधातोः 6.4.14 · प्रकरण 8← अपरिगणयन्
the penult of an अत्- or अस्-stem lengthens before the nom. singular सु
Before the nominative-singular सु, a non-verbal stem ending in अत् (the शतृ participles, and मत्/वत् possessives) or in अस् lengthens its penult. भवत् → भवान्, धीमत् → धीमान्. With the नुम् augment already in, the strong stem भवान्त् loses its final cluster to give भवान्.
ప్రథమా ఏకవచనం సు ముందు, అత్ కారాంత (శతృ కృదంతాలు, మత్/వత్ మత్వర్థీయాలు) గాని అస్ కారాంత గాని అధాతు శబ్దపు ఉపధ దీర్ఘమవుతుంది. భవత్ → భవాన్, ధీమత్ → ధీమాన్. నుమాగమంతో బలమైన భవాన్త్ నుండి చివరి సంయుక్తాక్షరం పోయి భవాన్ వస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः 7.1.70 · प्रकरण 8← अपरिगणयन्
certain stems take the नुम् augment before a strong ending
A stem with an उ-class marker (उक् — an उ, ऋ or ऌ इत्), or one that loses its न्, or अञ्च्, takes the augment नुम् (न्) before a strong (sarvanāmasthāna) case-ending. So a शतृ participle भवत् becomes भवन्त् in the strong cases: भवन्तौ, भवन्तः. It is why these stems show -अन्त्- where the ending is strong.
ఉక్-గుర్తు (ఉ, ఋ, ఌ ఇత్) గల శబ్దం, న్ లోపించే శబ్దం, లేదా అఞ్చ్ — బలమైన (సర్వనామస్థాన) విభక్తి ముందు నుమ్ (న్) ఆగమం తీసుకుంటాయి. అందుకే శతృ కృదంతం భవత్ బలమైన విభక్తుల్లో భవన్త్ అవుతుంది: భవన్తౌ, భవన్తః. ఈ శబ్దాలు బలమైన విభక్తిలో -అన్త్- చూపడానికి కారణమిదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
नलोपः सुप्स्वरसंज्ञातुग्विधिषु कृति 8.2.2 · प्रकरण 8← प्राणिभिः
the न्-loss is held invisible for a listed set of later rules
The dropping of a stem’s न् (by 8.2.7) is treated as not-yet-done — invisible (asiddha) — for a listed set of later operations: case-endings, accent, technical names, kṛt-suffixes and the tuk augment. So राजन् + भ्याम् builds as राजभ्याम् with the न् still counted where those rules need it. It fixes the order in which न्-loss and these operations apply.
శబ్దపు న్ లోపం (8.2.7 చేత) కొన్ని నిర్ణీత తరువాతి కార్యాలకు — సుప్ విధి, స్వరం, సంజ్ఞ, కృత్ప్రత్యయం, తుక్ ఆగమం — జరగనట్టే, అసిద్ధంగా పరిగణించబడుతుంది. అందుకే రాజన్ + భ్యామ్ లో న్ ను ఆ సూత్రాలకు లెక్కలోకి తీసుకొని రాజభ్యామ్ ఏర్పడుతుంది. న్-లోపమూ ఈ కార్యాలూ ఏ క్రమంలో జరగాలో నిర్ణయించే సూత్రమిది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वरादिनिपातमव्ययम् 1.1.37 · प्रकरण 11← प्रापणीयाः
the स्वरादि words and the निपात particles are called अव्यय (indeclinable)
The words of the स्वरादि list (स्वर्, अन्तर्, प्रातर् and the rest) and the निपात particles are termed अव्यय — indeclinable, taking no case ending and never changing form. Because the प्रादि prefixes are निपात (by 1.4.58), a preverb like प्र in प्रभवति "he arises" is an अव्यय; that is why it stands unchanged before the root.
స్వరాది గణపు శబ్దాలు (స్వర్, అంతర్, ప్రాతర్ మొదలైనవి) మరియు నిపాత శబ్దాలు అవ్యయ సంజ్ఞ పొందుతాయి — అవ్యయం, విభక్తి తీసుకోని, ఎప్పుడూ రూపం మారని పదం. ప్రాది ఉపసర్గలు నిపాతాలు కావటాన (1.4.58 చేత), ప్రభవతి "ఉద్భవించును" లోని ప్ర ఉపసర్గ అవ్యయం; అందుకే అది ధాతువు ముందు మారకుండా నిలుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अव्ययादाप्सुपः 2.4.82 · प्रकरण 11← प्रापणीयाः
after an अव्यय, the आप् (feminine) and सुप् (case) endings undergo लुक्
After an अव्यय — an indeclinable word — the feminine suffix आप् and the case endings सुप् undergo लुक् (लुक्, a disappearance that leaves no trace, not even a mark on what stood before). A prefix like प्र is an अव्यय (an उपसर्ग, and so indeclinable), and when it joins a root it first takes a case ending which this rule then wipes out, so प्र meets मद् bare in प्रमत्तः "heedless". The same लुक् is why an indeclinable never shows an ending: the सुप् is added and at once removed. The derivation names this rule on the silent step where the prefix's ending drops.
అవ్యయం — విభక్తి మారని పదం — తరువాత ఆప్ (స్త్రీలింగ ప్రత్యయం) మరియు సుప్ (విభక్తి ప్రత్యయాలు) లుక్ పొందుతాయి (లుక్ — ఏ గుర్తూ మిగల్చకుండా పూర్తిగా లోపించడం). ప్ర వంటి ఉపసర్గ అవ్యయం; అది ధాతువుతో కలిసేటప్పుడు మొదట ఒక విభక్తి ప్రత్యయాన్ని తీసుకుంటుంది, ఈ సూత్రం దాన్ని తుడిచివేస్తుంది, కాబట్టి ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లో ప్ర మద్ను ప్రత్యయం లేకుండా చేరుతుంది. అవ్యయం ఎప్పుడూ విభక్తి చూపకపోవటానికి కారణం ఇదే: సుప్ చేరి వెంటనే తొలగిపోతుంది. ఉపసర్గపు విభక్తి లోపించే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
असंयोगाल्लिट् कित् 1.2.5 · प्रकरण 12← ययाचे
a लिट् ending after a non-conjunct is treated as कित्
A लिट् ending — a perfect personal ending — that comes after a root not ending in a conjunct (असंयोग, a root closing in a single consonant or a vowel) and is not पित् (not marked प् as its इत्) is treated as कित्, as though it carried क् as an इत्. The कित् mark blocks the guṇa or vṛddhi strengthening the ending would otherwise pull, so the root keeps its weak, unstrengthened shape. चक्रे "he made", जह्रे "he took" and ययाचे "he asked" all keep the low-grade root under this rule. The derivation names it on the silent step where the perfect ending is fixed as कित्.
సంయోగంతో అంతం కాని ధాతువు (అసంయోగ — ఒకే హల్లుతో గాని అచ్చుతో గాని ముగిసే ధాతువు) తరువాత వచ్చే, పిత్ కాని (ప్ను ఇత్గా గుర్తు లేని) లిట్ ప్రత్యయం — పరోక్ష పురుష ప్రత్యయం — కిత్గా, క్ను ఇత్గా కలిగినట్లుగా వర్తిస్తుంది. కిత్ గుర్తు, ప్రత్యయం లేకపోతే కలిగించే గుణ లేదా వృద్ధి బలపడటాన్ని అడ్డుకుంటుంది, కాబట్టి ధాతువు తన బలహీన, బలపడని రూపాన్ని నిలుపుకుంటుంది. చక్రే "చేసెను", జహ్రే "తీసుకొనెను", యయాచే "అడిగెను" అన్నీ ఈ సూత్రంచేత బలహీన ధాతురూపాన్ని నిలుపుకుంటాయి. పరోక్ష ప్రత్యయాన్ని కిత్గా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आदिर्ञिटुडवः 1.3.5 · प्रकरण 12← ययाचे
an initial ञि, टु or डु in a root's teaching form is an इत्
At the start of a root as it is taught (उपदेश, the aupadeśika form the dhātupāṭha lists), the syllables ञि, टु and डु are इत् — indicatory pieces that drop away and leave only a signal behind. The root कृ "do, make" is taught as डुकृञ्, and its opening डु is such an इत्: it never appears in a formed word but marks कृ as taking certain suffixes. So चक्रे "he made", कर्तुम् "to do" and आदाय "having taken" all begin from a root whose taught head was shed by this rule. The derivation names it on the silent step where that head drops.
ధాతువు ఉపదేశింపబడిన రూపం (ఉపదేశం — ధాతుపాఠం చూపే ఔపదేశిక రూపం) మొదట ఉన్న ఞి, టు, డు అక్షరాలు ఇత్లు — తొలగిపోయి కేవలం ఒక సంకేతాన్ని మిగిల్చే సూచక భాగాలు. కృ "చేయు" ధాతువు డుకృఞ్గా ఉపదేశింపబడుతుంది, దాని మొదటి డు అటువంటి ఇత్: అది ఏర్పడిన పదంలో కనబడదు కానీ కృ కొన్ని ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుందని గుర్తు పెడుతుంది. కాబట్టి చక్రే "చేసెను", కర్తుమ్ "చేయుటకు", ఆదాయ "తీసుకొని" అన్నీ ఉపదేశపు తల ఈ సూత్రంచేత రాలిపోయిన ధాతువు నుండి మొదలవుతాయి. ఆ తల రాలే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वरितञितः कर्त्रभिप्राये क्रियाफले 1.3.72 · प्रकरण 12← ययाचे
a root marked स्वरितेत् or ञित् takes आत्मनेपद when the fruit is the agent's
A root taught with a स्वरित इत् (स्वरितेत् — an indicatory sound in the swung tone) or with ञ् as an इत् (ञित्) takes आत्मनेपद, the middle endings, when the fruit of the action falls to the agent themselves (कर्त्रभिप्राय क्रियाफल — "the result meant for the doer"). Such a root is उभयपद, able to take either set; this rule sends it to the middle when the doer acts for their own sake. कृ "make" is marked so, and चक्रे "he made (for himself)" takes the middle by this rule, where the same act done for another would take the active. The derivation names it where it chooses the middle.
స్వరిత ఇత్తో (స్వరితేత్ — ఊగే స్వరంలో పలికిన సూచక ధ్వని) గాని ఞ్ను ఇత్గా (ఞిత్) కలిగి గాని ఉపదేశింపబడిన ధాతువు, క్రియ ఫలం కర్తకే చెందినప్పుడు (కర్త్రభిప్రాయ క్రియాఫల — "చేసేవానికే ఉద్దేశించిన ఫలం"), ఆత్మనేపదాన్ని తీసుకుంటుంది. అటువంటి ధాతువు ఉభయపదం, రెండు గణాలనూ తీసుకోగలదు; కర్త తన కోసమే చేసినప్పుడు ఈ సూత్రం దాన్ని ఆత్మనేపదానికి పంపుతుంది. కృ "చేయు" ఇలా గుర్తు కలది, చక్రే "అతడు (తన కోసం) చేసెను" ఈ సూత్రంచేత ఆత్మనేపదం తీసుకుంటుంది; అదే పని ఇతరుని కోసమైతే పరస్మైపదం వచ్చేది. దాన్ని ఎంచుకొనే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ते प्राग्धातोः 1.4.80 · प्रकरण 12← प्रापणीयाः
the prefixes (gati and upasarga) stand before the root
The words just named — the upasargas and the other gati particles — are placed before the root (धातु) they qualify. This is the rule that fixes a prefix's position at the head of the verb. So प्र stands before मद् in प्रमत्तः "heedless", आ before लिङ्ग् in आलिङ्ग्य "having embraced", आ before इ in एत्य "having come". The seam between prefix and root is then handled by sandhi, but their order is settled here.
ఇప్పుడే పేర్కొన్న పదాలు — ఉపసర్గలు, ఇతర గతి పదాలు — తాము విశేషించే ధాతువుకు ముందు ఉంచబడతాయి. ఉపసర్గ స్థానాన్ని క్రియ మొదట స్థిరపరచే సూత్రం ఇది. అలా ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తగలవాడు" లో ప్ర మద్ ముందు, ఆలిఙ్గ్య "కౌగిలించి" లో ఆ లిఙ్గ్ ముందు, ఏత్య "వచ్చి" లో ఆ ఇ ముందు నిలుస్తుంది. ఉపసర్గ, ధాతువుల మధ్య సంధి తరవాత జరుగుతుంది, కానీ వాటి క్రమం ఇక్కడ స్థిరమవుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
परोक्षे लिट् 3.2.115 · प्रकरण 12← ययाचे
the perfect (लिट्) is used of a past beyond the speaker's sight
After a root, the tense-marker लिट् — the perfect — is used of a past event outside the speaker's direct experience (parokṣa): the reported or remote past. Its endings differ from the other pasts, and the root is reduplicated: √कृ → चकार/चक्रे, √गम् → जगाम. It is the narrative past of the epics.
ధాతువు తరువాత, చెప్పేవాడి ప్రత్యక్ష అనుభవం కాని భూతం (పరోక్షం) లో లిట్ — పరోక్ష భూతం — వస్తుంది: విన్న లేదా దూరపు భూతం. దీని ప్రత్యయాలు వేరు, ధాతువుకు ద్విత్వం (అభ్యాసం): √కృ → చకార/చక్రే, √గమ్ → జగామ. ఇది కావ్య-ఇతిహాసాల కథన భూతం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् 3.4.78 · प्रकरण 12← ययाचे
the eighteen personal endings (तिङ्) that replace a verb's tense-marker (लकार)
This one sūtra names, in a single run, all eighteen verbal personal endings — the तिङ् set — that stand in for the abstract tense-marker (लकार) a verb first receives. Nine are parasmaipada (active): तिप् तस् झि, सिप् थस् थ, मिप् वस् मस्; nine are ātmanepada (middle): त आताम् झ, थास् आथाम् ध्वम्, इट् वहि महिङ् — three persons against singular, dual and plural in each voice. Every finite verb in the poem takes one: चक्रे "he did" reaches the ātmanepada त, रुणद्धि "he obstructs" the parasmaipada तिप्, द्रक्ष्यसि "you will see" the सिप्. It is the verb's counterpart to 4.1.2, which lists the noun's सुप् endings.
ఈ ఒక్క సూత్రం, ఒక క్రియ మొదట పొందే భావ కాలచిహ్నం (లకారం) స్థానంలో వచ్చే పద్దెనిమిది క్రియా పురుష ప్రత్యయాలను — తిఙ్ గణాన్ని — ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది. తొమ్మిది పరస్మైపదం: తిప్ తస్ ఝి, సిప్ థస్ థ, మిప్ వస్ మస్; తొమ్మిది ఆత్మనేపదం: త ఆతామ్ ఝ, థాస్ ఆథామ్ ధ్వమ్, ఇట్ వహి మహిఙ్ — ప్రతి పదంలో మూడు పురుషలు ఏకవచన, ద్వివచన, బహువచనాలకు ఎదురుగా. కావ్యంలోని ప్రతి తిఙంత క్రియా వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది: చక్రే "చేశాడు" ఆత్మనేపద త ను, రుణద్ధి "అడ్డగిస్తాడు" పరస్మైపద తిప్ ను, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" సిప్ ను చేరుకుంటాయి. నామపదపు సుప్ ప్రత్యయాలను పేర్కొనే 4.1.2 కు ఇది క్రియాపరమైన జోడి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लिटस्तझयोरेशिरेच् 3.4.81 · प्रकरण 12← ययाचे
in the perfect the ātmanepada त and झ become एश् and इरेच्
In the perfect (लिट्) the two ātmanepada endings त (third singular) and झ (third plural) are replaced by एश् and इरेच् — that is, by ए and इरे. So कृ "to do" gives चक्रे "he did", हृ "to carry" gives जह्रे "he took", याच् "to ask" gives ययाचे "he asked", and सेव् "to serve" gives सिषेवे "he served".
లిట్ (పరోక్ష భూతకాలం)లో ఆత్మనేపద రెండు ప్రత్యయాలు త (ప్రథమ పురుష ఏకవచనం), ఝ (ప్రథమ పురుష బహువచనం) ఏశ్, ఇరేచ్ చేత — అంటే ఏ, ఇరే చేత — మార్చబడతాయి. అలా కృ "చేయుట" చక్రే "చేసెను" ఇస్తుంది, హృ "మోయుట" జహ్రే "తీసుకొనెను" ఇస్తుంది, యాచ్ "అడుగుట" యయాచే "అడిగెను" ఇస్తుంది, సేవ్ "సేవించుట" సిషేవే "సేవించెను" ఇస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आर्धधातुकं शेषः 3.4.114 · प्रकरण 12← प्रापणीयाः
the affix left over (not तिङ् or शित्) is called आर्धधातुक
Any affix enjoined after a root that is not a तिङ् ending and not a शित् affix — everything left over (शेष) once the सार्वधातुक affixes are set aside — is called आर्धधातुक, the class that reaches "half the root" and builds the stems outside the present system. The कृत् suffixes fall here: क्त in प्रमत्तः "heedless", क्त्वा in श्रुत्वा "having heard", and the future sign स्य in द्रक्ष्यसि "you will see" are all आर्धधातुक. The name governs whether the augment इट् may come and how the root's vowel strengthens. The derivation names this rule where it fixes the कृत् or derived affix as आर्धधातुक.
ధాతువు తరువాత విధించిన ప్రత్యయాలలో తిఙ్ ప్రత్యయమూ కాక శిత్ ప్రత్యయమూ కాక — సార్వధాతుక ప్రత్యయాలను పక్కన పెట్టాక మిగిలినది (శేషం) — దానికి ఆర్ధధాతుక సంజ్ఞ, "ధాతువులో సగానికే" చేరి వర్తమాన వ్యవస్థ వెలుపలి రూపాలను నిర్మించే గణం. కృత్ ప్రత్యయాలు ఇక్కడకు వస్తాయి: ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లోని క్త, శ్రుత్వా "విని" లోని క్త్వా, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" లోని భవిష్యత్ చిహ్నం స్య — అన్నీ ఆర్ధధాతుకాలు. ఇట్ ఆగమం వచ్చునా, ధాతువు అచ్చు ఎలా బలపడునా అనేది ఈ సంజ్ఞపై ఆధారపడుతుంది. కృత్ లేదా సాధిత ప్రత్యయాన్ని ఆర్ధధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लिट् च 3.4.115 · प्रकरण 12← ययाचे
a लिट् (perfect) ending is called आर्धधातुक
A तिङ् ending that stands for लिट्, the perfect tense, is called आर्धधातुक — the class of affixes that reach only "half the root" and belong to the derived stems outside the present system. This overrides the सार्वधातुक name a तिङ् ending would otherwise get, because the perfect endings behave like the suffixes that build other stems. चक्रे and ददर्श "he saw" carry perfect endings that this rule names आर्धधातुक, which is why the root reduplicates and takes the perfect shape rather than a present one. The derivation names this rule where it fixes the perfect ending as आर्धधातुक.
పరోక్ష భూతమైన లిట్ స్థానంలో నిలిచే తిఙ్ ప్రత్యయానికి ఆర్ధధాతుక సంజ్ఞ — "ధాతువులో సగానికే" చేరి, వర్తమాన వ్యవస్థ వెలుపలి సాధిత రూపాలకు చెందే ప్రత్యయ గణం. ఇది తిఙ్ ప్రత్యయానికి లేకపోతే వచ్చే సార్వధాతుక సంజ్ఞను అధిగమిస్తుంది, ఎందుకంటే పరోక్ష ప్రత్యయాలు ఇతర రూపాలను నిర్మించే ప్రత్యయాల వలె వర్తిస్తాయి. చక్రే, దదర్శ "చూసెను" పరోక్ష ప్రత్యయాలను కలిగి ఉంటాయి, ఈ సూత్రం వాటిని ఆర్ధధాతుకంగా నిర్ణయిస్తుంది, అందుకే ధాతువు ద్విరుక్తమై వర్తమాన రూపం కాక పరోక్ష రూపాన్ని తీసుకుంటుంది. పరోక్ష ప్రత్యయాన్ని ఆర్ధధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
पूर्वोऽभ्यासः 6.1.4 · प्रकरण 12← ययाचे
of the two enjoined, the first is called अभ्यास (the reduplicate)
Where a rule has enjoined a doubling — two copies of a piece of the root standing together — the first of the two is called अभ्यास (अभ्यास, the reduplicate, the echo-syllable that a perfect or a reduplicating class sets before the root). In चक्रे "he made", कृ is doubled to च + कृ, and the first च is the अभ्यास; later rules that shorten it, drop its consonants or fix its vowel all speak of it by this name. The derivation names this rule where it marks the first copy as the अभ्यास.
ఏదైనా సూత్రం ద్విత్వాన్ని విధించిన చోట — ధాతువు భాగపు రెండు ప్రతులు కలిసి నిలిచినప్పుడు — ఆ రెంటిలో మొదటిదానికి అభ్యాస సంజ్ఞ (అభ్యాసం — ద్విరుక్తి అక్షరం, పరోక్ష భూతం లేదా ద్విత్వ గణం ధాతువు ముందు ఉంచేది). చక్రే "చేసెను" లో కృ ద్విత్వమై చ + కృ అవుతుంది, మొదటి చ అభ్యాసం; దాన్ని కుదించే, హల్లులను తొలగించే, అచ్చును నిర్ణయించే తరువాతి సూత్రాలన్నీ ఈ పేరుతోనే దాన్ని పేర్కొంటాయి. మొదటి ప్రతిని అభ్యాసంగా గుర్తించే చోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लिटि धातोरनभ्यासस्य 6.1.8 · प्रकरण 12← ययाचे
before the perfect (लिट्), a root that is not already a reduplicate is doubled
In the perfect tense (परोक्ष भूत, the tense-marker called लिट्), a verbal root (धातु) that does not already carry a reduplicate (अभ्यास, a copied syllable) is doubled — its first piece is set down twice — to build the reduplicated stem the perfect is made on. This rule opens the doubling; its companion 6.1.1 एकाचो द्वे प्रथमस्य says it is the first single-vowel piece that is copied. So कृ "to do" becomes कृ-कृ on the way to चक्रे "he did", the poem's चक्रे; दृश् "to see" doubles to दर्-दृश् for ददर्श "he saw"; भू "to be" to ब-भू for बभूव. The copy is then trimmed and reshaped by the rules that follow.
పరోక్ష భూతకాలంలో (లిట్ అనే లకారం), ఇంతకుముందే అభ్యాసము (కాపీ అక్షరం) లేని ధాతువు ద్విత్వం పొందుతుంది — దాని మొదటి భాగం రెండుసార్లు ఉంచబడుతుంది — పరోక్షం ఏర్పడే ద్విరుక్త అంగాన్ని నిర్మించడానికి. ఈ సూత్రం ద్విత్వాన్ని ప్రారంభిస్తుంది; తోడు సూత్రం 6.1.1 ఏకాచో ద్వే ప్రథమస్య మొదటి ఏకాచ్ భాగమే కాపీ అవుతుందని చెబుతుంది. అలా కృ "చేయుట" చక్రే "చేశాడు" (కావ్యంలోని చక్రే) వైపు కృ-కృ అవుతుంది; దృశ్ "చూచుట" ददर्श "చూశాడు" వైపు దర్-దృశ్ అవుతుంది; భూ "ఉండుట" బభూవ కోసం బ-భూ అవుతుంది. ఆ కాపీని తరవాతి సూత్రాలు కత్తిరించి మలుస్తాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ह्रस्वः 7.4.59 · प्रकरण 12← ययाचे
the vowel of the reduplicate becomes short
The vowel of the reduplicate (अभ्यास, the copied first piece of a doubled root) is made short (ह्रस्व). A long vowel in the copy is shortened so the reduplicate stays light. धा "to hold", doubled and trimmed to दधा, has its first आ shortened to दध on the way to दध्यौ "he held"; या "to ask" gives य in यया for ययाचे. Together with 7.4.60 हलादिः शेषः it fixes the shape of a reduplicate as one short syllable.
అభ్యాసము (ద్విత్వమైన ధాతువు కాపీ భాగం) యొక్క అచ్చు హ్రస్వం (పొట్టిది) అవుతుంది. కాపీలోని దీర్ఘ అచ్చు హ్రస్వంగా మారి అభ్యాసము లఘువుగా ఉంటుంది. ధా "ధరించుట" ద్విత్వమై దధా గా కుదింపబడి, దాని మొదటి ఆ హ్రస్వమై దధ్యౌ "ధరించాడు" వైపు దధ ను ఇస్తుంది; యా "అడుగుట" యయా లో య ను, యయాచే ను ఇస్తుంది. 7.4.60 హలాదిః శేషః తో కలిసి అభ్యాసమును ఒకే హ్రస్వ అక్షరంగా స్థిరపరుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
हलादिः शेषः 7.4.60 · प्रकरण 12← ययाचे
of the reduplicate, only the first consonant is kept
When a root has been doubled for the perfect, the copied piece (अभ्यास, "reduplicate") is pared down: only its first consonant, with its vowel, is kept, and every later consonant of the copy is dropped. So दृश् "to see", doubled to दर्-दृश्, keeps only the द of the copy — दर् → द — giving ददर्श "he saw"; या "to ask" doubled to यया keeps the य for ययाचे; धा "to hold" doubled to दधा keeps the द for दध्यौ. It is the rule that makes a reduplicate a single light syllable.
పరోక్షం కోసం ఒక ధాతువు ద్విత్వం పొందిన తరవాత, కాపీ అయిన భాగం (అభ్యాసము) కుదించబడుతుంది: దాని మొదటి హల్లు (హల్), దాని అచ్చుతో సహా, మాత్రమే నిలుస్తుంది; కాపీలోని తరవాతి హల్లులన్నీ లోపిస్తాయి. అలా దృశ్ "చూచుట" దర్-దృశ్ గా ద్విత్వమై కాపీలోని ద ను మాత్రమే నిలుపుతుంది — దర్ → ద — ददर्श "చూశాడు" ను ఇస్తుంది; యా "అడుగుట" యయా గా ద్విత్వమై య ను నిలిపి యయాచే ను; ధా "ధరించుట" దధా గా అయి ద ను నిలిపి దధ్యౌ ను ఇస్తుంది. అభ్యాసాన్ని ఒకే లఘు అక్షరంగా చేసే సూత్రం ఇది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तव्यत्तव्यानीयरः 3.1.96 · प्रकरण 33← प्रापणीयाः
the kṛtya affixes तव्यत्, तव्य and अनीयर् come after a root
After a verbal root come the kṛtya affixes तव्यत्, तव्य and अनीयर्, giving forms in तव्य and अनीय. These are future passive participles — the gerundives — meaning 'to be done, that must or may be done': कर्तव्य 'to be done', गमनीय 'to be gone to'. It is the rule under which the kṛtya topic opens; other kṛtya affixes (य, ण्यत्) follow.
ధాతువు తరువాత కృత్య ప్రత్యయాలు తవ్యత్, తవ్య, అనీయర్ వస్తాయి (తవ్య, అనీయ రూపాలు). ఇవి భవిష్యత్ కర్మణి కృదంతాలు — "చేయదగినది, చేయవలసినది" అనే అర్థం: కర్తవ్య "చేయదగినది", గమనీయ "వెళ్లదగినది". లఘుసిద్ధాంతకౌముది కృత్య ప్రకరణం దీంతో మొదలవుతుంది; మిగతా కృత్య ప్రత్యయాలు (య, ణ్యత్) తరువాత.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे 3.2.124 · प्रकरण 34← अपरिगणयन्
the present participle: लट् becomes शतृ or शानच्
The present लट् is optionally replaced by the two present-participle affixes — शतृ for the active (parasmaipada), शानच् for the middle (ātmanepada) — when the participle agrees with a word not in the nominative. पचन्तं पश्य, “see him cooking”. शतृ ends the stem in अत् and gives forms like पचन्, गच्छन्.
వర్తమాన లట్ స్థానంలో రెండు వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయాలు — పరస్మైపదానికి శతృ, ఆత్మనేపదానికి శానచ్ — ప్రథమేతర విభక్తితో సమానాధికరణమైనప్పుడు వికల్పంగా వస్తాయి. పచన్తం పశ్య — “వండుతున్నవానిని చూడు”. శతృ వల్ల ధాతువు అత్ కారాంతమై పచన్, గచ్ఛన్ వంటి రూపాలు వస్తాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
हन्तेरत्पूर्वस्य 8.4.22 · not in the abridgement← प्रापणीयाः
the न of हन्, when short अ stands before it, becomes ण
The न of हन् "to strike", when a short अ stands before it, becomes the retroflex ण. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement. Vidyut cites it in the poem at the retroflexion of the न in प्रापणीयाः "to be reached" — where the standard analysis makes the न retroflex by the general णत्व rule rather than by this one.
హన్ "కొట్టుట" ధాతువు న, దాని ముందు హ్రస్వ అ నిలిచినప్పుడు, మూర్ధన్య ణ గా మారుతుంది. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది. విద్యుత్ దీనిని పద్యంలో ప్రాపణీయాః "పొందదగినవి" లోని న యొక్క మూర్ధన్యీకరణ దగ్గర పేర్కొంటుంది — అక్కడ సంప్రదాయ విశ్లేషణ ఈ సూత్రం చేత కాక సాధారణ ణత్వ నియమం చేత న ను మూర్ధన్యం చేస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text
अ अ 8.4.68 · not in the abridgement← प्रापणीयाः; ययाचे
the short अ, held open through the derivation, returns to its close sound at the end
The last sūtra of the Aṣṭādhyāyī. Throughout a derivation the short अ is treated as though it were open (विवृत), like the long आ, so that the rules can reach it; this rule restores its natural close (संवृत) sound once the derivation is done. It is the final step of nearly every chain — of चक्रे, of प्रमत्तः, and the rest. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.
అష్టాధ్యాయి చివరి సూత్రం. వ్యుత్పత్తి అంతటా హ్రస్వ అ ను విచ్చుకున్నట్టుగా (వివృత), దీర్ఘ ఆ వలె, గ్రహిస్తారు — తద్వారా నియమాలు దానిని అందుకోగలుగుతాయి; వ్యుత్పత్తి ముగిసిన పిదప ఈ సూత్రం దాని సహజ సంవృత ధ్వనిని తిరిగి ఇస్తుంది. ఇది దాదాపు ప్రతి గొలుసుకూ చివరి మెట్టు — చక్రే కు, ప్రమత్తః కు, మిగిలిన వాటికి. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text
१समासविग्रहthe compounds, unpacked
धूमज्योतिःसलिलमरुताम्
धूम · ज्योतिस् · सलिल · मरुत्
धूमश्च ज्योतिश्च सलिलं च मरुच्च तेषाम्
द्वन्द्व — of smoke and light and water and wind — the four a cloud is made of
द्वन्द्व. of smoke, fire, water and wind — the cloud reduced to its ingredients, which is how you say something is no one
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“dhūmaśca jyotiśca salilaṃ ca marudvāyuśca teṣāṃ sannipātaḥ”
संदेशार्थाः
संदेश · अर्थ
संदेशाः एव अर्थाः
कर्मधारय — the things sent, which are themselves the matter
कर्मधारय. the substance of a message
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“sandiśyanta iti sandeśāsta evārthāḥ”
पटुकरणैः
पटु · करण
पटूनि करणानि
कर्मधारय — sharp instruments — able senses
कर्मधारय. with senses that work
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“paṭukaraṇaiḥ samarthendriyaiḥ”
कामार्ताः
काम · आर्त
कामेन आर्ताः
तत्पुरुष (instrumental) — stricken by desire
तत्पुरुष. people whom desire has laid low
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“kāmārtā madanāturāḥ”
प्रकृतिकृपणाः
प्रकृति · कृपण
प्रकृत्या कृपणाः
तत्पुरुष (instrumental) — helpless by their nature
तत्पुरुष. wretched by their very make
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“prakṛtikṛpaṇāḥ svabhāvadīnāḥ”
चेतनाचेतनेषु
चेतन · अचेतन
चेतनाश्च अचेतनाश्च तेषु
द्वन्द्व — among the sentient and the insentient alike
द्वन्द्व. towards things that can feel and things that cannot
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“cetanāścetanāśca teṣu viṣaye”
२प्रतिपदार्थeach word, its form and sense
t-stem masculine, षष्ठी बहुवचन genitive plural
धूमज्योतिःसलिलमरुताम्
printed धूमज्योतिः सलिलमरुतां
मरुत्
wind — a consonant stem, and the last of the four things a cloud is made of
consonant stem
A stem ending in a consonant. The endings are added directly, so the join is where the sound changes happen.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
A dvandva, “of smoke and light and water and wind” — the four things a cloud is only a heap of. Its last member मरुत् is a consonant stem (a t-stem), which the paradigm generator does not build, so it carries no table; the genitive plural मरुताम् is the ending the whole compound wears. Reducing a thing to its ingredients is how you say it is really no one.
ద్వంద్వ సమాసం, “పొగ, వెలుగు, నీరు, గాలుల యొక్క” — మేఘం కేవలం వీటి కుప్ప. దాని చివరి పదం మరుత్ హల్లంత శబ్దం (త్ కారాంతం), పరిగణన నిర్మాత దీనికి పట్టిక కట్టదు; షష్ఠీ బహువచనం మరుతామ్ అనే ప్రత్యయం మొత్తం సమాసం ధరిస్తుంది. ఒక వస్తువును దాని పదార్థాలుగా విడగొట్టడం, అది నిజంగా ఎవరూ కాదని చెప్పే విధానం.
a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular
संनिपातः
संनिपात
a falling together, a mere concourse — Mallinātha glosses संघातः
a-stem masculine
The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः.
అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్షః, యక్షౌ, యక్షాః.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
a-stem masculine
The largest noun class, and the one every other declension is measured against: यक्ष, राम. The nominative singular यक्षः ends in a visarga that is a buried स् (8.2.66, then 8.3.15); the instrumental शापेन comes from टा becoming इन after an a-stem (7.1.12) and then अ + इ → ए (6.1.87); the locative plural is यक्षेषु. Adjectives in अ — प्रमत्त, भोग्य — decline the same way in the masculine, so प्रमत्तः and भोग्येण sit in this same table.
అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్ష, రామ. శబ్దమంజరిలో మొదటి శబ్దం 'రామః రామౌ రామాః'. ప్రథమా ఏకవచనం యక్షః (దాగిన స్), తృతీయా శాపేన (టా → ఇన 7.1.12; అ + ఇ → ఏ 6.1.87), సప్తమీ బహువచనం యక్షేషు. అకారాంత విశేషణాలు — ప్రమత్త, భోగ్య — పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి; ప్రమత్తః, భోగ్యేణ ఇదే పట్టికలో ఉంటాయి.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | संनिपातः | संनिपातौ | संनिपाताः |
| द्वितीया | संनिपातम् | संनिपातौ | संनिपातान् |
| तृतीया | संनिपातेन | संनिपाताभ्याम् | संनिपातैः |
| चतुर्थी | संनिपाताय | संनिपाताभ्याम् | संनिपातेभ्यः |
| पञ्चमी | संनिपातात् | संनिपाताभ्याम् | संनिपातेभ्यः |
| षष्ठी | संनिपातस्य | संनिपातयोः | संनिपातानाम् |
| सप्तमी | संनिपाते | संनिपातयोः | संनिपातेषु |
| सम्बोधन | संनिपात | संनिपातौ | संनिपाताः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + स्
8.2.66ससजुषो रुः
राम + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
अव्यय
क्व
क्व
where — twice over, and the two "wheres" are the whole argument: what has one to do with the other?
indeclinable
An indeclinable — no case, no number, one form everywhere.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
क्व … क्व …, “where …, where …” — a rhetorical pair meaning the two have nothing to do with each other: what has a cloud, mere smoke and water, to do with a message that wants a living creature to carry it? This mismatch, stated in the poem’s own voice, is the figure विषम, the incongruous joining; Mallinātha adds that it lives off the general truth of the last line.
క్వ … క్వ …, “ఎక్కడ …, ఎక్కడ …” — ఈ రెండింటికీ పొంతన లేదని తెలిపే ప్రశ్నార్థక జత: పొగనీళ్ల మేఘానికీ, ప్రాణి మోయవలసిన సందేశానికీ ఏమి సంబంధం? కవి తన నోటనే చెప్పే ఈ పొంతనలేమి విషమాలంకారం; ఇది చివరి పాదపు సామాన్య సత్యాన్ని ఆధారంగా బతుకుతుందని మల్లినాథుడు చేర్చుతాడు.
a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular
मेघः
मेघ
a cloud — senseless, and so no fit bearer of a message
a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | मेघः | मेघौ | मेघाः |
| द्वितीया | मेघम् | मेघौ | मेघान् |
| तृतीया | मेघेन | मेघाभ्याम् | मेघैः |
| चतुर्थी | मेघाय | मेघाभ्याम् | मेघेभ्यः |
| पञ्चमी | मेघात् | मेघाभ्याम् | मेघेभ्यः |
| षष्ठी | मेघस्य | मेघयोः | मेघानाम् |
| सप्तमी | मेघे | मेघयोः | मेघेषु |
| सम्बोधन | मेघ | मेघौ | मेघाः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + स्
8.2.66ससजुषो रुः
राम + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem masculine, प्रथमा बहुवचन nominative plural
संदेशार्थाः
अर्थ
matters, things — here the things a message is made of
a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, प्रथमा बहुवचन nominative plural
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | अर्थः | अर्थौ | अर्थाः |
| द्वितीया | अर्थम् | अर्थौ | अर्थान् |
| तृतीया | अर्थेन | अर्थाभ्याम् | अर्थैः |
| चतुर्थी | अर्थाय | अर्थाभ्याम् | अर्थेभ्यः |
| पञ्चमी | अर्थात् | अर्थाभ्याम् | अर्थेभ्यः |
| षष्ठी | अर्थस्य | अर्थयोः | अर्थानाम् |
| सप्तमी | अर्थे | अर्थयोः | अर्थेषु |
| सम्बोधन | अर्थ | अर्थौ | अर्थाः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, प्रथमा बहुवचन nominative plural · the pattern राम declines on
1.3.7चुटू1.3.9तस्य लोपः
राम + अस्
6.1.102प्रथमयोः पूर्वसवर्णः
रामास्
8.2.66ससजुषो रुः
रामारुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
रामार्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामाः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
संदेशाः एव अर्थाः, “the things sent, which are the very matter”. They are प्रापणीयाः, “to be conveyed” — a kṛtya, so the future-passive adjective agrees with the things carried, not the carrier, and calls for living beings प्राणिभिः with working senses पटुकरणैः to do the carrying.
సందేశాః ఏవ అర్థాః, “పంపబడేవే విషయాలు”. అవి ప్రాపణీయాః, “చేర్చవలసినవి” — కృత్యప్రత్యయాంతం, కాబట్టి ఈ కర్మణి విశేషణం మోసేవానికి కాక మోయబడే వస్తువులకు అన్వయిస్తుంది; వాటిని చేర్చడానికి పటుకరణైః — పనిచేసే ఇంద్రియాలు గల — ప్రాణిభిః కావాలి.
अव्यय
क्व
क्व
where — the second half of the question
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय
क्व … क्व …, “where …, where …” — a rhetorical pair meaning the two have nothing to do with each other: what has a cloud, mere smoke and water, to do with a message that wants a living creature to carry it? This mismatch, stated in the poem’s own voice, is the figure विषम, the incongruous joining; Mallinātha adds that it lives off the general truth of the last line.
క్వ … క్వ …, “ఎక్కడ …, ఎక్కడ …” — ఈ రెండింటికీ పొంతన లేదని తెలిపే ప్రశ్నార్థక జత: పొగనీళ్ల మేఘానికీ, ప్రాణి మోయవలసిన సందేశానికీ ఏమి సంబంధం? కవి తన నోటనే చెప్పే ఈ పొంతనలేమి విషమాలంకారం; ఇది చివరి పాదపు సామాన్య సత్యాన్ని ఆధారంగా బతుకుతుందని మల్లినాథుడు చేర్చుతాడు.
a-stem neuter, तृतीया बहुवचन instrumental plural
पटुकरणैः
करण
instruments — here the senses, which Mallinātha glosses इन्द्रियैः
a-stem neuter
Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
a-stem neuter
Neuter nouns in short अ: फल “fruit”, वचन “word”, कुसुम, and adjectives in अ agreeing with a neuter noun. The nominative and accusative singular end in अम् (7.1.24) — फलम् — and are alike; the plural फलानि takes नुम् and lengthens; the instrumental plural is फलैः (7.1.9). It is the a-stem masculine’s table with the neuter’s own nominative, accusative and the -आनि plural.
హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దాలు: ఫల “పండు”, వచన “మాట”, కుసుమ, నపుంసక నామానికి అన్వయించే అకారాంత విశేషణాలు. ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు అమ్ తో ముగుస్తాయి (7.1.24) — ఫలమ్ — రెండూ ఒకటే; బహువచనం ఫలాని నుమాగమంతో దీర్ఘమవుతుంది; తృతీయా బహువచనం ఫలైః (7.1.9). అకారాంత పుంలింగ పట్టికే, నపుంసకపు సొంత ప్రథమ, ద్వితీయ, -ఆని బహువచనంతో.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | करणम् | करणे | करणानि |
| द्वितीया | करणम् | करणे | करणानि |
| तृतीया | करणेन | करणाभ्याम् | करणैः |
| चतुर्थी | करणाय | करणाभ्याम् | करणेभ्यः |
| पञ्चमी | करणात् | करणाभ्याम् | करणेभ्यः |
| षष्ठी | करणस्य | करणयोः | करणानाम् |
| सप्तमी | करणे | करणयोः | करणेषु |
| सम्बोधन | करण | करणे | करणानि |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem neuter, तृतीया बहुवचन instrumental plural · the pattern फल declines on
7.1.9अतो भिस ऐस्
फल + ऐस्
6.1.88वृद्धिरेचि
फलैस्
8.2.66ससजुषो रुः
फलैरुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
फलैः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
in-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural
प्राणिभिः
प्राणिन्
by living beings — an in-stem, "having breath", and Mallinātha adds चेतनैः, ones that are conscious
in-stem masculine
A possessive stem in -in, 'having X': कामिन् 'having desire' → कामी. The nominative singular drops the n and lengthens.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
in-stem masculine
Stems ending in इन् — the possessive and agent nouns “having …”: कामिन् “in love”, अर्थिन् “wanting”, दण्डिन् “staff-bearer”. The nominative singular lengthens the penult and sheds the न्, so कामिन् gives कामी (6.4.13, then 8.2.7); the strong cases keep the न् — कामिनौ, कामिनः — and the instrumental is कामिना. Śabdamañjarī drills यशस्वी यशस्विनौ यशस्विनः.
ఇన్ కారాంత శబ్దాలు — “…గలవాడు” అనే మత్వర్థీయ/కర్తృవాచకాలు: కామిన్ “ప్రేమగలవాడు”, అర్థిన్ “కోరేవాడు”, దండిన్ “దండముగలవాడు”. ప్రథమైకవచనం ఉపధను దీర్ఘంచేసి న్ ను వదులుతుంది — కామిన్ → కామీ (6.4.13, తరువాత 8.2.7); బలమైన విభక్తుల్లో న్ నిలుస్తుంది — కామినౌ, కామినః — తృతీయైకవచనం కామినా. శబ్దమంజరి “యశస్వీ యశస్వినౌ యశస్వినః”.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | प्राणी | प्राणिनौ | प्राणिनः |
| द्वितीया | प्राणिनम् | प्राणिनौ | प्राणिनः |
| तृतीया | प्राणिना | प्राणिभ्याम् | प्राणिभिः |
| चतुर्थी | प्राणिने | प्राणिभ्याम् | प्राणिभ्यः |
| पञ्चमी | प्राणिनः | प्राणिभ्याम् | प्राणिभ्यः |
| षष्ठी | प्राणिनः | प्राणिनोः | प्राणिनाम् |
| सप्तमी | प्राणिनि | प्राणिनोः | प्राणिषु |
| सम्बोधन | प्राणिन् | प्राणिनौ | प्राणिनः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
in-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural · the pattern यशस्विन् declines on
8.2.7नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य
यशस्विभिस्
8.2.2नलोपः सुप्स्वरसंज्ञातुग्विधिषु कृति
यशस्विभिस्
8.2.66ससजुषो रुः
यशस्विभिरुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
यशस्विभिः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√आप् + अनीय, प्रथमा बहुवचन nominative plural
प्रापणीयाः
प्रापणीय, from प्र + √आप् with णिच्
to be conveyed — a kṛtya, so it agrees with the things carried, not the carrier
kṛtya
A verbal adjective meaning 'to be X-ed' — what must or may be done to something. भोग्य is 'to be undergone', गन्तव्या 'to be gone to'. It agrees with what the action falls on, not with who does it.
"చేయదగినది" అనే అర్థమిచ్చే కృదంత విశేషణం. భోగ్య "అనుభవించదగినది", గంతవ్యా "వెళ్లదగినది". కర్త కాదు, కర్మతో అన్వయిస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule and the Bālānandinī; sūtra from skt-mcp
√आप् · class 5 · अनीय
आपॢँ
1.3.1भूवादयो धातवः
आ॒पॢँ
and, without changing the form,1.3.2
1.3.9तस्य लोपः
आप्
1.4.58प्रादयः
प्र + आप्
and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80
3.1.96तव्यत्तव्यानीयरः
प्र + आप् + अनीयर्
and, without changing the form,1.3.3
1.3.9तस्य लोपः
प्र + आप् + अनीय
and, without changing the form,1.2.451.2.463.4.1141.1.431.1.37liṅgānuśāsana 86
4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
प्र + आप् + अनीय + जस्
and, without changing the form,1.3.41.3.7
1.3.9तस्य लोपः
प्र + आप् + अनीय + अस्
and, without changing the form,1.1.431.1.372.4.821.4.131.4.14
6.1.102प्रथमयोः पूर्वसवर्णः
प्र + आप् + अनीय + आस्
6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
प्रा + प् + अनीय + आस्
6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
प्रा + प् + अनीया + स्
8.2.66ससजुषो रुः
प्रा + प् + अनीया + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्
प्रा + प् + अनीया + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
प्रा + प् + अनीया + ः
8.4.22हन्तेरत्पूर्वस्य
प्रा + प् + अणीया + ः
8.4.68अ अ
प्रापणीयाः
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
a-stem masculine, प्रथमा बहुवचन nominative plural · the pattern राम declines on
1.3.7चुटू1.3.9तस्य लोपः
राम + अस्
6.1.102प्रथमयोः पूर्वसवर्णः
रामास्
8.2.66ससजुषो रुः
रामारुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
रामार्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामाः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
अव्यय
इति
printed इत्यौत्सुक्यादपरिगणयन्
इति
thus — closing the quoted thought
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय
a-stem neuter, पञ्चमी एकवचन ablative singular
औत्सुक्यात्
printed इत्यौत्सुक्यादपरिगणयन्
औत्सुक्य
out of eagerness — the ablative of the cause
a-stem neuter — Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि. · a-stem neuter, पञ्चमी एकवचन ablative singular
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | औत्सुक्यम् | औत्सुक्ये | औत्सुक्यानि |
| द्वितीया | औत्सुक्यम् | औत्सुक्ये | औत्सुक्यानि |
| तृतीया | औत्सुक्येन | औत्सुक्याभ्याम् | औत्सुक्यैः |
| चतुर्थी | औत्सुक्याय | औत्सुक्याभ्याम् | औत्सुक्येभ्यः |
| पञ्चमी | औत्सुक्यात् | औत्सुक्याभ्याम् | औत्सुक्येभ्यः |
| षष्ठी | औत्सुक्यस्य | औत्सुक्ययोः | औत्सुक्यानाम् |
| सप्तमी | औत्सुक्ये | औत्सुक्ययोः | औत्सुक्येषु |
| सम्बोधन | औत्सुक्य | औत्सुक्ये | औत्सुक्यानि |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem neuter, पञ्चमी एकवचन ablative singular · the pattern फल declines on
7.1.12टाङसिङसामिनात्स्याः
फल + आत्
6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
फलात्
8.2.39झलां जशोऽन्ते8.4.56वाऽवसाने
फलाद्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√गण् + नञ् + णिच् + शतृ, प्रथमा एकवचन nominative singular
अपरिगणयन्
printed इत्यौत्सुक्यादपरिगणयन्
अपरिगणयत्, from परि + √गण् with णिच्
not reckoning it up — a present participle with the negative in front: he does not stop to weigh what he has just said
present participle active, शतृ
The suffix शतृ makes an active present participle, 'X-ing', declining as an at-stem: कथयतः 'of the one telling'.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
at-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern भवत् declines on
6.4.14अत्वसन्तस्य चाधातोः
भवात्+स्
7.1.70उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः
भवान्त्+स्
6.1.68हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्
भवान्त्
8.2.23संयोगान्तस्य लोपः
भवान्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
अपरिगणयन्, “not reckoning it up”, a present active participle (शतृ, ending the stem in अत्) built on परि + गण् in the causative, with the negative नञ् (अ-) in front: not stopping to weigh what he has just said. As an at-stem it takes नुम् in the strong cases and lengthens to अपरिगणयन् in the nominative singular.
అపరిగణయన్, “లెక్కింపక”, పరి + గణ్ ప్రేరణార్థకంపై శతృతో (ధాతువు అత్ కారాంతం) ఏర్పడిన వర్తమాన కృదంతం, ముందు నఞ్ (అ-) నిషేధంతో: తానన్నదాన్ని తూచక అని. అత్ కారాంతంగా బలమైన విభక్తుల్లో నుమ్, ప్రథమైకవచనంలో దీర్ఘమై అపరిగణయన్.
a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular
गुह्यकः
printed गुह्यकस्तं
गुह्यक
the guhyaka — another name for a yakṣa, one of Kubera’s hidden people
a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | गुह्यकः | गुह्यकौ | गुह्यकाः |
| द्वितीया | गुह्यकम् | गुह्यकौ | गुह्यकान् |
| तृतीया | गुह्यकेन | गुह्यकाभ्याम् | गुह्यकैः |
| चतुर्थी | गुह्यकाय | गुह्यकाभ्याम् | गुह्यकेभ्यः |
| पञ्चमी | गुह्यकात् | गुह्यकाभ्याम् | गुह्यकेभ्यः |
| षष्ठी | गुह्यकस्य | गुह्यकयोः | गुह्यकानाम् |
| सप्तमी | गुह्यके | गुह्यकयोः | गुह्यकेषु |
| सम्बोधन | गुह्यक | गुह्यकौ | गुह्यकाः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + स्
8.2.66ससजुषो रुः
राम + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
pronoun, द्वितीया एकवचन accusative singular
तम्
printed गुह्यकस्तं
तद्
it — the cloud
pronoun
A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
pronoun, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern तद् declines on
7.2.102त्यदादीनामः
त+अ+अम्
6.1.97अतो गुणे
त+अम्
6.1.107अमि पूर्वः
तम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√याच्, class 1, लिट्, atmanepada, third person singular
ययाचे
√याच्
he begged — the perfect middle of √याच्, "to ask"
perfect, लिट्
The perfect: something done in a past the speaker did not witness. It is the narrative tense of court poetry, and it reduplicates — √कृ gives चक्रे.
పరోక్ష భూతం (లిట్): చెప్పేవాడు చూడని భూతంలో జరిగినది. కావ్యాల కథన కాలం; ద్విత్వమవుతుంది — √కృ → చక్రే.
uncheckeddrafted from the rule and the Bālānandinī; sūtra from skt-mcp
| प्रथम | ययाच | ययाचतुः | ययाचुः |
|---|---|---|---|
| मध्यम | ययाचिथ | ययाचथुः | ययाच |
| उत्तम | ययाच | ययाचिव | ययाचिम |
| प्रथम | ययाचे | ययाचाते | ययाचिरे |
|---|---|---|---|
| मध्यम | ययाचिषे | ययाचाथे | ययाचिध्वे |
| उत्तम | ययाचे | ययाचिवहे | ययाचिमहे |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
√याच् · class 1 · लिट्
डुयाचृँ
1.3.1भूवादयो धातवः
डुयाचृँ॑
and, without changing the form,1.3.21.3.5
1.3.9तस्य लोपः
याच्
3.2.115परोक्षे लिट्
याच् + लिँट्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
याच् + ल्
and, without changing the form,1.3.72
3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
याच् + त
and, without changing the form,3.4.115
3.4.81लिटस्तझयोरेशिरेच्
याच् + एश्
and, without changing the form,1.3.3
1.3.9तस्य लोपः
याच् + ए
and, without changing the form,3.4.1151.2.5
6.1.8लिटि धातोरनभ्यासस्य
याच् + याच् + ए
and, without changing the form,6.1.46.1.51.4.13
7.4.60हलादिः शेषः
या + याच् + ए
7.4.59ह्रस्वः
य + याच् + ए
and, without changing the form,1.4.14
8.4.68अ अ
ययाचे
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
ययाचे, “he begged”, the perfect of √याच् “to ask”. √याच् is an ātmanepada root, so the ending is middle — ए, not the parasmaipada अ of ददर्श in 1.2. Reduplication doubles the root, य-याच्.
యయాచే, “యాచించెను” — √యాచ్ (అడుగుట) ధాతువు లిట్. √యాచ్ ఆత్మనేపది ధాతువు, కాబట్టి ప్రత్యయం మధ్యమం — ఏ, 1.2 దదర్శ లోని పరస్మైపదపు అ కాదు. లిట్ ద్విరుక్తి ధాతువును ద్విత్వం చేస్తుంది, య-యాచ్.
a-stem masculine, प्रथमा बहुवचन nominative plural
कामार्ताः
printed कामार्ता
आर्त
stricken — the compound says by what
a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, प्रथमा बहुवचन nominative plural
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | आर्तः | आर्तौ | आर्ताः |
| द्वितीया | आर्तम् | आर्तौ | आर्तान् |
| तृतीया | आर्तेन | आर्ताभ्याम् | आर्तैः |
| चतुर्थी | आर्ताय | आर्ताभ्याम् | आर्तेभ्यः |
| पञ्चमी | आर्तात् | आर्ताभ्याम् | आर्तेभ्यः |
| षष्ठी | आर्तस्य | आर्तयोः | आर्तानाम् |
| सप्तमी | आर्ते | आर्तयोः | आर्तेषु |
| सम्बोधन | आर्त | आर्तौ | आर्ताः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, प्रथमा बहुवचन nominative plural · the pattern राम declines on
1.3.7चुटू1.3.9तस्य लोपः
राम + अस्
6.1.102प्रथमयोः पूर्वसवर्णः
रामास्
8.2.66ससजुषो रुः
रामारुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
रामार्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामाः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
अव्यय
हि
हि
for — the particle that marks the general truth
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय
a-stem masculine, प्रथमा बहुवचन nominative plural
प्रकृतिकृपणाः
printed प्रकृतिकृपणाश्चेतनाचेतनेषु
कृपण
helpless, pitiable — Mallinātha glosses स्वभावदीनाः, wretched by nature
a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, प्रथमा बहुवचन nominative plural
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | कृपणः | कृपणौ | कृपणाः |
| द्वितीया | कृपणम् | कृपणौ | कृपणान् |
| तृतीया | कृपणेन | कृपणाभ्याम् | कृपणैः |
| चतुर्थी | कृपणाय | कृपणाभ्याम् | कृपणेभ्यः |
| पञ्चमी | कृपणात् | कृपणाभ्याम् | कृपणेभ्यः |
| षष्ठी | कृपणस्य | कृपणयोः | कृपणानाम् |
| सप्तमी | कृपणे | कृपणयोः | कृपणेषु |
| सम्बोधन | कृपण | कृपणौ | कृपणाः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, प्रथमा बहुवचन nominative plural · the pattern राम declines on
1.3.7चुटू1.3.9तस्य लोपः
राम + अस्
6.1.102प्रथमयोः पूर्वसवर्णः
रामास्
8.2.66ससजुषो रुः
रामारुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
रामार्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामाः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem masculine, सप्तमी बहुवचन locative plural
चेतनाचेतनेषु
printed प्रकृतिकृपणाश्चेतनाचेतनेषु
अचेतन
the insentient — the locative of the field a thing holds true in
a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, सप्तमी बहुवचन locative plural
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | अचेतनः | अचेतनौ | अचेतनाः |
| द्वितीया | अचेतनम् | अचेतनौ | अचेतनान् |
| तृतीया | अचेतनेन | अचेतनाभ्याम् | अचेतनैः |
| चतुर्थी | अचेतनाय | अचेतनाभ्याम् | अचेतनेभ्यः |
| पञ्चमी | अचेतनात् | अचेतनाभ्याम् | अचेतनेभ्यः |
| षष्ठी | अचेतनस्य | अचेतनयोः | अचेतनानाम् |
| सप्तमी | अचेतने | अचेतनयोः | अचेतनेषु |
| सम्बोधन | अचेतन | अचेतनौ | अचेतनाः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, सप्तमी बहुवचन locative plural · the pattern राम declines on
7.3.103बहुवचने झल्येत्
रामे + सु
8.3.59आदेशप्रत्यययोः
रामेषु
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
३अन्वयthe words in prose order
धूमज्योतिःसलिलमरुताम् · संनिपातः · मेघः · क्व · पटुकरणैः · प्राणिभिः · प्रापणीयाः · संदेशार्थाः · क्व · इति · औत्सुक्यात् · अपरिगणयन् · गुह्यकः · तम् · ययाचे · कामार्ताः · हि · चेतनाचेतनेषु · प्रकृतिकृपणाः
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, whose commentary is written as anvaya“ihānvayamukhenaiva sarvaṃ vyākhyāyate mayā”
the dependency structure
ययाचे · क्रिया — the verb the sentence turns on
गुह्यकः · कर्ता — the agent
अपरिगणयन् · क्रियाविशेषण — not stopping to reckon
औत्सुक्यात् · हेतु — out of eagerness
इति · closing the thought he does not weigh
क्व · where is …
मेघः · a cloud
संनिपातः · a mere concourse
धूमज्योतिःसलिलमरुताम् · of smoke, light, water, wind
क्व · and where …
संदेशार्थाः · the matter of a message
प्रापणीयाः · to be conveyed
प्राणिभिः · करण — by living beings
पटुकरणैः · with able senses
तम् · कर्म — it, the cloud
प्रकृतिकृपणाः · अर्थान्तरन्यास — the general truth that excuses him
कामार्ताः · कर्ता — people stricken by desire
हि · for
चेतनाचेतनेषु · अधिकरण — sentient and insentient alike
uncheckedMallinātha’s Sañjīvinī for the anvaya and the reading; the Telugu drawn from Vedam Venkataraya Sastri’s Āndhra Meghasandeśam and the Bālānandinī
Again two sentences. The first is the yakṣa’s own thought — क्व मेघः, क्व संदेशार्थाः, closed by इति — which he does not stop to weigh (अपरिगणयन्) before he begs the cloud (ययाचे). The second is the general truth that excuses him: the desire-stricken are helpless by nature. The tree roots at ययाचे, hangs the quoted question under इति, and the general remark beneath the verb.
మళ్ళీ రెండు వాక్యాలు. మొదటిది యక్షుని సొంత ఆలోచన — క్వ మేఘః, క్వ సందేశార్థాః, ఇతి తో ముగిసి — దాన్ని తూచకుండానే (అపరిగణయన్) అతడు మేఘాన్ని యాచిస్తాడు (యయాచే). రెండవది అతణ్ణి క్షమించే సామాన్య సత్యం: కామార్తులు స్వభావంచే దీనులు. చెట్టు యయాచే వద్ద మొదలై, ఉదాహృత ప్రశ్నను ఇతి కింద, సామాన్యోక్తిని క్రియ కింద వేలాడదీస్తుంది.
४भावार्थthe sense of the whole
Where is a cloud, which is smoke and light and water and wind fallen together — and where the matter of a message, which needs living creatures with working senses to carry it? Not stopping to reckon that up, out of sheer eagerness, the guhyaka made his request to it. People whom desire has laid low are helpless by nature, before what can feel and what cannot alike.
uncheckedthe reader's reading, following Mallinātha's gloss
Where is a cloud, a mere falling-together of smoke, light, water and wind — and where the matter of a message, which needs a living creature with working senses to bear it? Not stopping to reckon that up, out of sheer eagerness, the guhyaka made his request to it. For people whom desire has laid low are helpless by their very nature, before what can feel and what cannot alike.
ఎక్కడ మేఘం — పొగ, వెలుగు, నీరు, గాలుల కేవల సన్నిపాతం — ఎక్కడ సందేశపు విషయం, దాన్ని మోయడానికి పనిచేసే ఇంద్రియాలుగల ప్రాణి కావాలి? అది తూచక, కేవల ఔత్సుక్యంతో గుహ్యకుడు దాన్ని యాచించాడు. కామంచే కుంగినవారు తమ స్వభావంచేతనే దీనులు, చేతనమైనా అచేతనమైనా ఒకటే.
५अलंकारthe figure
विषम — the incongruous joining — two things put together that do not belong together, or an effect that cannot come of its cause
A message and a cloud are set side by side, and the poem says in its own voice that they do not match. Mallinātha adds that the figure here lives off the arthāntaranyāsa of the fourth line, which explains why a man would do such a thing anyway.
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“atra meghasandeśayorvirūpayorghaṭanādviṣamālaṅkāraḥ”