वृत्तविचारthe metre, syllable by syllable

सन्धिrecovering the words from the sound

कारकwhat each case is doing

प्रकरणानुक्रमthe rules the verse uses, by section of the abridgement

• हलन्त्यम् 1.3.3 · प्रकरण 1← गच्छेः; शैलराजावतीर्णाम्; विहस्य; अकरोत्

  a final consonant of the teaching-form is an it-marker

  In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a final consonant (हल्) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it, and drops by 1.3.9. So the personal ending तिप् contributes only ति, the प् marking it, and क्तवतु leaves क्तवत् with the उ nasalized and the last letter both gone. Final त्, स् and म् of a case or personal ending are exempt (1.3.4).

  ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అంత్యంగా ఉన్న హల్లు (హల్) ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది వస్తువును గుర్తించే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు, 1.3.9 చేత లోపిస్తుంది. కాబట్టి తిప్ నుండి తి మాత్రమే మిగులుతుంది, ప్ ఇత్తు. విభక్తి/తిఙ్ ప్రత్యయాల అంత్య త్, స్, మ్ మాత్రం ఇత్తు కావు (1.3.4). అనునాసిక అచ్చు ఇత్తు (1.3.2) కి జోడీ.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.3 हलन्त्यम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• तस्य लोपः 1.3.9 · प्रकरण 1← गच्छेः; शैलराजावतीर्णाम्; विहस्य; फेनैः; अकरोत्

  an it-marker drops

  What has been named an it-marker (इत्) is then elided (लोप). The tag has done its work — naming the suffix, and conditioning or blocking some operation — and leaves no sound behind. So the उ marked in सुँ, the ट् of टा, the ङ् of ङे ङसि ङस् ङि, and the प् of सुप् are all gone before the ending is attached.

  ఇత్సంజ్ఞగా గుర్తించబడినది (इत्) తరువాత లోపిస్తుంది. ఆ గుర్తు తన పని ముగించుకుంది — ప్రత్యయానికి పేరుపెట్టడం, ఏదో కార్యాన్ని కలిగించడమో ఆపడమో — ఏ ధ్వనీ మిగలదు. सुँ లోని ఉ, टा లోని ట్, ङे ङसि ङस् ङि లోని ङ్, सुप् లోని ప్ అన్నీ ప్రత్యయం చేరేముందు పోతాయి.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.9 तस्य लोपः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 3 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• सुप्तिङन्तं पदम् 1.4.14 · प्रकरण 1← गच्छेः; शैलराजावतीर्णाम्; विहस्य; अकरोत्

  a form ending in a case ending (सुप्) or a verb ending (तिङ्) is a पद, a finished word

  A form that ends in a nominal case ending — one of the twenty-one सुप् endings 4.1.2 lists — or in a verbal personal ending — one of the eighteen तिङ् endings — is named पद, a complete word. The name is what a great many rules wait on: the visarga rules, the final-consonant rules and the anusvāra rule all apply only "in a पद" or "at the end of a पद". So राम is not yet a पद, but राम + स् is; and चक्रे is a पद once the ending ए is on. Every word the poem carries reaches this name before its word-final changes can fire.

  నామవాచక విభక్తి ప్రత్యయంతో — 4.1.2 చెప్పే ఇరవై ఒక్క సుప్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — లేదా క్రియా పురుష ప్రత్యయంతో — పద్దెనిమిది తిఙ్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — అంతమయ్యే రూపానికి పద సంజ్ఞ. ఈ సంజ్ఞ మీదే ఎన్నో సూత్రాలు ఆధారపడతాయి: విసర్గ సూత్రాలు, పదాంత హల్లు సూత్రాలు, అనుస్వార సూత్రం అన్నీ "పదంలో" లేదా "పదాంతంలో" మాత్రమే పనిచేస్తాయి. రామ ఇంకా పదం కాదు; రామ + స్ పదం; చక్రే ప్రత్యయం ఏ చేరాక పదం. కావ్యంలోని ప్రతి పదం తన పదాంత మార్పులకు ముందు ఈ సంజ్ఞను చేరుకుంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.4.14 सुप्तिङन्तं पदम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 14 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• भूवादयो धातवः 1.3.1 · प्रकरण 2← गच्छेः; शैलराजावतीर्णाम्; विहस्य; अकरोत्

  the words beginning with भू, listed in the Dhātupāṭha, are called धातु (roots)

  The action-denoting words listed in the Dhātupāṭha — the root-list that opens with भू "to be" — are named धातु, roots. A धातु is the action-base from which every finite verb and every कृत् (primary derivative) form is built. It is the rule that stands at the head of every verb chain in the poem: चक्रे begins as the root डुकृञ्, जगाम as गम्, प्रमत्तः as मद्. Nothing is conjugated or turned into a participle until it first bears this name.

  ధాతుపాఠంలో — భూ "ఉండటం" తో మొదలయ్యే ధాతువుల జాబితాలో — ఉన్న క్రియావాచక శబ్దాలకు ధాతు సంజ్ఞ. ధాతువు అంటే క్రియాధారం; దానినుండే ప్రతి తిఙంత క్రియా, ప్రతి కృదంత (ప్రాథమిక వ్యుత్పన్న) రూపం పుడతాయి. కావ్యంలోని ప్రతి క్రియా గొలుసుకు ఇది శిరస్సు: చక్రే డుకృఞ్ ధాతువుగా, జగామ గమ్ గా, ప్రమత్తః మద్ గా మొదలవుతాయి. ఈ సంజ్ఞ చేరకముందు ఏదీ రూపం దాల్చదు, కృదంతం కాదు.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.1 भूवादयो धातवः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 36 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• उपदेशेऽजनुनासिक इत् 1.3.2 · प्रकरण 2← गच्छेः; विहस्य; फेनैः

  a nasalized vowel in the teaching-form is an it-marker

  In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a vowel pronounced with nasal resonance (anunāsika) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it. The उ of सुँ and of रुँ is such a vowel, so it is a marker and drops (by 1.3.9). This is why the nominative-singular ending सुँ contributes only स्, and रुँ leaves only र्.

  ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అనునాసికంగా ఉచ్చరించే అచ్చు ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది ఆ వస్తువుకు పేరుపెట్టే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు. सुँ, रुँ లోని ఉ అలాంటి అచ్చే; కాబట్టి అది ఇత్తు, లోపిస్తుంది (1.3.9). అందుకే ప్రథమైకవచన ప్రత్యయం సుँ నుండి స్ మాత్రమే, రుँ నుండి ర్ మాత్రమే మిగులుతాయి.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.2 उपदेशेऽजनुनासिक इत्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 28 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• प्रादयः 1.4.58 · प्रकरण 2← शैलराजावतीर्णाम्; विहस्य

  प्र and the rest of the prefix list are called निपात (particles)

  The words प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, नि, वि, उद् and the rest of the प्रादि list are named निपात — indeclinable particles. Joined to a root they are the upasargas, the verbal prefixes that turn or deepen its sense: प्र + मद् gives प्रमद् "be heedless, be carried away", the base of प्रमत्तः, and उद् + स्था gives उत्था "rise". Because the prefix is a particle held before the root, the corpus writes it into the word, and the derivation names this rule when it puts the prefix on.

  ప్ర, పరా, అప, సమ్, అను, అవ, ని, వి, ఉద్ మొదలైన ప్రాది గణపు శబ్దాలకు నిపాత సంజ్ఞ — అవి అవ్యయాలు (వికారం లేని పదాలు). ధాతువుకు చేరినప్పుడు అవే ఉపసర్గలు, ధాతువు అర్థాన్ని తిప్పే లేదా లోతు చేసే క్రియా ఉపసర్గలు: ప్ర + మద్ → ప్రమద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం, పరవశం కావటం", ఇది ప్రమత్తః కు ఆధారం; ఉద్ + స్థా → ఉత్థా "లేవటం". ఉపసర్గ ధాతువు ముందు నిలిచే నిపాతం కావటాన కార్పస్ దాన్ని పదంలోనే రాస్తుంది, గొలుసు ఉపసర్గను చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.4.58 प्रादयः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 54 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• उपसर्गाः क्रियायोगे 1.4.59 · प्रकरण 2← शैलराजावतीर्णाम्; विहस्य

  प्र and the rest, joined to a verb, are called उपसर्ग (preverbs)

  The प्रादि particles (प्र, सम्, उद्, नि, वि and the rest, named निपात by the previous rule) are called उपसर्ग — "preverbs" — when they stand in construction with a verb (क्रियायोग, "joined to an action"). Away from a verb the same words keep only their निपात name; before a root they are the prefix that turns its sense. प्र before मद् "be heedless" gives the प्रमद् of प्रमत्तः, and उद् before पत् "fall, fly" gives the उत्पत् of उत्पत. The derivation names this rule where it sets the prefix on the root.

  ప్రాది నిపాతాలు (ప్ర, సమ్, ఉద్, ని, వి మొదలైనవి — ముందటి సూత్రం వీటికి నిపాత సంజ్ఞ ఇచ్చింది) క్రియతో కలిసి నిలిచినప్పుడు (క్రియాయోగం) వాటికి ఉపసర్గ సంజ్ఞ. క్రియ లేకుంటే అవే శబ్దాలు కేవలం నిపాతాలుగా నిలుస్తాయి; ధాతువు ముందు నిలిస్తే అర్థాన్ని తిప్పే ఉపసర్గలు. మద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం" ముందు ప్ర → ప్రమత్తః లోని ప్రమద్; పత్ "పడటం, ఎగరటం" ముందు ఉద్ → ఉత్పత లోని ఉత్పత్. గొలుసు ఉపసర్గను ధాతువుకు చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.4.59 उपसर्गाः क्रियायोगे
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 35 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• आद्गुणः 6.1.87 · प्रकरण 2← गच्छेः; विहस्य + इव; लग्न + ऊर्मि

  a followed by i/u/ṛ becomes the guṇa vowel e/o/ar

  When a final अ or आ is followed by a simple vowel इ उ or ऋ, the two together become the corresponding guṇa vowel — ए, ओ, or अर् — as one sound, a single substitution for both. So राम + इन (from टा) gives the ए of रामेण, and पुण्य + उदक gives the ओ of पुण्योदक. It is the guṇa-sandhi a student meets first.

  అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఇ ఉ ఋ (సామాన్య అచ్చు) వస్తే, రెండూ కలిసి గుణమవుతాయి — ఏ, ఓ, అర్ — ఒకే ధ్వనిగా (ఏకాదేశం). రామ + ఇన (టా నుండి) → రామేణ లోని ఏ; పుణ్య + ఉదక → పుణ్యోదక లోని ఓ. విద్యార్థి మొదట కలిసే గుణసంధి ఇదే.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.87 आद्गुणः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 27 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the guṇa sandhi

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• वृद्धिरेचि 6.1.88 · प्रकरण 2← फेनैः

  a/ā followed by e/ai/o/au becomes the vṛddhi vowel ai/au

  When a final अ or आ is followed by a vowel of the एच् set — ए, ऐ, ओ, औ — the two together become a single vṛddhi vowel, ऐ or औ. It overrides the guṇa rule: कृष्ण + एकत्वम् → कृष्णैकत्वम्, गङ्गा + ओघः → गङ्गौघः. This is the vṛddhi-sandhi.

  అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఏచ్ వర్గపు అచ్చు — ఏ, ఐ, ఓ, ఔ — వస్తే, రెండూ కలిసి ఒకే వృద్ధ్యచ్చు (ఐ లేదా ఔ) అవుతాయి. ఇది గుణసూత్రాన్ని అపవదిస్తుంది: కృష్ణ + ఏకత్వమ్ → కృష్ణైకత్వమ్; గంగా + ఓఘః → గంగౌఘః. దీన్నే వృద్ధిసంధి అంటారు.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.88 वृद्धिरेचि
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 33 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अकः सवर्णे दीर्घः 6.1.101 · प्रकरण 2← शैलराजावतीर्णाम्

  a simple vowel before a like vowel becomes the long one

  When a simple vowel (अक्: अ इ उ ऋ ऌ) is followed by a vowel of the same class (savarṇa), the two become the single long vowel of that class — अ/आ + अ/आ → आ, इ/ई + इ/ई → ई, and so on. So स्व + अधिकार → स्वाधिकार. This is dīrgha-sandhi.

  అక్ (అ ఇ ఉ ఋ ఌ) తరువాత దానికి సవర్ణమైన అచ్చు వస్తే, రెండూ కలిసి ఆ వర్గపు దీర్ఘమవుతాయి — అ/ఆ + అ/ఆ → ఆ, ఇ/ఈ + ఇ/ఈ → ఈ, ఇలా. స్వ + అధికార → స్వాధికార. ఇది దీర్ఘసంధి.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.101 अकः सवर्णे दीर्घः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 42 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the dīrgha sandhi

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• छे च 6.1.73 · प्रकरण 3← गच्छेः

  a short vowel takes the augment तुक् (त्) before छ्

  Before a छ्, a preceding short vowel gets the augment तुक् — an inserted त् — which then becomes च् (by श्चुत्व) and yields the doubled छ् heard at the seam: शिव + छाया → शिवच्छाया "Śiva's shade", आ + छादयति → आच्छादयति "covers over". It is the vowel-side counterpart of शश्छोऽटि (8.4.63), which doubles छ् after a stop; between them, almost every छ् inside a word or at a word-seam comes out doubled.

  ఛ్ ముందు, ముందున్న హ్రస్వ అచ్చుకు తుక్ ఆగమం — చేరే త్ — వస్తుంది; ఆ త్ శ్చుత్వం చేత చ్ అయి, సంధిస్థానంలో వినిపించే ద్విత్వ ఛ్ ను ఇస్తుంది: శివ + ఛాయా → శివచ్ఛాయా "శివుని నీడ"; ఆ + ఛాదయతి → ఆచ్ఛాదయతి "కప్పుతుంది". స్పర్శం తరువాత ఛ్ ను ద్విత్వం చేసే శశ్ఛోఽటి (8.4.63) కు ఇది అచ్చు-వైపు ప్రతిరూపం; ఈ రెండింటి వల్ల పదంలో గానీ పద సంధిలో గానీ దాదాపు ప్రతి ఛ్ ద్విత్వమవుతుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.73 छे च
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 101 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• झलां जशोऽन्ते 8.2.39 · प्रकरण 3← तस्मात्; अकरोत्; तस्मात् + गच्छेः; अकरोत् + इन्दुलग्नोर्मिहस्ता

  a word-final झल् becomes the corresponding जश् (voiced unaspirate)

  At the end of a word, a झल् consonant — a stop or sibilant — is replaced by the corresponding जश्, a voiced unaspirated stop (ग् ज् ड् द् ब्). So a word-final त् may be written द् (वाक् beside वाग्, षष् beside षड्). At a pause it can revert to त् (8.4.56), and before a voiceless sound it stays voiceless (8.4.55 खरि च); so अधिकारात् before प्र keeps its त्.

  పదాంతంలో ఝల్ (స్పర్శ లేదా ఊష్మ) హల్లుకు దాని జశ్ — ఘోష అల్పప్రాణ స్పర్శం (గ్ జ్ డ్ ద్ బ్) — ఆదేశం. పదాంత త్ ను ద్ గా రాయవచ్చు (వాక్/వాగ్, షష్/షడ్). విరామంలో మళ్లీ త్ కావచ్చు (8.4.56); అఘోషం ముందు అఘోషంగానే ఉంటుంది (8.4.55 ఖరి చ) — అధికారాత్ ప్ర ముందు త్ గానే.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.2.39 झलां जशोऽन्ते
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 67 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §4.2, स्वाधिकारात्

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8.3.15 · प्रकरण 3← गच्छेः; जह्नोः; फेनैः; शम्भोः

  र् becomes visarga before a खर् consonant or at a pause

  A रेफ (र्) at the end of a word becomes visarga (ः) before a खर् consonant — the voiceless stops and the sibilants — or at a pause (avasāna). It is the last step of every nominative singular: यक्ष + र् becomes यक्षः. The visarga of भर्तुः is the same thing, the र् that came with the ṛ-stem's ending surfacing before the pause.

  పదాంతంలోని రేఫ (ర్) ఖర్ హల్లు ముందు — అఘోష స్పర్శలు, ఊష్మలు — గాని, విరామం (అవసానం) దగ్గర గాని విసర్గ (ః) అవుతుంది. ప్రతి ప్రథమా ఏకవచనపు చివరి మెట్టు ఇదే: యక్ష + ర్ → యక్షః. భర్తుః లోని విసర్గ కూడా ఋకారాంత శబ్దపు ర్ ఇలాగే విరామం ముందు పైకి రావడమే.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.3.15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 93 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः and भर्तुः prakriyās
  • docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः and भर्तुः derivations

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• मोऽनुस्वारः 8.3.23 · प्रकरण 3← शैलराजावतीर्णाम् + जह्नोः; कन्याम् + सगरतनयस्वर्गसोपानपङ्क्तिम्; गौरीवक्त्रभ्रुकुटिरचनाम् + या

  a word-final म् becomes anusvāra before a consonant

  A म् at the end of a word becomes anusvāra — the nasal dot ं — when a consonant follows: हरिम् + वन्दे → हरिं वन्दे "I praise Hari". The accusative singular in -म् and every word-final म् before a consonant is written this way; before a vowel or at a pause the म् itself stays. This is why the chain-check reads a final ं and a final म् as the same sound: they are one म्, shown one way or the other by what follows.

  పదాంతంలోని మ్, హల్లు ముందు అనుస్వారం — ం అనే నాసిక బిందువు — గా మారుతుంది: హరిమ్ + వన్దే → హరిం వన్దే "హరిని నమస్కరిస్తాను". మ్-అంత ద్వితీయా ఏకవచనం, హల్లు ముందు వచ్చే ప్రతి పదాంత మ్ ఇలాగే రాయబడతాయి; అచ్చు ముందు గానీ విరామంలో గానీ మ్ అలాగే నిలుస్తుంది. అందుకే గొలుసు-పరీక్ష పదాంత ం ను, పదాంత మ్ ను ఒకే ధ్వనిగా చదువుతుంది: అవి ఒకే మ్, తరువాత వచ్చేదాన్ని బట్టి ఒక్కో రూపంలో చూపబడతాయి.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.3.23 मोऽनुस्वारः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 77 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• ङमो ह्रस्वादचि ङमुण्नित्यम् 8.3.32 · प्रकरण 3← राजन् + अवतीर्ण

• विसर्जनीयस्य सः 8.3.34 · प्रकरण 3← शम्भोः + केशग्रहणम्

• स्तोः श्चुना श्चुः 8.4.40 · प्रकरण 3← गच्छेः

  a dental (स्तु) becomes palatal (श्चु) in contact with a palatal

  A स् or a dental स्तु sound (the त-वर्ग), when it meets a श् or a palatal श्चु sound (the च-वर्ग), becomes the corresponding palatal श्चु: सत् + चित् → सच्चित्, रामस् + शेते → रामश् शेते, तद् + ज्ञानम् → तज्ज्ञानम्. Dental and palatal in contact are levelled to palatal.

  స్ గానీ, దంత్య స్తు వర్ణం గానీ (త-వర్గం), శ్ గానీ, తాలవ్య శ్చు వర్ణం గానీ (చ-వర్గం) తో కలిసినప్పుడు దానికి సవర్ణమైన శ్చు అవుతుంది: సత్ + చిత్ → సచ్చిత్, రామస్ + శేతే → రామశ్శేతే, తద్ + జ్ఞానమ్ → తజ్జ్ఞానమ్. దంత్యం, తాలవ్యం కలిసినప్పుడు తాలవ్యంగా సమమవుతాయి.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.4.40 स्तोः श्चुना श्चुः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 62 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• वा पदान्तस्य 8.4.59 · प्रकरण 3← शैलराजावतीर्णाम् + जह्नोः

  at the end of a word the homorganic-nasal substitution is optional

  The previous rule (8.4.58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः) turns an अनुस्वार (the nasal hum ं) into the nasal of the following consonant's own class before a यय् consonant (any stop or semivowel but ह). This rule makes that substitution optional (वा, "or") when the अनुस्वार stands at the end of a पद, a finished word. So the prefix सम् before भृत "borne", once its म् has become अनुस्वार, may keep the class-nasal म् or the अनुस्वार: सम्भृतम् or संभृतम्. Both are correct; the chain shows the class-nasal.

  ముందటి సూత్రం (8.4.58 అనుస్వారస్య యయి పరసవర్ణః) అనుస్వారాన్ని (ం అనే నాసిక ధ్వని) — యయ్ హల్లు (హ తప్ప అన్ని స్పర్శ, అంతస్థ హల్లులు) ముందు — ఆ హల్లు వర్గపు నాసికంగా మారుస్తుంది. ఈ సూత్రం, అనుస్వారం పదాంతంలో (పూర్తయిన పదపు చివర) నిలిచినప్పుడు, ఆ మార్పును వికల్పం (వా "లేదా") చేస్తుంది. కాబట్టి భృత "మోయబడిన" ముందు సమ్ ఉపసర్గపు మ్ అనుస్వారమైన తర్వాత వర్గనాసిక మ్ గా ఉండవచ్చు, లేదా అనుస్వారంగా ఉండవచ్చు: సమ్భృతమ్ లేదా సంభృతమ్. రెండూ సరైనవే; గొలుసు వర్గనాసికాన్ని చూపుతుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.4.59 वा पदान्तस्य
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 80 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• ससजुषो रुः 8.2.66 · प्रकरण 4← गच्छेः; जह्नोः; फेनैः; शम्भोः

  a word-final स् becomes रु

  The स् at the end of a word — and the word सजुष् — is replaced by रु. The उ of रु is only a marker and drops, so what is left is र्. This is why यक्ष + स् becomes यक्ष + र्, which then turns to visarga at a pause by 8.3.15: the visarga of every nominative singular is a buried स्. It also explains यक्षः + चक्रे → यक्षश्चक्रे — the स् resurfaces before च and becomes श्.

  పదాంతంలోని స్ (మరియు సజుష్ శబ్దపు స్) రుగా మారుతుంది. 'రు'లోని ఉ కేవలం ఇత్‌సంజ్ఞ, అది లోపించి ర్ మాత్రమే మిగులుతుంది. కాబట్టి యక్ష + స్ → యక్ష + ర్; ఆ ర్ విరామం ముందు విసర్గ అవుతుంది (8.3.15). అందుకే ప్రతి ప్రథమా ఏకవచన విసర్గ దాగిన స్; యక్షః + చక్రే లో ఆ స్ మళ్లీ పైకి వచ్చి చకారం ముందు శ్ అవుతుంది — యక్షశ్చక్రే.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.2.66 ससजुषो रुः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 105 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः prakriyā
  • docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः derivation

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• सुडनपुंसकस्य 1.1.43 · प्रकरण 5← शैलराजावतीर्णाम्; विहस्य

  the सुट् endings of a non-neuter stem are called सर्वनामस्थान

  For a stem that is not neuter (अनपुंसक), the endings of the सुट् set — सु, औ, जस् (nominative singular, dual, plural) and अम्, औट् (accusative singular, dual) — are termed सर्वनामस्थान. This name marks the "strong" cases, where a stem shows its fullest form: it is before a सर्वनामस्थान that नुम् is inserted, a vowel lengthens, and the like. प्रमत्तः "heedless" is प्रमत्त + सु, a nominative singular, so its सु is a सर्वनामस्थान.

  నపుంసకం కాని (అనపుంసక) స్టెముకు, సుట్ గణపు ప్రత్యయాలు — సు, ఔ, జస్ (ప్రథమా ఏక, ద్వి, బహువచనం) మరియు అమ్, ఔట్ (ద్వితీయా ఏక, ద్వివచనం) — సర్వనామస్థాన సంజ్ఞ పొందుతాయి. ఈ సంజ్ఞ "బలమైన" విభక్తులను గుర్తిస్తుంది, అక్కడ స్టెము తన పూర్ణ రూపాన్ని చూపుతుంది: సర్వనామస్థానం ముందే నుమ్ చేరిక, స్వరదీర్ఘీకరణం మొదలైనవి జరుగుతాయి. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త" = ప్రమత్త + సు, ప్రథమా ఏకవచనం, కాబట్టి దాని సు సర్వనామస్థానం.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.1.43 सुडनपुंसकस्य
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 162 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् 1.2.45 · प्रकरण 5← शैलराजावतीर्णाम्; विहस्य

  a meaningful form that is neither a root nor an affix is a प्रातिपदिक (nominal base)

  A form that carries meaning (अर्थवत्) and is neither a धातु (a verb root) nor a प्रत्यय (an affix) is termed प्रातिपदिक — a nominal base, the stem to which case endings are then added. This is the general definition; forms ending in a कृत् or a तद्धित affix and compounds are brought under the same name by the next rule (1.2.46). So a plain stem like मेघ "cloud" is a प्रातिपदिक on its own, while a कृत् form such as प्रमत्त reaches the name through that extension. The प्रातिपदिक is what takes the सुप् case endings.

  అర్థవంతమైన (అర్థవత్), ధాతువు కాని, ప్రత్యయం కాని రూపానికి ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ — నామపదపు మూలం (స్టెమ్), దీనికే విభక్తి ప్రత్యయాలు చేరతాయి. ఇది సాధారణ నిర్వచనం; కృత్, తద్ధిత ప్రత్యయాంత రూపాలను, సమాసాలను తర్వాతి సూత్రం (1.2.46) అదే సంజ్ఞకు తెస్తుంది. కాబట్టి మేఘ "మేఘం" వంటి సాదా మూలం తనంతట తానే ప్రాతిపదికం, ప్రమత్త వంటి కృదంతం ఆ విస్తరణ వల్ల ఈ సంజ్ఞను పొందుతుంది. ప్రాతిపదికమే సుప్ విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.2.45 अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 115 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• कृत्तद्धितसमासाश्च 1.2.46 · प्रकरण 5← शैलराजावतीर्णाम्; विहस्य

  forms ending in a कृत् or तद्धित affix, and compounds, are प्रातिपदिक too

  Forms ending in a कृत् affix (a primary affix that makes a word straight from a root, like क्त in मत्त), in a तद्धित affix (a secondary affix on a noun), and समास (compounds) are also termed प्रातिपदिक — a nominal base. This extends the previous rule's definition. It is why a कृत् form such as प्रमत्त "heedless" (प्र + मद् + क्त) is itself a stem and takes case endings like any noun, and why the indeclinables श्रुत्वा "having heard" and आलिङ्ग्य "having embraced" count as nominal bases before their further treatment.

  కృత్ ప్రత్యయాంత (ధాతువు నుండి నేరుగా పదం చేసే ప్రాథమిక ప్రత్యయం, మత్త లోని క్త వంటిది), తద్ధిత ప్రత్యయాంత (నామంపై గౌణ ప్రత్యయం), సమాస — వీటికి కూడా ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ, నామపదపు మూలం. ఇది ముందటి సూత్రపు నిర్వచనాన్ని విస్తరిస్తుంది. అందుకే ప్రమత్త "అజాగ్రత్త" (ప్ర + మద్ + క్త) వంటి కృదంతం తానే స్టెమ్ అయి, ఏ నామంవలెనే విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది; శ్రుత్వా "విని", ఆలింగ్య "కౌగిలించి" వంటి అవ్యయాలు కూడా తదుపరి వ్యవహారం ముందు నామపద మూలాలుగా లెక్క.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.2.46 कृत्तद्धितसमासाश्च
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 116 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• न विभक्तौ तुस्माः 1.3.4 · प्रकरण 5← शैलराजावतीर्णाम्

  in a case or personal ending a final त-class, स् or म् is not an इत्

  The previous rule 1.3.3 हलन्त्यम् makes the final consonant of an affix an इत् — a silent marker that is then dropped. This rule stops that within a विभक्ति (a case ending or a तिङ् personal ending): a final तु (the त-class: त थ द ध न), स्, or म् there is not an इत् and stays as a real letter. So the स् of the instrumental-plural ऐस् (which becomes भिस्) and the त् of a personal ending like तस् are kept, not marked away. In वन्द्यैः "with the venerable ones" the ऐस् holds its स्.

  ముందటి సూత్రం 1.3.3 హలంత్యమ్ ప్రత్యయపు చివరి హల్లును ఇత్ — తొలగే మూక గుర్తు — చేస్తుంది. ఈ సూత్రం దాన్ని విభక్తి (విభక్తి ప్రత్యయం లేదా తిఙ్ పురుష ప్రత్యయం) లో ఆపుతుంది: అక్కడ చివరి తు (త-వర్గం: త థ ద ధ న), స్, మ్ ఇత్ కావు, నిజ అక్షరాలుగా నిలుస్తాయి. కాబట్టి తృతీయా బహువచనపు ఐస్ (భిస్ అయ్యేది) లోని స్, తస్ వంటి తిఙ్ ప్రత్యయపు త్ నిలుస్తాయి, గుర్తుగా తొలగవు. వంద్యైః "వందనీయులతో" లో ఐస్ తన స్ ను నిలుపుకుంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.4 न विभक्तौ तुस्माः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 130 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• चुटू 1.3.7 · प्रकरण 5← शैलराजावतीर्णाम्

  an affix’s initial palatal or cerebral is a marker

  An initial palatal (चु — च छ ज झ ञ) or cerebral (टु — ट ठ ड ढ ण) of an affix is an इत्, a marker: not part of the affix but a tag on it, and it drops. So the ट of the instrumental टा and the ठ, ढ that open other affixes are only labels, gone before the affix is added. It is one of the rules that tell a bare affix from its markers.

  ప్రత్యయం మొదట ఉన్న చు (చ ఛ జ ఝ ఞ) గాని టు (ట ఠ డ ఢ ణ) గాని ఇత్తు — అంటే ప్రత్యయంలో భాగం కాక దానిపై గుర్తు మాత్రమే; అది లోపిస్తుంది. అందుకే తృతీయ ప్రత్యయమైన టా లోని ట కేవలం గుర్తు, ప్రత్యయం చేరకముందే పోతుంది. బరి ప్రత్యయాన్ని దాని గుర్తులనుండి వేరుచేసే సూత్రాల్లో ఇది ఒకటి.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.7 चुटू
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 128 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• लशक्वतद्धिते 1.3.8 · प्रकरण 5← गच्छेः; शैलराजावतीर्णाम्; विहस्य

  an affix’s initial ल्, श् or velar is a marker

  In an affix that is not a taddhita (a secondary nominal affix), an initial ल्, श्, or velar (क ख ग घ ङ) is an इत्, a marker, and drops. This is why the present-participle affix शतृ adds only अत् — its श् is a tag — and why the tense-name लट् contributes no ल्.

  తద్ధితం కాని ప్రత్యయం మొదట ఉన్న ల్, శ్, కవర్గం (క ఖ గ ఘ ఙ) ఇత్తులు, లోపిస్తాయి. అందుకే వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయమైన శతృ కేవలం అత్ ను చేరుస్తుంది — దాని శ్ ఒక గుర్తే — మరియు లట్ లకారంలోని ల్ ఏమీ మిగల్చదు.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.8 लशक्वतद्धिते
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 135 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् 1.4.13 · प्रकरण 5← गच्छेः; शैलराजावतीर्णाम्; विहस्य; अकरोत्

  the base an affix is added to is called अङ्ग (stem) while the affix stands

  Whatever an affix is prescribed after — taken with everything from that point on — is named अङ्ग, the stem, for as long as that affix is present. The name matters because a great many rules operate "on the अङ्ग": the guṇa and vṛddhi changes, the lengthenings, the augments all target the अङ्ग before its ending. So राम is the अङ्ग before a case ending, and चकृ the अङ्ग before a perfect ending — and it is on that अङ्ग that the vowel is strengthened to चकार.

  ఒక ప్రత్యయం దేని తరువాత విధించబడుతుందో అది — అక్కడి నుండి ముందంతటితో సహా — ఆ ప్రత్యయం ఉన్నంత వరకు అఙ్గ, అంటే ప్రకృతి (కాండం), అని పిలవబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం, ఎందుకంటే ఎన్నో సూత్రాలు "అఙ్గం మీద" పనిచేస్తాయి: గుణ-వృద్ధి మార్పులు, దీర్ఘీకరణలు, ఆగమాలు అన్నీ ప్రత్యయం ముందు అఙ్గాన్నే లక్ష్యంగా చేసుకుంటాయి. కాబట్టి విభక్తి ముందు రామ అఙ్గం; పరోక్ష ప్రత్యయం ముందు చకృ అఙ్గం — ఆ అఙ్గం మీదే అచ్చు బలపడి చకార అవుతుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.4.13 यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 132 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• यचि भम् 1.4.18 · प्रकरण 5← शैलराजावतीर्णाम्

  before an ending beginning with य् or a vowel, the stem is called भ

  Within the domain the previous rule opened, before an ending that begins with a य् or with any vowel (यच् = य् together with the अच् vowels), the stem is termed भ. The भ name triggers the internal-sandhi rules that reshape a stem before such a weak ending. वन्द्य before ऐस् — the instrumental plural, which begins with the vowel ऐ — is a भ, on the way to वन्द्यैः "with the venerable ones".

  ముందటి సూత్రం తెరిచిన క్షేత్రంలో, య్ తో గానీ ఏదైనా అచ్ (స్వరం) తో గానీ మొదలయ్యే ప్రత్యయం ముందు (యచ్ = య్ మరియు అచ్ స్వరాలు కలిపి) స్టెముకు భ సంజ్ఞ. భ సంజ్ఞ, అట్టి బలహీన ప్రత్యయం ముందు స్టెమును మార్చే అంతస్సంధి నియమాలను నడిపిస్తుంది. వంద్య, ఐస్ ముందు — తృతీయా బహువచనం, ఐ అనే స్వరంతో మొదలయ్యేది — భ, వంద్యైః "వందనీయులతో" వైపు దారిలో.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.4.18 यचि भम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 164 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• गतिश्च 1.4.60 · प्रकरण 5← शैलराजावतीर्णाम्; विहस्य

  the same prefixes, joined to a verb, are also called गति

  The same प्रादि words, joined to a verb, are termed गति ("gati") as well, beside their उपसर्ग name. The गति name is what lets a prefix compound with a following क्त्वा form into a single ल्यप् word: नि + अस् + क्त्वा becomes न्यस्य "having laid down", and उप + भुज् + क्त्वा becomes उपभुज्य "having enjoyed". The derivation names this rule where the prefix earns its गति standing.

  అవే ప్రాది శబ్దాలు క్రియతో కలిస్తే, ఉపసర్గ సంజ్ఞతో పాటు, గతి సంజ్ఞ కూడా పొందుతాయి. గతి సంజ్ఞే ఉపసర్గను తర్వాతి క్త్వా-రూపంతో ఒక్క ల్యప్ పదంగా సమాసం చేయనిస్తుంది: ని + అస్ + క్త్వా → న్యస్య "ఉంచి", ఉప + భుజ్ + క్త్వా → ఉపభుజ్య "అనుభవించి". ఉపసర్గ తన గతిత్వాన్ని పొందేచోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.4.60 गतिश्च
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 200 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप् 4.1.2 · प्रकरण 5← शैलराजावतीर्णाम्

  the twenty-one nominal case endings (सुप्), three to a case

  This one long sūtra names, in a single run, all twenty-one nominal endings — three for each of the seven cases: सु औ जस् (nominative), अम् औट् शस् (accusative), टा भ्याम् भिस् (instrumental), ङे भ्याम् भ्यस् (dative), ङसि भ्याम् भ्यस् (ablative), ङस् ओस् आम् (genitive), ङि ओस् सुप् (locative). Every declined noun in the poem takes one of these; they are the endings 1.4.14 counts as सुप्. The set's name सुप् is the pratyāhāra formed from its first sound स and its last सुप्.

  ఈ ఒక్క పొడవాటి సూత్రం ఇరవై ఒక్క నామవాచక ప్రత్యయాలను ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది — ఏడు విభక్తులకు మూడేసి: సు ఔ జస్ (ప్రథమా), అమ్ ఔట్ శస్ (ద్వితీయా), టా భ్యామ్ భిస్ (తృతీయా), ఙే భ్యామ్ భ్యస్ (చతుర్థీ), ఙసి భ్యామ్ భ్యస్ (పఞ్చమీ), ఙస్ ఓస్ ఆమ్ (షష్ఠీ), ఙి ఓస్ సుప్ (సప్తమీ). కావ్యంలోని ప్రతి విభక్తి పదం వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది; 1.4.14 వీటినే సుప్ గా లెక్కిస్తుంది. ఈ గణపు పేరు 'సుప్' — మొదటి ధ్వని స, చివరి సుప్ లతో ఏర్పడిన ప్రత్యాహారం.

  • Aṣṭādhyāyī — 4.1.2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 117 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् 6.1.68 · प्रकरण 5← इन्दुलग्नोर्मिहस्ता

  after a consonant or a long ई/आ feminine, a bare-consonant सु/ति/सि drops

  The nominative-singular सु — and the verb endings ति सि — when it would be left as a single consonant (apṛkta), is elided after a stem ending in a consonant (हल्), or after the long feminine stems in ई (ङी) or आ (आप्). So a consonant-stem masculine like राजन् loses the स् of सु. It is why महिमन्, आत्मन्, राजन् show no visible ending in the nominative singular.

  ఒకే హల్లుగా మిగిలే సు (ప్రథమైకవచనం; ధాతువుల్లో తి సి), హల్లంతం తరువాత, లేదా దీర్ఘ స్త్రీలింగ ఈ (ఙీ)/ఆ (ఆప్) తరువాత లోపిస్తుంది. రాజన్ వంటి హలంత పుంలింగం సు లోని స్ ను కోల్పోతుంది. మహిమన్, ఆత్మన్, రాజన్ లకు ప్రథమైకవచనంలో ప్రత్యయం కనిపించకపోవడానికి కారణం ఇదే.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.68 हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 178 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §4.6, महिमा

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अमि पूर्वः 6.1.107 · प्रकरण 5← शैलराजावतीर्णाम्; कन्याम्; सगरतनयस्वर्गसोपानपङ्क्तिम्; गौरीवक्त्रभ्रुकुटिरचनाम्; केशग्रहणम्

  before the accusative-singular अम्, the stem vowel alone remains

  When the accusative-singular ending अम् follows a word ending in अक् (a short a i u …), the single substitute for stem-vowel + अ is the pūrva, the earlier, vowel — the stem vowel wins. So हरि + अम् → हरिम्, गुरु + अम् → गुरुम्, राम + अम् → रामम्. One rule for the accusative singular of every vowel stem.

  అక్కు (హ్రస్వ అ ఇ ఉ…) తరువాత అమ్ (ద్వితీయైకవచనం) పరమైతే, ప్రాతిపదిక అచ్చుకూ అ కూ ఏకాదేశం పూర్వరూపం — ప్రాతిపదిక అచ్చు నిలుస్తుంది. హరి + అమ్ → హరిమ్, గురు + అమ్ → గురుమ్, రామ + అమ్ → రామమ్. అచ్చంత శబ్దాల ద్వితీయైకవచనానికి ఒకే సూత్రం.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.107 अमि पूर्वः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 134 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §4.4, वसतिम्

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• ङसिङसोश्च 6.1.110 · प्रकरण 5← जह्नोः; शम्भोः

  after e/o, the abl. and gen. singular keep the vowel (pūrva-rūpa)

  After a stem in ए or ओ (एङ्), the ablative-singular ङसि and the genitive-singular ङस् merge as pūrva-rūpa — the ए/ओ alone stands. An i-stem takes guṇa first (हरि → हरे), so both the ablative and the genitive singular come out हरेः.

  ఏ లేదా ఓ (ఏఙ్) కారాంతం తరువాత పంచమ్యేకవచనం ఙసి, షష్ఠ్యేకవచనం ఙస్ పూర్వరూపంగా కలుస్తాయి — ఏ/ఓ మాత్రమే నిలుస్తుంది. ఇకారాంతం ముందు గుణం వస్తుంది (హరి → హరే), కాబట్టి పంచమి, షష్ఠి రెండూ హరేః గా వస్తాయి.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.110 ङसिङसोश्च
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 172 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अतो भिस ऐस् 7.1.9 · प्रकरण 5← फेनैः

  after an a-stem, the instrumental plural भिस् becomes ऐस्

  After an अ-stem, the instrumental-plural ending भिस् becomes ऐस्. रामैः, वृक्षैः — the -ऐः that marks “by the many”. Only a-stems do this; other stems keep भिः (हरिभिः).

  అకారాంతం తరువాత తృతీయా బహువచన ప్రత్యయం భిస్ ఐస్ అవుతుంది. రామైః, వృక్షైః — “పలువురిచేత” అని తెలిపే -ఐః. ఇది అకారాంతాలకే; మిగతా శబ్దాలు భిః నిలుపుకుంటాయి (హరిభిః).

  • Aṣṭādhyāyī — 7.1.9 अतो भिस ऐस्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 141 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• ङसिङ्योः स्मात्स्मिनौ 7.1.15 · प्रकरण 5← तस्मात्

  after an a-stem pronoun, the abl./loc. singular become स्मात्/स्मिन्

  After an अ-stem pronoun, the ablative-singular (ङसि) becomes स्मात् and the locative-singular (ङि) becomes स्मिन्. तस्मात् “from that”, तस्मिन् “in that”. The -स्मात् and -स्मिन् are the mark of a pronoun where a noun shows रामात्, रामे.

  అకారాంత సర్వనామం తరువాత పంచమ్యేకవచనం (ఙసి) స్మాత్, సప్తమ్యేకవచనం (ఙి) స్మిన్ అవుతాయి. తస్మాత్ “ఆదానినుండి”, తస్మిన్ “ఆదానియందు”. నామం రామాత్, రామే చూపేచోట సర్వనామానికి -స్మాత్, -స్మిన్ గుర్తు.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.1.15 ङसिङ्योः स्मात्स्मिनौ
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 153 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• त्यदादीनामः 7.2.102 · प्रकरण 5← तस्मात्

  a त्यदादि pronoun’s final becomes अ before an ending

  The final sound of a त्यदादि pronoun — तद्, यद्, एतद्, इदम् and their group — becomes अ before a case-ending. तद् → त, which then goes on to सः, तम्, ते. It is the step that turns the stem into the shape the endings attach to.

  త్యదాది సర్వనామం — తద్, యద్, ఏతద్, ఇదమ్ మొదలైన గణం — దాని అంత్యవర్ణం విభక్తి ముందు అ అవుతుంది. తద్ → త, అటుపైన సః, తమ్, తే అవుతుంది. ప్రత్యయాలు చేరే రూపంలోకి శబ్దాన్ని మార్చే మెట్టు ఇది.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.2.102 त्यदादीनामः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 192 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• घेर्ङिति 7.3.111 · प्रकरण 5← जह्नोः; शम्भोः

  a short इ/उ-stem takes guṇa before a ङित् ending

  A short इ- or उ-stem (a घि stem) takes guṇa — इ → ए, उ → ओ — before a ङित् case-ending. हरि + ए (dative) → हरये, and गुरु gives गुरवे. It is what raises the vowel in the oblique singular of these stems.

  హ్రస్వ ఇ లేదా ఉ కారాంతం (ఘి శబ్దం), ఙిత్ విభక్తి ప్రత్యయం ముందు గుణం తీసుకుంటుంది — ఇ → ఏ, ఉ → ఓ. హరి + ఏ (చతుర్థి) → హరయే; గురు → గురవే. ఈ శబ్దాల పరోక్ష ఏకవచనంలో అచ్చును ఎత్తేది ఇదే.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.3.111 घेर्ङिति
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 171 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• वाऽवसाने 8.4.56 · प्रकरण 5← तस्मात्; अकरोत्

  at a pause, a झल् sound may become its voiceless चर्

  At a pause — the end of an utterance — a झल् sound (a stop or sibilant) optionally becomes its voiceless unaspirate चर्. So a word-final द् may be spoken as त्: रामात् or रामाद्. It is why an ablative in -आत् and its voiced twin are both correct at a stop.

  విరామం దగ్గర — పలుకు ముగిసేచోట — ఝల్ ధ్వని (స్పర్శ లేదా ఊష్మం) వికల్పంగా తన అఘోష అల్పప్రాణ చర్ అవుతుంది. అందుకే పదాంత ద్ ను త్ గా పలకవచ్చు: రామాత్ లేదా రామాద్. -ఆత్ పంచమి, దాని ఘోష రూపం రెండూ విరామంలో సరైనవి కావడానికి కారణమిదే.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.4.56 वाऽवसाने
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 145 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अतोऽम् 7.1.24 · प्रकरण 7← केशग्रहणम्

  after a short-अ neuter, the nom./acc. singular become अम्

  After a short-अ neuter stem, the nominative and accusative singular endings both become अम्. ज्ञानम्, फलम्, वचनम् — the -अम् that a neuter a-stem shows for both “it” and “it (as object)”.

  హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దం తరువాత ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు రెండూ అమ్ అవుతాయి. జ్ఞానమ్, ఫలమ్, వచనమ్ — నపుంసక అకారాంతం కర్తగానూ కర్మగానూ చూపే -అమ్ ఇదే.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.1.24 अतोऽम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 233 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अतो गुणे 6.1.97 · प्रकरण 8← तस्मात्

  a non-final अ before a guṇa vowel merges forward (para-rūpa)

  When a non-final short अ is followed by a guṇa vowel (अ, ए, ओ), the single substitute is the later vowel alone — para-rūpa, the second stands — not a guṇa of the two. It keeps a stem-final अ from doubling with an affix that opens on such a vowel, so only the affix’s vowel is heard.

  అంత్యం కాని హ్రస్వ అ తరువాత గుణాచ్చు (అ, ఏ, ఓ) వస్తే, రెండింటి స్థానంలో పరమైన అచ్చు ఒక్కటే మిగులుతుంది — పరరూపం, రెండవది నిలుస్తుంది — గుణం కాదు. అలా అకారాంత శబ్దం అటువంటి అచ్చుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయంతో కలిసినప్పుడు ప్రత్యయపు అచ్చు మాత్రమే వినబడుతుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.97 अतो गुणे
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 273 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• रषाभ्यां नो णः समानपदे 8.4.1 · प्रकरण 8← शैलराजावतीर्णाम्

  न् becomes ण् after र् or ष् within the same word

  A dental न् is replaced by the retroflex ण् when a र् (including the vowel ऋ) or a ष् has come before it, provided both stand in the same word (समानपद). The tongue, once curled back for the र् or ष्, stays curled for the nasal. So तॄ "to cross" gives the participle तीर्ण "crossed", where the न of the क्त suffix retroflexes to ण after the र् — the poem's तीर्णः; the same lifts विशीर्णाम् "scattered" and उद्गीर्णैः "belched forth". The rule 8.4.2 widens the reach so a vowel or a few consonants may intervene and the change still fires.

  దంత్య న్ కు ముందు ర్ (ఋ అచ్చుతో సహా) గానీ ష్ గానీ ఒకే పదంలో (సమానపదం) వస్తే, ఆ న్ మూర్ధన్య ణ్ గా మారుతుంది. ర్ లేదా ష్ కోసం వెనక్కు ముడిచిన నాలుక ఆ అనునాసికానికీ ముడిచే ఉంటుంది. అలా తౄ "దాటుట" క్త ప్రత్యయంతో తీర్ణ "దాటినది" అవుతుంది — ఇక్కడ క్త లోని న ర్ తరువాత ణ గా మారుతుంది; ఇది కావ్యంలోని తీర్ణః. అదే విశీర్ణామ్ "చెల్లాచెదరైన", ఉద్గీర్ణైః "వెళ్లగక్కబడిన" లను ఎత్తుతుంది. మధ్యలో ఒక అచ్చు గానీ కొన్ని హల్లులు గానీ వచ్చినా మార్పు జరిగేలా 8.4.2 దీని పరిధిని విస్తరిస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.4.1 रषाभ्यां नो णः समानपदे
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 266 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• स्वरादिनिपातमव्ययम् 1.1.37 · प्रकरण 11← शैलराजावतीर्णाम्; विहस्य

  the स्वरादि words and the निपात particles are called अव्यय (indeclinable)

  The words of the स्वरादि list (स्वर्, अन्तर्, प्रातर् and the rest) and the निपात particles are termed अव्यय — indeclinable, taking no case ending and never changing form. Because the प्रादि prefixes are निपात (by 1.4.58), a preverb like प्र in प्रभवति "he arises" is an अव्यय; that is why it stands unchanged before the root.

  స్వరాది గణపు శబ్దాలు (స్వర్, అంతర్, ప్రాతర్ మొదలైనవి) మరియు నిపాత శబ్దాలు అవ్యయ సంజ్ఞ పొందుతాయి — అవ్యయం, విభక్తి తీసుకోని, ఎప్పుడూ రూపం మారని పదం. ప్రాది ఉపసర్గలు నిపాతాలు కావటాన (1.4.58 చేత), ప్రభవతి "ఉద్భవించును" లోని ప్ర ఉపసర్గ అవ్యయం; అందుకే అది ధాతువు ముందు మారకుండా నిలుస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.1.37 स्वरादिनिपातमव्ययम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 366 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• क्त्वातोसुन्कसुनः 1.1.40 · प्रकरण 11← विहस्य

  a form ending in क्त्वा, तोसुन् or कसुन् is called अव्यय (indeclinable)

  A word ending in the suffix क्त्वा, तोसुन् or कसुन् is called अव्यय — indeclinable, taking no case ending and never changing form. क्त्वा makes the absolutive, the "having done X" form that leans on a later verb: श्रुत्वा "having heard" is such a word, fixed in shape. When a prefix stands before the root, क्त्वा is replaced by ल्यप् (by 7.1.37), and the ल्यप् form keeps this same अव्यय name — so आलिङ्ग्य "having embraced" and एत्य "having come" are indeclinable too. The derivation names this rule where it fixes the absolutive as an अव्यय.

  క్త్వా, తోసున్, లేదా కసున్ ప్రత్యయంతో అంతమయ్యే పదానికి అవ్యయ సంజ్ఞ — అవ్యయం, విభక్తి తీసుకోని, ఎప్పుడూ రూపం మారని పదం. క్త్వా ప్రత్యయం "చేసి" అనే క్త్వాంత (absolutive) రూపాన్ని చేస్తుంది, అది తరువాతి క్రియను ఆనుకొని నిలుస్తుంది: శ్రుత్వా "విని" అటువంటి రూపం. ధాతువు ముందు ఉపసర్గ నిలిస్తే క్త్వా స్థానంలో ల్యప్ వస్తుంది (7.1.37 చేత), ల్యప్ రూపమూ ఇదే అవ్యయ సంజ్ఞ నిలుపుకుంటుంది — ఆలింగ్య "కౌగిలించుకొని", ఏత్య "వచ్చి" కూడా అవ్యయాలు. గొలుసు క్త్వాంత రూపాన్ని అవ్యయంగా నిర్ణయించే చోట ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.1.40 क्त्वातोसुन्कसुनः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 368 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अव्ययादाप्सुपः 2.4.82 · प्रकरण 11← शैलराजावतीर्णाम्

  after an अव्यय, the आप् (feminine) and सुप् (case) endings undergo लुक्

  After an अव्यय — an indeclinable word — the feminine suffix आप् and the case endings सुप् undergo लुक् (लुक्, a disappearance that leaves no trace, not even a mark on what stood before). A prefix like प्र is an अव्यय (an उपसर्ग, and so indeclinable), and when it joins a root it first takes a case ending which this rule then wipes out, so प्र meets मद् bare in प्रमत्तः "heedless". The same लुक् is why an indeclinable never shows an ending: the सुप् is added and at once removed. The derivation names this rule on the silent step where the prefix's ending drops.

  అవ్యయం — విభక్తి మారని పదం — తరువాత ఆప్ (స్త్రీలింగ ప్రత్యయం) మరియు సుప్ (విభక్తి ప్రత్యయాలు) లుక్ పొందుతాయి (లుక్ — ఏ గుర్తూ మిగల్చకుండా పూర్తిగా లోపించడం). ప్ర వంటి ఉపసర్గ అవ్యయం; అది ధాతువుతో కలిసేటప్పుడు మొదట ఒక విభక్తి ప్రత్యయాన్ని తీసుకుంటుంది, ఈ సూత్రం దాన్ని తుడిచివేస్తుంది, కాబట్టి ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లో ప్ర మద్‌ను ప్రత్యయం లేకుండా చేరుతుంది. అవ్యయం ఎప్పుడూ విభక్తి చూపకపోవటానికి కారణం ఇదే: సుప్ చేరి వెంటనే తొలగిపోతుంది. ఉపసర్గపు విభక్తి లోపించే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 2.4.82 अव्ययादाप्सुपः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 370 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• क्ङिति च 1.1.5 · प्रकरण 12← शैलराजावतीर्णाम्

  no गुण or वृद्धि before an affix marked क् or ङ्

  The strengthening of a vowel — गुण (इ→ए, उ→ओ, ऋ→अर्) and वृद्धि (its longer grade) — does not take place when the affix that would cause it is marked with an indicatory क् (कित्) or ङ् (ङित्). Many endings carry these marks precisely to keep the root weak. So कृ "to do" reaches चक्रे "he did", where the perfect endings are ङित् and the root ऋ is not raised to अर्; श्रु "to hear" reaches श्रुत्वा "having heard", where क्त्वा is कित् and the उ stays. It is the standard brake on strengthening, and it works by leaving a form unchanged where a plainer affix would have raised it.

  అచ్చు బలపడుట — గుణం (ఇ→ఏ, ఉ→ఓ, ఋ→అర్) మరియు వృద్ధి (దాని దీర్ఘతర రూపం) — దాన్ని కలిగించే ప్రత్యయం సూచక క్ (కిత్) గాని ఙ్ (ఙిత్) గాని గుర్తుగలదైనపుడు జరుగదు. ధాతువును బలహీనంగా ఉంచుటకే చాలా ప్రత్యయాలు ఈ గుర్తులను మోస్తాయి. అలా కృ "చేయుట" చక్రే "చేశాడు" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ లిట్ ప్రత్యయాలు ఙిత్, ధాతువు ఋ అర్ గా లేపబడదు; శ్రు "వినుట" శ్రుత్వా "విని" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ క్త్వా కిత్, ఉ నిలుస్తుంది. ఇది బలపడుటపై సాధారణ కళ్ళెం, సాధారణ ప్రత్యయం లేపిన చోట రూపాన్ని మార్పు లేకుండా వదలి పని చేస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.1.5 क्ङिति च
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 431 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• आदिर्ञिटुडवः 1.3.5 · प्रकरण 12← अकरोत्

  an initial ञि, टु or डु in a root's teaching form is an इत्

  At the start of a root as it is taught (उपदेश, the aupadeśika form the dhātupāṭha lists), the syllables ञि, टु and डु are इत् — indicatory pieces that drop away and leave only a signal behind. The root कृ "do, make" is taught as डुकृञ्, and its opening डु is such an इत्: it never appears in a formed word but marks कृ as taking certain suffixes. So चक्रे "he made", कर्तुम् "to do" and आदाय "having taken" all begin from a root whose taught head was shed by this rule. The derivation names it on the silent step where that head drops.

  ధాతువు ఉపదేశింపబడిన రూపం (ఉపదేశం — ధాతుపాఠం చూపే ఔపదేశిక రూపం) మొదట ఉన్న ఞి, టు, డు అక్షరాలు ఇత్‌లు — తొలగిపోయి కేవలం ఒక సంకేతాన్ని మిగిల్చే సూచక భాగాలు. కృ "చేయు" ధాతువు డుకృఞ్‌గా ఉపదేశింపబడుతుంది, దాని మొదటి డు అటువంటి ఇత్: అది ఏర్పడిన పదంలో కనబడదు కానీ కృ కొన్ని ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుందని గుర్తు పెడుతుంది. కాబట్టి చక్రే "చేసెను", కర్తుమ్ "చేయుటకు", ఆదాయ "తీసుకొని" అన్నీ ఉపదేశపు తల ఈ సూత్రంచేత రాలిపోయిన ధాతువు నుండి మొదలవుతాయి. ఆ తల రాలే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.5 आदिर्ञिटुडवः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 460 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् 1.3.78 · प्रकरण 12← गच्छेः; अकरोत्

  in the remaining case, a root in the active takes परस्मैपद

  In the case left over (शेष — a root not sent to the middle by the preceding rules), when the ending stands for the agent (कर्तरि, the active sense) the root takes परस्मैपद, the set of personal endings that turn the action away from the agent. This is the default that catches every root the आत्मनेपद rules did not claim: भू "be, become" is such a root, so भवति "he becomes" and प्रभवति "he arises" take the active endings. The derivation names this rule where it chooses the active set.

  మిగిలిన సందర్భంలో (శేషం — ముందటి సూత్రాలు ఆత్మనేపదానికి పంపని ధాతువు), ప్రత్యయం కర్తను సూచించినప్పుడు (కర్తరి, కర్తృ అర్థం) ధాతువు పరస్మైపదాన్ని — క్రియను కర్త నుండి దూరంగా మళ్ళించే పురుష ప్రత్యయాల గణాన్ని — తీసుకుంటుంది. ఇది ఆత్మనేపద సూత్రాలు తీసుకోని ప్రతి ధాతువునూ పట్టుకొనే మూలనియమం: భూ "అగు, ఉండు" అటువంటి ధాతువు, కాబట్టి భవతి "అగును", ప్రభవతి "ఉద్భవించును" పరస్మైపద ప్రత్యయాలను తీసుకుంటాయి. ఆ గణాన్ని ఎంచుకొనే చోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.78 शेषात् कर्तरि परस्मैपदम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 378 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• ते प्राग्धातोः 1.4.80 · प्रकरण 12← शैलराजावतीर्णाम्; विहस्य

  the prefixes (gati and upasarga) stand before the root

  The words just named — the upasargas and the other gati particles — are placed before the root (धातु) they qualify. This is the rule that fixes a prefix's position at the head of the verb. So प्र stands before मद् in प्रमत्तः "heedless", आ before लिङ्ग् in आलिङ्ग्य "having embraced", आ before इ in एत्य "having come". The seam between prefix and root is then handled by sandhi, but their order is settled here.

  ఇప్పుడే పేర్కొన్న పదాలు — ఉపసర్గలు, ఇతర గతి పదాలు — తాము విశేషించే ధాతువుకు ముందు ఉంచబడతాయి. ఉపసర్గ స్థానాన్ని క్రియ మొదట స్థిరపరచే సూత్రం ఇది. అలా ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తగలవాడు" లో ప్ర మద్ ముందు, ఆలిఙ్గ్య "కౌగిలించి" లో ఆ లిఙ్గ్ ముందు, ఏత్య "వచ్చి" లో ఆ ఇ ముందు నిలుస్తుంది. ఉపసర్గ, ధాతువుల మధ్య సంధి తరవాత జరుగుతుంది, కానీ వాటి క్రమం ఇక్కడ స్థిరమవుతుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.4.80 ते प्राग्धातोः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 417 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• कर्तरि शप् 3.1.68 · प्रकरण 12← गच्छेः

  the class-sign शप् is added after a root, in the active, before a present-system ending

  In the active (कर्तरि, when the verb agrees with its agent), the affix शप् — which surfaces as a plain अ, its श् and प् being only markers — is placed between a root and a following सार्वधातुक ending (the present-system endings). It is the class-sign (विकरण) of the first, sixth and tenth verb classes, and it is what makes their present stems thematic. So भू "to be" takes शप् to give भू + अ + ति, which goes on to भवति "he is" — the poem's भवति and प्रभवति; हृ "to carry" likewise gives हरति "he carries". Where a class takes a different sign, or none, this rule does not apply.

  కర్తరి ప్రయోగంలో (క్రియ కర్తతో సమన్వయించినప్పుడు) శప్ ప్రత్యయం — దీని శ్, ప్ కేవలం గుర్తులు కావటాన కేవలం అ గా కనబడేది — ధాతువుకూ, తరువాతి సార్వధాతుక ప్రత్యయానికీ (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలకు) మధ్య చేరుతుంది. ఇది మొదటి, ఆరవ, పదవ ధాతుగణాల వికరణం (గణచిహ్నం); వాటి వర్తమాన అఙ్గాలను థెమాటిక్ గా చేసేది ఇదే. అలా భూ "ఉండుట" శప్ తీసుకొని భూ + అ + తి అవుతుంది, అది భవతి "ఉన్నాడు" గా కొనసాగుతుంది — కావ్యంలోని భవతి, ప్రభవతి; హృ "మోయుట" కూడా హరతి "మోస్తాడు" గా అవుతుంది. వేరే వికరణం తీసుకునే గణానికి, లేదా ఏదీ తీసుకోని గణానికి ఈ సూత్రం వర్తించదు.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.1.68 कर्तरि शप्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 385 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अनद्यतने लङ् 3.2.111 · प्रकरण 12← अकरोत्

  the imperfect लङ् is used for past action not of today

  The tense-marker लङ् — the imperfect — is used to report an action in the past that did not happen today (अनद्यतन, "not of today"). It is the ordinary narrative past. So कृ "to do" reaches अकरोत् "he did"; वृष् "to rain" reaches अभ्यवर्षत् "it rained down". The augment अ- that opens these forms is the mark of a past tense, added by a later rule.

  లఙ్ లకారం — అనద్యతన భూతకాలం — ఈ రోజు జరగని (అనద్యతన, "నేటిది కాని") గత క్రియను తెలుపుటకు వాడబడుతుంది. ఇది సాధారణ కథన భూతకాలం. అలా కృ "చేయుట" అకరోత్ "చేశాడు" కు చేరుతుంది; వృష్ "వర్షించుట" అభ్యవర్షత్ "వర్షించింది" కు చేరుతుంది. ఈ రూపాలను తెరిచే అ- ఆగమం భూతకాలపు గుర్తు, తరవాతి సూత్రం చేర్చేది.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.2.111 अनद्यतने लङ्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 420 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ् 3.3.161 · प्रकरण 12← गच्छेः

  लिङ् (the optative) in command, invitation, address, entreaty, deliberation and prayer

  In the senses of injunction (विधि), invitation, respectful address, solicited request, deliberative question and prayer, a root takes लिङ् — the optative or "potential". It renders "should, may, would": गच्छेत् "he should go", कुर्यात् "he should do". The one mood carries the whole range from a rule laid down to a wish expressed.

  విధి, నిమంత్రణ, ఆమంత్రణ, అధీష్ట (గౌరవంతో కోరడం), సంప్రశ్న (ఆలోచనతో ప్రశ్నించడం), ప్రార్థన — ఈ అర్థాల్లో ధాతువుకు లిఙ్ (విధిలిఙ్) వస్తుంది. "చేయవలెను, చేయవచ్చు" అనే భావం: గచ్ఛేత్ "వెళ్ళవలెను", కుర్యాత్ "చేయవలెను". విధి నుండి కోరిక దాకా ఈ ఒక్క లకారమే మోస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.3.161 विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 423 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् 3.4.78 · प्रकरण 12← गच्छेः; अकरोत्

  the eighteen personal endings (तिङ्) that replace a verb's tense-marker (लकार)

  This one sūtra names, in a single run, all eighteen verbal personal endings — the तिङ् set — that stand in for the abstract tense-marker (लकार) a verb first receives. Nine are parasmaipada (active): तिप् तस् झि, सिप् थस् थ, मिप् वस् मस्; nine are ātmanepada (middle): त आताम् झ, थास् आथाम् ध्वम्, इट् वहि महिङ् — three persons against singular, dual and plural in each voice. Every finite verb in the poem takes one: चक्रे "he did" reaches the ātmanepada त, रुणद्धि "he obstructs" the parasmaipada तिप्, द्रक्ष्यसि "you will see" the सिप्. It is the verb's counterpart to 4.1.2, which lists the noun's सुप् endings.

  ఈ ఒక్క సూత్రం, ఒక క్రియ మొదట పొందే భావ కాలచిహ్నం (లకారం) స్థానంలో వచ్చే పద్దెనిమిది క్రియా పురుష ప్రత్యయాలను — తిఙ్ గణాన్ని — ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది. తొమ్మిది పరస్మైపదం: తిప్ తస్ ఝి, సిప్ థస్ థ, మిప్ వస్ మస్; తొమ్మిది ఆత్మనేపదం: త ఆతామ్ ఝ, థాస్ ఆథామ్ ధ్వమ్, ఇట్ వహి మహిఙ్ — ప్రతి పదంలో మూడు పురుషలు ఏకవచన, ద్వివచన, బహువచనాలకు ఎదురుగా. కావ్యంలోని ప్రతి తిఙంత క్రియా వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది: చక్రే "చేశాడు" ఆత్మనేపద త ను, రుణద్ధి "అడ్డగిస్తాడు" పరస్మైపద తిప్ ను, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" సిప్ ను చేరుకుంటాయి. నామపదపు సుప్ ప్రత్యయాలను పేర్కొనే 4.1.2 కు ఇది క్రియాపరమైన జోడి.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.4.78 तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 373 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• इतश्च 3.4.100 · प्रकरण 12← गच्छेः; अकरोत्

  and the final इ of a ङित् personal ending is dropped

  And the final इ of a personal ending that is marked ङित् is dropped. Such endings stand in the imperfect (लङ्), the optative (विधिलिङ्) and the other secondary tenses. So the third-person ति, having lost its इ, ends in a bare त्: भू gives अभूत् "it became", वस् gives व्यवस्येत् and अधिवसेः; the second-person सि gives a final -ः: गच्छेः "you would go", यायाः "you would go", भूः. It is what makes these forms end short where the present ends in -ति and -सि.

  మరియు ఙిత్ గుర్తుగల పురుష ప్రత్యయపు అంత్య ఇ లోపిస్తుంది. ఇలాంటి ప్రత్యయాలు అనద్యతన భూత (లఙ్), విధ్యర్థ (విధిలిఙ్) మొదలైన కాలాల్లో నిలుస్తాయి. అలా ప్రథమ పురుష తి తన ఇ ని కోల్పోయి కేవలం త్ తో చివరవుతుంది: భూ అభూత్ "అయ్యింది" ను, వస్ వ్యవస్యేత్, అధివసేః ను ఇస్తుంది; మధ్యమ పురుష సి అంత్య -ః ను ఇస్తుంది: గచ్ఛేః "వెళ్తావు", యాయాః "వెళ్తావు", భూః. వర్తమానం -తి, -సి తో చివరయ్యే చోట ఈ రూపాలు పొట్టిగా చివరయ్యేలా చేసేది ఇదే.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.4.100 इतश्च
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 422 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च 3.4.103 · प्रकरण 12← गच्छेः

  the optative adds the augment यासुट् before its parasmaipada endings, and it is ङित्

  In the optative (विधिलिङ्, "you should / would"), before the parasmaipada personal endings the augment यासुट् — the piece यास् — is inserted between the stem and the ending. It is pronounced उदात्त (high-pitched) and is marked ङित्. The ङित् mark matters: it forbids the strengthening (गुण) of the root vowel that a plain ending would cause, so the root stays weak. So कृ "to do" reaches कुर्यात् "he should do"; गम् "to go" reaches गच्छेः "you would go"; अस् "to be" reaches स्यात् "it would be". The यास् is worn down to या and then further by the rules that follow.

  విధ్యర్థంలో (విధిలిఙ్, "చేయవలెను / చేయును"), పరస్మైపద పురుష ప్రత్యయాల ముందు యాసుట్ ఆగమం — యాస్ అనే భాగం — అంగానికీ ప్రత్యయానికీ మధ్య చేర్చబడుతుంది. ఇది ఉదాత్త స్వరంతో పలుకబడుతుంది, ఙిత్ గుర్తుగలది. ఈ ఙిత్ గుర్తు ముఖ్యం: సాధారణ ప్రత్యయం కలిగించే ధాతు స్వరపు గుణాన్ని అది నిషేధిస్తుంది, కనుక ధాతువు బలహీనంగా నిలుస్తుంది. అలా కృ "చేయుట" కుర్యాత్ "చేయవలెను" కు; గమ్ "వెళ్ళుట" గచ్ఛేః "వెళ్తావు" కు; అస్ "ఉండుట" స్యాత్ "ఉండును" కు చేరుతుంది. యాస్ యా గా, ఆ తరవాత మరింత, తరవాతి సూత్రాల చేత అరిగిపోతుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.4.103 यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 424 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• तिङ्शित्सार्वधातुकम् 3.4.113 · प्रकरण 12← गच्छेः; अकरोत्

  a तिङ् ending and a शित् affix are called सार्वधातुक

  A तिङ् ending (तिङ्, the block of finite personal endings) and any शित् affix (शित्, one that carries श् as its इत् mark, such as the class-signs शप् and श्यन्) are called सार्वधातुक — "reaching the whole root", the class of affixes that stand in the present system and act on the root as a whole. भवति "he becomes" ends in the तिङ् ending तिप् and carries the class-sign शप्, both सार्वधातुक. The name matters because other rules turn on it — some strengthenings apply only before a सार्वधातुक affix. The derivation names this rule where it fixes the affix as सार्वधातुक.

  తిఙ్ ప్రత్యయం (తిఙ్ — క్రియాపదపు పురుష ప్రత్యయాల గణం) మరియు ఏదైనా శిత్ ప్రత్యయం (శిత్ — శ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినది, శప్, శ్యన్ వంటి గణచిహ్నాలు) సార్వధాతుక సంజ్ఞ పొందుతాయి — "ధాతువు పూర్తికి చేరునది", వర్తమాన వ్యవస్థలో నిలిచి ధాతువును మొత్తంగా వర్తించే ప్రత్యయాల గణం. భవతి "అగును" తిఙ్ ప్రత్యయం తిప్‌తో అంతమై గణచిహ్నం శప్‌ను కలిగి ఉంది, రెండూ సార్వధాతుకాలు. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం — కొన్ని బలపరిచే మార్పులు సార్వధాతుక ప్రత్యయం ముందు మాత్రమే జరుగుతాయి. ప్రత్యయాన్ని సార్వధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.4.113 तिङ्शित्सार्वधातुकम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 384 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• आर्धधातुकं शेषः 3.4.114 · प्रकरण 12← शैलराजावतीर्णाम्; विहस्य; अकरोत्

  the affix left over (not तिङ् or शित्) is called आर्धधातुक

  Any affix enjoined after a root that is not a तिङ् ending and not a शित् affix — everything left over (शेष) once the सार्वधातुक affixes are set aside — is called आर्धधातुक, the class that reaches "half the root" and builds the stems outside the present system. The कृत् suffixes fall here: क्त in प्रमत्तः "heedless", क्त्वा in श्रुत्वा "having heard", and the future sign स्य in द्रक्ष्यसि "you will see" are all आर्धधातुक. The name governs whether the augment इट् may come and how the root's vowel strengthens. The derivation names this rule where it fixes the कृत् or derived affix as आर्धधातुक.

  ధాతువు తరువాత విధించిన ప్రత్యయాలలో తిఙ్ ప్రత్యయమూ కాక శిత్ ప్రత్యయమూ కాక — సార్వధాతుక ప్రత్యయాలను పక్కన పెట్టాక మిగిలినది (శేషం) — దానికి ఆర్ధధాతుక సంజ్ఞ, "ధాతువులో సగానికే" చేరి వర్తమాన వ్యవస్థ వెలుపలి రూపాలను నిర్మించే గణం. కృత్ ప్రత్యయాలు ఇక్కడకు వస్తాయి: ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లోని క్త, శ్రుత్వా "విని" లోని క్త్వా, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" లోని భవిష్యత్ చిహ్నం స్య — అన్నీ ఆర్ధధాతుకాలు. ఇట్ ఆగమం వచ్చునా, ధాతువు అచ్చు ఎలా బలపడునా అనేది ఈ సంజ్ఞపై ఆధారపడుతుంది. కృత్ లేదా సాధిత ప్రత్యయాన్ని ఆర్ధధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.4.114 आर्धधातुकं शेषः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 402 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• लोपो व्योर्वलि 6.1.66 · प्रकरण 12← गच्छेः

  व् and य् are dropped before a consonant of the वल् set

  A व् or a य् is dropped when a वल् consonant follows — वल् being the consonants other than य्, that is, the ordinary stops, sibilants and the rest. So in the optative इय् loses its य् before the ending's स्: गम् reaches गच्छेः through गच्छ् + अ + इय् + स् → गच्छ् + अ + इ + स्. And भू "to be" reaches अभूत् "it became" when the व् of the aorist stem भूव् drops before त्: अ + भू + व् + त् → अ + भू + त्; likewise भूः. Strip these glides and the vowel before them stands bare against the ending.

  వల్ హల్లు తరవాత వచ్చినపుడు వ్ గాని య్ గాని లోపిస్తుంది — వల్ అనగా య్ తప్ప మిగిలిన హల్లులు, అనగా సాధారణ స్పర్శలు, ఊష్మలు మొదలైనవి. అలా విధ్యర్థంలో ఇయ్ తన య్ ను ప్రత్యయపు స్ ముందు కోల్పోతుంది: గమ్ గచ్ఛ్ + అ + ఇయ్ + స్ → గచ్ఛ్ + అ + ఇ + స్ ద్వారా గచ్ఛేః కు చేరుతుంది. మరియు భూ "ఉండుట" — లుఙ్ అంగం భూవ్ యొక్క వ్ త్ ముందు లోపించినపుడు — అభూత్ "అయ్యింది" కు చేరుతుంది: అ + భూ + వ్ + త్ → అ + భూ + త్; భూః కూడా అలాగే. ఈ అర్ధస్వరాలను తొలగిస్తే వాటి ముందరి అచ్చు ప్రత్యయాన్ని ఎదుర్కొని ఒంటరిగా నిలుస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.66 लोपो व्योर्वलि
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 427 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• लुङ्लङ्लृङ्क्ष्वडुदात्तः 6.4.71 · प्रकरण 12← अकरोत्

  in the aorist, imperfect and conditional, the stem takes the augment अट् (अ)

  Before the endings of the three past-and-would tenses — the aorist लुङ्, the imperfect लङ् and the conditional लृङ् — the verb stem receives the augment अट्, a prefixed short अ (उदात्त in pitch). This अ- is the outward mark of these tenses. So भू "to be" gives अभूत् "it became"; कृ gives अकरोत् "he did"; वृष् gives अभ्यवर्षत् "it rained". Strip the अ- and the imperfect would be indistinguishable from a bare stem.

  మూడు భూత-ఆశీ కాలాల — అద్యతన భూత లుఙ్, అనద్యతన భూత లఙ్, లృఙ్ (కండిషనల్) — ప్రత్యయాల ముందు, క్రియా అంగం అట్ ఆగమాన్ని — చేర్చిన హ్రస్వ అ (ఉదాత్త స్వరం) — పొందుతుంది. ఈ అ- ఆ కాలాల బాహ్య గుర్తు. అలా భూ "ఉండుట" అభూత్ "అయ్యింది" ను; కృ అకరోత్ "చేశాడు" ను; వృష్ అభ్యవర్షత్ "వర్షించింది" ను ఇస్తుంది. అ- తీసివేస్తే అనద్యతన భూతం కేవలం అంగం నుండి వేరుగా కనబడదు.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.4.71 लुङ्लङ्लृङ्क्ष्वडुदात्तः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 421 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य 7.2.79 · प्रकरण 12← गच्छेः

  in the optative, the स् of the ending and its augment is dropped, unless it is the last sound

  In the optative (लिङ्), a स् belonging to the sārvadhātuka ending or to its यासुट् augment is dropped — but only a स् that is not the final sound of the form. So the यास् augment, whose स् is not final, loses it and becomes या: गम् reaches गच्छेः through गच्छ् + अ + यास् + स् → गच्छ् + अ + या + स्, where the first स् (of यास्) goes and the last स् (the ending) stays. वस् "to dwell" gives अधिवसेः, and या "to go" gives यायाः. Where the स् would be the last sound of the word it is kept, which is why the ending's own स् survives.

  విధ్యర్థంలో (లిఙ్), సార్వధాతుక ప్రత్యయానికి గాని దాని యాసుట్ ఆగమానికి గాని చెందిన స్ లోపిస్తుంది — కాని రూపపు చివరి ధ్వని కాని స్ మాత్రమే. అలా యాస్ ఆగమం, దాని స్ చివరిది కాదు కనుక, దాన్ని కోల్పోయి యా అవుతుంది: గమ్ గచ్ఛ్ + అ + యాస్ + స్ → గచ్ఛ్ + అ + యా + స్ ద్వారా గచ్ఛేః కు చేరుతుంది, ఇక్కడ మొదటి స్ (యాస్ ది) పోతుంది, చివరి స్ (ప్రత్యయానిది) నిలుస్తుంది. వస్ "నివసించుట" అధివసేః ను, యా "వెళ్ళుట" యాయాః ను ఇస్తుంది. స్ పదపు చివరి ధ్వని అయ్యే చోట అది నిలుపబడుతుంది, అందుకే ప్రత్యయపు సొంత స్ మిగులుతుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.2.79 लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 425 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अतो येयः 7.2.80 · प्रकरण 12← गच्छेः

  after a stem ending in अ, the या of the optative augment becomes इय्

  After a stem that ends in short अ, the या left from the optative augment यासुट् is replaced by इय्. This is the step that turns the first-class present stem into its optative shape. So गम् "to go", whose present stem गच्छ + अ ends in अ, reaches गच्छ् + अ + या + स् → गच्छ् + अ + इय् + स्, on the way to गच्छेः "you would go"; वह् in the causative gives वाहयेत् the same way. Where the stem does not end in अ the या stays, as in यायाः from या.

  హ్రస్వ అ తో చివరయ్యే అంగం తరవాత, విధ్యర్థ ఆగమం యాసుట్ నుండి మిగిలిన యా ఇయ్ చే మార్చబడుతుంది. మొదటి గణపు వర్తమాన అంగాన్ని దాని విధ్యర్థ రూపంగా మార్చే మెట్టు ఇదే. అలా గమ్ "వెళ్ళుట", దాని వర్తమాన అంగం గచ్ఛ + అ అ తో చివరవుతుంది కనుక, గచ్ఛ్ + అ + యా + స్ → గచ్ఛ్ + అ + ఇయ్ + స్ కు చేరి, గచ్ఛేః "వెళ్తావు" వైపు సాగుతుంది; వహ్ ప్రేరణార్థంలో వాహయేత్ ను అలాగే ఇస్తుంది. అంగం అ తో చివరవని చోట యా నిలుస్తుంది, యా నుండి యాయాః లో వలె.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.2.80 अतो येयः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 426 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• इषुगमियमां छः 7.3.77 · प्रकरण 12← गच्छेः

  इष्, गम्, यम् take छ् before a शित् affix

  Three roots — इष् "to wish", गम् "to go", यम् "to restrain" — replace their final consonant with छ् (which then doubles to च्छ) before a शित् affix, an affix marked with श् such as the present marker श. So गम् becomes गच्छ, giving गच्छति "he goes", गच्छेः "you would go", and गच्छत्सु "among those going"; and इष् becomes इच्छ in इच्छामि "I wish".

  మూడు ధాతువులు — ఇష్ "కోరుట", గమ్ "వెళ్ళుట", యమ్ "నిగ్రహించుట" — శిత్ ప్రత్యయం ముందు, అంటే శ్ గుర్తుగల ప్రత్యయం (వర్తమాన గుర్తు శ వంటిది) ముందు, తమ చివరి హల్లును ఛ్ చేత మారుస్తాయి (అది తరవాత చ్ఛ గా రెట్టింపు అవుతుంది). అలా గమ్ గచ్ఛ అవుతుంది, గచ్ఛతి "వెళ్తాడు", గచ్ఛేః "వెళ్తావు", గచ్ఛత్సు "వెళ్తున్నవారిలో" ఇస్తుంది; ఇష్ ఇచ్ఛ అవుతుంది ఇచ్ఛామి "కోరుతాను" లో.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.3.77 इषुगमियमां छः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 502 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• सार्वधातुकार्धधातुकयोः 7.3.84 · प्रकरण 12← अकरोत्

  a root's final इक् vowel takes guṇa before a सार्वधातुक or आर्धधातुक affix

  A root ending in one of the इक् vowels — इ उ ऋ ऌ — takes guṇa, the middle grade (इ/उ → ए/ओ, ऋ → अर्), before an affix of either great class: a सार्वधातुक (the present-system endings) or an आर्धधातुक (the endings and suffixes outside it — futures, infinitives, most kṛt affixes). So भू "to be" raises to भो before the present ending, giving भवति "he is"; कृ "to do" raises to कर् before the infinitive तुम्, giving कर्तुम् "to do"; श्रु "to hear" to श्रो in श्रोष्यसि "you will hear". It is the principal rule that strengthens a root's final vowel one grade.

  ఇక్ అచ్చుల్లో — ఇ ఉ ఋ ఌ — ఒకదానితో అంతమయ్యే ధాతువు, రెండు మహాగణాల్లో ఏ ప్రత్యయం ముందైనా — సార్వధాతుకం (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలు) లేదా ఆర్ధధాతుకం (దానికి వెలుపలి ప్రత్యయాలు — భవిష్యత్తు, తుమున్, చాలా కృత్ ప్రత్యయాలు) ముందు — గుణం, మధ్య మెట్టు (ఇ/ఉ → ఏ/ఓ, ఋ → అర్), పొందుతుంది. అలా భూ "ఉండుట" వర్తమాన ప్రత్యయం ముందు భో గా ఎక్కి భవతి "ఉన్నాడు" అవుతుంది; కృ "చేయుట" తుమ్ ముందు కర్ గా ఎక్కి కర్తుమ్ "చేయుటకు" అవుతుంది; శ్రు "వినుట" శ్రోష్యసి "వింటావు" లో శ్రో గా. ధాతువు అంత్య అచ్చును ఒక మెట్టు బలపరచే ప్రధాన సూత్రం ఇదే.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.3.84 सार्वधातुकार्धधातुकयोः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 386 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• तनादिकृञ्भ्य उः 3.1.79 · प्रकरण 13← अकरोत्

  the तनादि roots and कृ take the present marker उ

  After the तनादि roots (तन् "to stretch" and its group, the eighth class) and after कृ "to do", the present-system marker is उ, which stands in place of the usual शप्. कृ takes उ before its endings: कृ + ति → कृ + उ + ति, and after the root vowel strengthens this is करोति "he does"; तन् gives तनोति "he stretches". The उ is what marks these roots as the eighth class, apart from the first class that inserts शप्.

  తనాది ధాతువుల (తన్ "చాచుట" మొదలైనవి, ఎనిమిదవ గణం) తరవాత, కృ "చేయుట" తరవాత — వర్తమాన వ్యవస్థ వికరణం ఉ, ఇది సాధారణ శప్ స్థానంలో నిలుస్తుంది. కృ తన ప్రత్యయాల ముందు ఉ ను గ్రహిస్తుంది: కృ + తి → కృ + ఉ + తి, ధాతు అచ్చు బలపడ్డాక అది కరోతి "చేయును"; తన్ తనోతి "చాచును" ను ఇస్తుంది. శప్ చేర్చే భ్వాది గణానికి భిన్నంగా ఈ ధాతువులను ఎనిమిదవ గణంగా గుర్తించేది ఈ ఉ నే.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.1.79 तनादिकृञ्भ्य उः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 570 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• हलि च 8.2.77 · प्रकरण 14← शैलराजावतीर्णाम्

  the penultimate इक् of a root ending in र् or व् lengthens before a consonant

  In a root that ends in र् or व्, the short इक् vowel (इ, उ, ऋ, ऌ) standing just before that final is lengthened before a suffix beginning with a consonant (हल्). तॄ "to cross" has by an earlier step become तिर्; before the क्त participle's न the इ of तिर् lengthens: तीर् + न → तीर्ण, and with the ending तीर्णः "crossed".

  र् లేదా వ్ తో అంతమయ్యే ధాతువులో, ఆ చివరి అక్షరానికి ముందు నిలిచే హ్రస్వ ఇక్ (ఇ, ఉ, ఋ, ఌ) హల్‌తో మొదలయ్యే ప్రత్యయం ముందు దీర్ఘమవుతుంది. తౄ "దాటుట" ముందటి అడుగులో తిర్ అయింది; క్త కృదంతపు న ముందు తిర్ లోని ఇ దీర్ఘమవుతుంది: తీర్ + న → తీర్ణ, ప్రత్యయంతో తీర్ణః "దాటిన".

  • Aṣṭādhyāyī — 8.2.77 हलि च
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 611 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• श्र्युकः किति 7.2.11 · प्रकरण 16← शैलराजावतीर्णाम्

  श्रि and the single-vowel उक् roots take no इट् before a कित् affix

  After श्रि "resort to" and after an एकाच् root — one of a single vowel — that ends in उक् (in उ, ऋ or ऌ), a कित् affix (one marked क् as its इत्) does not take the augment इट् (the इ- that otherwise props such an affix onto the root). These roots join their कित् suffix bare. श्रुत्वा "having heard" from श्रु, कृत्वा "having done" from कृ, हृतम् "carried" from हृ and तीर्णः "crossed" from तॄ all set the कित् क्त्वा or क्त straight on the root with no इ between. The derivation names this rule on the silent step where the इट् is withheld.

  శ్రి "ఆశ్రయించు" తరువాత, మరియు ఉక్‌తో (ఉ, ఋ లేదా ఌ తో) అంతమయ్యే ఏకాచ్ ధాతువు — ఒకే అచ్చు గల ధాతువు — తరువాత, కిత్ ప్రత్యయం (క్‌ను ఇత్‌గా గుర్తు గలది) ఇట్ ఆగమాన్ని (లేకపోతే ఆ ప్రత్యయాన్ని ధాతువుకు ఆనించే ఇ-) తీసుకోదు. ఈ ధాతువులు తమ కిత్ ప్రత్యయాన్ని ప్రత్యయాంతరం లేకుండా చేరతాయి. శ్రు నుండి శ్రుత్వా "విని", కృ నుండి కృత్వా "చేసి", హృ నుండి హృతమ్ "తీసుకోబడిన", తౄ నుండి తీర్ణః "దాటిన" అన్నీ కిత్ క్త్వా లేదా క్త ను మధ్య ఇ లేకుండా నేరుగా ధాతువుపై ఉంచుతాయి. ఇట్ ఆగిపోయే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.2.11 श्र्युकः किति
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 649 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• ॠत इद्धातोः 7.1.100 · प्रकरण 17← शैलराजावतीर्णाम्

  a root ending in ॠ replaces that ॠ with इ

  The stem of a root ending in ॠ (the long vocalic ऋ) has इ substituted for that ॠ. तॄ "to cross" becomes तिर् — the इ, with the र that the vocalic sound carries; before the क्त participle's न the इ lengthens (हलि च, [[8.2.77]]): तिर् → तीर् → तीर्ण, giving तीर्णः "crossed".

  ॠ (దీర్ఘ ఋకారం) తో అంతమయ్యే ధాతువు అంగం, ఆ ॠ స్థానంలో ఇ ను గ్రహిస్తుంది. తౄ "దాటుట" తిర్ అవుతుంది — ఇ, దానితో ఋకారం మోసే ర; క్త కృదంతపు న ముందు ఇ దీర్ఘమవుతుంది (హలి చ, [[8.2.77]]): తిర్ → తీర్ → తీర్ణ, తీర్ణః "దాటిన" ను ఇస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.1.100 ॠत इद्धातोः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 659 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• क्तक्तवतू निष्ठा 1.1.26 · प्रकरण 34← शैलराजावतीर्णाम्

  the क्त and क्तवतु affixes are named निष्ठा

  The two affixes क्त and क्तवतु are given the name निष्ठा. क्त makes the past passive participle (कृतम् "done") and क्तवतु the past active participle (कृतवत् "having done"); gathering both under one name lets the later rules that shape them — the ones that add or withhold the augment इट्, or change the root before them — reach both by one word. प्रमत्तः "heedless", from मद् with क्त, तीर्णः "crossed", from तॄ, and विरचिताम् "arranged", from रच् with the causative, all end in a निष्ठा affix. The derivation names it on the silent step where the affix is fixed as निष्ठा.

  క్త, క్తవతు అనే రెండు ప్రత్యయాలకు నిష్ఠా అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. క్త భూతకాల కర్మణి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతమ్ "చేయబడిన"), క్తవతు భూతకాల కర్తరి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతవత్ "చేసినవాడు"); రెంటినీ ఒక సంజ్ఞ కింద కూర్చడం వల్ల వాటిని తీర్చిదిద్దే తరువాతి సూత్రాలు — ఇట్ ఆగమాన్ని చేర్చే లేదా ఆపే, లేదా వాటి ముందు ధాతువును మార్చే సూత్రాలు — రెంటినీ ఒక్క మాటతో అందుకోగలవు. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త గలవాడు", మద్ నుండి క్త తో, తీర్ణః "దాటిన", తౄ నుండి, విరచితామ్ "అమర్చబడిన", రచ్ నుండి ప్రేరణతో, అన్నీ నిష్ఠా ప్రత్యయంతో అంతమవుతాయి. ప్రత్యయం నిష్ఠాగా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.1.26 क्तक्तवतू निष्ठा
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 810 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• निष्ठा 3.2.102 · प्रकरण 34← शैलराजावतीर्णाम्

  the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root in a past sense

  In the sense of the past, the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root. क्त gives the past participle — usually passive (कृत 'done', गत 'gone'), active with verbs of state or motion (मत्त 'intoxicated'); क्तवतु gives the active past participle in -तवत् (कृतवत् 'having done'). The क्त word then declines as an ordinary adjective and agrees with its noun.

  భూతార్థంలో ధాతువు తరువాత నిష్ఠా ప్రత్యయాలు క్త, క్తవతు వస్తాయి. క్త భూత కృదంతం — సాధారణంగా కర్మణి (కృత "చేయబడినది", గత "వెళ్లినది"), స్థితి/గతి ధాతువులకు కర్తరి (మత్త "మత్తెక్కినవాడు"); క్తవతు కర్తరి భూత కృదంతం -తవత్ (కృతవత్ "చేసినవాడు"). క్త రూపం సామాన్య విశేషణంలా నడిచి తన నామంతో అన్వయిస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.2.102 निष्ठा
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 811 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §5.1, प्रमत्तः

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः 8.2.42 · प्रकरण 34← शैलराजावतीर्णाम्

  after र् or द् the निष्ठा त becomes न, and a preceding root-final द् too

  After र् or द्, the त of a निष्ठा affix (क्त and क्तवतु, the past participles in -त and -तवत्) becomes न; and the root-final द् that precedes it also becomes न. तॄ "to cross" → तीर्ण "crossed", शॄ "to crush" → शीर्ण; भिद् "to split" → भिन्न, where both the root's द् and the affix's त् turn to न.

  ర్ లేదా ద్ తరవాత, నిష్ఠా ప్రత్యయపు (క్త, క్తవతు — -త, -తవత్ భూతకృదంతాలు) త న గా మారుతుంది; దాని ముందటి ధాతువు చివరి ద్ కూడా న గా మారుతుంది. తౄ "దాటుట" → తీర్ణ "దాటినది", శౄ "నలుపుట" → శీర్ణ; భిద్ "చీల్చుట" → భిన్న, ఇక్కడ ధాతువు ద్ మరియు ప్రత్యయపు త్ రెండూ న గా మారుతాయి.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.2.42 रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 812 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• समानकर्तृकयोः पूर्वकाले 3.4.21 · प्रकरण 36← विहस्य

  the absolutive क्त्वा for the earlier of two acts by one agent

  When two actions share one agent, the earlier of them takes the affix क्त्वा — the absolutive, “having …ed”. भुक्त्वा व्रजति, “having eaten, he goes”. It ties two verbs into one sentence under a single subject, the क्त्वा-form always the prior act. नीत्वा and स्थित्वा are of this kind.

  ఒకే కర్తకు రెండు క్రియలు ఉన్నప్పుడు, ముందు జరిగేదానికి క్త్వా ప్రత్యయం — క్త్వార్థకం (అసమాపక క్రియ), “…చేసి” — వస్తుంది. భుక్త్వా వ్రజతి — “తిని వెళ్తాడు”. ఒకే కర్తతో రెండు క్రియలను ఒక వాక్యంగా కలుపుతుంది; క్త్వాంత రూపమే ముందటి పని. నీత్వా, స్థిత్వా ఈ రకమే.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.4.21 समानकर्तृकयोः पूर्वकाले
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 875 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप् 7.1.37 · प्रकरण 36← विहस्य

  in a compound not preceded by नञ्, क्त्वा becomes ल्यप्

  The absolutive affix क्त्वा (which alone gives -त्वा) becomes ल्यप् when the root stands in a compound whose prior member is not the negative नञ्. ल्यप् yields -य, or -त्य after a short-vowel root by the तुक् augment: प्र + आप् → प्राप्य "having reached", वि + लोक् → विलोक्य "having looked", आ + दा → आदाय "having taken". The bare uncompounded absolutive keeps क्त्वा (गत्वा).

  సమాసంలో పూర్వపదం నఞ్ (నిషేధం) కానప్పుడు, ధాతువుకు క్త్వా బదులు ల్యప్ వస్తుంది. ల్యప్ –య ఇస్తుంది; హ్రస్వాంత ధాతువుకు తుక్ ఆగమంతో –త్య: ప్ర + ఆప్ → ప్రాప్య "పొంది", వి + లోక్ → విలోక్య "చూసి", ఆ + దా → ఆదాయ "తీసుకుని". సమాసం లేని కేవల ల్యబంతం క్త్వానే నిలుపుకుంటుంది (గత్వా).

  • Aṣṭādhyāyī — 7.1.37 समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 880 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद् वृद्धम् 1.1.73 · प्रकरण 48← विहस्य

  a stem whose first vowel is a वृद्धि vowel is named वृद्धम्

  A stem the first of whose vowels (अचाम् आदिः) is a वृद्धि vowel — आ, ऐ or औ — is given the name वृद्धम्. The name marks a word as begun in a strengthened vowel, so the rules that turn on such a beginning can reach it. आदाय "having taken", आरूढे "mounted" and आयत्तम् "dependent" all open in आ, and are वृद्धम् by this rule. The derivation names it on the silent step where the word is fixed as वृद्धम्.

  ఏ అంగం మొదటి అచ్చు (అచామ్ ఆదిః) వృద్ధి అచ్చు — ఆ, ఐ లేదా ఔ — అయితే, ఆ అంగానికి వృద్ధమ్ అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ, పదం బలపడిన అచ్చుతో మొదలైనట్లు గుర్తిస్తుంది, తద్వారా అటువంటి ఆరంభంపై ఆధారపడే సూత్రాలు దాన్ని అందుకోగలవు. ఆదాయ "తీసుకొని", ఆరూఢే "ఎక్కిన", ఆయత్తమ్ "ఆధారపడిన" అన్నీ ఆ తో మొదలవుతాయి, ఈ సూత్రంచేత వృద్ధమ్ అవుతాయి. పదం వృద్ధమ్‌గా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.1.73 वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद् वृद्धम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1070 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अजाद्यतष्टाप् 4.1.4 · प्रकरण 60← शैलराजावतीर्णाम्

  टाप् (the feminine आ) after an अज-class word or an अ-stem

  A nominal stem of the अजादि class, and any stem ending in short अ, forms its feminine by adding टाप्, which yields आ: अज → अजा "she-goat", बाल → बाला "girl", कान्त → कान्ता "beloved". This is how the ā-stem feminines — the रमा class — are built from masculine or neuter a-stems.

  అజాది గణపు శబ్దాలకు, హ్రస్వ అకారాంత ప్రాతిపదికాలకు స్త్రీలింగంలో టాప్ ప్రత్యయం చేరుతుంది; అది ఆ ఇస్తుంది: అజ → అజా "మేక", బాల → బాలా "బాలిక", కాన్త → కాన్తా "ప్రియురాలు". అకారాంత పుం/నపుంసక శబ్దాల నుండి ఆకారాంత స్త్రీలింగం (రమా తరగతి) ఇలా ఏర్పడుతుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 4.1.4 अजाद्यतष्टाप्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1242 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अ अ 8.4.68 · not in the abridgement← गच्छेः; शैलराजावतीर्णाम्; विहस्य; अकरोत्

  the short अ, held open through the derivation, returns to its close sound at the end

  The last sūtra of the Aṣṭādhyāyī. Throughout a derivation the short अ is treated as though it were open (विवृत), like the long आ, so that the rules can reach it; this rule restores its natural close (संवृत) sound once the derivation is done. It is the final step of nearly every chain — of चक्रे, of प्रमत्तः, and the rest. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.

  అష్టాధ్యాయి చివరి సూత్రం. వ్యుత్పత్తి అంతటా హ్రస్వ అ ను విచ్చుకున్నట్టుగా (వివృత), దీర్ఘ ఆ వలె, గ్రహిస్తారు — తద్వారా నియమాలు దానిని అందుకోగలుగుతాయి; వ్యుత్పత్తి ముగిసిన పిదప ఈ సూత్రం దాని సహజ సంవృత ధ్వనిని తిరిగి ఇస్తుంది. ఇది దాదాపు ప్రతి గొలుసుకూ చివరి మెట్టు — చక్రే కు, ప్రమత్తః కు, మిగిలిన వాటికి. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.4.68 अ अ
  • Siddhāntakaumudī — outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras

  uncheckeddrafted from the rule text

१समासविग्रहthe compounds, unpacked

२प्रतिपदार्थeach word, its form and sense

• pronoun, पञ्चमी एकवचन ablative singular

  तस्मात्

  printed तस्माद्गच्छेरनुकनखलं

  तद्

  from there — glossed कुरुक्षेत्रात्, from Kurukṣetra. The ablative is a place left rather than a reason given, which is what the same form usually is; the stanza before ended a story, and this one starts a journey again

  pronoun

  A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedauthored

  pronoun, पञ्चमी एकवचन ablative singular · the pattern तद् declines on

  1. तद्

  2. ↓7.2.102त्यदादीनामः

     त+अ+ अस्

  3. ↓6.1.97अतो गुणे

     त+ अस्

  4. ↓7.1.15ङसिङ्योः स्मात्स्मिनौ

     तस्मात्

  5. ↓8.2.39झलां जशोऽन्ते

     तस्माद्

  6. ↓8.4.56वाऽवसाने

     तस्मात्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• √गम्, class 1, विधिलिङ्, parasmaipada, second person singular

  गच्छेः

  printed तस्माद्गच्छेरनुकनखलं

  √गम्

  you should go — and Mallinātha does two things with it. He glosses it with a plain imperative, गच्छ, and then names what the optative is doing here: विध्यर्थे लिङ्, 'the लिङ् in the sense of an injunction'. So the polite mood is an order after all. The same form stood at 1.20

  optative, विधिलिङ्

  What would, should, or might be: स्यात् 'there might be', उपेक्षेत 'would he overlook'.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)

  परस्मैपद · विधिलिङ्

  प्रथम	गच्छेत्	गच्छेताम्	गच्छेयुः
  मध्यम	गच्छेः	गच्छेतम्	गच्छेत
  उत्तम	गच्छेयम्	गच्छेव	गच्छेम

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  √गम् · class 1 · विधिलिङ्

  1. गमॢँ

  2. ↓1.3.1भूवादयो धातवः

     ग॒मॢँ

     and, without changing the form,1.3.2

  3. ↓1.3.9तस्य लोपः

     गम्

     and, without changing the form,dhātupāṭha 01.0934

  4. ↓3.3.161विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ्

     गम् + लिँङ्

     and, without changing the form,1.3.21.3.3

  5. ↓1.3.9तस्य लोपः

     गम् + ल्

     and, without changing the form,1.3.78

  6. ↓3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्

     गम् + सिप्

     and, without changing the form,1.3.3

  7. ↓1.3.9तस्य लोपः

     गम् + सि

     and, without changing the form,3.4.113

  8. ↓3.1.68कर्तरि शप्

     गम् + शप् + सि

     and, without changing the form,1.3.31.3.8

  9. ↓1.3.9तस्य लोपः

     गम् + अ + सि

     and, without changing the form,3.4.113

  10. ↓3.4.100इतश्च

      गम् + अ + स्

  11. ↓3.4.103यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च

      गम् + अ + यासुँट् + स्

      and, without changing the form,1.3.21.3.3

  12. ↓1.3.9तस्य लोपः

      गम् + अ + यास् + स्

      and, without changing the form,1.4.13

  13. ↓7.3.77इषुगमियमां छः

      गछ् + अ + यास् + स्

  14. ↓7.2.79लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य

      गछ् + अ + या + स्

  15. ↓7.2.80अतो येयः

      गछ् + अ + इय् + स्

  16. ↓6.1.73छे च

      गत्छ् + अ + इय् + स्

  17. ↓6.1.66लोपो व्योर्वलि

      गत्छ् + अ + इ + स्

      and, without changing the form,1.4.14

  18. ↓6.1.87आद्गुणः

      गत्छ् + ए + स्

  19. ↓8.2.66ससजुषो रुः

      गत्छ् + ए + रुँ

  20. ↓1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्

      गत्छ् + ए + र्

  21. ↓8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः

      गत्छ् + ए + ः

  22. ↓8.4.40स्तोः श्चुना श्चुः

      गच्छ् + ए + ः

  23. ↓8.4.68अ अ

      गच्छेः

  uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

  गच्छेः, “you should go,” is an optative (विधिलिङ्), and Mallinātha does two things with it. He glosses it with a plain imperative, गच्छ, and then names the force the mood carries here: विध्यर्थे लिङ्, “the लिङ् in the sense of an injunction.” So the polite mood is an order after all — the yakṣa is directing the cloud along its road. The verb governs the accusative कन्याम्, “the daughter [of Jahnu],” which Mallinātha at once names जाह्नवीम्, the Gaṅgā: the cloud is to go to the river, not merely toward her. The same form stood at 1.20.

  గచ్ఛేః, “వెళ్ళవలయును,” ఇది విధిలిఙ్‌ (optative), మల్లినాథుడు దీనితో రెండు పనులు చేస్తాడు. ముందు సరళ ఆజ్ఞగా గచ్ఛ అని అర్థమిస్తాడు, తర్వాత ఇక్కడ ఆ రూపం మోసే బలాన్ని పేర్కొంటాడు: విధ్యర్థే లిఙ్‌, “విధి అర్థమున లిఙ్‌.” కావున ఆ మృదువైన క్రియ నిజానికి ఆజ్ఞయే — యక్షుడు మేఘాన్ని దాని దారిపై నడిపిస్తున్నాడు. క్రియ కన్యామ్‌, “(జహ్నుని) కూతురు,” అను ద్వితీయను తీసుకుంటుంది, మల్లినాథుడు వెంటనే జాహ్నవీమ్‌, గంగ, అని పేర్కొంటాడు: మేఘం నదివైపు కాదు, నదికే వెళ్ళాలి. ఇదే రూపం 1.20 లో నిలిచింది.

  • Mallinātha, Sañjīvinī — 1.52: kanyāṃ jāhnavīṃ gaccher gaccha | vidhyarthe liṅ

• अव्ययीभाव

  अनुकनखलम्

  printed तस्माद्गच्छेरनुकनखलं

  अनुकनखलम्

  past Kanakhala — a compound that has become an indeclinable, standing in for a locative. Kanakhala is the hill by Haridvāra where the Gaṅgā comes out onto the plain, and the word says the cloud is to keep it beside him rather than go to it

  indeclinable

  An indeclinable — no case, no number, one form everywhere.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedauthored

  अनुकनखलम्, “past Kanakhala,” is an अव्ययीभाव — a compound of अनु with a noun that has stopped declining and stands in for a case ending. Mallinātha glosses कनखलस्याद्रेः समीपे, “near the hill of Kanakhala,” and names the rule that makes it: अनुर्यत्समया (Pāṇini 2.1.15), the sūtra written for अनु alone, by which अनु compounds with the word whose nearness it marks. Kanakhala is the hill by Haridvāra where the Gaṅgā comes out onto the plain, and the indeclinable says the cloud is to keep it beside him rather than turn aside to it. The same अनु made अनुकच्छम् at 1.21.

  అనుకనఖలమ్‌, “కనఖలమును దాటి,” ఒక అవ్యయీభావ — అను తో ఒక నామం కలిసి, వర్ణించుట మాని విభక్తిప్రత్యయ స్థానంలో నిలిచే సమాసం. మల్లినాథుడు కనఖలస్యాద్రేః సమీపే, “కనఖలము అను కొండ సమీపమున,” అని అర్థమిచ్చి, దాన్ని కట్టే సూత్రాన్ని పేర్కొంటాడు: అనుర్యత్సమయా (పాణిని 2.1.15), అను కోసమే వ్రాసిన సూత్రం, దీనిచే అను తాను సూచించే సామీప్యపు పదంతో సమసిస్తుంది. కనఖలము హరిద్వారము వద్ద గంగ మైదానంలోకి దిగే కొండ, ఈ అవ్యయం మేఘం దానివైపు మఱలక దాన్ని పక్కన ఉంచుకొని పోవాలని చెబుతుంది. ఇదే అను 1.21 లో అనుకచ్ఛమ్‌ ను చేసింది.

  • Mallinātha, Sañjīvinī — 1.52: kanakhalasyādreḥ samīpe'nukanakhalam “anuryatsamayā” ityavyayībhāvaḥ

• √तॄ + क्त, द्वितीया एकवचन accusative singular

  शैलराजावतीर्णाम्

  printed शैलराजावतीर्णां

  अवतीर्णा, from अव + √तॄ

  come down — the same √तॄ that made उत्तीर्य at 1.49, where it was crossing water; with अव it is coming down off a height. A past participle used as an epithet, and it is the standard word for a god's descent into the world

  past participle, क्त

  The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective.

  క్త ప్రత్యయం భూత కృదంతాన్ని చేస్తుంది — సాధారణంగా కర్మణి, "చేయబడినది"; గతి/స్థితి ధాతువులకు కర్తరి: గతః "వెళ్లినవాడు". తరువాత సామాన్య విశేషణంలా నడుస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.2.102 निष्ठा
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 811 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §5.1, प्रमत्तः

  uncheckeddrafted from the rule and the Bālānandinī; sūtra from skt-mcp

  √तॄ · class 1 · क्त

  1. तॄ

  2. ↓1.3.1भूवादयो धातवः

     तॄ

  3. ↓1.4.58प्रादयः

     अव + तॄ

     and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80

  4. ↓3.2.102निष्ठा

     अव + तॄ + क्त

     and, without changing the form,1.3.8

  5. ↓1.3.9तस्य लोपः

     अव + तॄ + त

     and, without changing the form,1.1.261.2.451.2.463.4.1141.1.431.1.37

  6. ↓4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्

     अव + तॄ + त + अम्

     and, without changing the form,1.3.41.1.431.1.372.4.827.2.11

  7. ↓4.1.4अजाद्यतष्टाप्

     अव + तॄ + त + टाप् + अम्

     and, without changing the form,1.3.31.3.7

  8. ↓1.3.9तस्य लोपः

     अव + तॄ + त + आ + अम्

     and, without changing the form,1.4.131.1.5

  9. ↓7.1.100ॠत इद्धातोः

     अव + तिर् + त + आ + अम्

     and, without changing the form,1.4.141.4.18

  10. ↓6.1.107अमि पूर्वः

      अव + तिर् + त + आ + म्

  11. ↓6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः

      अव + तिर् + ता + म्

  12. ↓8.2.42रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः

      अव + तिर् + ना + म्

  13. ↓8.2.77हलि च

      अव + तीर् + ना + म्

  14. ↓8.4.1रषाभ्यां नो णः समानपदे

      अव + तीर् + णा + म्

  15. ↓8.4.68अ अ

      अवतीर्णाम्

  uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

  ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern रमा declines on

  1. रमा

  2. ↓6.1.107अमि पूर्वः

     रमाम्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• u-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular

  जह्नोः

  जह्नु

  of Jahnu — glossed जह्नोर्नाम राज्ञः, 'of a king by the name of Jahnu'. He drank the river when it flooded his sacrifice and let it out again by his ear, so it is his daughter by a second birth. The whole of that story is carried by one genitive

  u-stem masculine

  A short-u stem: तरुः, तरू, तरवः. Adjectives like गुरु decline this way in the masculine.

  హ్రస్వ ఉకారాంతం: తరుః, తరూ, తరవః. గురు వంటి విశేషణాలు పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి.

  • Śabdamañjarī — उकारान्त पुंल्लिङ्ग — गुरुः गुरू गुरवः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; गुरु prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §4.3, the u-stem masculine

  uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

  u-stem masculine

  Nouns whose stem ends in short उ, in the masculine: गुरु, तरु, शम्भु. The nominative singular is गुरुः; the instrumental singular गुरुणा has ना for the ending टा after a short इ/उ stem (7.3.120), not the इन of the a-stem. The locative plural गुरुषु has षु after उ (ṣatva). The strong cases show guṇa: गुरवः, गुरोः. Śabdamañjarī drills it as गुरुः गुरू गुरवः.

  ఉకారాంత పుంలింగ శబ్దాలు: గురు, తరు, శంభు. ప్రథమైకవచనం గురుః; తృతీయైకవచనం గురుణా — హ్రస్వ ఇ/ఉ కారాంతం తరువాత టా → నా (7.3.120), అకారాంతంలోని ఇన కాదు. సప్తమీ బహువచనం గురుషు (ఉ తరువాత షత్వం). బలమైన విభక్తుల్లో గుణం: గురవః, గురోః. శబ్దమంజరి "గురుః గురూ గురవః".

  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; गुरु / u-stem prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • Śabdamañjarī — उकारान्त पुंल्लिङ्ग — गुरुः गुरू गुरवः
  • docs/lessons/1.1.md — §4.3, the u-stem masculine

  uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

  उकारान्त पुंलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	जह्नुः	जह्नू	जह्नवः
  द्वितीया	जह्नुम्	जह्नू	जह्नून्
  तृतीया	जह्नुना	जह्नुभ्याम्	जह्नुभिः
  चतुर्थी	जह्नवे	जह्नुभ्याम्	जह्नुभ्यः
  पञ्चमी	जह्नोः	जह्नुभ्याम्	जह्नुभ्यः
  षष्ठी	जह्नोः	जह्न्वोः	जह्नूनाम्
  सप्तमी	जह्नौ	जह्न्वोः	जह्नुषु
  सम्बोधन	जह्नो	जह्नू	जह्नवः

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  u-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern शम्भु declines on

  1. शम्भु

  2. ↓7.3.111घेर्ङिति

     शम्भो+अस्

  3. ↓6.1.110ङसिङसोश्च

     शम्भोस्

  4. ↓8.2.66ससजुषो रुः

     शम्भोरुँ

  5. ↓8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः

     शम्भोः

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular

  कन्याम्

  printed कन्यां

  कन्या

  daughter — and Mallinātha replaces the two words with the one name they make, जाह्नवीम्. That name is the river's, so the periphrasis is not a riddle: any reader knows whose daughter is meant, and the point of spelling it out is to put the king in the line

  ā-stem feminine

  The commonest feminine class, formed from an a-stem by lengthening: कान्ता, कान्ते, कान्ताः.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedauthored

  ā-stem feminine

  Feminine stems ending in आ, built from an अ-stem by टाप् (4.1.4): रमा, बाला, कान्ता, and the poem's याच्ञा, अलका, मोघा. The nominative is रमा, the accusative रमाम्, the instrumental रमया (7.3.105); the dative, ablative, genitive and locative singular take the याट् augment — रमायै, रमायाः, रमायाम् (7.3.113). The genitive plural is रमाणाम् (नुट् by 7.1.54), and the vocative singular is रमे.

  అకారాంత శబ్దం నుండి టాప్ (4.1.4) చేత ఏర్పడే ఆకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: రమా, బాలా, కాన్తా, పద్యంలోని యాచ్ఞా, అలకా, మోఘా. ప్రథమ రమా, ద్వితీయ రమామ్, తృతీయ రమయా (7.3.105); చతుర్థీ/పంచమీ/షష్ఠీ/సప్తమీ ఏకవచనాలు యాట్ ఆగమంతో — రమాయై, రమాయాః, రమాయామ్ (7.3.113). షష్ఠీబహువచనం రమాణామ్ (7.1.54 నుట్), సంబోధనైకవచనం రమే.

  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — आकारान्त स्त्रीलिङ्ग prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • Śabdamañjarī — आकारान्त स्त्रीलिङ्ग — aa-fem

  uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

  आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	कन्या	कन्ये	कन्याः
  द्वितीया	कन्याम्	कन्ये	कन्याः
  तृतीया	कन्यया	कन्याभ्याम्	कन्याभिः
  चतुर्थी	कन्यायै	कन्याभ्याम्	कन्याभ्यः
  पञ्चमी	कन्यायाः	कन्याभ्याम्	कन्याभ्यः
  षष्ठी	कन्यायाः	कन्ययोः	कन्यानाम्
  सप्तमी	कन्यायाम्	कन्ययोः	कन्यासु
  सम्बोधन	कन्ये	कन्ये	कन्याः

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern रमा declines on

  1. रमा

  2. ↓6.1.107अमि पूर्वः

     रमाम्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• i-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular

  सगरतनयस्वर्गसोपानपङ्क्तिम्

  पङ्क्ति

  a row — the word for things set in a line, and of steps it is a flight. It is the same पङ्क्ति that names a five-syllable metre, because a metre is a row too

  i-stem feminine

  A short-i stem in the feminine: वसतिः, वसती, वसतयः — the same endings as the masculine but for a few cases.

  హ్రస్వ ఇకారాంత స్త్రీలింగం: వసతిః, వసతీ, వసతయః — కొన్ని విభక్తులు తప్ప పుంలింగపు ప్రత్యయాలే.

  • Śabdamañjarī — इकारान्त स्त्रीलिङ्ग — मतिः मती मतयः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; मति prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §4.4, the i-stem feminine

  uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

  i-stem feminine

  Feminine stems ending in short इ: मति, वसति, कीर्ति. The accusative singular is मतिम् (before अम्, the stem vowel wins, 6.1.107). The instrumental singular is मत्या; the dative, ablative, genitive and locative singular optionally take the nadī endings (मत्यै beside मतये). It declines much like the i-stem masculine हरि, with the feminine options in the singular oblique cases.

  ఇకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: మతి, వసతి, కీర్తి. ద్వితీయైకవచనం మతిమ్ (అమ్ ముందు పూర్వరూపం, 6.1.107). తృతీయైకవచనం మత్యా; చతుర్థీ/పంచమీ/షష్ఠీ/సప్తమీ ఏకవచనాల్లో ఐచ్ఛికంగా నదీ ప్రత్యయాలు (మత్యై / మతయే). ఇకారాంత పుంలింగం (హరి) లాగే, ఏకవచన పరవిభక్తుల్లో స్త్రీలింగ ఐచ్ఛికాలతో.

  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; मति / i-stem feminine prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • Śabdamañjarī — इकारान्त स्त्रीलिङ्ग — मतिः मती मतयः
  • docs/lessons/1.1.md — §4.4, the i-stem feminine

  uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

  इकारान्त स्त्रीलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	पङ्क्तिः	पङ्क्ती	पङ्क्तयः
  द्वितीया	पङ्क्तिम्	पङ्क्ती	पङ्क्तीः
  तृतीया	पङ्क्त्या	पङ्क्तिभ्याम्	पङ्क्तिभिः
  चतुर्थी	पङ्क्त्यै	पङ्क्तिभ्याम्	पङ्क्तिभ्यः
  पञ्चमी	पङ्क्त्याः	पङ्क्तिभ्याम्	पङ्क्तिभ्यः
  षष्ठी	पङ्क्त्याः	पङ्क्त्योः	पङ्क्तीनाम्
  सप्तमी	पङ्क्त्याम्	पङ्क्त्योः	पङ्क्तिषु
  सम्बोधन	पङ्क्ते	पङ्क्ती	पङ्क्तयः

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  i-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern मति declines on

  1. मति

  2. ↓6.1.107अमि पूर्वः

     मतिम्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular

  गौरीवक्त्रभ्रुकुटिरचनाम्

  printed गौरीवक्त्रभ्रुकुटिरचनां

  रचना

  an arranging — the noun from √रच्, to put together, used of anything composed: a hairstyle, a poem, a frown. Mallinātha's gloss keeps the making in it, भ्रूभङ्गकरणम्, 'the doing of a bending of the brows'. It is the object of विहस्य: what the river laughs at is not the face but the frown put on it

  ā-stem feminine — The commonest feminine class, formed from an a-stem by lengthening: कान्ता, कान्ते, कान्ताः. · ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular

  आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	रचना	रचने	रचनाः
  द्वितीया	रचनाम्	रचने	रचनाः
  तृतीया	रचनया	रचनाभ्याम्	रचनाभिः
  चतुर्थी	रचनायै	रचनाभ्याम्	रचनाभ्यः
  पञ्चमी	रचनायाः	रचनाभ्याम्	रचनाभ्यः
  षष्ठी	रचनायाः	रचनयोः	रचनानाम्
  सप्तमी	रचनायाम्	रचनयोः	रचनासु
  सम्बोधन	रचने	रचने	रचनाः

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern रमा declines on

  1. रमा

  2. ↓6.1.107अमि पूर्वः

     रमाम्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  गौरीवक्त्रभ्रुकुटिरचनाम्, “the frown built on Gaurī's face,” is the object of विहस्य, and it hides a small domestic quarrel among gods. Mallinātha keeps the middle join locative — गौर्या वक्त्रे या भ्रुकुटिरचना, “the frown-making that is on Gaurī's face,” not the face's frown — and then supplies why it is there: सापत्न्यरोषात्, “out of a co-wife's anger.” Gaurī is Śiva's wife and the Gaṅgā sits in his hair, which makes the two of them rivals; रचना, from √रच्, is a thing put together, so the frown is not one that happened but one that was assembled. What the river laughs at is this made frown, not the face.

  గౌరీవక్త్రభ్రుకుటిరచనామ్‌, “గౌరి ముఖమున కట్టిన బొమముడి,” విహస్య కు కర్మ, దీనిలో దేవతల నడుమ ఒక చిన్న గృహకలహం దాగియుంది. మల్లినాథుడు మధ్య సంబంధాన్ని సప్తమిగా ఉంచుతాడు — గౌర్యా వక్త్రే యా భ్రుకుటిరచనా, “గౌరి ముఖమునందున్న బొమముడి,” ముఖపు బొమముడి కాదు — తర్వాత అదెందుకో చెబుతాడు: సాపత్న్యరోషాత్‌, “సవతిపై కోపమున.” గౌరి శివుని భార్య, గంగ అతని జటలో ఉంది, కావున వారిద్దరూ సవతులు; రచనా, √రచ్‌ నుంచి, కూర్చినది, కావున అది తనంతట పుట్టిన బొమముడి కాదు, కూర్చబడినది. నది నవ్వేది ఈ కూర్చిన బొమముడిపైనే, ముఖంపై కాదు.

  • Mallinātha, Sañjīvinī — 1.52: gauryā vaktre yā bhrukuṭiracanā sāpatnyaroṣād bhrūbhaṅgakaraṇaṃ tāṃ

• pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular

  या

  यद्

  who — and Mallinātha names her at once, या जाह्नवी. The relative opens the half of the stanza that is a story rather than a direction: the first two pādas say where to go, and this one says what happened there once

  pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular

• √हस् + ल्यप्

  विहस्य

  printed विहस्येव

  विहस्य, from वि + √हस्

  having laughed at — glossed अवहस्य, having laughed down. Both prefixes turn plain laughter into laughter at somebody's expense, and the object of it is the rival's frown. The absolutive puts the mockery before the grab: she laughs first, then takes hold

  absolutive, ल्यप्

  The same 'having X-ed', but in -ya, which is what क्त्वा becomes when the root carries a prefix: आलिङ्ग्य 'having embraced'.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)

  √हस् · class 1 · ल्यप्

  1. हसेँ

  2. ↓1.3.1भूवादयो धातवः

     हसेँ

     and, without changing the form,1.3.2

  3. ↓1.3.9तस्य लोपः

     हस्

  4. ↓1.4.58प्रादयः

     वि + हस्

     and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80

  5. ↓3.4.21समानकर्तृकयोः पूर्वकाले

     वि + हस् + क्त्वा

     and, without changing the form,1.3.8

  6. ↓1.3.9तस्य लोपः

     वि + हस् + त्वा

     and, without changing the form,1.2.451.2.463.4.1141.1.731.1.431.1.371.1.40

  7. ↓7.1.37समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप्

     वि + हस् + ल्यप्

     and, without changing the form,1.3.31.3.8

  8. ↓1.3.9तस्य लोपः

     वि + हस् + य

     and, without changing the form,1.4.131.4.14

  9. ↓8.4.68अ अ

     विहस्य

  uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

• अव्यय

  इव

  printed विहस्येव

  इव

  as though — and here Mallinātha names a figure on it, as he did at 1.48 and did not at 1.50. The difference is what the word is attached to: the foam is not being compared to laughter, it is being imagined as laughter, and the reason given is that both are white

  indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय

  इव, “as though,” carries a figure, and Mallinātha names it: धावल्यात्फेनानां हासत्वेनोत्प्रेक्षा — “the fancy (उत्प्रेक्षा) is of the foam as laughter, because of its whiteness.” उत्प्रेक्षा is the figure of fancy: one thing is imagined as being another, and the imagining is marked as an imagining — here by इव — rather than asserted. The foam is not compared to laughter but imagined as laughter, and the single ground is the shared white. It is the second time in five stanzas Mallinātha names उत्प्रेक्षा on an इव, while the same word at 1.50 carried no figure at all.

  ఇవ, “అనునట్లు,” ఒక అలంకారాన్ని మోస్తుంది, మల్లినాథుడు దాన్ని పేర్కొంటాడు: ధావల్యాత్ఫేనానాం హాసత్వేనోత్ప్రేక్షా — “ఫేనము (నురుగు) తెల్లదనమువలన నవ్వుగా ఊహించుట ఉత్ప్రేక్ష.” ఉత్ప్రేక్ష అనగా ఊహాలంకారం: ఒకదాన్ని మఱియొకటిగా ఊహించుట, ఆ ఊహను ఊహగానే గుర్తించుట — ఇక్కడ ఇవ చే — నొక్కి చెప్పకుండా. నురుగును నవ్వుతో పోల్చుట కాదు, నురుగే నవ్వని ఊహించుట, దానికి ఒకే ఆధారం ఉభయుల తెలుపు. ఐదు శ్లోకాలలో మల్లినాథుడు ఇవ పై ఉత్ప్రేక్ష పేర్కొనుట ఇది రెండవసారి, అదే పదం 1.50 లో ఏ అలంకారాన్నీ మోయలేదు.

  • Mallinātha, Sañjīvinī — 1.52: dhāvalyātphenānāṃ hāsatvenotprekṣā

• a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural

  फेनैः

  फेन

  with her foam — the instrumental of what she laughs with, which is the join the whole fancy hangs on: laughter needs an instrument as little as a river needs a mouth, and putting the two together is the figure. The plural counts the flecks

  a-stem masculine

  The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः.

  అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్షః, యక్షౌ, యక్షాః.

  • Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; राम prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §4.2, the a-stem masculine

  uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

  a-stem masculine

  The largest noun class, and the one every other declension is measured against: यक्ष, राम. The nominative singular यक्षः ends in a visarga that is a buried स् (8.2.66, then 8.3.15); the instrumental शापेन comes from टा becoming इन after an a-stem (7.1.12) and then अ + इ → ए (6.1.87); the locative plural is यक्षेषु. Adjectives in अ — प्रमत्त, भोग्य — decline the same way in the masculine, so प्रमत्तः and भोग्येण sit in this same table.

  అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్ష, రామ. శబ్దమంజరిలో మొదటి శబ్దం 'రామః రామౌ రామాః'. ప్రథమా ఏకవచనం యక్షః (దాగిన స్), తృతీయా శాపేన (టా → ఇన 7.1.12; అ + ఇ → ఏ 6.1.87), సప్తమీ బహువచనం యక్షేషు. అకారాంత విశేషణాలు — ప్రమత్త, భోగ్య — పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి; ప్రమత్తః, భోగ్యేణ ఇదే పట్టికలో ఉంటాయి.

  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — रामः prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
  • docs/lessons/1.1.md — §4, the a-stem masculine

  uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

  अकारान्त पुंलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	फेनः	फेनौ	फेनाः
  द्वितीया	फेनम्	फेनौ	फेनान्
  तृतीया	फेनेन	फेनाभ्याम्	फेनैः
  चतुर्थी	फेनाय	फेनाभ्याम्	फेनेभ्यः
  पञ्चमी	फेनात्	फेनाभ्याम्	फेनेभ्यः
  षष्ठी	फेनस्य	फेनयोः	फेनानाम्
  सप्तमी	फेने	फेनयोः	फेनेषु
  सम्बोधन	फेन	फेनौ	फेनाः

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural · the pattern राम declines on

  1. राम

  2. ↓7.1.9अतो भिस ऐस्

     राम + ऐस्

  3. ↓6.1.88वृद्धिरेचि

     रामैस्

  4. ↓8.2.66ससजुषो रुः

     रामैरुँ

  5. ↓1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः

     रामैर्

  6. ↓8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः

     रामैः

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• u-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular

  शम्भोः

  printed शंभोः

  शम्भु

  of Śambhu — Śiva named as the one who brings about well-being, शम् + भू. The genitive belongs to केशग्रहणम्: it is his hair. The name is the mildest of his, and it stands in the line where he is being pulled about

  u-stem masculine — A short-u stem: तरुः, तरू, तरवः. Adjectives like गुरु decline this way in the masculine. · u-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular

  उकारान्त पुंलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	शम्भुः	शम्भू	शम्भवः
  द्वितीया	शम्भुम्	शम्भू	शम्भून्
  तृतीया	शम्भुना	शम्भुभ्याम्	शम्भुभिः
  चतुर्थी	शम्भवे	शम्भुभ्याम्	शम्भुभ्यः
  पञ्चमी	शम्भोः	शम्भुभ्याम्	शम्भुभ्यः
  षष्ठी	शम्भोः	शम्भ्वोः	शम्भूनाम्
  सप्तमी	शम्भौ	शम्भ्वोः	शम्भुषु
  सम्बोधन	शम्भो	शम्भू	शम्भवः

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  u-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern शम्भु declines on

  1. शम्भु

  2. ↓7.3.111घेर्ङिति

     शम्भो+अस्

  3. ↓6.1.110ङसिङसोश्च

     शम्भोस्

  4. ↓8.2.66ससजुषो रुः

     शम्भोरुँ

  5. ↓8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः

     शम्भोः

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular

  केशग्रहणम्

  printed केशग्रहणमकरोदिन्दुलग्नोर्मिहस्ता

  ग्रहण

  a seizing — the noun from √ग्रह्, and the object of अकरोत्. Sanskrit says 'made a seizing of the hair' where English says 'seized him by the hair', and the noun is where the action lives

  a-stem neuter

  Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedauthored

  a-stem neuter

  Neuter nouns in short अ: फल “fruit”, वचन “word”, कुसुम, and adjectives in अ agreeing with a neuter noun. The nominative and accusative singular end in अम् (7.1.24) — फलम् — and are alike; the plural फलानि takes नुम् and lengthens; the instrumental plural is फलैः (7.1.9). It is the a-stem masculine’s table with the neuter’s own nominative, accusative and the -आनि plural.

  హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దాలు: ఫల “పండు”, వచన “మాట”, కుసుమ, నపుంసక నామానికి అన్వయించే అకారాంత విశేషణాలు. ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు అమ్ తో ముగుస్తాయి (7.1.24) — ఫలమ్ — రెండూ ఒకటే; బహువచనం ఫలాని నుమాగమంతో దీర్ఘమవుతుంది; తృతీయా బహువచనం ఫలైః (7.1.9). అకారాంత పుంలింగ పట్టికే, నపుంసకపు సొంత ప్రథమ, ద్వితీయ, -ఆని బహువచనంతో.

  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — फल / a-stem neuter prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • Śabdamañjarī — अकारान्त नपुंसकलिङ्ग — फलम् फले फलानि

  uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

  अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	ग्रहणम्	ग्रहणे	ग्रहणानि
  द्वितीया	ग्रहणम्	ग्रहणे	ग्रहणानि
  तृतीया	ग्रहणेन	ग्रहणाभ्याम्	ग्रहणैः
  चतुर्थी	ग्रहणाय	ग्रहणाभ्याम्	ग्रहणेभ्यः
  पञ्चमी	ग्रहणात्	ग्रहणाभ्याम्	ग्रहणेभ्यः
  षष्ठी	ग्रहणस्य	ग्रहणयोः	ग्रहणानाम्
  सप्तमी	ग्रहणे	ग्रहणयोः	ग्रहणेषु
  सम्बोधन	ग्रहण	ग्रहणे	ग्रहणानि

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern फल declines on

  1. फल

  2. ↓7.1.24अतोऽम्

     फल+अम्

  3. ↓6.1.107अमि पूर्वः

     फलम्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• √कृ, class 8, लङ्, parasmaipada, third person singular

  अकरोत्

  printed केशग्रहणमकरोदिन्दुलग्नोर्मिहस्ता

  √कृ

  did — the imperfect, the tense of a thing that happened once and is over, as अभ्यवर्षत् was at 1.50. Both stanzas of this stretch that tell a story out of the past use it, and both put it in the last pāda

  imperfect, लङ्

  The past tense of narration, built on the present stem with an अ- in front and secondary endings: भवति → अभवत्. After मा स्म the अ- is blocked, and the bare form does duty as a prohibition.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedauthored

  परस्मैपद · लङ्

  प्रथम	अकरोत्	अकुरुताम्	अकुर्वन्
  मध्यम	अकरोः	अकुरुतम्	अकुरुत
  उत्तम	अकरवम्	अकुर्व	अकुर्म

  आत्मनेपद · लङ्

  प्रथम	अकुरुत	अकुर्वाताम्	अकुर्वत
  मध्यम	अकुरुथाः	अकुर्वाथाम्	अकुरुध्वम्
  उत्तम	अकुर्वि	अकुर्वहि	अकुर्महि

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  √कृ · class 8 · लङ्

  1. डुकृञ्

  2. ↓1.3.1भूवादयो धातवः

     डुकृ॒ञ्

     and, without changing the form,1.3.31.3.5

  3. ↓1.3.9तस्य लोपः

     कृ

  4. ↓3.2.111अनद्यतने लङ्

     कृ + लङ्

     and, without changing the form,1.3.3

  5. ↓1.3.9तस्य लोपः

     कृ + ल

     and, without changing the form,1.3.78

  6. ↓3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्

     कृ + तिप्

     and, without changing the form,1.3.3

  7. ↓1.3.9तस्य लोपः

     कृ + ति

     and, without changing the form,3.4.113

  8. ↓3.1.79तनादिकृञ्भ्य उः

     कृ + उ + ति

     and, without changing the form,3.4.114

  9. ↓3.4.100इतश्च

     कृ + उ + त्

     and, without changing the form,1.4.13

  10. ↓6.4.71लुङ्लङ्लृङ्क्ष्वडुदात्तः

      अट् + कृ + उ + त्

      and, without changing the form,1.3.3

  11. ↓1.3.9तस्य लोपः

      अ + कृ + उ + त्

  12. ↓7.3.84सार्वधातुकार्धधातुकयोः

      अ + कर् + उ + त्

  13. ↓7.3.84सार्वधातुकार्धधातुकयोः

      अ + कर् + ओ + त्

      and, without changing the form,1.4.14

  14. ↓8.2.39झलां जशोऽन्ते

      अ + कर् + ओ + द्

  15. ↓8.4.56वाऽवसाने

      अ + कर् + ओ + त्

  16. ↓8.4.68अ अ

      अकरोत्

  uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

• ā-stem feminine, प्रथमा एकवचन nominative singular

  इन्दुलग्नोर्मिहस्ता

  printed केशग्रहणमकरोदिन्दुलग्नोर्मिहस्ता

  हस्ता, the feminine the bahuvrīhi gives to हस्त

  hand — masculine as a noun, feminine here because the river is, which is the same shift that showed on the page at 1.51 in अभिमतरसाम्. Mallinātha adds सती to the compound in his gloss, 'being so', which makes it the circumstance of the seizing rather than a description of her: it was by having wave-hands on the moon that she could take hold at all. The word is an a-stem masculine as a noun, and takes the feminine ā inside the bahuvrīhi

  ā-stem feminine — The commonest feminine class, formed from an a-stem by lengthening: कान्ता, कान्ते, कान्ताः. · ā-stem feminine, प्रथमा एकवचन nominative singular

  आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	हस्ता	हस्ते	हस्ताः
  द्वितीया	हस्ताम्	हस्ते	हस्ताः
  तृतीया	हस्तया	हस्ताभ्याम्	हस्ताभिः
  चतुर्थी	हस्तायै	हस्ताभ्याम्	हस्ताभ्यः
  पञ्चमी	हस्तायाः	हस्ताभ्याम्	हस्ताभ्यः
  षष्ठी	हस्तायाः	हस्तयोः	हस्तानाम्
  सप्तमी	हस्तायाम्	हस्तयोः	हस्तासु
  सम्बोधन	हस्ते	हस्ते	हस्ताः

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  ā-stem feminine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern रमा declines on

  1. रमा

  2. ↓6.1.68हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्

     रमा

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

३अन्वयthe words in prose order

४भावार्थthe sense of the whole

५अलंकारthe figure