मेघदूतम् — कालिदास

मेघदूतम् · कालिदास · 1.57

हिमालय · Śiva's footprint on the rock

तत्र व्यक्तं दृषदि चरणन्यासमर्धेन्दुमौलेः

त

त्र

व्य

क्तं

दृ

ष

दि

च

र

ण

न्या

स

म

र्धे

न्दु

मौ

लेः

शश्वत् सिद्धैरुपहृतबलिं भक्तिनम्रः परीयाः

श

श्व

त्सि

द्धै

रु

प

हृ

त

ब

लिं

भ

क्ति

न

म्रः

प

री

याः

यस्मिन् दृष्टे करणविगमादूर्ध्वमुद्धूतपापाः

य

स्मि

न्दृ

ष्टे

क

र

ण

वि

ग

मा

दू

र्ध्व

मु

द्धू

त

पा

पाः

संकल्पन्ते स्थिरगणपदप्राप्तये श्रद्दधानाः

सं

क

ल्प

न्ते

स्थि

र

ग

ण

प

द

प्रा

प्त

ये

श्र

द्द

धा

नाः

वृत्तविचारthe metre, syllable by syllable

pāda a

तguruthe conjunct त्र that follows it
त्रguruthe conjunct व्य that follows it
व्यguruthe conjunct क्त that follows it
क्तंguruthe anusvāra it carries
दृlaghuits short vowel, with a single consonant after it
षlaghuits short vowel, with a single consonant after it
दिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
चlaghuits short vowel, with a single consonant after it
रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
णguruthe conjunct न्य that follows it
न्याguruits long vowel आ
सlaghuits short vowel, with a single consonant after it
मguruthe conjunct र्ध that follows it
र्धेguruits long vowel ए
न्दुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
मौguruits long vowel औ
लेःguruthe visarga it carries

yati after 4 — a word ends here — व्यक्तं
yati after 10 — it falls inside the compound चरणन्यासम्

pāda b

शguruthe conjunct श्व that follows it
श्वguruthe conjunct त्स that follows it
त्सिguruthe conjunct द्ध that follows it
द्धैguruits long vowel ऐ
रुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
पlaghuits short vowel, with a single consonant after it
हृlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तlaghuits short vowel, with a single consonant after it
बlaghuits short vowel, with a single consonant after it
लिंguruthe anusvāra it carries
भguruthe conjunct क्त that follows it
क्तिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
नguruthe conjunct म्र that follows it
म्रःguruthe visarga it carries
पlaghuits short vowel, with a single consonant after it
रीguruits long vowel ई
याःguruthe visarga it carries

yati after 4 — it falls inside सिद्धैः
yati after 10 — a word ends here — सिद्धैरुपहृतबलिं

pāda c

यguruthe conjunct स्म that follows it
स्मिguruthe conjunct न्द that follows it
न्दृguruthe conjunct ष्ट that follows it
ष्टेguruits long vowel ए
कlaghuits short vowel, with a single consonant after it
रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
णlaghuits short vowel, with a single consonant after it
विlaghuits short vowel, with a single consonant after it
गlaghuits short vowel, with a single consonant after it
माguruits long vowel आ
दूguruits long vowel ऊ
र्ध्वlaghuits short vowel, with a single consonant after it
मुguruthe conjunct द्ध that follows it
द्धूguruits long vowel ऊ
तlaghuits short vowel, with a single consonant after it
पाguruits long vowel आ
पाःguruthe visarga it carries

yati after 4 — a word ends here — दृष्टे
yati after 10 — it falls inside the compound करणविगमात्

pāda d

संguruthe anusvāra it carries
कguruthe conjunct ल्प that follows it
ल्पguruthe conjunct न्त that follows it
न्तेguruits long vowel ए
स्थिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
गlaghuits short vowel, with a single consonant after it
णlaghuits short vowel, with a single consonant after it
पlaghuits short vowel, with a single consonant after it
दguruthe conjunct प्र that follows it
प्राguruits long vowel आ
प्तlaghuits short vowel, with a single consonant after it
येguruits long vowel ए
श्रguruthe conjunct द्द that follows it
द्दlaghuits short vowel, with a single consonant after it
धाguruits long vowel आ
नाःguruthe visarga it carries

yati after 4 — a word ends here — संकल्पन्ते
yati after 10 — a compound member ends here, inside स्थिरगणपदप्राप्तये

सन्धिrecovering the words from the sound

व्यक्तम् + दृषदि → व्यक्तं
म् + द्
8.3.23 · 8.4.59
चरणन्यासम् + अर्धेन्दुमौलेः → चरणन्यासमर्धेन्दुमौलेः
म् + अ
no rule named — the builder's table does not hold this change
सिद्धैः + उपहृतबलिम् → सिद्धैरुपहृतबलिं
ः + उ
no rule named — the builder's table does not hold this change
करणविगमात् + ऊर्ध्वम् → करणविगमादूर्ध्वमुद्धूतपापाः
त् + ऊ
8.2.39
ऊर्ध्वम् + उद्धूतपापाः → करणविगमादूर्ध्वमुद्धूतपापाः
म् + उ
no rule named — the builder's table does not hold this change
चरण + न्यास → चरणन्यासम्
अ + न्
no rule named — the builder's table does not hold this change
अर्ध + इन्दु → अर्धेन्दुमौलेः
अ + इ → ए · falls inside the syllable र्धे
6.1.87
इन्दु + मौलि → अर्धेन्दुमौलेः
उ + म्
no rule named — the builder's table does not hold this change
उपहृत + बलि → उपहृतबलिम्
अ + ब्
no rule named — the builder's table does not hold this change
भक्ति + नम्र → भक्तिनम्रः
इ + न्
no rule named — the builder's table does not hold this change
करण + विगम → करणविगमात्
अ + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
उद्धूत + पाप → उद्धूतपापाः
अ + प्
no rule named — the builder's table does not hold this change
स्थिर + गण → स्थिरगणपदप्राप्तये
अ + ग्
no rule named — the builder's table does not hold this change
गण + पद → स्थिरगणपदप्राप्तये
अ + प्
no rule named — the builder's table does not hold this change
पद + प्राप्ति → स्थिरगणपदप्राप्तये
अ + प्
no rule named — the builder's table does not hold this change

करणविगमादूर्ध्वम् voices a word-final त् before the vowel of ऊर्ध्वम्: करणविगमात् + ऊर्ध्वम्, and the त् goes to द् (Pāṇini 8.2.39). सिद्धैरुपहृतबलिं turns the visarga of सिद्धैः to र् before the vowel of उप- (सिद्धैः + उपहृतबलिम्), a visarga after a vowel other than अ/आ becoming र् before a voiced sound. The म् of an accusative is held as अनुस्वार before a consonant and takes the following class's nasal (8.3.23, 8.4.59): व्यक्तं दृषदि and उपहृतबलिं भक्तिनम्रः; but before a vowel the म् is carried on unchanged, चरणन्यासमर्धेन्दुमौलेः and ऊर्ध्वमुद्धूतपापाः. यस्मिन्दृष्टे leaves the न् of यस्मिन् unchanged before the द् of दृष्टे, both being dentals.

కరణవిగమాదూర్ధ్వమ్ లో ఊర్ధ్వమ్ లోని అచ్చు ముందు పదాంత త్‌ గోషమవుతుంది: కరణవిగమాత్‌ + ఊర్ధ్వమ్‌, త్‌ → ద్‌ (పాణిని 8.2.39). సిద్ధైరుపహృతబలిం లో ఉప- లోని అచ్చు ముందు సిద్ధైః లోని విసర్గ ర్‌ అవుతుంది (సిద్ధైః + ఉపహృతబలిమ్‌), అ/ఆ కాని అచ్చు తర్వాతి విసర్గ గోషధ్వని ముందు ర్‌ అగుట. ద్వితీయావిభక్తి మ్‌ హల్లు ముందు అనుస్వారంగా నిలిచి తర్వాతివర్గపు అనునాసికమవుతుంది (8.3.23, 8.4.59): వ్యక్తం దృషది, ఉపహృతబలిం భక్తినమ్రః; కానీ అచ్చు ముందు మ్‌ మార్పులేక సాగుతుంది, చరణన్యాసమర్ధేన్దుమౌలేః, ఊర్ధ్వముద్ధూతపాపాః. యస్మిన్దృష్టే లో దృష్టే లోని ద్‌ ముందు యస్మిన్‌ లోని న్‌ మార్పులేదు, రెండూ దంత్యాలే.

Chinnaya Sūri, Bālavyākaraṇam — సంధిపరిచ్ఛేదము; vendor/balavyakaranam-sandhi.txt

कारकwhat each case is doing

व्यक्तम् द्वितीया · accusative — क्रियाविशेषणे नपुंसकम् — a neuter accusative doing adverb duty, ‘plainly’, not an adjective ‘plain’
The form is the accusative singular alike of the masculine and the neuter, and the two would mean different things: as a masculine it would agree with चरणन्यासम्, ‘the plain footprint,’ but as a neuter it is an adverb, the accusative doing the adverb duty Sanskrit lets a neuter do, and it says the footprint shows plainly. Mallinātha's gloss प्रकटम् is ambiguous in the same way and does not settle it; the reading follows DCS's neuter, which commits to the adverb.
- Mallinātha, Sañjīvinī — 1.57: vyaktaṃ prakaṭam
दृषदि सप्तमी · locative — अधिकरण, the location
चरणन्यासम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
with उपहृतबलिम्
सिद्धैः तृतीया · instrumental — करण, the instrument or cause
भक्तिनम्रः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
यस्मिन् सप्तमी · locative — अधिकरण, the location
दृष्टे सप्तमी · locative — अधिकरण, the location
करणविगमात् पञ्चमी · ablative — कालवाचिना ऊर्ध्वेन योगे पञ्चमी — an ablative governed by ‘after’, not an ablative of departure
The ablative's default role is अपादान, the point moved away from. Here the fifth case is the one ऊर्ध्वम् governs: ऊर्ध्वम्, ‘later than,’ takes an ablative for what a thing comes after. So the phrase is not ‘because the body goes’ but ‘after the body has gone,’ which Mallinātha renders with a compound that leaves no room for the other reading, देहत्यागानन्तरम्, ‘immediately after the abandoning of the body.’ करण he glosses क्षेत्रस्य, the field — the Gītā's word for the body — quoting Amara, करणं साधकतमं क्षेत्रगात्रेन्द्रियेषु च.
- Mallinātha, Sañjīvinī — 1.57: karaṇasya kṣetrasya vigamādūrdhvaṃ dehatyāgānantaram
स्थिरगणपदप्राप्तये चतुर्थी · dative — क्रियायोगे चतुर्थी — a dative governed by the verb, not the free dative of purpose it looks like
A dative of purpose would need no argument, and this one looks exactly like it. Mallinātha says instead that the case is governed by संकल्पन्ते, and he traces the licence in three steps. क्लृप् in the sense of पर्याप्ति, ‘sufficiency,’ has the force of अलम्, ‘enough for’; a word with the force of अलम् takes a fourth case beside it by Pāṇini 2.3.16 नमःस्वस्तिस्वाहास्वधालंवषड्योगाच्च; and that the rule's अलम् means the sense of sufficiency and not the word अलम् he settles from the Bhāṣyakāra, अलमिति पर्याप्त्यर्थग्रहणम्. So the dative is there because the verb means ‘is equal to.’
- Mallinātha, Sañjīvinī — 1.57: klṛpteḥ paryāptivacanasyālamarthatvāttadyoge “namaḥsvasti-” ityādinā caturthī
श्रद्दधानाः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
with उद्धूतपापाः

प्रकरणानुक्रमthe rules the verse uses, by section of the abridgement

हलन्त्यम् 1.3.3 · प्रकरण 1← परीयाः; संकल्पन्ते; श्रद्दधानाः
a final consonant of the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a final consonant (हल्) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it, and drops by 1.3.9. So the personal ending तिप् contributes only ति, the प् marking it, and क्तवतु leaves क्तवत् with the उ nasalized and the last letter both gone. Final त्, स् and म् of a case or personal ending are exempt (1.3.4).
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అంత్యంగా ఉన్న హల్లు (హల్) ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది వస్తువును గుర్తించే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు, 1.3.9 చేత లోపిస్తుంది. కాబట్టి తిప్ నుండి తి మాత్రమే మిగులుతుంది, ప్ ఇత్తు. విభక్తి/తిఙ్ ప్రత్యయాల అంత్య త్, స్, మ్ మాత్రం ఇత్తు కావు (1.3.4). అనునాసిక అచ్చు ఇత్తు (1.3.2) కి జోడీ.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.3 हलन्त्यम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तस्य लोपः 1.3.9 · प्रकरण 1← अर्धेन्दुमौलेः; सिद्धैः; भक्तिनम्रः; परीयाः; दृष्टे; उद्धूतपापाः; संकल्पन्ते; श्रद्दधानाः
an it-marker drops
What has been named an it-marker (इत्) is then elided (लोप). The tag has done its work — naming the suffix, and conditioning or blocking some operation — and leaves no sound behind. So the उ marked in सुँ, the ट् of टा, the ङ् of ङे ङसि ङस् ङि, and the प् of सुप् are all gone before the ending is attached.
ఇత్సంజ్ఞగా గుర్తించబడినది (इत्) తరువాత లోపిస్తుంది. ఆ గుర్తు తన పని ముగించుకుంది — ప్రత్యయానికి పేరుపెట్టడం, ఏదో కార్యాన్ని కలిగించడమో ఆపడమో — ఏ ధ్వనీ మిగలదు. सुँ లోని ఉ, टा లోని ట్, ङे ङसि ङस् ङि లోని ङ్, सुप् లోని ప్ అన్నీ ప్రత్యయం చేరేముందు పోతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.9 तस्य लोपः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 3 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुप्तिङन्तं पदम् 1.4.14 · प्रकरण 1← परीयाः; दृष्टे; संकल्पन्ते; श्रद्दधानाः
a form ending in a case ending (सुप्) or a verb ending (तिङ्) is a पद, a finished word
A form that ends in a nominal case ending — one of the twenty-one सुप् endings 4.1.2 lists — or in a verbal personal ending — one of the eighteen तिङ् endings — is named पद, a complete word. The name is what a great many rules wait on: the visarga rules, the final-consonant rules and the anusvāra rule all apply only "in a पद" or "at the end of a पद". So राम is not yet a पद, but राम + स् is; and चक्रे is a पद once the ending ए is on. Every word the poem carries reaches this name before its word-final changes can fire.
నామవాచక విభక్తి ప్రత్యయంతో — 4.1.2 చెప్పే ఇరవై ఒక్క సుప్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — లేదా క్రియా పురుష ప్రత్యయంతో — పద్దెనిమిది తిఙ్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — అంతమయ్యే రూపానికి పద సంజ్ఞ. ఈ సంజ్ఞ మీదే ఎన్నో సూత్రాలు ఆధారపడతాయి: విసర్గ సూత్రాలు, పదాంత హల్లు సూత్రాలు, అనుస్వార సూత్రం అన్నీ "పదంలో" లేదా "పదాంతంలో" మాత్రమే పనిచేస్తాయి. రామ ఇంకా పదం కాదు; రామ + స్ పదం; చక్రే ప్రత్యయం ఏ చేరాక పదం. కావ్యంలోని ప్రతి పదం తన పదాంత మార్పులకు ముందు ఈ సంజ్ఞను చేరుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.14 सुप्तिङन्तं पदम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 14 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
भूवादयो धातवः 1.3.1 · प्रकरण 2← परीयाः; दृष्टे; संकल्पन्ते; श्रद्दधानाः
the words beginning with भू, listed in the Dhātupāṭha, are called धातु (roots)
The action-denoting words listed in the Dhātupāṭha — the root-list that opens with भू "to be" — are named धातु, roots. A धातु is the action-base from which every finite verb and every कृत् (primary derivative) form is built. It is the rule that stands at the head of every verb chain in the poem: चक्रे begins as the root डुकृञ्, जगाम as गम्, प्रमत्तः as मद्. Nothing is conjugated or turned into a participle until it first bears this name.
ధాతుపాఠంలో — భూ "ఉండటం" తో మొదలయ్యే ధాతువుల జాబితాలో — ఉన్న క్రియావాచక శబ్దాలకు ధాతు సంజ్ఞ. ధాతువు అంటే క్రియాధారం; దానినుండే ప్రతి తిఙంత క్రియా, ప్రతి కృదంత (ప్రాథమిక వ్యుత్పన్న) రూపం పుడతాయి. కావ్యంలోని ప్రతి క్రియా గొలుసుకు ఇది శిరస్సు: చక్రే డుకృఞ్ ధాతువుగా, జగామ గమ్ గా, ప్రమత్తః మద్ గా మొదలవుతాయి. ఈ సంజ్ఞ చేరకముందు ఏదీ రూపం దాల్చదు, కృదంతం కాదు.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.1 भूवादयो धातवः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 36 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपदेशेऽजनुनासिक इत् 1.3.2 · प्रकरण 2← अर्धेन्दुमौलेः; सिद्धैः; भक्तिनम्रः; परीयाः; उद्धूतपापाः; संकल्पन्ते; श्रद्दधानाः
a nasalized vowel in the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a vowel pronounced with nasal resonance (anunāsika) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it. The उ of सुँ and of रुँ is such a vowel, so it is a marker and drops (by 1.3.9). This is why the nominative-singular ending सुँ contributes only स्, and रुँ leaves only र्.
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అనునాసికంగా ఉచ్చరించే అచ్చు ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది ఆ వస్తువుకు పేరుపెట్టే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు. सुँ, रुँ లోని ఉ అలాంటి అచ్చే; కాబట్టి అది ఇత్తు, లోపిస్తుంది (1.3.9). అందుకే ప్రథమైకవచన ప్రత్యయం సుँ నుండి స్ మాత్రమే, రుँ నుండి ర్ మాత్రమే మిగులుతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.2 उपदेशेऽजनुनासिक इत्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 28 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
प्रादयः 1.4.58 · प्रकरण 2← परीयाः; संकल्पन्ते
प्र and the rest of the prefix list are called निपात (particles)
The words प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, नि, वि, उद् and the rest of the प्रादि list are named निपात — indeclinable particles. Joined to a root they are the upasargas, the verbal prefixes that turn or deepen its sense: प्र + मद् gives प्रमद् "be heedless, be carried away", the base of प्रमत्तः, and उद् + स्था gives उत्था "rise". Because the prefix is a particle held before the root, the corpus writes it into the word, and the derivation names this rule when it puts the prefix on.
ప్ర, పరా, అప, సమ్, అను, అవ, ని, వి, ఉద్ మొదలైన ప్రాది గణపు శబ్దాలకు నిపాత సంజ్ఞ — అవి అవ్యయాలు (వికారం లేని పదాలు). ధాతువుకు చేరినప్పుడు అవే ఉపసర్గలు, ధాతువు అర్థాన్ని తిప్పే లేదా లోతు చేసే క్రియా ఉపసర్గలు: ప్ర + మద్ → ప్రమద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం, పరవశం కావటం", ఇది ప్రమత్తః కు ఆధారం; ఉద్ + స్థా → ఉత్థా "లేవటం". ఉపసర్గ ధాతువు ముందు నిలిచే నిపాతం కావటాన కార్పస్ దాన్ని పదంలోనే రాస్తుంది, గొలుసు ఉపసర్గను చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.58 प्रादयः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 54 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपसर्गाः क्रियायोगे 1.4.59 · प्रकरण 2← परीयाः; संकल्पन्ते
प्र and the rest, joined to a verb, are called उपसर्ग (preverbs)
The प्रादि particles (प्र, सम्, उद्, नि, वि and the rest, named निपात by the previous rule) are called उपसर्ग — "preverbs" — when they stand in construction with a verb (क्रियायोग, "joined to an action"). Away from a verb the same words keep only their निपात name; before a root they are the prefix that turns its sense. प्र before मद् "be heedless" gives the प्रमद् of प्रमत्तः, and उद् before पत् "fall, fly" gives the उत्पत् of उत्पत. The derivation names this rule where it sets the prefix on the root.
ప్రాది నిపాతాలు (ప్ర, సమ్, ఉద్, ని, వి మొదలైనవి — ముందటి సూత్రం వీటికి నిపాత సంజ్ఞ ఇచ్చింది) క్రియతో కలిసి నిలిచినప్పుడు (క్రియాయోగం) వాటికి ఉపసర్గ సంజ్ఞ. క్రియ లేకుంటే అవే శబ్దాలు కేవలం నిపాతాలుగా నిలుస్తాయి; ధాతువు ముందు నిలిస్తే అర్థాన్ని తిప్పే ఉపసర్గలు. మద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం" ముందు ప్ర → ప్రమత్తః లోని ప్రమద్; పత్ "పడటం, ఎగరటం" ముందు ఉద్ → ఉత్పత లోని ఉత్పత్. గొలుసు ఉపసర్గను ధాతువుకు చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.59 उपसर्गाः क्रियायोगे
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 35 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
इको यणचि 6.1.77 · प्रकरण 2← स्थिरगणपदप्राप्तये
इक् becomes यण् before a dissimilar vowel
A simple vowel of the इक् set — इ उ ऋ ऌ — becomes the matching semivowel यण् — य् व् र् ल् — when a dissimilar vowel follows: इति + अत्र → इत्यत्र, मधु + अरि → मध्वरि, धातृ + अंशः → धात्रंशः. This is the commonest vowel sandhi, the point where two words or a stem and its ending run together.
ఇక్ (ఇ ఉ ఋ ఌ) అచ్చు, భిన్నమైన అచ్చు పరమైనప్పుడు దానికి సవర్ణమైన యణ్ (య్ వ్ ర్ ల్) అవుతుంది: ఇతి + అత్ర → ఇత్యత్ర, మధు + అరి → మధ్వరి, ధాతృ + అంశః → ధాత్రంశః. రెండు పదాలు గానీ, ప్రాతిపదిక-ప్రత్యయాలు గానీ కలిసే అత్యంత సామాన్య అచ్‌సంధి ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.77 इको यणचि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 15 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आद्गुणः 6.1.87 · प्रकरण 2← दृष्टे; अर्ध + इन्दु
a followed by i/u/ṛ becomes the guṇa vowel e/o/ar
When a final अ or आ is followed by a simple vowel इ उ or ऋ, the two together become the corresponding guṇa vowel — ए, ओ, or अर् — as one sound, a single substitution for both. So राम + इन (from टा) gives the ए of रामेण, and पुण्य + उदक gives the ओ of पुण्योदक. It is the guṇa-sandhi a student meets first.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఇ ఉ ఋ (సామాన్య అచ్చు) వస్తే, రెండూ కలిసి గుణమవుతాయి — ఏ, ఓ, అర్ — ఒకే ధ్వనిగా (ఏకాదేశం). రామ + ఇన (టా నుండి) → రామేణ లోని ఏ; పుణ్య + ఉదక → పుణ్యోదక లోని ఓ. విద్యార్థి మొదట కలిసే గుణసంధి ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.87 आद्गुणः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 27 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the guṇa sandhi
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वृद्धिरेचि 6.1.88 · प्रकरण 2← सिद्धैः
a/ā followed by e/ai/o/au becomes the vṛddhi vowel ai/au
When a final अ or आ is followed by a vowel of the एच् set — ए, ऐ, ओ, औ — the two together become a single vṛddhi vowel, ऐ or औ. It overrides the guṇa rule: कृष्ण + एकत्वम् → कृष्णैकत्वम्, गङ्गा + ओघः → गङ्गौघः. This is the vṛddhi-sandhi.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఏచ్ వర్గపు అచ్చు — ఏ, ఐ, ఓ, ఔ — వస్తే, రెండూ కలిసి ఒకే వృద్ధ్యచ్చు (ఐ లేదా ఔ) అవుతాయి. ఇది గుణసూత్రాన్ని అపవదిస్తుంది: కృష్ణ + ఏకత్వమ్ → కృష్ణైకత్వమ్; గంగా + ఓఘః → గంగౌఘః. దీన్నే వృద్ధిసంధి అంటారు.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.88 वृद्धिरेचि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 33 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अकः सवर्णे दीर्घः 6.1.101 · प्रकरण 2← परीयाः; करणविगमात्; श्रद्दधानाः
a simple vowel before a like vowel becomes the long one
When a simple vowel (अक्: अ इ उ ऋ ऌ) is followed by a vowel of the same class (savarṇa), the two become the single long vowel of that class — अ/आ + अ/आ → आ, इ/ई + इ/ई → ई, and so on. So स्व + अधिकार → स्वाधिकार. This is dīrgha-sandhi.
అక్ (అ ఇ ఉ ఋ ఌ) తరువాత దానికి సవర్ణమైన అచ్చు వస్తే, రెండూ కలిసి ఆ వర్గపు దీర్ఘమవుతాయి — అ/ఆ + అ/ఆ → ఆ, ఇ/ఈ + ఇ/ఈ → ఈ, ఇలా. స్వ + అధికార → స్వాధికార. ఇది దీర్ఘసంధి.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.101 अकः सवर्णे दीर्घः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 42 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the dīrgha sandhi
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
झलां जशोऽन्ते 8.2.39 · प्रकरण 3← करणविगमात्; श्रद्दधानाः; करणविगमात् + ऊर्ध्वम्
a word-final झल् becomes the corresponding जश् (voiced unaspirate)
At the end of a word, a झल् consonant — a stop or sibilant — is replaced by the corresponding जश्, a voiced unaspirated stop (ग् ज् ड् द् ब्). So a word-final त् may be written द् (वाक् beside वाग्, षष् beside षड्). At a pause it can revert to त् (8.4.56), and before a voiceless sound it stays voiceless (8.4.55 खरि च); so अधिकारात् before प्र keeps its त्.
పదాంతంలో ఝల్ (స్పర్శ లేదా ఊష్మ) హల్లుకు దాని జశ్ — ఘోష అల్పప్రాణ స్పర్శం (గ్ జ్ డ్ ద్ బ్) — ఆదేశం. పదాంత త్ ను ద్ గా రాయవచ్చు (వాక్/వాగ్, షష్/షడ్). విరామంలో మళ్లీ త్ కావచ్చు (8.4.56); అఘోషం ముందు అఘోషంగానే ఉంటుంది (8.4.55 ఖరి చ) — అధికారాత్ ప్ర ముందు త్ గానే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.39 झलां जशोऽन्ते
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 67 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.2, स्वाधिकारात्
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8.3.15 · प्रकरण 3← अर्धेन्दुमौलेः; सिद्धैः; भक्तिनम्रः; परीयाः; उद्धूतपापाः; श्रद्दधानाः
र् becomes visarga before a खर् consonant or at a pause
A रेफ (र्) at the end of a word becomes visarga (ः) before a खर् consonant — the voiceless stops and the sibilants — or at a pause (avasāna). It is the last step of every nominative singular: यक्ष + र् becomes यक्षः. The visarga of भर्तुः is the same thing, the र् that came with the ṛ-stem's ending surfacing before the pause.
పదాంతంలోని రేఫ (ర్) ఖర్ హల్లు ముందు — అఘోష స్పర్శలు, ఊష్మలు — గాని, విరామం (అవసానం) దగ్గర గాని విసర్గ (ః) అవుతుంది. ప్రతి ప్రథమా ఏకవచనపు చివరి మెట్టు ఇదే: యక్ష + ర్ → యక్షః. భర్తుః లోని విసర్గ కూడా ఋకారాంత శబ్దపు ర్ ఇలాగే విరామం ముందు పైకి రావడమే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 93 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः and भर्तुः prakriyās
- docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः and भर्तुः derivations
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
मोऽनुस्वारः 8.3.23 · प्रकरण 3← संकल्पन्ते; व्यक्तम् + दृषदि
a word-final म् becomes anusvāra before a consonant
A म् at the end of a word becomes anusvāra — the nasal dot ं — when a consonant follows: हरिम् + वन्दे → हरिं वन्दे "I praise Hari". The accusative singular in -म् and every word-final म् before a consonant is written this way; before a vowel or at a pause the म् itself stays. This is why the chain-check reads a final ं and a final म् as the same sound: they are one म्, shown one way or the other by what follows.
పదాంతంలోని మ్, హల్లు ముందు అనుస్వారం — ం అనే నాసిక బిందువు — గా మారుతుంది: హరిమ్ + వన్దే → హరిం వన్దే "హరిని నమస్కరిస్తాను". మ్-అంత ద్వితీయా ఏకవచనం, హల్లు ముందు వచ్చే ప్రతి పదాంత మ్ ఇలాగే రాయబడతాయి; అచ్చు ముందు గానీ విరామంలో గానీ మ్ అలాగే నిలుస్తుంది. అందుకే గొలుసు-పరీక్ష పదాంత ం ను, పదాంత మ్ ను ఒకే ధ్వనిగా చదువుతుంది: అవి ఒకే మ్, తరువాత వచ్చేదాన్ని బట్టి ఒక్కో రూపంలో చూపబడతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.23 मोऽनुस्वारः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 77 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
नश्चापदान्तस्य झलि 8.3.24 · प्रकरण 3← संकल्पन्ते
a non-final न् (or म्) becomes anusvāra before a झल् consonant
A न् or म् that does not stand at the end of a word becomes anusvāra before a झल् sound — a stop or a sibilant: the नुम् augment gives धनूंषि "bows", पयांसि "waters", where the न् before ष्/स् is written as the anusvāra dot. The change is inside the word; a word-final न् is left for the sandhi rules.
పదాంతంలో లేని న్ (లేదా మ్), ఝల్ హల్లు — స్పర్శం లేదా ఊష్మం — పరమైనప్పుడు అనుస్వారమవుతుంది: నుమ్ ఆగమంతో ధనూంషి "ధనుస్సులు", పయాంసి "నీళ్ళు" — ష్/స్ ముందున్న న్ అనుస్వార బిందువుగా వ్రాయబడుతుంది. ఈ మార్పు పదం లోపలిది; పదాంత న్ ను సంధి సూత్రాలకు వదులుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.24 नश्चापदान्तस्य झलि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 78 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ष्टुना ष्टुः 8.4.41 · प्रकरण 3← दृष्टे
an स् or dental becomes the matching retroflex (ष्टु) beside a ष् or retroflex
When an स् or a dental (the स्तु set: स् त थ द ध न) meets a ष् or a retroflex (the ष्टु set: ष् ट ठ ड ढ ण), the dental member is pulled back to its matching retroflex. So त् + ट → ट्ट (तट् + टीका → तट्टीका), स् beside ष becomes ष्, न् beside ण becomes ण्. It is the retroflex assimilation (ṣṭutva), the counterpart of the palatal श्चुत्व (8.4.40), and it shapes verb forms such as पेष्टा "he will grind" from पिष्.
స్ లేదా దంత్యం (స్తు గణం: స్ త థ ద ధ న) — ష్ లేదా మూర్ధన్యం (ష్టు గణం: ష్ ట ఠ డ ఢ ణ) తో కలిసినప్పుడు, దంత్య సభ్యుడు తనకు సరిపడే మూర్ధన్యంగా మారతాడు. త్ + ట → ట్ట (తట్ + టీకా → తట్టీకా); ష్ పక్కన స్ → ష్; ణ్ పక్కన న్ → ణ్. ఇది మూర్ధన్య సమీకరణం (ష్టుత్వం), తాలవ్య శ్చుత్వానికి (8.4.40) ప్రతిరూపం; పిష్ నుండి పేష్టా "పిండుతాడు" వంటి క్రియారూపాలను ఇది తీర్చిదిద్దుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.41 ष्टुना ष्टुः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 64 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः 8.4.58 · प्रकरण 3← संकल्पन्ते
an anusvāra becomes the class nasal of a following यय् consonant
An anusvāra, before a यय् sound — a class stop or a semivowel, that is anything but श् ष् स् ह् — becomes the nasal homorganic with it: सम् + कारः → सङ्कारः, अलम् + कारः → अलङ्कारः, सम् + चयः → सञ्चयः. Before श् ष् स् ह् the anusvāra stays, since those have no class nasal to match.
అనుస్వారం, యయ్ వర్ణం — వర్గ్య స్పర్శం లేదా అంతస్థ, అంటే శ్ ష్ స్ హ్ తప్ప అన్నీ — పరమైనప్పుడు దానికి సవర్ణమైన వర్గానునాసికమవుతుంది: సమ్ + కారః → సఙ్కారః, అలమ్ + కారః → అలఙ్కారః, సమ్ + చయః → సఞ్చయః. శ్ ష్ స్ హ్ ముందు సవర్ణ అనునాసికం లేదు కాబట్టి అనుస్వారమే నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 79 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वा पदान्तस्य 8.4.59 · प्रकरण 3← संकल्पन्ते; व्यक्तम् + दृषदि
at the end of a word the homorganic-nasal substitution is optional
The previous rule (8.4.58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः) turns an अनुस्वार (the nasal hum ं) into the nasal of the following consonant's own class before a यय् consonant (any stop or semivowel but ह). This rule makes that substitution optional (वा, "or") when the अनुस्वार stands at the end of a पद, a finished word. So the prefix सम् before भृत "borne", once its म् has become अनुस्वार, may keep the class-nasal म् or the अनुस्वार: सम्भृतम् or संभृतम्. Both are correct; the chain shows the class-nasal.
ముందటి సూత్రం (8.4.58 అనుస్వారస్య యయి పరసవర్ణః) అనుస్వారాన్ని (ం అనే నాసిక ధ్వని) — యయ్ హల్లు (హ తప్ప అన్ని స్పర్శ, అంతస్థ హల్లులు) ముందు — ఆ హల్లు వర్గపు నాసికంగా మారుస్తుంది. ఈ సూత్రం, అనుస్వారం పదాంతంలో (పూర్తయిన పదపు చివర) నిలిచినప్పుడు, ఆ మార్పును వికల్పం (వా "లేదా") చేస్తుంది. కాబట్టి భృత "మోయబడిన" ముందు సమ్ ఉపసర్గపు మ్ అనుస్వారమైన తర్వాత వర్గనాసిక మ్ గా ఉండవచ్చు, లేదా అనుస్వారంగా ఉండవచ్చు: సమ్భృతమ్ లేదా సంభృతమ్. రెండూ సరైనవే; గొలుసు వర్గనాసికాన్ని చూపుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.59 वा पदान्तस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 80 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ससजुषो रुः 8.2.66 · प्रकरण 4← अर्धेन्दुमौलेः; सिद्धैः; भक्तिनम्रः; परीयाः; उद्धूतपापाः; श्रद्दधानाः
a word-final स् becomes रु
The स् at the end of a word — and the word सजुष् — is replaced by रु. The उ of रु is only a marker and drops, so what is left is र्. This is why यक्ष + स् becomes यक्ष + र्, which then turns to visarga at a pause by 8.3.15: the visarga of every nominative singular is a buried स्. It also explains यक्षः + चक्रे → यक्षश्चक्रे — the स् resurfaces before च and becomes श्.
పదాంతంలోని స్ (మరియు సజుష్ శబ్దపు స్) రుగా మారుతుంది. 'రు'లోని ఉ కేవలం ఇత్‌సంజ్ఞ, అది లోపించి ర్ మాత్రమే మిగులుతుంది. కాబట్టి యక్ష + స్ → యక్ష + ర్; ఆ ర్ విరామం ముందు విసర్గ అవుతుంది (8.3.15). అందుకే ప్రతి ప్రథమా ఏకవచన విసర్గ దాగిన స్; యక్షః + చక్రే లో ఆ స్ మళ్లీ పైకి వచ్చి చకారం ముందు శ్ అవుతుంది — యక్షశ్చక్రే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.66 ससजुषो रुः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 105 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः prakriyā
- docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः derivation
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुडनपुंसकस्य 1.1.43 · प्रकरण 5← परीयाः; संकल्पन्ते; श्रद्दधानाः
the सुट् endings of a non-neuter stem are called सर्वनामस्थान
For a stem that is not neuter (अनपुंसक), the endings of the सुट् set — सु, औ, जस् (nominative singular, dual, plural) and अम्, औट् (accusative singular, dual) — are termed सर्वनामस्थान. This name marks the "strong" cases, where a stem shows its fullest form: it is before a सर्वनामस्थान that नुम् is inserted, a vowel lengthens, and the like. प्रमत्तः "heedless" is प्रमत्त + सु, a nominative singular, so its सु is a सर्वनामस्थान.
నపుంసకం కాని (అనపుంసక) స్టెముకు, సుట్ గణపు ప్రత్యయాలు — సు, ఔ, జస్ (ప్రథమా ఏక, ద్వి, బహువచనం) మరియు అమ్, ఔట్ (ద్వితీయా ఏక, ద్వివచనం) — సర్వనామస్థాన సంజ్ఞ పొందుతాయి. ఈ సంజ్ఞ "బలమైన" విభక్తులను గుర్తిస్తుంది, అక్కడ స్టెము తన పూర్ణ రూపాన్ని చూపుతుంది: సర్వనామస్థానం ముందే నుమ్ చేరిక, స్వరదీర్ఘీకరణం మొదలైనవి జరుగుతాయి. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త" = ప్రమత్త + సు, ప్రథమా ఏకవచనం, కాబట్టి దాని సు సర్వనామస్థానం.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.43 सुडनपुंसकस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 162 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् 1.2.45 · प्रकरण 5← परीयाः; संकल्पन्ते; श्रद्दधानाः
a meaningful form that is neither a root nor an affix is a प्रातिपदिक (nominal base)
A form that carries meaning (अर्थवत्) and is neither a धातु (a verb root) nor a प्रत्यय (an affix) is termed प्रातिपदिक — a nominal base, the stem to which case endings are then added. This is the general definition; forms ending in a कृत् or a तद्धित affix and compounds are brought under the same name by the next rule (1.2.46). So a plain stem like मेघ "cloud" is a प्रातिपदिक on its own, while a कृत् form such as प्रमत्त reaches the name through that extension. The प्रातिपदिक is what takes the सुप् case endings.
అర్థవంతమైన (అర్థవత్), ధాతువు కాని, ప్రత్యయం కాని రూపానికి ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ — నామపదపు మూలం (స్టెమ్), దీనికే విభక్తి ప్రత్యయాలు చేరతాయి. ఇది సాధారణ నిర్వచనం; కృత్, తద్ధిత ప్రత్యయాంత రూపాలను, సమాసాలను తర్వాతి సూత్రం (1.2.46) అదే సంజ్ఞకు తెస్తుంది. కాబట్టి మేఘ "మేఘం" వంటి సాదా మూలం తనంతట తానే ప్రాతిపదికం, ప్రమత్త వంటి కృదంతం ఆ విస్తరణ వల్ల ఈ సంజ్ఞను పొందుతుంది. ప్రాతిపదికమే సుప్ విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.2.45 अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 115 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कृत्तद्धितसमासाश्च 1.2.46 · प्रकरण 5← दृष्टे; श्रद्दधानाः
forms ending in a कृत् or तद्धित affix, and compounds, are प्रातिपदिक too
Forms ending in a कृत् affix (a primary affix that makes a word straight from a root, like क्त in मत्त), in a तद्धित affix (a secondary affix on a noun), and समास (compounds) are also termed प्रातिपदिक — a nominal base. This extends the previous rule's definition. It is why a कृत् form such as प्रमत्त "heedless" (प्र + मद् + क्त) is itself a stem and takes case endings like any noun, and why the indeclinables श्रुत्वा "having heard" and आलिङ्ग्य "having embraced" count as nominal bases before their further treatment.
కృత్ ప్రత్యయాంత (ధాతువు నుండి నేరుగా పదం చేసే ప్రాథమిక ప్రత్యయం, మత్త లోని క్త వంటిది), తద్ధిత ప్రత్యయాంత (నామంపై గౌణ ప్రత్యయం), సమాస — వీటికి కూడా ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ, నామపదపు మూలం. ఇది ముందటి సూత్రపు నిర్వచనాన్ని విస్తరిస్తుంది. అందుకే ప్రమత్త "అజాగ్రత్త" (ప్ర + మద్ + క్త) వంటి కృదంతం తానే స్టెమ్ అయి, ఏ నామంవలెనే విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది; శ్రుత్వా "విని", ఆలింగ్య "కౌగిలించి" వంటి అవ్యయాలు కూడా తదుపరి వ్యవహారం ముందు నామపద మూలాలుగా లెక్క.
- Aṣṭādhyāyī — 1.2.46 कृत्तद्धितसमासाश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 116 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
न विभक्तौ तुस्माः 1.3.4 · प्रकरण 5← श्रद्दधानाः
in a case or personal ending a final त-class, स् or म् is not an इत्
The previous rule 1.3.3 हलन्त्यम् makes the final consonant of an affix an इत् — a silent marker that is then dropped. This rule stops that within a विभक्ति (a case ending or a तिङ् personal ending): a final तु (the त-class: त थ द ध न), स्, or म् there is not an इत् and stays as a real letter. So the स् of the instrumental-plural ऐस् (which becomes भिस्) and the त् of a personal ending like तस् are kept, not marked away. In वन्द्यैः "with the venerable ones" the ऐस् holds its स्.
ముందటి సూత్రం 1.3.3 హలంత్యమ్ ప్రత్యయపు చివరి హల్లును ఇత్ — తొలగే మూక గుర్తు — చేస్తుంది. ఈ సూత్రం దాన్ని విభక్తి (విభక్తి ప్రత్యయం లేదా తిఙ్ పురుష ప్రత్యయం) లో ఆపుతుంది: అక్కడ చివరి తు (త-వర్గం: త థ ద ధ న), స్, మ్ ఇత్ కావు, నిజ అక్షరాలుగా నిలుస్తాయి. కాబట్టి తృతీయా బహువచనపు ఐస్ (భిస్ అయ్యేది) లోని స్, తస్ వంటి తిఙ్ ప్రత్యయపు త్ నిలుస్తాయి, గుర్తుగా తొలగవు. వంద్యైః "వందనీయులతో" లో ఐస్ తన స్ ను నిలుపుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.4 न विभक्तौ तुस्माः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 130 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
चुटू 1.3.7 · प्रकरण 5← उद्धूतपापाः; श्रद्दधानाः
an affix’s initial palatal or cerebral is a marker
An initial palatal (चु — च छ ज झ ञ) or cerebral (टु — ट ठ ड ढ ण) of an affix is an इत्, a marker: not part of the affix but a tag on it, and it drops. So the ट of the instrumental टा and the ठ, ढ that open other affixes are only labels, gone before the affix is added. It is one of the rules that tell a bare affix from its markers.
ప్రత్యయం మొదట ఉన్న చు (చ ఛ జ ఝ ఞ) గాని టు (ట ఠ డ ఢ ణ) గాని ఇత్తు — అంటే ప్రత్యయంలో భాగం కాక దానిపై గుర్తు మాత్రమే; అది లోపిస్తుంది. అందుకే తృతీయ ప్రత్యయమైన టా లోని ట కేవలం గుర్తు, ప్రత్యయం చేరకముందే పోతుంది. బరి ప్రత్యయాన్ని దాని గుర్తులనుండి వేరుచేసే సూత్రాల్లో ఇది ఒకటి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.7 चुटू
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 128 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लशक्वतद्धिते 1.3.8 · प्रकरण 5← दृष्टे; संकल्पन्ते; श्रद्दधानाः
an affix’s initial ल्, श् or velar is a marker
In an affix that is not a taddhita (a secondary nominal affix), an initial ल्, श्, or velar (क ख ग घ ङ) is an इत्, a marker, and drops. This is why the present-participle affix शतृ adds only अत् — its श् is a tag — and why the tense-name लट् contributes no ल्.
తద్ధితం కాని ప్రత్యయం మొదట ఉన్న ల్, శ్, కవర్గం (క ఖ గ ఘ ఙ) ఇత్తులు, లోపిస్తాయి. అందుకే వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయమైన శతృ కేవలం అత్ ను చేరుస్తుంది — దాని శ్ ఒక గుర్తే — మరియు లట్ లకారంలోని ల్ ఏమీ మిగల్చదు.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.8 लशक्वतद्धिते
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 135 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् 1.4.13 · प्रकरण 5← परीयाः; दृष्टे; संकल्पन्ते; श्रद्दधानाः
the base an affix is added to is called अङ्ग (stem) while the affix stands
Whatever an affix is prescribed after — taken with everything from that point on — is named अङ्ग, the stem, for as long as that affix is present. The name matters because a great many rules operate "on the अङ्ग": the guṇa and vṛddhi changes, the lengthenings, the augments all target the अङ्ग before its ending. So राम is the अङ्ग before a case ending, and चकृ the अङ्ग before a perfect ending — and it is on that अङ्ग that the vowel is strengthened to चकार.
ఒక ప్రత్యయం దేని తరువాత విధించబడుతుందో అది — అక్కడి నుండి ముందంతటితో సహా — ఆ ప్రత్యయం ఉన్నంత వరకు అఙ్గ, అంటే ప్రకృతి (కాండం), అని పిలవబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం, ఎందుకంటే ఎన్నో సూత్రాలు "అఙ్గం మీద" పనిచేస్తాయి: గుణ-వృద్ధి మార్పులు, దీర్ఘీకరణలు, ఆగమాలు అన్నీ ప్రత్యయం ముందు అఙ్గాన్నే లక్ష్యంగా చేసుకుంటాయి. కాబట్టి విభక్తి ముందు రామ అఙ్గం; పరోక్ష ప్రత్యయం ముందు చకృ అఙ్గం — ఆ అఙ్గం మీదే అచ్చు బలపడి చకార అవుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.13 यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 132 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यचि भम् 1.4.18 · प्रकरण 5← दृष्टे
before an ending beginning with य् or a vowel, the stem is called भ
Within the domain the previous rule opened, before an ending that begins with a य् or with any vowel (यच् = य् together with the अच् vowels), the stem is termed भ. The भ name triggers the internal-sandhi rules that reshape a stem before such a weak ending. वन्द्य before ऐस् — the instrumental plural, which begins with the vowel ऐ — is a भ, on the way to वन्द्यैः "with the venerable ones".
ముందటి సూత్రం తెరిచిన క్షేత్రంలో, య్ తో గానీ ఏదైనా అచ్ (స్వరం) తో గానీ మొదలయ్యే ప్రత్యయం ముందు (యచ్ = య్ మరియు అచ్ స్వరాలు కలిపి) స్టెముకు భ సంజ్ఞ. భ సంజ్ఞ, అట్టి బలహీన ప్రత్యయం ముందు స్టెమును మార్చే అంతస్సంధి నియమాలను నడిపిస్తుంది. వంద్య, ఐస్ ముందు — తృతీయా బహువచనం, ఐ అనే స్వరంతో మొదలయ్యేది — భ, వంద్యైః "వందనీయులతో" వైపు దారిలో.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.18 यचि भम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 164 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
गतिश्च 1.4.60 · प्रकरण 5← परीयाः; संकल्पन्ते
the same prefixes, joined to a verb, are also called गति
The same प्रादि words, joined to a verb, are termed गति ("gati") as well, beside their उपसर्ग name. The गति name is what lets a prefix compound with a following क्त्वा form into a single ल्यप् word: नि + अस् + क्त्वा becomes न्यस्य "having laid down", and उप + भुज् + क्त्वा becomes उपभुज्य "having enjoyed". The derivation names this rule where the prefix earns its गति standing.
అవే ప్రాది శబ్దాలు క్రియతో కలిస్తే, ఉపసర్గ సంజ్ఞతో పాటు, గతి సంజ్ఞ కూడా పొందుతాయి. గతి సంజ్ఞే ఉపసర్గను తర్వాతి క్త్వా-రూపంతో ఒక్క ల్యప్ పదంగా సమాసం చేయనిస్తుంది: ని + అస్ + క్త్వా → న్యస్య "ఉంచి", ఉప + భుజ్ + క్త్వా → ఉపభుజ్య "అనుభవించి". ఉపసర్గ తన గతిత్వాన్ని పొందేచోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.60 गतिश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 200 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप् 4.1.2 · प्रकरण 5← दृष्टे; श्रद्दधानाः
the twenty-one nominal case endings (सुप्), three to a case
This one long sūtra names, in a single run, all twenty-one nominal endings — three for each of the seven cases: सु औ जस् (nominative), अम् औट् शस् (accusative), टा भ्याम् भिस् (instrumental), ङे भ्याम् भ्यस् (dative), ङसि भ्याम् भ्यस् (ablative), ङस् ओस् आम् (genitive), ङि ओस् सुप् (locative). Every declined noun in the poem takes one of these; they are the endings 1.4.14 counts as सुप्. The set's name सुप् is the pratyāhāra formed from its first sound स and its last सुप्.
ఈ ఒక్క పొడవాటి సూత్రం ఇరవై ఒక్క నామవాచక ప్రత్యయాలను ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది — ఏడు విభక్తులకు మూడేసి: సు ఔ జస్ (ప్రథమా), అమ్ ఔట్ శస్ (ద్వితీయా), టా భ్యామ్ భిస్ (తృతీయా), ఙే భ్యామ్ భ్యస్ (చతుర్థీ), ఙసి భ్యామ్ భ్యస్ (పఞ్చమీ), ఙస్ ఓస్ ఆమ్ (షష్ఠీ), ఙి ఓస్ సుప్ (సప్తమీ). కావ్యంలోని ప్రతి విభక్తి పదం వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది; 1.4.14 వీటినే సుప్ గా లెక్కిస్తుంది. ఈ గణపు పేరు 'సుప్' — మొదటి ధ్వని స, చివరి సుప్ లతో ఏర్పడిన ప్రత్యాహారం.
- Aṣṭādhyāyī — 4.1.2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 117 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आटश्च 6.1.90 · प्रकरण 5← स्थिरगणपदप्राप्तये
vṛddhi where the आट् augment meets the next vowel
Where the augment आट् stands before a vowel, the augment and that vowel coalesce into a single vṛddhi vowel. This is the आट् prefixed to a vowel-initial root in the past tenses — इष् → ऐच्छत् "wanted", the आ of आट् and the इ giving ऐ — and the आट् the nadī and ā-stems take before their ङित् case endings, मति + आट् + ए → मत्यै. One rule serves both augments.
ఆట్ ఆగమం, తరువాత అచ్చు ముందు ఉన్నప్పుడు ఆ ఆగమం, ఆ అచ్చు కలిసి ఒక్క వృద్ధి అచ్చు అవుతాయి. ఇది భూతకాలాల్లో అచ్-ఆది ధాతువుకు చేరే ఆట్ (ఇష్ → ఐచ్ఛత్; ఆట్ ఆ + ఇ → ఐ) కీ, నదీ/ఆకారాంత శబ్దాలు ఙిత్ విభక్తుల ముందు తీసుకునే ఆట్ కీ (మతి + ఆట్ + ఏ → మత్యై) — రెండింటికీ ఒకే సూత్రం.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.90 आटश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 196 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
प्रथमयोः पूर्वसवर्णः 6.1.102 · प्रकरण 5← उद्धूतपापाः; श्रद्दधानाः
a short vowel before the nom/acc ending becomes one long homogeneous vowel
A short simple vowel (अक् — a, i, u, ṛ) before the vowel of the first two case-endings — nominative and accusative — becomes one long homogeneous vowel with it (pūrva-savarṇa dīrgha). So राम + अस् (nominative plural जस्) gives रामाः, and the accusative plural likewise ends in a long vowel.
ప్రథమా, ద్వితీయ విభక్తుల అచ్చు ముందు హ్రస్వ సామాన్యాచ్చు (అక్ — అ ఇ ఉ ఋ) దానితో కలిసి ఒకే దీర్ఘ సవర్ణాచ్చు అవుతుంది. రామ + అస్ (ప్రథమా బహువచనం జస్) → రామాః; ద్వితీయా బహువచనం కూడా దీర్ఘాచ్చుతో ముగుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.102 प्रथमयोः पूर्वसवर्णः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 125 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अमि पूर्वः 6.1.107 · प्रकरण 5← व्यक्तम्; चरणन्यासम्; उपहृतबलिम्
before the accusative-singular अम्, the stem vowel alone remains
When the accusative-singular ending अम् follows a word ending in अक् (a short a i u …), the single substitute for stem-vowel + अ is the pūrva, the earlier, vowel — the stem vowel wins. So हरि + अम् → हरिम्, गुरु + अम् → गुरुम्, राम + अम् → रामम्. One rule for the accusative singular of every vowel stem.
అక్కు (హ్రస్వ అ ఇ ఉ…) తరువాత అమ్ (ద్వితీయైకవచనం) పరమైతే, ప్రాతిపదిక అచ్చుకూ అ కూ ఏకాదేశం పూర్వరూపం — ప్రాతిపదిక అచ్చు నిలుస్తుంది. హరి + అమ్ → హరిమ్, గురు + అమ్ → గురుమ్, రామ + అమ్ → రామమ్. అచ్చంత శబ్దాల ద్వితీయైకవచనానికి ఒకే సూత్రం.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.107 अमि पूर्वः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 134 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.4, वसतिम्
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ङसिङसोश्च 6.1.110 · प्रकरण 5← अर्धेन्दुमौलेः
after e/o, the abl. and gen. singular keep the vowel (pūrva-rūpa)
After a stem in ए or ओ (एङ्), the ablative-singular ङसि and the genitive-singular ङस् merge as pūrva-rūpa — the ए/ओ alone stands. An i-stem takes guṇa first (हरि → हरे), so both the ablative and the genitive singular come out हरेः.
ఏ లేదా ఓ (ఏఙ్) కారాంతం తరువాత పంచమ్యేకవచనం ఙసి, షష్ఠ్యేకవచనం ఙస్ పూర్వరూపంగా కలుస్తాయి — ఏ/ఓ మాత్రమే నిలుస్తుంది. ఇకారాంతం ముందు గుణం వస్తుంది (హరి → హరే), కాబట్టి పంచమి, షష్ఠి రెండూ హరేః గా వస్తాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.110 ङसिङसोश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 172 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो भिस ऐस् 7.1.9 · प्रकरण 5← सिद्धैः
after an a-stem, the instrumental plural भिस् becomes ऐस्
After an अ-stem, the instrumental-plural ending भिस् becomes ऐस्. रामैः, वृक्षैः — the -ऐः that marks “by the many”. Only a-stems do this; other stems keep भिः (हरिभिः).
అకారాంతం తరువాత తృతీయా బహువచన ప్రత్యయం భిస్ ఐస్ అవుతుంది. రామైః, వృక్షైః — “పలువురిచేత” అని తెలిపే -ఐః. ఇది అకారాంతాలకే; మిగతా శబ్దాలు భిః నిలుపుకుంటాయి (హరిభిః).
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.9 अतो भिस ऐस्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 141 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
टाङसिङसामिनात्स्याः 7.1.12 · प्रकरण 5← करणविगमात्
after an a-stem, टा/ङसि/ङस् become इन/आत्/स्य
After a stem in अ, the instrumental-singular टा becomes इन, the ablative-singular ङसि becomes आत्, and the genitive-singular ङस् becomes स्य. So राम + टा → राम + इन → रामेण (with guṇa), राम + ङसि → रामात्, राम + ङस् → रामस्य. Three of the a-stem singular endings are set by this one rule.
అకారాంత శబ్దం తరువాత తృతీయైకవచనం టా → ఇన, పంచమీ ఙసి → ఆత్, షష్ఠీ ఙస్ → స్య. రామ + టా → రామ + ఇన → రామేణ (గుణంతో), రామ + ఙసి → రామాత్, రామ + ఙస్ → రామస్య. అకారాంత ఏకవచన ప్రత్యయాల్లో మూడు ఈ ఒక్క సూత్రంతోనే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.12 टाङसिङसामिनात्स्याः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 139 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.2, शापेन and स्वाधिकारात्
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ङसिङ्योः स्मात्स्मिनौ 7.1.15 · प्रकरण 5← यस्मिन्
after an a-stem pronoun, the abl./loc. singular become स्मात्/स्मिन्
After an अ-stem pronoun, the ablative-singular (ङसि) becomes स्मात् and the locative-singular (ङि) becomes स्मिन्. तस्मात् “from that”, तस्मिन् “in that”. The -स्मात् and -स्मिन् are the mark of a pronoun where a noun shows रामात्, रामे.
అకారాంత సర్వనామం తరువాత పంచమ్యేకవచనం (ఙసి) స్మాత్, సప్తమ్యేకవచనం (ఙి) స్మిన్ అవుతాయి. తస్మాత్ “ఆదానినుండి”, తస్మిన్ “ఆదానియందు”. నామం రామాత్, రామే చూపేచోట సర్వనామానికి -స్మాత్, -స్మిన్ గుర్తు.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.15 ङसिङ्योः स्मात्स्मिनौ
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 153 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
त्यदादीनामः 7.2.102 · प्रकरण 5← यस्मिन्
a त्यदादि pronoun’s final becomes अ before an ending
The final sound of a त्यदादि pronoun — तद्, यद्, एतद्, इदम् and their group — becomes अ before a case-ending. तद् → त, which then goes on to सः, तम्, ते. It is the step that turns the stem into the shape the endings attach to.
త్యదాది సర్వనామం — తద్, యద్, ఏతద్, ఇదమ్ మొదలైన గణం — దాని అంత్యవర్ణం విభక్తి ముందు అ అవుతుంది. తద్ → త, అటుపైన సః, తమ్, తే అవుతుంది. ప్రత్యయాలు చేరే రూపంలోకి శబ్దాన్ని మార్చే మెట్టు ఇది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.102 त्यदादीनामः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 192 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
घेर्ङिति 7.3.111 · प्रकरण 5← अर्धेन्दुमौलेः
a short इ/उ-stem takes guṇa before a ङित् ending
A short इ- or उ-stem (a घि stem) takes guṇa — इ → ए, उ → ओ — before a ङित् case-ending. हरि + ए (dative) → हरये, and गुरु gives गुरवे. It is what raises the vowel in the oblique singular of these stems.
హ్రస్వ ఇ లేదా ఉ కారాంతం (ఘి శబ్దం), ఙిత్ విభక్తి ప్రత్యయం ముందు గుణం తీసుకుంటుంది — ఇ → ఏ, ఉ → ఓ. హరి + ఏ (చతుర్థి) → హరయే; గురు → గురవే. ఈ శబ్దాల పరోక్ష ఏకవచనంలో అచ్చును ఎత్తేది ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.3.111 घेर्ङिति
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 171 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आण्नद्याः 7.3.112 · प्रकरण 5← स्थिरगणपदप्राप्तये
a नदी stem takes the आट् augment before the ङित् case endings
A नदी-type feminine — a long ई- or ū-stem, and a short i- or u-stem in its optional nadī declension (1.4.6) — takes the augment आट् before the dative, ablative, genitive and locative singular (the ङित् endings). The आट् and the ending then coalesce to vṛddhi by 6.1.90: मति + आट् + ए → मत्यै "for the thought", मत्याः "of the thought".
నదీ-తరగతి స్త్రీలింగం — దీర్ఘ ఈ/ఊ-అంతం, అలాగే ఐచ్ఛిక నదీ రూపంలో హ్రస్వ ఇ/ఉ-అంతం (1.4.6) — చతుర్థీ, పంచమీ, షష్ఠీ, సప్తమీ ఏకవచనాల (ఙిత్ ప్రత్యయాల) ముందు ఆట్ ఆగమం తీసుకుంటుంది. తరువాత ఆట్, ప్రత్యయం 6.1.90 చేత వృద్ధిగా కలుస్తాయి: మతి + ఆట్ + ఏ → మత్యై "ఆలోచనకు", మత్యాః "ఆలోచన యొక్క".
- Aṣṭādhyāyī — 7.3.112 आण्नद्याः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 195 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ङिति ह्रस्वश्च 1.4.6 · प्रकरण 6← स्थिरगणपदप्राप्तये
a short इ/उ feminine is optionally called नदी before a ङित् ending
A feminine stem ending in short इ or उ — मति "thought", धेनु "cow" — is optionally given नदी status before a ङित् affix, that is before the dative, ablative, genitive and locative singular. When it is नदी it takes the नदी endings मत्यै, मत्याः, मत्याः, मत्याम्; when it is not, it takes the हरि-type गुण endings मतये, मतेः, मतेः, मतौ. So each of these four singular cases of the short इ- and उ-stem feminines has two forms. The च draws in the ई/ऊ stems that are not exclusively feminine, such as श्री and भू.
హ్రస్వ ఇకారాంత లేదా ఉకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దం — మతి "బుద్ధి", ధేను "ఆవు" — ఙిత్ ప్రత్యయం ముందు, అంటే చతుర్థీ, పంచమీ, షష్ఠీ, సప్తమీ ఏకవచనం ముందు, ఐచ్ఛికంగా నదీసంజ్ఞ పొందుతుంది. నదీ అయినప్పుడు నదీ ప్రత్యయాలు మత్యై, మత్యాః, మత్యాః, మత్యామ్; కానప్పుడు హరి-వంటి గుణాదేశ రూపాలు మతయే, మతేః, మతేః, మతౌ. కాబట్టి ఈ నాలుగు ఏకవచన విభక్తులకు రెండేసి రూపాలు. చ చేత ఇది శ్రీ, భూ వంటి నిత్యస్త్రీలింగం కాని ఈ/ఊ శబ్దాలకూ వర్తిస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.6 ङिति ह्रस्वश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 221 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतोऽम् 7.1.24 · प्रकरण 7← व्यक्तम्
after a short-अ neuter, the nom./acc. singular become अम्
After a short-अ neuter stem, the nominative and accusative singular endings both become अम्. ज्ञानम्, फलम्, वचनम् — the -अम् that a neuter a-stem shows for both “it” and “it (as object)”.
హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దం తరువాత ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు రెండూ అమ్ అవుతాయి. జ్ఞానమ్, ఫలమ్, వచనమ్ — నపుంసక అకారాంతం కర్తగానూ కర్మగానూ చూపే -అమ్ ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.24 अतोऽम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 233 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उभे अभ्यस्तम् 6.1.5 · प्रकरण 8← श्रद्दधानाः
the reduplicating syllable and the root together are called अभ्यस्त
In a reduplicated form both members together — the reduplicating syllable (अभ्यास) and the root it stands before — are termed अभ्यस्त, "the reduplicated whole". The perfect (लिट्) reduplicates the root, so चक्रे "he made" (from कृ, reduplicated as च-कृ) is an अभ्यस्त, and the rules that speak of an अभ्यस्त reach both its syllables at once.
ద్విరుక్త రూపంలో రెండు భాగాలు కలిపి — అభ్యాసం (ద్విరుక్తి అక్షరం) మరియు అది ముందుండే ధాతువు — అభ్యస్త సంజ్ఞ, "ద్విరుక్త మొత్తం". లిట్ (పరోక్ష భూతం) ధాతువును ద్విరుక్తం చేస్తుంది, కాబట్టి చక్రే "చేసెను" (కృ నుండి, ద్విరుక్తమై చ-కృ) అభ్యస్తం, అభ్యస్తాన్ని పేర్కొనే నియమాలు దాని రెండు అక్షరాలను ఒక్కసారే చేరుకుంటాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.5 उभे अभ्यस्तम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 343 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो गुणे 6.1.97 · प्रकरण 8← यस्मिन्; संकल्पन्ते
a non-final अ before a guṇa vowel merges forward (para-rūpa)
When a non-final short अ is followed by a guṇa vowel (अ, ए, ओ), the single substitute is the later vowel alone — para-rūpa, the second stands — not a guṇa of the two. It keeps a stem-final अ from doubling with an affix that opens on such a vowel, so only the affix’s vowel is heard.
అంత్యం కాని హ్రస్వ అ తరువాత గుణాచ్చు (అ, ఏ, ఓ) వస్తే, రెండింటి స్థానంలో పరమైన అచ్చు ఒక్కటే మిగులుతుంది — పరరూపం, రెండవది నిలుస్తుంది — గుణం కాదు. అలా అకారాంత శబ్దం అటువంటి అచ్చుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయంతో కలిసినప్పుడు ప్రత్యయపు అచ్చు మాత్రమే వినబడుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.97 अतो गुणे
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 273 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
व्रश्चभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां षः 8.2.36 · प्रकरण 8← दृष्टे
certain roots and श/छ finals become ष् before a झल् or at word-end
The roots व्रश्च्, भ्रस्ज्, सृज्, मृज्, यज्, राज्, भ्राज् and any stem ending in छ or श have their final sound replaced by ष् before a झल् (an obstruent) or at पदान्त, the end of a word: राज् → राट्/राड् — the ष् then hardens by jaśtva and cartva — विश्वसृज् → विश्वसृट्. It is the rule that turns these palatals and the श/छ into a retroflex before a stop or a pause.
వ్రశ్చ్, భ్రస్జ్, సృజ్, మృజ్, యజ్, రాజ్, భ్రాజ్ ధాతువులు, ఛ లేదా శ అంతమయ్యే ప్రాతిపదికాలు — వీటి చివరి ధ్వని ఝల్ (స్పర్శం) ముందు లేదా పదాంతంలో ష్ అవుతుంది: రాజ్ → రాట్/రాడ్ — ఆ ష్ జశ్త్వ, చర్త్వలతో గట్టిపడుతుంది — విశ్వసృజ్ → విశ్వసృట్. ఈ తాలవ్యాలను, శ/ఛ ను స్పర్శం లేదా విరామం ముందు మూర్ధన్యంగా మార్చే సూత్రం ఇది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.36 व्रश्चभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां षः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 306 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वरादिनिपातमव्ययम् 1.1.37 · प्रकरण 11← परीयाः; संकल्पन्ते; श्रद्दधानाः
the स्वरादि words and the निपात particles are called अव्यय (indeclinable)
The words of the स्वरादि list (स्वर्, अन्तर्, प्रातर् and the rest) and the निपात particles are termed अव्यय — indeclinable, taking no case ending and never changing form. Because the प्रादि prefixes are निपात (by 1.4.58), a preverb like प्र in प्रभवति "he arises" is an अव्यय; that is why it stands unchanged before the root.
స్వరాది గణపు శబ్దాలు (స్వర్, అంతర్, ప్రాతర్ మొదలైనవి) మరియు నిపాత శబ్దాలు అవ్యయ సంజ్ఞ పొందుతాయి — అవ్యయం, విభక్తి తీసుకోని, ఎప్పుడూ రూపం మారని పదం. ప్రాది ఉపసర్గలు నిపాతాలు కావటాన (1.4.58 చేత), ప్రభవతి "ఉద్భవించును" లోని ప్ర ఉపసర్గ అవ్యయం; అందుకే అది ధాతువు ముందు మారకుండా నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.37 स्वरादिनिपातमव्ययम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 366 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अव्ययादाप्सुपः 2.4.82 · प्रकरण 11← श्रद्दधानाः
after an अव्यय, the आप् (feminine) and सुप् (case) endings undergo लुक्
After an अव्यय — an indeclinable word — the feminine suffix आप् and the case endings सुप् undergo लुक् (लुक्, a disappearance that leaves no trace, not even a mark on what stood before). A prefix like प्र is an अव्यय (an उपसर्ग, and so indeclinable), and when it joins a root it first takes a case ending which this rule then wipes out, so प्र meets मद् bare in प्रमत्तः "heedless". The same लुक् is why an indeclinable never shows an ending: the सुप् is added and at once removed. The derivation names this rule on the silent step where the prefix's ending drops.
అవ్యయం — విభక్తి మారని పదం — తరువాత ఆప్ (స్త్రీలింగ ప్రత్యయం) మరియు సుప్ (విభక్తి ప్రత్యయాలు) లుక్ పొందుతాయి (లుక్ — ఏ గుర్తూ మిగల్చకుండా పూర్తిగా లోపించడం). ప్ర వంటి ఉపసర్గ అవ్యయం; అది ధాతువుతో కలిసేటప్పుడు మొదట ఒక విభక్తి ప్రత్యయాన్ని తీసుకుంటుంది, ఈ సూత్రం దాన్ని తుడిచివేస్తుంది, కాబట్టి ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లో ప్ర మద్‌ను ప్రత్యయం లేకుండా చేరుతుంది. అవ్యయం ఎప్పుడూ విభక్తి చూపకపోవటానికి కారణం ఇదే: సుప్ చేరి వెంటనే తొలగిపోతుంది. ఉపసర్గపు విభక్తి లోపించే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 2.4.82 अव्ययादाप्सुपः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 370 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्ङिति च 1.1.5 · प्रकरण 12← परीयाः; दृष्टे
no गुण or वृद्धि before an affix marked क् or ङ्
The strengthening of a vowel — गुण (इ→ए, उ→ओ, ऋ→अर्) and वृद्धि (its longer grade) — does not take place when the affix that would cause it is marked with an indicatory क् (कित्) or ङ् (ङित्). Many endings carry these marks precisely to keep the root weak. So कृ "to do" reaches चक्रे "he did", where the perfect endings are ङित् and the root ऋ is not raised to अर्; श्रु "to hear" reaches श्रुत्वा "having heard", where क्त्वा is कित् and the उ stays. It is the standard brake on strengthening, and it works by leaving a form unchanged where a plainer affix would have raised it.
అచ్చు బలపడుట — గుణం (ఇ→ఏ, ఉ→ఓ, ఋ→అర్) మరియు వృద్ధి (దాని దీర్ఘతర రూపం) — దాన్ని కలిగించే ప్రత్యయం సూచక క్ (కిత్) గాని ఙ్ (ఙిత్) గాని గుర్తుగలదైనపుడు జరుగదు. ధాతువును బలహీనంగా ఉంచుటకే చాలా ప్రత్యయాలు ఈ గుర్తులను మోస్తాయి. అలా కృ "చేయుట" చక్రే "చేశాడు" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ లిట్ ప్రత్యయాలు ఙిత్, ధాతువు ఋ అర్ గా లేపబడదు; శ్రు "వినుట" శ్రుత్వా "విని" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ క్త్వా కిత్, ఉ నిలుస్తుంది. ఇది బలపడుటపై సాధారణ కళ్ళెం, సాధారణ ప్రత్యయం లేపిన చోట రూపాన్ని మార్పు లేకుండా వదలి పని చేస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.5 क्ङिति च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 431 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सार्वधातुकमपित् 1.2.4 · प्रकरण 12← संकल्पन्ते; श्रद्दधानाः
a सार्वधातुक affix that is not पित् is treated as ङित्
A सार्वधातुक affix — a present-system ending or the class sign that goes with it — that is not पित् (not marked प् as its इत्) is treated as ङित्, as though it carried ङ् as an इत्. The ङित् mark blocks the guṇa or vṛddhi strengthening the affix would otherwise pull, so the stem keeps its weak shape under such an ending. The third-person and the आत्मनेपद endings, and the imperatives that are not पित्, all fall under it: शृणु "listen", कथयतः "of the two telling" and रमसे "you take delight" keep their unstrengthened stems by this rule. The derivation names it on the silent step where the ending is fixed as ङित्.
సార్వధాతుక ప్రత్యయం — వర్తమానగణ ప్రత్యయం, లేదా దానితో వచ్చే గణచిహ్నం — పిత్ కానిది (ప్‌ను ఇత్‌గా గుర్తు లేనిది) ఙిత్‌గా, ఙ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినట్లుగా వర్తిస్తుంది. ఙిత్ గుర్తు, ప్రత్యయం లేకపోతే కలిగించే గుణ లేదా వృద్ధి బలపడటాన్ని అడ్డుకుంటుంది, కాబట్టి ధాతువు అటువంటి ప్రత్యయం కింద తన బలహీన రూపాన్ని నిలుపుకుంటుంది. ప్రథమ పురుష ప్రత్యయాలు, ఆత్మనేపద ప్రత్యయాలు, పిత్ కాని ఆజ్ఞార్థాలు అన్నీ దీని కిందకు వస్తాయి: శృణు "వినుము", కథయతః "చెప్పే ఇద్దరి", రమసే "ఆనందిస్తావు" ఈ సూత్రంచేత బలపడని ధాతురూపాన్ని నిలుపుకుంటాయి. ప్రత్యయాన్ని ఙిత్‌గా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.2.4 सार्वधातुकमपित्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 498 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आदिर्ञिटुडवः 1.3.5 · प्रकरण 12← श्रद्दधानाः
an initial ञि, टु or डु in a root's teaching form is an इत्
At the start of a root as it is taught (उपदेश, the aupadeśika form the dhātupāṭha lists), the syllables ञि, टु and डु are इत् — indicatory pieces that drop away and leave only a signal behind. The root कृ "do, make" is taught as डुकृञ्, and its opening डु is such an इत्: it never appears in a formed word but marks कृ as taking certain suffixes. So चक्रे "he made", कर्तुम् "to do" and आदाय "having taken" all begin from a root whose taught head was shed by this rule. The derivation names it on the silent step where that head drops.
ధాతువు ఉపదేశింపబడిన రూపం (ఉపదేశం — ధాతుపాఠం చూపే ఔపదేశిక రూపం) మొదట ఉన్న ఞి, టు, డు అక్షరాలు ఇత్‌లు — తొలగిపోయి కేవలం ఒక సంకేతాన్ని మిగిల్చే సూచక భాగాలు. కృ "చేయు" ధాతువు డుకృఞ్‌గా ఉపదేశింపబడుతుంది, దాని మొదటి డు అటువంటి ఇత్: అది ఏర్పడిన పదంలో కనబడదు కానీ కృ కొన్ని ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుందని గుర్తు పెడుతుంది. కాబట్టి చక్రే "చేసెను", కర్తుమ్ "చేయుటకు", ఆదాయ "తీసుకొని" అన్నీ ఉపదేశపు తల ఈ సూత్రంచేత రాలిపోయిన ధాతువు నుండి మొదలవుతాయి. ఆ తల రాలే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.5 आदिर्ञिटुडवः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 460 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अनुदात्तङित आत्मनेपदम् 1.3.12 · प्रकरण 12← संकल्पन्ते
a root marked अनुदात्तेत् or ङित् takes आत्मनेपद (the middle endings)
A root taught with an अनुदात्त इत् (अनुदात्तेत् — an indicatory sound spoken in the low tone) or with ङ् as an इत् (ङित्) takes आत्मनेपद, the set of personal endings that turn the action toward the agent. Roots like पद् "go, fall" and लभ् "get" are marked this way and so conjugate only in this middle set: सम्पत्स्यन्ते "they will come about", लप्स्यते "he will get". The mark is not visible in the finished word; it is a property of the root the derivation reads to choose the ending, and it names this rule where it does.
అనుదాత్త ఇత్‌తో (అనుదాత్తేత్ — తగ్గు స్వరంలో పలికిన సూచక ధ్వని) గాని ఙ్‌ను ఇత్‌గా (ఙిత్) కలిగి గాని ఉపదేశింపబడిన ధాతువు ఆత్మనేపదాన్ని — క్రియను కర్త వైపు మళ్ళించే పురుష ప్రత్యయాల గణాన్ని — తీసుకుంటుంది. పద్ "పోవు, పడు", లభ్ "పొందు" వంటి ధాతువులు ఇలా గుర్తు కలిగి ఈ ఆత్మనేపద గణంలోనే వర్తిస్తాయి: సంపత్స్యంతే "సంభవించును", లప్స్యతే "పొందును". ఈ గుర్తు పూర్తయిన పదంలో కనబడదు; అది ధాతువు లక్షణం, గొలుసు ప్రత్యయాన్ని ఎంచుకోవడానికి దాన్ని చదివి ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.12 अनुदात्तङित आत्मनेपदम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 376 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वरितञितः कर्त्रभिप्राये क्रियाफले 1.3.72 · प्रकरण 12← श्रद्दधानाः
a root marked स्वरितेत् or ञित् takes आत्मनेपद when the fruit is the agent's
A root taught with a स्वरित इत् (स्वरितेत् — an indicatory sound in the swung tone) or with ञ् as an इत् (ञित्) takes आत्मनेपद, the middle endings, when the fruit of the action falls to the agent themselves (कर्त्रभिप्राय क्रियाफल — "the result meant for the doer"). Such a root is उभयपद, able to take either set; this rule sends it to the middle when the doer acts for their own sake. कृ "make" is marked so, and चक्रे "he made (for himself)" takes the middle by this rule, where the same act done for another would take the active. The derivation names it where it chooses the middle.
స్వరిత ఇత్‌తో (స్వరితేత్ — ఊగే స్వరంలో పలికిన సూచక ధ్వని) గాని ఞ్‌ను ఇత్‌గా (ఞిత్) కలిగి గాని ఉపదేశింపబడిన ధాతువు, క్రియ ఫలం కర్తకే చెందినప్పుడు (కర్త్రభిప్రాయ క్రియాఫల — "చేసేవానికే ఉద్దేశించిన ఫలం"), ఆత్మనేపదాన్ని తీసుకుంటుంది. అటువంటి ధాతువు ఉభయపదం, రెండు గణాలనూ తీసుకోగలదు; కర్త తన కోసమే చేసినప్పుడు ఈ సూత్రం దాన్ని ఆత్మనేపదానికి పంపుతుంది. కృ "చేయు" ఇలా గుర్తు కలది, చక్రే "అతడు (తన కోసం) చేసెను" ఈ సూత్రంచేత ఆత్మనేపదం తీసుకుంటుంది; అదే పని ఇతరుని కోసమైతే పరస్మైపదం వచ్చేది. దాన్ని ఎంచుకొనే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.72 स्वरितञितः कर्त्रभिप्राये क्रियाफले
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 377 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् 1.3.78 · प्रकरण 12← परीयाः
in the remaining case, a root in the active takes परस्मैपद
In the case left over (शेष — a root not sent to the middle by the preceding rules), when the ending stands for the agent (कर्तरि, the active sense) the root takes परस्मैपद, the set of personal endings that turn the action away from the agent. This is the default that catches every root the आत्मनेपद rules did not claim: भू "be, become" is such a root, so भवति "he becomes" and प्रभवति "he arises" take the active endings. The derivation names this rule where it chooses the active set.
మిగిలిన సందర్భంలో (శేషం — ముందటి సూత్రాలు ఆత్మనేపదానికి పంపని ధాతువు), ప్రత్యయం కర్తను సూచించినప్పుడు (కర్తరి, కర్తృ అర్థం) ధాతువు పరస్మైపదాన్ని — క్రియను కర్త నుండి దూరంగా మళ్ళించే పురుష ప్రత్యయాల గణాన్ని — తీసుకుంటుంది. ఇది ఆత్మనేపద సూత్రాలు తీసుకోని ప్రతి ధాతువునూ పట్టుకొనే మూలనియమం: భూ "అగు, ఉండు" అటువంటి ధాతువు, కాబట్టి భవతి "అగును", ప్రభవతి "ఉద్భవించును" పరస్మైపద ప్రత్యయాలను తీసుకుంటాయి. ఆ గణాన్ని ఎంచుకొనే చోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.78 शेषात् कर्तरि परस्मैपदम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 378 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ते प्राग्धातोः 1.4.80 · प्रकरण 12← परीयाः; संकल्पन्ते; श्रद्दधानाः
the prefixes (gati and upasarga) stand before the root
The words just named — the upasargas and the other gati particles — are placed before the root (धातु) they qualify. This is the rule that fixes a prefix's position at the head of the verb. So प्र stands before मद् in प्रमत्तः "heedless", आ before लिङ्ग् in आलिङ्ग्य "having embraced", आ before इ in एत्य "having come". The seam between prefix and root is then handled by sandhi, but their order is settled here.
ఇప్పుడే పేర్కొన్న పదాలు — ఉపసర్గలు, ఇతర గతి పదాలు — తాము విశేషించే ధాతువుకు ముందు ఉంచబడతాయి. ఉపసర్గ స్థానాన్ని క్రియ మొదట స్థిరపరచే సూత్రం ఇది. అలా ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తగలవాడు" లో ప్ర మద్ ముందు, ఆలిఙ్గ్య "కౌగిలించి" లో ఆ లిఙ్గ్ ముందు, ఏత్య "వచ్చి" లో ఆ ఇ ముందు నిలుస్తుంది. ఉపసర్గ, ధాతువుల మధ్య సంధి తరవాత జరుగుతుంది, కానీ వాటి క్రమం ఇక్కడ స్థిరమవుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.80 ते प्राग्धातोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 417 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कर्तरि शप् 3.1.68 · प्रकरण 12← परीयाः; संकल्पन्ते; श्रद्दधानाः
the class-sign शप् is added after a root, in the active, before a present-system ending
In the active (कर्तरि, when the verb agrees with its agent), the affix शप् — which surfaces as a plain अ, its श् and प् being only markers — is placed between a root and a following सार्वधातुक ending (the present-system endings). It is the class-sign (विकरण) of the first, sixth and tenth verb classes, and it is what makes their present stems thematic. So भू "to be" takes शप् to give भू + अ + ति, which goes on to भवति "he is" — the poem's भवति and प्रभवति; हृ "to carry" likewise gives हरति "he carries". Where a class takes a different sign, or none, this rule does not apply.
కర్తరి ప్రయోగంలో (క్రియ కర్తతో సమన్వయించినప్పుడు) శప్ ప్రత్యయం — దీని శ్, ప్ కేవలం గుర్తులు కావటాన కేవలం అ గా కనబడేది — ధాతువుకూ, తరువాతి సార్వధాతుక ప్రత్యయానికీ (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలకు) మధ్య చేరుతుంది. ఇది మొదటి, ఆరవ, పదవ ధాతుగణాల వికరణం (గణచిహ్నం); వాటి వర్తమాన అఙ్గాలను థెమాటిక్ గా చేసేది ఇదే. అలా భూ "ఉండుట" శప్ తీసుకొని భూ + అ + తి అవుతుంది, అది భవతి "ఉన్నాడు" గా కొనసాగుతుంది — కావ్యంలోని భవతి, ప్రభవతి; హృ "మోయుట" కూడా హరతి "మోస్తాడు" గా అవుతుంది. వేరే వికరణం తీసుకునే గణానికి, లేదా ఏదీ తీసుకోని గణానికి ఈ సూత్రం వర్తించదు.
- Aṣṭādhyāyī — 3.1.68 कर्तरि शप्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 385 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वर्तमाने लट् 3.2.123 · प्रकरण 12← संकल्पन्ते; श्रद्दधानाः
the present tense लट् for an action going on now
For an action going on now, the affix लट् — the present tense — is placed after the root. भू “to be” gives भवति, “is”. लट् is the first of the ten लकारs, the slots the tense-and-mood endings fill.
ఇప్పుడు జరుగుతున్న క్రియకు ధాతువు తరువాత లట్ — వర్తమాన లకారం — వస్తుంది. భూ (ఉండుట) → భవతి. పది లకారాల్లో లట్ మొదటిది; కాలార్థ ప్రత్యయాలు నిండే స్థానాలే ఈ లకారాలు.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.123 वर्तमाने लट्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 372 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ् 3.3.161 · प्रकरण 12← परीयाः
लिङ् (the optative) in command, invitation, address, entreaty, deliberation and prayer
In the senses of injunction (विधि), invitation, respectful address, solicited request, deliberative question and prayer, a root takes लिङ् — the optative or "potential". It renders "should, may, would": गच्छेत् "he should go", कुर्यात् "he should do". The one mood carries the whole range from a rule laid down to a wish expressed.
విధి, నిమంత్రణ, ఆమంత్రణ, అధీష్ట (గౌరవంతో కోరడం), సంప్రశ్న (ఆలోచనతో ప్రశ్నించడం), ప్రార్థన — ఈ అర్థాల్లో ధాతువుకు లిఙ్ (విధిలిఙ్) వస్తుంది. "చేయవలెను, చేయవచ్చు" అనే భావం: గచ్ఛేత్ "వెళ్ళవలెను", కుర్యాత్ "చేయవలెను". విధి నుండి కోరిక దాకా ఈ ఒక్క లకారమే మోస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.3.161 विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 423 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् 3.4.78 · प्रकरण 12← परीयाः; संकल्पन्ते
the eighteen personal endings (तिङ्) that replace a verb's tense-marker (लकार)
This one sūtra names, in a single run, all eighteen verbal personal endings — the तिङ् set — that stand in for the abstract tense-marker (लकार) a verb first receives. Nine are parasmaipada (active): तिप् तस् झि, सिप् थस् थ, मिप् वस् मस्; nine are ātmanepada (middle): त आताम् झ, थास् आथाम् ध्वम्, इट् वहि महिङ् — three persons against singular, dual and plural in each voice. Every finite verb in the poem takes one: चक्रे "he did" reaches the ātmanepada त, रुणद्धि "he obstructs" the parasmaipada तिप्, द्रक्ष्यसि "you will see" the सिप्. It is the verb's counterpart to 4.1.2, which lists the noun's सुप् endings.
ఈ ఒక్క సూత్రం, ఒక క్రియ మొదట పొందే భావ కాలచిహ్నం (లకారం) స్థానంలో వచ్చే పద్దెనిమిది క్రియా పురుష ప్రత్యయాలను — తిఙ్ గణాన్ని — ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది. తొమ్మిది పరస్మైపదం: తిప్ తస్ ఝి, సిప్ థస్ థ, మిప్ వస్ మస్; తొమ్మిది ఆత్మనేపదం: త ఆతామ్ ఝ, థాస్ ఆథామ్ ధ్వమ్, ఇట్ వహి మహిఙ్ — ప్రతి పదంలో మూడు పురుషలు ఏకవచన, ద్వివచన, బహువచనాలకు ఎదురుగా. కావ్యంలోని ప్రతి తిఙంత క్రియా వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది: చక్రే "చేశాడు" ఆత్మనేపద త ను, రుణద్ధి "అడ్డగిస్తాడు" పరస్మైపద తిప్ ను, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" సిప్ ను చేరుకుంటాయి. నామపదపు సుప్ ప్రత్యయాలను పేర్కొనే 4.1.2 కు ఇది క్రియాపరమైన జోడి.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.78 तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 373 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
टित आत्मनेपदानां टेरे 3.4.79 · प्रकरण 12← संकल्पन्ते
after a टित् tense-marker the टि of an ātmanepada ending becomes ए
After a टित् tense-marker — a lakāra marked with a silent ट्, which the present-system tenses carry — the टि of the ātmanepada personal endings is replaced by ए. (The टि of an ending is its final vowel together with any consonant after it.) So the ending त becomes ते and झ becomes झे: पद् "to happen" gives आपत्स्यते "it will befall" and सम्पत्स्यन्ते "they will come to pass", and लभ् "to get" gives लप्स्यते "he will obtain".
టిత్ కాల-గుర్తు తరవాత — మౌన ట్ గుర్తుగల లకారం, వర్తమాన వ్యవస్థ కాలాలు మోసేది — ఆత్మనేపద పురుష ప్రత్యయాల టి భాగం ఏ చేత మార్చబడుతుంది. (ప్రత్యయపు టి అంటే దాని చివరి అచ్చు, దాని తరవాతి హల్లుతో కలిపి.) అలా త ప్రత్యయం తే గా, ఝ ఝే గా అవుతాయి: పద్ "జరుగుట" ఆపత్స్యతే "సంభవించును" నూ సమ్పత్స్యన్తే "సంభవిస్తాయి" నూ ఇస్తుంది; లభ్ "పొందుట" లప్స్యతే "పొందును" ఇస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.79 टित आत्मनेपदानां टेरे
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 506 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
इतश्च 3.4.100 · प्रकरण 12← परीयाः
and the final इ of a ङित् personal ending is dropped
And the final इ of a personal ending that is marked ङित् is dropped. Such endings stand in the imperfect (लङ्), the optative (विधिलिङ्) and the other secondary tenses. So the third-person ति, having lost its इ, ends in a bare त्: भू gives अभूत् "it became", वस् gives व्यवस्येत् and अधिवसेः; the second-person सि gives a final -ः: गच्छेः "you would go", यायाः "you would go", भूः. It is what makes these forms end short where the present ends in -ति and -सि.
మరియు ఙిత్ గుర్తుగల పురుష ప్రత్యయపు అంత్య ఇ లోపిస్తుంది. ఇలాంటి ప్రత్యయాలు అనద్యతన భూత (లఙ్), విధ్యర్థ (విధిలిఙ్) మొదలైన కాలాల్లో నిలుస్తాయి. అలా ప్రథమ పురుష తి తన ఇ ని కోల్పోయి కేవలం త్ తో చివరవుతుంది: భూ అభూత్ "అయ్యింది" ను, వస్ వ్యవస్యేత్, అధివసేః ను ఇస్తుంది; మధ్యమ పురుష సి అంత్య -ః ను ఇస్తుంది: గచ్ఛేః "వెళ్తావు", యాయాః "వెళ్తావు", భూః. వర్తమానం -తి, -సి తో చివరయ్యే చోట ఈ రూపాలు పొట్టిగా చివరయ్యేలా చేసేది ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.100 इतश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 422 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च 3.4.103 · प्रकरण 12← परीयाः
the optative adds the augment यासुट् before its parasmaipada endings, and it is ङित्
In the optative (विधिलिङ्, "you should / would"), before the parasmaipada personal endings the augment यासुट् — the piece यास् — is inserted between the stem and the ending. It is pronounced उदात्त (high-pitched) and is marked ङित्. The ङित् mark matters: it forbids the strengthening (गुण) of the root vowel that a plain ending would cause, so the root stays weak. So कृ "to do" reaches कुर्यात् "he should do"; गम् "to go" reaches गच्छेः "you would go"; अस् "to be" reaches स्यात् "it would be". The यास् is worn down to या and then further by the rules that follow.
విధ్యర్థంలో (విధిలిఙ్, "చేయవలెను / చేయును"), పరస్మైపద పురుష ప్రత్యయాల ముందు యాసుట్ ఆగమం — యాస్ అనే భాగం — అంగానికీ ప్రత్యయానికీ మధ్య చేర్చబడుతుంది. ఇది ఉదాత్త స్వరంతో పలుకబడుతుంది, ఙిత్ గుర్తుగలది. ఈ ఙిత్ గుర్తు ముఖ్యం: సాధారణ ప్రత్యయం కలిగించే ధాతు స్వరపు గుణాన్ని అది నిషేధిస్తుంది, కనుక ధాతువు బలహీనంగా నిలుస్తుంది. అలా కృ "చేయుట" కుర్యాత్ "చేయవలెను" కు; గమ్ "వెళ్ళుట" గచ్ఛేః "వెళ్తావు" కు; అస్ "ఉండుట" స్యాత్ "ఉండును" కు చేరుతుంది. యాస్ యా గా, ఆ తరవాత మరింత, తరవాతి సూత్రాల చేత అరిగిపోతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.103 यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 424 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिङ्शित्सार्वधातुकम् 3.4.113 · प्रकरण 12← परीयाः; संकल्पन्ते; श्रद्दधानाः
a तिङ् ending and a शित् affix are called सार्वधातुक
A तिङ् ending (तिङ्, the block of finite personal endings) and any शित् affix (शित्, one that carries श् as its इत् mark, such as the class-signs शप् and श्यन्) are called सार्वधातुक — "reaching the whole root", the class of affixes that stand in the present system and act on the root as a whole. भवति "he becomes" ends in the तिङ् ending तिप् and carries the class-sign शप्, both सार्वधातुक. The name matters because other rules turn on it — some strengthenings apply only before a सार्वधातुक affix. The derivation names this rule where it fixes the affix as सार्वधातुक.
తిఙ్ ప్రత్యయం (తిఙ్ — క్రియాపదపు పురుష ప్రత్యయాల గణం) మరియు ఏదైనా శిత్ ప్రత్యయం (శిత్ — శ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినది, శప్, శ్యన్ వంటి గణచిహ్నాలు) సార్వధాతుక సంజ్ఞ పొందుతాయి — "ధాతువు పూర్తికి చేరునది", వర్తమాన వ్యవస్థలో నిలిచి ధాతువును మొత్తంగా వర్తించే ప్రత్యయాల గణం. భవతి "అగును" తిఙ్ ప్రత్యయం తిప్‌తో అంతమై గణచిహ్నం శప్‌ను కలిగి ఉంది, రెండూ సార్వధాతుకాలు. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం — కొన్ని బలపరిచే మార్పులు సార్వధాతుక ప్రత్యయం ముందు మాత్రమే జరుగుతాయి. ప్రత్యయాన్ని సార్వధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.113 तिङ्शित्सार्वधातुकम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 384 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आर्धधातुकं शेषः 3.4.114 · प्रकरण 12← दृष्टे
the affix left over (not तिङ् or शित्) is called आर्धधातुक
Any affix enjoined after a root that is not a तिङ् ending and not a शित् affix — everything left over (शेष) once the सार्वधातुक affixes are set aside — is called आर्धधातुक, the class that reaches "half the root" and builds the stems outside the present system. The कृत् suffixes fall here: क्त in प्रमत्तः "heedless", क्त्वा in श्रुत्वा "having heard", and the future sign स्य in द्रक्ष्यसि "you will see" are all आर्धधातुक. The name governs whether the augment इट् may come and how the root's vowel strengthens. The derivation names this rule where it fixes the कृत् or derived affix as आर्धधातुक.
ధాతువు తరువాత విధించిన ప్రత్యయాలలో తిఙ్ ప్రత్యయమూ కాక శిత్ ప్రత్యయమూ కాక — సార్వధాతుక ప్రత్యయాలను పక్కన పెట్టాక మిగిలినది (శేషం) — దానికి ఆర్ధధాతుక సంజ్ఞ, "ధాతువులో సగానికే" చేరి వర్తమాన వ్యవస్థ వెలుపలి రూపాలను నిర్మించే గణం. కృత్ ప్రత్యయాలు ఇక్కడకు వస్తాయి: ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లోని క్త, శ్రుత్వా "విని" లోని క్త్వా, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" లోని భవిష్యత్ చిహ్నం స్య — అన్నీ ఆర్ధధాతుకాలు. ఇట్ ఆగమం వచ్చునా, ధాతువు అచ్చు ఎలా బలపడునా అనేది ఈ సంజ్ఞపై ఆధారపడుతుంది. కృత్ లేదా సాధిత ప్రత్యయాన్ని ఆర్ధధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.114 आर्धधातुकं शेषः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 402 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
पूर्वोऽभ्यासः 6.1.4 · प्रकरण 12← श्रद्दधानाः
of the two enjoined, the first is called अभ्यास (the reduplicate)
Where a rule has enjoined a doubling — two copies of a piece of the root standing together — the first of the two is called अभ्यास (अभ्यास, the reduplicate, the echo-syllable that a perfect or a reduplicating class sets before the root). In चक्रे "he made", कृ is doubled to च + कृ, and the first च is the अभ्यास; later rules that shorten it, drop its consonants or fix its vowel all speak of it by this name. The derivation names this rule where it marks the first copy as the अभ्यास.
ఏదైనా సూత్రం ద్విత్వాన్ని విధించిన చోట — ధాతువు భాగపు రెండు ప్రతులు కలిసి నిలిచినప్పుడు — ఆ రెంటిలో మొదటిదానికి అభ్యాస సంజ్ఞ (అభ్యాసం — ద్విరుక్తి అక్షరం, పరోక్ష భూతం లేదా ద్విత్వ గణం ధాతువు ముందు ఉంచేది). చక్రే "చేసెను" లో కృ ద్విత్వమై చ + కృ అవుతుంది, మొదటి చ అభ్యాసం; దాన్ని కుదించే, హల్లులను తొలగించే, అచ్చును నిర్ణయించే తరువాతి సూత్రాలన్నీ ఈ పేరుతోనే దాన్ని పేర్కొంటాయి. మొదటి ప్రతిని అభ్యాసంగా గుర్తించే చోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.4 पूर्वोऽभ्यासः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 393 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
झोऽन्तः 7.1.3 · प्रकरण 12← संकल्पन्ते
the झ् of a verb ending is replaced by अन्त्
The sound झ् that opens the third-person plural endings — झि in the parasmaipada, झ in the ātmanepada — is replaced by अन्त्. So the abstract झि becomes अन्ति and झ becomes अन्त, which then carry the tense's own shape. In the poem सूचयिष्यन्ति "they will point out" reaches अन्ति from झि, and सम्पत्स्यन्ते "they will come to pass" and आमोक्ष्यन्ते "they will be loosed" reach अन्ते from झ. It is the small rule that gives every third-person plural verb its -न्ति or -न्ते.
ప్రథమ పురుష బహువచన ప్రత్యయాలను — పరస్మైపదంలో ఝి, ఆత్మనేపదంలో ఝ — తెరిచే ఝ్ ధ్వని అన్త్ గా మారుతుంది. అలా భావరూప ఝి అన్తి గా, ఝ అన్త గా అవుతాయి; తరువాత అవి ఆయా కాలపు సొంత రూపాన్ని దాలుస్తాయి. కావ్యంలో సూచయిష్యన్తి "సూచిస్తాయి" ఝి నుండి అన్తి ని చేరుకుంటుంది; సమ్పత్స్యన్తే "సంభవిస్తాయి", ఆమోక్ష్యన్తే "విడువబడతాయి" ఝ నుండి అన్తే ని చేరుకుంటాయి. ప్రతి ప్రథమ పురుష బహువచన క్రియకు దాని -న్తి లేదా -న్తే ను ఇచ్చే చిన్న సూత్రం ఇది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.3 झोऽन्तः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 387 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् 7.2.10 · प्रकरण 12← दृष्टे
after a single-vowel root unaccented in its teaching form, आर्धधातुक takes no इट्
After a root that is एकाच् — of a single vowel, one syllable — and anudātta (unaccented) in the way it is taught, an आर्धधातुक affix does not take the augment इट् (the इ- that otherwise props such an affix onto the root). These are the अनिट् roots, the ones that join their suffix bare. दृश् "see", कृ "do" and पद् "go" are among them, so द्रक्ष्यसि "you will see", कर्तुम् "to do" and सम्पत्स्यन्ते "they will come about" set the future or the infinitive straight on the root with no इ between. The derivation names this rule on the silent step where the इट् is withheld.
ఏకాచ్ — ఒకే అచ్చు, ఒక అక్షరం — అయి, ఉపదేశింపబడిన తీరులో అనుదాత్తమైన (అనుదాత్త) ధాతువు తరువాత ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం ఇట్ ఆగమాన్ని (లేకపోతే ఆ ప్రత్యయాన్ని ధాతువుకు ఆనించే ఇ-) తీసుకోదు. ఇవి అనిట్ ధాతువులు, తమ ప్రత్యయాన్ని ప్రత్యయాంతరం లేకుండా చేరేవి. దృశ్ "చూడు", కృ "చేయు", పద్ "పోవు" వీటిలోనివి, కాబట్టి ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు", కర్తుమ్ "చేయుటకు", సంపత్స్యంతే "సంభవించును" భవిష్యత్తును లేదా భావార్థకాన్ని మధ్య ఇ లేకుండా నేరుగా ధాతువుపై ఉంచుతాయి. ఇట్ ఆగిపోయే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.10 एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 473 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य 7.2.79 · प्रकरण 12← परीयाः
in the optative, the स् of the ending and its augment is dropped, unless it is the last sound
In the optative (लिङ्), a स् belonging to the sārvadhātuka ending or to its यासुट् augment is dropped — but only a स् that is not the final sound of the form. So the यास् augment, whose स् is not final, loses it and becomes या: गम् reaches गच्छेः through गच्छ् + अ + यास् + स् → गच्छ् + अ + या + स्, where the first स् (of यास्) goes and the last स् (the ending) stays. वस् "to dwell" gives अधिवसेः, and या "to go" gives यायाः. Where the स् would be the last sound of the word it is kept, which is why the ending's own स् survives.
విధ్యర్థంలో (లిఙ్), సార్వధాతుక ప్రత్యయానికి గాని దాని యాసుట్ ఆగమానికి గాని చెందిన స్ లోపిస్తుంది — కాని రూపపు చివరి ధ్వని కాని స్ మాత్రమే. అలా యాస్ ఆగమం, దాని స్ చివరిది కాదు కనుక, దాన్ని కోల్పోయి యా అవుతుంది: గమ్ గచ్ఛ్ + అ + యాస్ + స్ → గచ్ఛ్ + అ + యా + స్ ద్వారా గచ్ఛేః కు చేరుతుంది, ఇక్కడ మొదటి స్ (యాస్ ది) పోతుంది, చివరి స్ (ప్రత్యయానిది) నిలుస్తుంది. వస్ "నివసించుట" అధివసేః ను, యా "వెళ్ళుట" యాయాః ను ఇస్తుంది. స్ పదపు చివరి ధ్వని అయ్యే చోట అది నిలుపబడుతుంది, అందుకే ప్రత్యయపు సొంత స్ మిగులుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.79 लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 425 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
पुगन्तलघूपधस्य च 7.3.86 · प्रकरण 12← संकल्पन्ते
a stem ending in the augment पुक् or with a light penult takes गुण
A stem takes गुण — the strengthening इ→ए, उ→ओ, ऋ→अर् — of its vowel when the stem either ends in the augment पुक् or has a light penult (लघु उपधा): a short vowel in the second-to-last place, not closed by a conjunct. This is the common strengthening before the tense-sign अ and the like. So दृश् "to see", whose penult ऋ is light, reaches ददर्श "he saw" — दृश् + दृश् + अ → दृश् + दर्श् + अ, the ऋ raised to अर्; भिद् "to split" gives भेद्यैः through भिद् + य → भेद् + य. The rule is why a light middle vowel surfaces one grade stronger in so many stems.
అంగం తన అచ్చు గుణాన్ని — ఇ→ఏ, ఉ→ఓ, ఋ→అర్ అనే బలపడుటను — పొందుతుంది, అంగం పుక్ ఆగమంతో చివరవడం గాని లేక లఘు ఉపధ (లఘు ఉపధ) కలిగివుండటం గాని జరిగినపుడు: సంయుక్తంతో మూయబడని, చివరి ముందటి చోటిలో హ్రస్వ అచ్చు. కాల-గుర్తు అ మొదలైన వాటి ముందు సాధారణ బలపడుట ఇదే. అలా దృశ్ "చూచుట", దాని ఉపధ ఋ లఘువు, ददర్శ "చూశాడు" కు చేరుతుంది — దృశ్ + దృశ్ + అ → దృశ్ + దర్శ్ + అ, ఋ అర్ గా లేపబడి; భిద్ "చీల్చుట" భిద్ + య → భేద్ + య ద్వారా భేద్యైః ను ఇస్తుంది. చాలా అంగాలలో లఘు మధ్య అచ్చు ఒక మెట్టు బలంగా పైకి వచ్చుటకు కారణం ఈ సూత్రమే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.3.86 पुगन्तलघूपधस्य च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 449 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ह्रस्वः 7.4.59 · प्रकरण 12← श्रद्दधानाः
the vowel of the reduplicate becomes short
The vowel of the reduplicate (अभ्यास, the copied first piece of a doubled root) is made short (ह्रस्व). A long vowel in the copy is shortened so the reduplicate stays light. धा "to hold", doubled and trimmed to दधा, has its first आ shortened to दध on the way to दध्यौ "he held"; या "to ask" gives य in यया for ययाचे. Together with 7.4.60 हलादिः शेषः it fixes the shape of a reduplicate as one short syllable.
అభ్యాసము (ద్విత్వమైన ధాతువు కాపీ భాగం) యొక్క అచ్చు హ్రస్వం (పొట్టిది) అవుతుంది. కాపీలోని దీర్ఘ అచ్చు హ్రస్వంగా మారి అభ్యాసము లఘువుగా ఉంటుంది. ధా "ధరించుట" ద్విత్వమై దధా గా కుదింపబడి, దాని మొదటి ఆ హ్రస్వమై దధ్యౌ "ధరించాడు" వైపు దధ ను ఇస్తుంది; యా "అడుగుట" యయా లో య ను, యయాచే ను ఇస్తుంది. 7.4.60 హలాదిః శేషః తో కలిసి అభ్యాసమును ఒకే హ్రస్వ అక్షరంగా స్థిరపరుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.4.59 ह्रस्वः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 395 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अभ्यासे चर्च 8.4.54 · प्रकरण 12← श्रद्दधानाः
in the reduplicate, an aspirated stop loses its aspiration
A झल् consonant (a stop or sibilant) in the reduplicate (अभ्यास) is replaced by its चर् or जश् counterpart — that is, it loses its aspiration, an aspirate giving the matching plain consonant of the same voicing. So the reduplicate of धा "to hold", दधा, has its copied ध turned to द: दध, on the way to दध्यौ "he held" and दधानः "holding"; हृ "to carry" gives जह्रे with its copy unaspirated. This keeps a reduplicate free of aspiration, however aspirated the root's own first consonant is.
అభ్యాసంలోని (అభ్యాసము) ఝల్ హల్లు (స్పర్శ లేదా ఊష్మం) దాని చర్ లేదా జశ్ ప్రతిరూపంగా మారుతుంది — అంటే మహాప్రాణత్వాన్ని కోల్పోతుంది; మహాప్రాణ హల్లు, అదే ఘోషముగల అల్పప్రాణ హల్లును ఇస్తుంది. అలా ధా "ధరించుట" అభ్యాసమైన దధా లోని కాపీ ధ, ద గా మారుతుంది: దధ, దధ్యౌ "ధరించాడు", దధానః "ధరిస్తూ" వైపు; హృ "మోయుట" తన కాపీ మహాప్రాణం లేకుండా జహ్రే ను ఇస్తుంది. ధాతువు మొదటి హల్లు ఎంత మహాప్రాణమైనా, ఇది అభ్యాసమును మహాప్రాణం లేకుండా నిలుపుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.54 अभ्यासे चर्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 397 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अदिप्रभृतिभ्यः शपः 2.4.72 · प्रकरण 13← परीयाः
after अद् and the rest of the second class the present marker शप् is elided
After अद् "to eat" and the roots that head its list — the अदादि or second class — the present marker शप् (the थेमाटिक अ that the first class inserts between root and ending) is elided by लुक्, so no अ appears. The ending joins the bare root: अद् + ति → अत्ति "he eats", and अस् "to be" + ति → अस्ति "is". Compare a first-class root, which keeps the marker: भू gives भव + ति → भवति.
అద్ "తినుట" మొదలైన ధాతువుల తరవాత — అదాది గణం, రెండవ గణం — వర్తమాన వికరణ శప్ (భ్వాది గణం ధాతువుకూ ప్రత్యయానికీ మధ్య చేర్చే థేమాటిక్ అ) లుక్ చేత లోపిస్తుంది, కనుక అ కనిపించదు. ప్రత్యయం కేవల ధాతువుతో కలుస్తుంది: అద్ + తి → అత్తి "తినును", అస్ "అగుట" + తి → అస్తి "ఉన్నది". వికరణాన్ని నిలుపుకొనే భ్వాది ధాతువుతో పోల్చండి: భూ భవ + తి → భవతి ను ఇస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 2.4.72 अदिप्रभृतिभ्यः शपः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 550 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
एतेर्लिङि 7.4.24 · प्रकरण 13← परीयाः
इण् 'to go' keeps its short इ before a लिङ् affix after a preverb
The root इण् "go" (एति "he goes", एतेः "of इण्"), when a preverb (उपसर्ग) stands before it, keeps its इ short before a य-initial लिङ् affix marked कित् or ङित् — the endings of the benedictive (आशीर्लिङ्). The rule carries down ह्रस्वः "short" and उपसर्गात् "after a preverb" from the sūtras before it, and holds इण् to its short vowel where the ordinary account would lengthen it. परीयाः "may you cross over", परि + इ + यास्, keeps the short इ by this rule; by the time the chain reaches it the vowel is already short, so it is named on a silent step.
ఇణ్ "పోవు" ధాతువు (ఏతి "పోతాడు", ఏతేః "ఇణ్ యొక్క"), దాని ముందు ఉపసర్గం (ఉపసర్గ) నిలిచినప్పుడు, కిత్ గాని ఙిత్ గాని గుర్తైన యకారాది లిఙ్ ప్రత్యయం — ఆశీర్లిఙ్ (దీవెన అర్థపు) ప్రత్యయాల — ముందు తన ఇ ను హ్రస్వంగా నిలుపుకుంటుంది. ఈ సూత్రం ముందటి సూత్రాల నుండి ห్రస్వః "హ్రస్వం", ఉపసర్గాత్ "ఉపసర్గం తరువాత" అనువృత్తిగా తెచ్చుకుని, సాధారణ ప్రక్రియ దీర్ఘం చేసే చోట ఇణ్‌ను హ్రస్వ అచ్చులోనే నిలుపుతుంది. పరీయాః "దాటగలవు", పరి + ఇ + యాస్, ఈ సూత్రంచేత హ్రస్వ ఇ ను నిలుపుకుంటుంది; గొలుసు దీన్ని చేరే నాటికి అచ్చు అప్పటికే హ్రస్వమే, కాబట్టి మౌన అడుగులో పేర్కొనబడుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.4.24 एतेर्लिङि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 580 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
दाधा घ्वदाप् 1.1.20 · प्रकरण 14← श्रद्दधानाः
the दा and धा roots, except दाप्, are named घु
The roots शaped like दा "give" and धा "put" are given the name घु, except दाप् "cut" (and दैप् "purify"). The घु name gathers just those दा/धा roots that behave alike, so that later rules — the ones that drop or shorten their long आ before certain endings — can reach them by one word. आदाय "having taken", from दा with आ, दधानः "holding", from धा, and श्रद्दधानाः "believing" all stand on roots this rule names घु. The derivation names it on the silent step where the root is fixed as घु.
దా "ఇచ్చు", ధా "ఉంచు" వంటి ధాతువులకు ఘు అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది, దాప్ "కోయు" (మరియు దైప్ "శుద్ధిచేయు") తప్ప. ఘు సంజ్ఞ ఒకేలా ప్రవర్తించే ఆ దా/ధా ధాతువులను మాత్రమే ఒక్క పదంలో కూర్చుతుంది, తద్వారా తరువాతి సూత్రాలు — కొన్ని ప్రత్యయాల ముందు వాటి దీర్ఘ ఆ ను తొలగించే లేదా హ్రస్వం చేసేవి — వాటిని ఒక్క మాటతో అందుకోగలవు. ఆదాయ "తీసుకొని", ఆ తో దా నుండి, దధానః "ధరిస్తూ", ధా నుండి, శ్రద్దధానాః "నమ్మేవారు" అన్నీ ఈ సూత్రం ఘు అని పిలిచే ధాతువులపై నిలుస్తాయి. ధాతువును ఘు గా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.20 दाधा घ्वदाप्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 622 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
जुहोत्यादिभ्यः श्लुः 2.4.75 · प्रकरण 14← श्रद्दधानाः
after जुहोति and the rest of the third class the present marker शप् is replaced by श्लु
After हु (जुहोति) "to offer" and the roots that head its list — the जुहोत्यादि or third class — the present marker शप् (the thematic अ the first class inserts between root and ending) is replaced by श्लु, which is a form of elision (लुक्): the marker vanishes and the root doubles. भृ "to bear, nourish" is a third-class root, so भृ + शप् + ति loses the शप्: भृ + ति, and the root reduplicates to बिभर्ति "bears".
हु (जुहोति) "హోమము చేయుట" మొదలైన ధాతువుల తరవాత — జుహోత్యాది గణం, మూడవ గణం — వర్తమాన వికరణ శప్ (భ్వాది గణం ధాతువుకూ ప్రత్యయానికీ మధ్య చేర్చే థేమాటిక్ అ) శ్లు చే మార్చబడుతుంది; శ్లు అనేది లుక్ (లోపం) వంటిది: వికరణం మాయమై ధాతువు ద్విత్వమవుతుంది. భృ "భరించుట, పోషించుట" మూడవ గణం ధాతువు, కనుక భృ + శప్ + తి శప్ ను కోల్పోతుంది: భృ + తి, ధాతువు ద్విత్వమై బిభర్తి "భరించును" అవుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 2.4.75 जुहोत्यादिभ्यः श्लुः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 603 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
श्लौ 6.1.10 · प्रकरण 14← श्रद्दधानाः
when श्लु follows, the root is reduplicated
When the marker श्लु follows — that is, in the third class, where जुहोत्यादिभ्यः श्लुः ([[2.4.75]]) has put श्लु in place of the present marker — the root is doubled: two copies stand where one stood. भृ "to bear" becomes भर्, which reduplicates to भर् भर्; later rules trim the first copy, and it surfaces as बिभर्ति "bears".
శ్లు ముందు వచ్చినప్పుడు — అనగా మూడవ గణంలో, జుహోత్యాదిభ్యః శ్లుః ([[2.4.75]]) వర్తమాన వికరణ స్థానంలో శ్లు ను ఉంచిన చోట — ధాతువు ద్విత్వమవుతుంది: ఒకటి ఉన్న చోట రెండు ప్రతులు నిలుస్తాయి. భృ "భరించుట" భర్ అవుతుంది, అది భర్ భర్ గా ద్విత్వమవుతుంది; తరవాతి సూత్రాలు మొదటి ప్రతిని కుదిస్తాయి, అది బిభర్తి "భరించును" గా కనిపిస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.10 श्लौ
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 604 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
श्नाऽभ्यस्तयोरातः 6.4.112 · प्रकरण 14← श्रद्दधानाः
the आ of श्ना and of a reduplicated stem drops before a क्ङित् sārvadhātuka
The आ of श्ना — the ninth-class present marker — and the आ of a reduplicated (अभ्यस्त) stem is elided before a sārvadhātuka ending marked क् or ङ्. ज्ञा "to know" takes श्ना and becomes जाना; before the ātmanepada ए, which is ङित्, the आ of ना drops: जान् + ए → जाने "I know".
శ్నా — తొమ్మిదవ గణపు వర్తమాన వికరణ — లోని ఆ, మరియు ద్విత్వమైన (అభ్యస్త) ధాతువులోని ఆ, క్ లేదా ఙ్ చే గుర్తైన సార్వధాతుక ప్రత్యయం ముందు లోపిస్తుంది. జ్ఞా "తెలియుట" శ్నా ను గ్రహించి జానా అవుతుంది; ఙిత్ అయిన ఆత్మనేపద ఏ ముందు నా లోని ఆ లోపిస్తుంది: జాన్ + ఏ → జానే "నేను ఎఱుగుదును".
- Aṣṭādhyāyī — 6.4.112 श्नाऽभ्यस्तयोरातः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 618 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्तक्तवतू निष्ठा 1.1.26 · प्रकरण 34← दृष्टे
the क्त and क्तवतु affixes are named निष्ठा
The two affixes क्त and क्तवतु are given the name निष्ठा. क्त makes the past passive participle (कृतम् "done") and क्तवतु the past active participle (कृतवत् "having done"); gathering both under one name lets the later rules that shape them — the ones that add or withhold the augment इट्, or change the root before them — reach both by one word. प्रमत्तः "heedless", from मद् with क्त, तीर्णः "crossed", from तॄ, and विरचिताम् "arranged", from रच् with the causative, all end in a निष्ठा affix. The derivation names it on the silent step where the affix is fixed as निष्ठा.
క్త, క్తవతు అనే రెండు ప్రత్యయాలకు నిష్ఠా అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. క్త భూతకాల కర్మణి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతమ్ "చేయబడిన"), క్తవతు భూతకాల కర్తరి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతవత్ "చేసినవాడు"); రెంటినీ ఒక సంజ్ఞ కింద కూర్చడం వల్ల వాటిని తీర్చిదిద్దే తరువాతి సూత్రాలు — ఇట్ ఆగమాన్ని చేర్చే లేదా ఆపే, లేదా వాటి ముందు ధాతువును మార్చే సూత్రాలు — రెంటినీ ఒక్క మాటతో అందుకోగలవు. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త గలవాడు", మద్ నుండి క్త తో, తీర్ణః "దాటిన", తౄ నుండి, విరచితామ్ "అమర్చబడిన", రచ్ నుండి ప్రేరణతో, అన్నీ నిష్ఠా ప్రత్యయంతో అంతమవుతాయి. ప్రత్యయం నిష్ఠాగా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.26 क्तक्तवतू निष्ठा
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 810 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
निष्ठा 3.2.102 · प्रकरण 34← दृष्टे
the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root in a past sense
In the sense of the past, the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root. क्त gives the past participle — usually passive (कृत 'done', गत 'gone'), active with verbs of state or motion (मत्त 'intoxicated'); क्तवतु gives the active past participle in -तवत् (कृतवत् 'having done'). The क्त word then declines as an ordinary adjective and agrees with its noun.
భూతార్థంలో ధాతువు తరువాత నిష్ఠా ప్రత్యయాలు క్త, క్తవతు వస్తాయి. క్త భూత కృదంతం — సాధారణంగా కర్మణి (కృత "చేయబడినది", గత "వెళ్లినది"), స్థితి/గతి ధాతువులకు కర్తరి (మత్త "మత్తెక్కినవాడు"); క్తవతు కర్తరి భూత కృదంతం -తవత్ (కృతవత్ "చేసినవాడు"). క్త రూపం సామాన్య విశేషణంలా నడిచి తన నామంతో అన్వయిస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.102 निष्ठा
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 811 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §5.1, प्रमत्तः
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे 3.2.124 · प्रकरण 34← श्रद्दधानाः
the present participle: लट् becomes शतृ or शानच्
The present लट् is optionally replaced by the two present-participle affixes — शतृ for the active (parasmaipada), शानच् for the middle (ātmanepada) — when the participle agrees with a word not in the nominative. पचन्तं पश्य, “see him cooking”. शतृ ends the stem in अत् and gives forms like पचन्, गच्छन्.
వర్తమాన లట్ స్థానంలో రెండు వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయాలు — పరస్మైపదానికి శతృ, ఆత్మనేపదానికి శానచ్ — ప్రథమేతర విభక్తితో సమానాధికరణమైనప్పుడు వికల్పంగా వస్తాయి. పచన్తం పశ్య — “వండుతున్నవానిని చూడు”. శతృ వల్ల ధాతువు అత్ కారాంతమై పచన్, గచ్ఛన్ వంటి రూపాలు వస్తాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.124 लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 827 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तौ सत् 3.2.127 · प्रकरण 34← श्रद्दधानाः
the two affixes शतृ and शानच् are named सत्
The two — शतृ and शानच्, the affixes that replace लट् to make a present participle — are given the name सत्. शतृ makes the active participle (पश्यन् "seeing") and शानच् the middle participle (गाहमानः "plunging in"); the name सत् lets the rules that treat a present participle as an ongoing act reach both together. मुञ्चतः "of the one loosing", कुर्वन् "doing" and पश्यन् carry शतृ, and दधानः "holding" and लम्बमानस्य "of the one hanging down" carry शानच्, all named सत् by this rule. The derivation names it on the silent step where the participle affix is fixed as सत्.
ఆ రెండు — శతృ, శానచ్, వర్తమాన కృదంతాన్ని చేయడానికి లట్‌ను భర్తీచేసే ప్రత్యయాలు — వాటికి సత్ అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. శతృ కర్తరి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (పశ్యన్ "చూస్తూ"), శానచ్ మధ్యగణ కృదంతాన్ని చేస్తుంది (గాహమానః "మునుగుతూ"); సత్ సంజ్ఞ, వర్తమాన కృదంతాన్ని జరుగుతున్న క్రియగా చూసే సూత్రాలు రెంటినీ కలిపి అందుకోనిస్తుంది. ముఞ్చతః "విడిచేవాని", కుర్వన్ "చేస్తూ", పశ్యన్ శతృ ను కలిగి ఉంటాయి, దధానః "ధరిస్తూ", లమ్బమానస్య "వేలాడేవాని" శానచ్ ను కలిగి ఉంటాయి, అన్నీ ఈ సూత్రంచేత సత్ అని పిలవబడతాయి. కృదంత ప్రత్యయం సత్‌గా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.127 तौ सत्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 830 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ऊर्यादिच्विडाचश्च 1.4.61 · प्रकरण 40← श्रद्दधानाः
the ऊरी list, च्वि-words and डाच्-words are named गति with a verb
The words of the ऊरी list, words ending in च्वि, and words ending in डाच् are named गति — a preverb-like element that binds to a verb — when joined with one. श्रत्, in the ऊरी list, joins धा "to place" as श्रद्धा "to place trust, believe", and so श्रद्दधानाः "believing".
ఊరీ గణపు పదాలు, చ్వి-అంత పదాలు, డాచ్-అంత పదాలు — క్రియతో కలిసినప్పుడు గతి సంజ్ఞ (క్రియతో అంటుకొను ఉపసర్గ వంటి భాగం) పొందుతాయి. ఊరీ గణంలోని శ్రత్ ధా "ఉంచుట" తో కలిసి శ్రద్ధా "నమ్మకముంచుట, నమ్ముట" అవుతుంది, కనుక శ్రద్దధానాః "నమ్ముచున్నవారు".
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.61 ऊर्यादिच्विडाचश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 945 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद् वृद्धम् 1.1.73 · प्रकरण 48← श्रद्दधानाः
a stem whose first vowel is a वृद्धि vowel is named वृद्धम्
A stem the first of whose vowels (अचाम् आदिः) is a वृद्धि vowel — आ, ऐ or औ — is given the name वृद्धम्. The name marks a word as begun in a strengthened vowel, so the rules that turn on such a beginning can reach it. आदाय "having taken", आरूढे "mounted" and आयत्तम् "dependent" all open in आ, and are वृद्धम् by this rule. The derivation names it on the silent step where the word is fixed as वृद्धम्.
ఏ అంగం మొదటి అచ్చు (అచామ్ ఆదిః) వృద్ధి అచ్చు — ఆ, ఐ లేదా ఔ — అయితే, ఆ అంగానికి వృద్ధమ్ అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ, పదం బలపడిన అచ్చుతో మొదలైనట్లు గుర్తిస్తుంది, తద్వారా అటువంటి ఆరంభంపై ఆధారపడే సూత్రాలు దాన్ని అందుకోగలవు. ఆదాయ "తీసుకొని", ఆరూఢే "ఎక్కిన", ఆయత్తమ్ "ఆధారపడిన" అన్నీ ఆ తో మొదలవుతాయి, ఈ సూత్రంచేత వృద్ధమ్ అవుతాయి. పదం వృద్ధమ్‌గా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.73 वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद् वृद्धम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1070 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सात्पदाद्योः 8.3.111 · प्रकरण 59← संकल्पन्ते
the स of the सात् affix and a word-initial स are not made retroflex
The स of the affix सात् (as in अग्निसात् "reduced to ashes") and a स that begins a word are not turned into the retroflex ष. So अस् "to be", built to सन् "being", keeps its dental स because it stands at the head of the word.
సాత్ ప్రత్యయపు స (అగ్నిసాత్ "బూడిదైపోయినది" లో వలె) మరియు పదం మొదట నిలిచే స మూర్ధన్య ష గా మారవు. కనుక అస్ "ఉండుట", సన్ "ఉన్న" గా ఏర్పడినప్పుడు, పదం మొదట నిలవడం చేత తన దంత్య స ను నిలుపుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.111 सात्पदाद्योः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1238 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कृपो रो लः 8.2.18 · not in the abridgement← संकल्पन्ते
the र of कृप् becomes ल
The र of the root कृप् "to be fit, arrange" becomes ल, giving the stem कल्प्. So सम् + कृप् → संकल्पन्ते "they resolve, take shape", and कल्पयामि "I arrange". This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.
కృప్ "తగియుండుట, ఏర్పడుట" ధాతువు ర ల గా మారి కల్ప్ అను రూపమిస్తుంది. కనుక సమ్ + కృప్ → సంకల్పన్తే "నిశ్చయించుకొందురు, ఏర్పడుదురు", కల్పయామి "ఏర్పరచెదను". ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.18 कृपो रो लः
- Siddhāntakaumudī — outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras
uncheckeddrafted from the rule text
अ अ 8.4.68 · not in the abridgement← परीयाः; संकल्पन्ते; श्रद्दधानाः
the short अ, held open through the derivation, returns to its close sound at the end
The last sūtra of the Aṣṭādhyāyī. Throughout a derivation the short अ is treated as though it were open (विवृत), like the long आ, so that the rules can reach it; this rule restores its natural close (संवृत) sound once the derivation is done. It is the final step of nearly every chain — of चक्रे, of प्रमत्तः, and the rest. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.
అష్టాధ్యాయి చివరి సూత్రం. వ్యుత్పత్తి అంతటా హ్రస్వ అ ను విచ్చుకున్నట్టుగా (వివృత), దీర్ఘ ఆ వలె, గ్రహిస్తారు — తద్వారా నియమాలు దానిని అందుకోగలుగుతాయి; వ్యుత్పత్తి ముగిసిన పిదప ఈ సూత్రం దాని సహజ సంవృత ధ్వనిని తిరిగి ఇస్తుంది. ఇది దాదాపు ప్రతి గొలుసుకూ చివరి మెట్టు — చక్రే కు, ప్రమత్తః కు, మిగిలిన వాటికి. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.68 अ अ
- Siddhāntakaumudī — outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras
uncheckeddrafted from the rule text

१समासविग्रहthe compounds, unpacked

चरणन्यासम्

चरण · न्यास

चरणस्य न्यासः
तत्पुरुष (genitive) — the setting down of a foot

तत्पुरुष. the footprint — Mallinātha glosses it with a compound of the same shape and the same members in synonym, पादविन्यासम्, so nothing in the word is in doubt and what he supplies is the register: चरण and पाद are both the foot, न्यास and विन्यास both the putting down of it. The word does not name a mark left behind but the act of placing, and the stanza uses it for the mark; that is the ordinary way an action-noun stands for what the action leaves. What the compound does not say is whose foot, and the genitive अर्धेन्दुमौलेः beside it says that

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who glosses the compound with पादविन्यासम्“sa maulau yasya tasyeśvarasya caraṇanyāsaṃ pādavinyāsam”

अर्धेन्दुमौलेः

अर्ध · इन्दु · मौलि

अर्धश्चासौ इन्दुश्च
कर्मधारय — the moon that is a piece of one
अर्धेन्दुः मौलौ यस्य सः
बहुव्रीहि — he who has that on his crest

बहुव्रीहि — it refers to ईश्वर. of the god with the crescent on his crest — Śiva, whom the stanza never names and Mallinātha names at once. He builds the compound in two steps and writes both out. The first is a karmadhāraya in the school's own formula, अर्धश्चासाविन्दुश्चेत्यर्धेन्दुः, 'it is a half and it is the moon, hence ardhendu' — the formula that unpacks an adjective-first karmadhāraya by putting both members in the nominative with चासौ … च between them. Then the bahuvrīhi: स मौलौ यस्य तस्य ईश्वरस्य, 'of that Lord on whose crest it is'. **The one member he stops to prove is अर्ध**, and he proves it with the Viśva: अर्धः खण्डे समेंऽशके, 'ardha is used of a fragment and of an equal share'. Both senses are in the word and the stanza needs the first: a crescent is a piece of the moon and not a half of it, and the citation is what lets the compound be read that way rather than arithmetically

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who gives the karmadhāraya and the bahuvrīhi in his own words and quotes the Viśvaprakāśa for अर्ध. `vendor/meghaduta-sanjivini.itx` prints the karmadhāraya formula as `ardhashchAsAbindushchetyardhenduH`, which has lost the व् of `असौ`, and the Viśva line as `ardhaH khaNDe sameM.ashake`; both are restored to what the formula and the citation require“ardhaścāsāvinduścetyardhenduḥ || “ardhaḥ khaṇḍe same'ṃśake” iti viśvaḥ || sa maulau yasya tasyeśvarasya”

उपहृतबलिम्

उपहृत · बलि

उपहृतः बलिः यस्मिन् सः
बहुव्रीहि — the footprint on which an offering has been laid

बहुव्रीहि — it refers to चरणन्यासम्. on which the offering is laid — a bahuvrīhi describing the footprint, and Mallinātha unpacks it with another bahuvrīhi of the same shape, रचितपूजाविधिम्, 'on which the rite of worship has been performed'. He proves the second member with Yādava: बलिः पूजोपहारयोः, 'bali is used of worship and of an oblation' — so the word could have been the worship itself, and taking it as the thing offered is what makes the compound describe the stone rather than the worshippers. **The first member is where the witnesses part.** `text.md` prints उपहृत, 'brought up and offered'; DCS reads उपचित, 'heaped up', from उप + √चि; and Mallinātha's gloss-word is उपचित too, while the stanza as `vendor/meghaduta-sanjivini.itx` transcribes it above his commentary reads परिचित. Three readings stand on the page and a fourth is an artefact of the transcription: what can be relied on from him is the word he glosses, and that agrees with DCS. All of them are four light syllables and the metre decides nothing. The analysis reads what the corpus prints

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who glosses the compound रचितपूजाविधिम् and quotes Yādava for बलि; DCS, which reads उपचित as the first member; `text.md`, which prints उपहृत. `vendor/meghaduta-sanjivini.itx` prints his gloss-word as `upachitabali` and the stanza line above it as `parichitabaliM`; the gloss-word is the one his commentary stands behind“upacitabali racitapūjāvidhim || “baliḥ pūjopahārayoḥ” iti yādavaḥ”

भक्तिनम्रः

भक्ति · नम्र

भक्त्या नम्रः
तत्पुरुष (instrumental) — bowed low by devotion

तत्पुरुष. bowed with devotion — and the case of the first member is not on the page. Mallinātha puts it in the instrumental and says why it is there: भक्तिः पूज्येष्वनुरागः, 'bhakti is love directed at what is worthy of worship'; तया नम्रः सन्, 'bent by it'. So भक्ति is not the bowing and not a quality of the bower but the thing that bends him, which is what an instrumental tatpuruṣa says and what the compound alone leaves open. The whole word describes the cloud, who is nowhere named in the stanza: it stands in the nominative singular against the second-person परीयाः, and Mallinātha writes सन् after it to hold the participle-like slot the compound is filling

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who glosses भक्ति and puts it in the instrumental in his vigraha“bhaktiḥ pūjyeṣvanurāgastayā namraḥ san parīyāḥ pradakṣiṇaṃ kuru”

करणविगमात्

करण · विगम

करणस्य विगमः
तत्पुरुष (genitive) — the departure of the body

तत्पुरुष. after the body goes — and करण is the member that needs an authority, because its everyday sense is an instrument and here it is a corpse. Mallinātha glosses करणस्य क्षेत्रस्य, 'of the karaṇa, that is, of the field', and gives the whole compound as देहत्यागानन्तरम्, 'immediately after the giving up of the body'. The authority is Amara: करणं साधकतमं क्षेत्रगात्रेन्द्रियेषु च, 'karaṇa is the most effective means, and is also used of a field, a body and a sense-organ'. Three of those four senses would fit a man dying and only one is meant; क्षेत्र, the field, is the Gītā's word for the body, and choosing it is what turns a grammarian's term for the instrumental case into the flesh a man leaves behind

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who glosses करण with क्षेत्र and the compound with देहत्यागानन्तरम्, quoting the Amarakośa. `vendor/meghaduta-sanjivini.itx` prints `kShetrastha` where the gloss requires the genitive `क्षेत्रस्य` and closes the Amara citation without opening it; both are read through“karaṇasya kṣetrasya vigamādūrdhvaṃ dehatyāgānantaram || “karaṇaṃ sādhakatamaṃ kṣetragātrendriyeṣu ca” ityamaraḥ”

उद्धूतपापाः

उद्धूत · पाप

उद्धूतानि पापानि यैः ते
बहुव्रीहि — those who have shaken their sins off

बहुव्रीहि — it refers to श्रद्दधानाः. their sins shaken off — glossed निरस्तकल्मषाः सन्तः, 'being those whose stain has been cast out'. The gloss is what settles the reading of the first member: उद्धूत is from उद् + √धू, to shake off, and the transcription prints उद्भूत, 'arisen', which would make the compound say the opposite of what it says. निरस्त, cast out, can only translate the first. What the bahuvrīhi describes is not the stone but the men who look at it, and it stands in the same case and number as श्रद्दधानाः four words later, with the whole ablative phrase करणविगमादूर्ध्वम् between them

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, whose gloss निरस्तकल्मषाः decides the first member. `vendor/meghaduta-sanjivini.itx` prints the pratīka as `udbhUtapApA`, which is the opposite word; it is read through against the gloss“uddhūtapāpā nirastakalmaṣāḥ santaḥ”

स्थिरगणपदप्राप्तये

स्थिर · गण · पद · प्राप्ति

गणानां पदम्
तत्पुरुष (genitive) — the station of Śiva's troops
स्थिरं गणपदम्
कर्मधारय — that station, which does not pass
स्थिरगणपदस्य प्राप्तिः
तत्पुरुष (genitive) — the reaching of it

तत्पुरुष. for the reaching of the lasting station of the gaṇas — Mallinātha takes the members one at a time and the order he takes them in is the order of the nesting: स्थिरं शाश्वतम्, 'sthira, that is, everlasting'; गणानां प्रमथानाम्, 'of the gaṇas, that is, of the Pramathas'; पदं स्थानम्, 'pada, that is, a place'; तस्य प्राप्तये, 'for the reaching of that'. So स्थिर qualifies the whole गणपद and not गण alone — it is the station that lasts, not the troops. The gaṇas are named by the Vaijayantī: गणाः प्रमथसङ्ख्यौघाः, 'gaṇa is used of the Pramathas, of a number and of a host'. The Pramathas are Śiva's own attendants, so what the believers are promised is not heaven in general but a place in his company, which is why the stanza can offer it as the fruit of walking round his footprint

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who glosses each member in turn and quotes the Vaijayantī for गण“sthiraṃ śāśvataṃ gaṇānāṃ pramathānāṃ padaṃ sthānam || “gaṇāḥ pramathasaṅkhyaughāḥ” iti vaijayantī | tasya prāptaye”

२प्रतिपदार्थeach word, its form and sense

अव्यय
तत्र
तत्र
there — and Mallinātha names the place at once, तत्र हिमाद्रौ, 'there, on the Himālaya'. It is the same word doing the same work as तस्मिन् at the head of 1.56, and the same mountain: three stanzas running are things to be met on one slope, and only the commentary keeps saying which slope
indeclinable
An indeclinable — no case, no number, one form everywhere.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored

a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular

व्यक्तम्

printed व्यक्तं

व्यक्त

plainly — glossed प्रकटम्, out in the open. **The form is the accusative singular alike of the masculine and the neuter, and the two would mean different things here.** As a neuter it is an adverb, the accusative doing adverb duty as Sanskrit lets a neuter do, and it says that the footprint shows plainly. As a masculine it would be an adjective agreeing with चरणन्यासम्, 'the plain footprint'. Nothing on the page decides it: व्यक्तम् and प्रकटम् are ambiguous in exactly the same way, so Mallinātha's gloss carries the ambiguity over rather than settling it, and DCS's neuter is the only witness that commits. The analysis follows DCS and the point is recorded rather than hidden

a-stem neuter

Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

a-stem neuter

Neuter nouns in short अ: फल “fruit”, वचन “word”, कुसुम, and adjectives in अ agreeing with a neuter noun. The nominative and accusative singular end in अम् (7.1.24) — फलम् — and are alike; the plural फलानि takes नुम् and lengthens; the instrumental plural is फलैः (7.1.9). It is the a-stem masculine’s table with the neuter’s own nominative, accusative and the -आनि plural.

హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దాలు: ఫల “పండు”, వచన “మాట”, కుసుమ, నపుంసక నామానికి అన్వయించే అకారాంత విశేషణాలు. ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు అమ్ తో ముగుస్తాయి (7.1.24) — ఫలమ్ — రెండూ ఒకటే; బహువచనం ఫలాని నుమాగమంతో దీర్ఘమవుతుంది; తృతీయా బహువచనం ఫలైః (7.1.9). అకారాంత పుంలింగ పట్టికే, నపుంసకపు సొంత ప్రథమ, ద్వితీయ, -ఆని బహువచనంతో.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — फल / a-stem neuter prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — अकारान्त नपुंसकलिङ्ग — फलम् फले फलानि

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	व्यक्तम्	व्यक्ते	व्यक्तानि
द्वितीया	व्यक्तम्	व्यक्ते	व्यक्तानि
तृतीया	व्यक्तेन	व्यक्ताभ्याम्	व्यक्तैः
चतुर्थी	व्यक्ताय	व्यक्ताभ्याम्	व्यक्तेभ्यः
पञ्चमी	व्यक्तात्	व्यक्ताभ्याम्	व्यक्तेभ्यः
षष्ठी	व्यक्तस्य	व्यक्तयोः	व्यक्तानाम्
सप्तमी	व्यक्ते	व्यक्तयोः	व्यक्तेषु
सम्बोधन	व्यक्त	व्यक्ते	व्यक्तानि

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern फल declines on

फल
7.1.24अतोऽम्
फल+अम्
6.1.107अमि पूर्वः
फलम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

d-stem feminine, सप्तमी एकवचन locative singular
दृषदि
दृषद्
on a rock — and Mallinātha writes in the one word the case leaves out: कस्याञ्चिच्छिलायाम्, 'on some slab of stone'. Sanskrit has no article, so a bare locative does not say whether the rock is a known one or any one, and he decides it with कश्चित्, the same indefinite that made the yakṣa of 1.1 a yakṣa rather than the yakṣa. The choice matters to the stanza: the footprint is on a particular stone that the cloud has to find, and the stone itself is nothing in particular
consonant stem
A stem ending in a consonant. The endings are added directly, so the join is where the sound changes happen.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored

a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular

चरणन्यासम्

printed चरणन्यासमर्धेन्दुमौलेः

न्यास

the footprint — the object of परीयाः, and the thing the whole stanza is about. न्यास is from नि + √अस्, to throw down, with घञ्: the noun of the action, 'a setting down'. Everything else in the first two pādas hangs off it — the rock it is on, the god it belongs to, the offerings laid on it — and the verb of the relative clause in the second half looks back at it through यस्मिन्

a-stem masculine

The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः.

అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్షః, యక్షౌ, యక్షాః.

Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; राम prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
docs/lessons/1.1.md — §4.2, the a-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

a-stem masculine

The largest noun class, and the one every other declension is measured against: यक्ष, राम. The nominative singular यक्षः ends in a visarga that is a buried स् (8.2.66, then 8.3.15); the instrumental शापेन comes from टा becoming इन after an a-stem (7.1.12) and then अ + इ → ए (6.1.87); the locative plural is यक्षेषु. Adjectives in अ — प्रमत्त, भोग्य — decline the same way in the masculine, so प्रमत्तः and भोग्येण sit in this same table.

అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్ష, రామ. శబ్దమంజరిలో మొదటి శబ్దం 'రామః రామౌ రామాః'. ప్రథమా ఏకవచనం యక్షః (దాగిన స్), తృతీయా శాపేన (టా → ఇన 7.1.12; అ + ఇ → ఏ 6.1.87), సప్తమీ బహువచనం యక్షేషు. అకారాంత విశేషణాలు — ప్రమత్త, భోగ్య — పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి; ప్రమత్తః, భోగ్యేణ ఇదే పట్టికలో ఉంటాయి.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — रामः prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
docs/lessons/1.1.md — §4, the a-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	न्यासः	न्यासौ	न्यासाः
द्वितीया	न्यासम्	न्यासौ	न्यासान्
तृतीया	न्यासेन	न्यासाभ्याम्	न्यासैः
चतुर्थी	न्यासाय	न्यासाभ्याम्	न्यासेभ्यः
पञ्चमी	न्यासात्	न्यासाभ्याम्	न्यासेभ्यः
षष्ठी	न्यासस्य	न्यासयोः	न्यासानाम्
सप्तमी	न्यासे	न्यासयोः	न्यासेषु
सम्बोधन	न्यास	न्यासौ	न्यासाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern राम declines on

राम
6.1.107अमि पूर्वः
रामम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

चरणन्यासम्, “the footprint,” is the object of परीयाः and the thing the whole stanza is about. न्यास is नि + √अस्, “to throw down,” with घञ् — the action-noun “a setting down” — and it is used here for what the setting-down leaves behind, the ordinary way an action-noun stands for its result. Mallinātha glosses it with a compound of the very same shape, पादविन्यासम्, so nothing in the word is in doubt; what he supplies is the register, चरण and पाद both the foot, न्यास and विन्यास both the placing of it. The compound does not say whose foot, and the genitive अर्धेन्दुमौलेः beside it does: “of him who wears the crescent on his crest,” Śiva, whom the stanza never names. Mallinātha builds that bahuvrīhi in two steps, अर्धश्चासाविन्दुश्चेत्यर्धेन्दुः and then स मौलौ यस्य तस्येश्वरस्य, and proves अर्ध from the Viśva, अर्धः खण्डे समेंऽशके — the sense wanted is “a fragment,” for a crescent is a piece of the moon and not a half of it.

చరణన్యాసమ్‌, “పాదముద్ర,” పరీయాః కు కర్మ, శ్లోకమంతా దీని గుఱించే. న్యాస నం + √అస్‌, “కిందికి వేయు,” కు ఘఞ్‌ చేరిన కర్మార్థకనామం — “ఉంచుట” — ఇక్కడ ఉంచటం విడిచిపెట్టిన గుర్తుకోసం వాడబడింది, కర్మార్థకనామం తన ఫలితాన్ని సూచించే మామూలు తీరు. మల్లినాథుడు అదే ఆకృతిగల సమాసం పాదవిన్యాసమ్‌ తో అర్థం చెబుతాడు, కావున పదంలో సందేహమేమీ లేదు; ఆయన ఇచ్చేది పలుకుబడి — చరణ, పాద రెండూ పాదమే, న్యాస, విన్యాస రెండూ ఉంచుటే. సమాసం ఎవరి పాదమో చెప్పదు, పక్కనున్న షష్ఠి అర్ధేన్దుమౌలేః చెబుతుంది: “నెలవంకను శిరసున ధరించువాని,” అనగా శివుడు, శ్లోకం ఎన్నడూ పేర్కొననివాడు. ఆ బహువ్రీహిని మల్లినాథుడు రెండు మెట్లుగా కడతాడు, అర్ధశ్చాసావిన్దుశ్చేత్యర్ధేన్దుః, ఆపై స మౌలౌ యస్య తస్యేశ్వరస్య, అర్ధ ను విశ్వం నుండి అర్ధః ఖణ్డే సమేంఽశకే అని నిరూపిస్తాడు — కావలసిన అర్థం “తునక,” ఎందుకంటే నెలవంక చంద్రుని తునకయే గాని సగం కాదు.

Mallinātha, Sañjīvinī — 1.57: caraṇanyāsaṃ pādavinyāsam; ardhaścāsāvinduścetyardhenduḥ

i-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular

अर्धेन्दुमौलेः

printed चरणन्यासमर्धेन्दुमौलेः

मौलि

crest — the last member of a bahuvrīhi that names Śiva without naming him, so the genitive is not the crest's but the god's: 'of him on whose crest'. मौलि is the top of the head and the diadem worn on it at once, which is why the crescent can be said to sit there. Mallinātha supplies the noun the genitive belongs to, ईश्वरस्य, because the verse never gives it

i-stem masculine

A short-i stem: अद्रिः, अद्री, अद्रयः. The i lengthens or takes guṇa before most endings.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

i-stem masculine

Nouns whose stem ends in short इ, in the masculine: हरि, अद्रि, कवि. The nominative singular is हरिः; the instrumental हरिणा takes ना for टा after a short इ-stem (7.3.120); the dative हरये and the genitive/ablative हरेः show guṇa (7.3.111, 6.1.110); the locative singular हरौ ends in औ (7.3.119). Śabdamañjarī drills it as हरिः हरी हरयः.

హ్రస్వ ఇకారాంత పుంలింగ శబ్దాలు: హరి, అద్రి, కవి. ప్రథమైకవచనం హరిః; తృతీయైకవచనం హరిణా — హ్రస్వ ఇకారాంతం తరువాత టా → నా (7.3.120); చతుర్థి హరయే, షష్ఠి/పంచమి హరేః గుణంతో (7.3.111, 6.1.110); సప్తమైకవచనం హరౌ, ఔ కారాంతం (7.3.119). శబ్దమంజరి “హరిః హరీ హరయః”.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — हरि / i-stem masculine prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — इकारान्त पुंल्लिङ्ग — हरिः हरी हरयः

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

इकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	मौलिः	मौली	मौलयः
द्वितीया	मौलिम्	मौली	मौलीन्
तृतीया	मौलिना	मौलिभ्याम्	मौलिभिः
चतुर्थी	मौलये	मौलिभ्याम्	मौलिभ्यः
पञ्चमी	मौलेः	मौलिभ्याम्	मौलिभ्यः
षष्ठी	मौलेः	मौल्योः	मौलीनाम्
सप्तमी	मौलौ	मौल्योः	मौलिषु
सम्बोधन	मौले	मौली	मौलयः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

i-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern हरि declines on

हरि
7.3.111घेर्ङिति
हरे + अस्
6.1.110ङसिङसोश्च
हरेस्
8.2.66ससजुषो रुः
हरे+ रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
हरे + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
हरेः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

अव्यय
शश्वत्
शश्वत्
always — glossed सदा, at all times. It goes with the offerings and not with the going round: the Siddhas lay them day after day, and the cloud passes once. An adverb of unbroken time is what makes the footprint a place of continuous worship rather than a curiosity, which is what the second half of the stanza then needs it to be
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय

a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural

सिद्धैः

printed सिद्धैरुपहृतबलिं

सिद्ध

by the Siddhas — glossed सिद्धयोगिभिः, 'by yogins who have come to their perfection', and the added word is doing work: सिद्ध on its own is just 'accomplished' and could be any adept at all. He proves the reading with the Viśva: सिद्धिर्निष्पत्तियोगयोः, 'siddhi is used of a thing brought to completion and of yoga'. Both senses run into one in this word, which is what a Siddha is — one whose yoga has come off. The instrumental is the agent of the offering laid on the stone

a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	सिद्धः	सिद्धौ	सिद्धाः
द्वितीया	सिद्धम्	सिद्धौ	सिद्धान्
तृतीया	सिद्धेन	सिद्धाभ्याम्	सिद्धैः
चतुर्थी	सिद्धाय	सिद्धाभ्याम्	सिद्धेभ्यः
पञ्चमी	सिद्धात्	सिद्धाभ्याम्	सिद्धेभ्यः
षष्ठी	सिद्धस्य	सिद्धयोः	सिद्धानाम्
सप्तमी	सिद्धे	सिद्धयोः	सिद्धेषु
सम्बोधन	सिद्ध	सिद्धौ	सिद्धाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural · the pattern राम declines on

राम
7.1.9अतो भिस ऐस्
राम + ऐस्
6.1.88वृद्धिरेचि
रामैस्
8.2.66ससजुषो रुः
रामैरुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
रामैर्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामैः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

i-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular

उपहृतबलिम्

printed सिद्धैरुपहृतबलिं

बलि

the offering — glossed by Yādava's line बलिः पूजोपहारयोः, 'bali is used of worship and of an oblation'. The word ends a bahuvrīhi describing चरणन्यासम् and takes that word's case, number and gender, which is why a noun that is masculine on its own account is masculine here for a second reason as well. What is laid on the stone is the food-offering, not the rite: Mallinātha's रचितपूजाविधिम् puts the rite back around it

i-stem masculine — A short-i stem: अद्रिः, अद्री, अद्रयः. The i lengthens or takes guṇa before most endings. · i-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular

इकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	बलिः	बली	बलयः
द्वितीया	बलिम्	बली	बलीन्
तृतीया	बलिना	बलिभ्याम्	बलिभिः
चतुर्थी	बलये	बलिभ्याम्	बलिभ्यः
पञ्चमी	बलेः	बलिभ्याम्	बलिभ्यः
षष्ठी	बलेः	बल्योः	बलीनाम्
सप्तमी	बलौ	बल्योः	बलिषु
सम्बोधन	बले	बली	बलयः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

i-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern हरि declines on

हरि
6.1.107अमि पूर्वः
हरिम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

भक्तिनम्रः

नम्र

bowed — नम्र is from √नम्, to bend, with the suffix र, and it names the one who bends rather than the bending. The nominative singular has no noun to sit on anywhere in the stanza: it describes the cloud, who is only ever the second person of the verb. Mallinātha writes सन् after it, 'being so', which is what a Sanskrit commentator adds to make an adjective standing alone into the participial clause it is doing the work of

a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	नम्रः	नम्रौ	नम्राः
द्वितीया	नम्रम्	नम्रौ	नम्रान्
तृतीया	नम्रेण	नम्राभ्याम्	नम्रैः
चतुर्थी	नम्राय	नम्राभ्याम्	नम्रेभ्यः
पञ्चमी	नम्रात्	नम्राभ्याम्	नम्रेभ्यः
षष्ठी	नम्रस्य	नम्रयोः	नम्राणाम्
सप्तमी	नम्रे	नम्रयोः	नम्रेषु
सम्बोधन	नम्र	नम्रौ	नम्राः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on

राम
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + स्
8.2.66ससजुषो रुः
राम + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

√इ, class 2, विधिलिङ्, parasmaipada, second person singular

परीयाः

परि + √इ

go round it — and Mallinātha does two things with the word. He gives its sense as an act rather than a motion, प्रदक्षिणं कुरु, 'perform the circumambulation': परि + √इ is going around anything at all, and प्रदक्षिणा is going around it clockwise, with the right side turned to it, which is the ritual form. Then he takes the form apart, परिपूर्वादिणो लिङ्, 'the liṅ after √इ preceded by परि'. The optative is glossed with an imperative, कुरु, exactly as कुर्वीथाः was glossed with कुरुष्व one stanza back; there he named the sense of the mood, विध्यर्थे लिङ्, and here he leaves it to the gloss to show

optative, विधिलिङ्

What would, should, or might be: स्यात् 'there might be', उपेक्षेत 'would he overlook'.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)

परस्मैपद · विधिलिङ्
प्रथम	इयात्	इयाताम्	इयुः
मध्यम	इयाः	इयातम्	इयात
उत्तम	इयाम्	इयाव	इयाम

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

√इ · class 2 · विधिलिङ्

इण्
1.3.1भूवादयो धातवः
इ॒ण्
and, without changing the form,1.3.3
1.3.9तस्य लोपः
इ
1.4.58प्रादयः
परि + इ
and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80
3.3.161विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ्
परि + इ + लिँङ्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
परि + इ + ल्
and, without changing the form,1.3.78
3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
परि + इ + सिप्
and, without changing the form,1.3.3
1.3.9तस्य लोपः
परि + इ + सि
and, without changing the form,1.2.453.4.1131.1.431.1.37
3.1.68कर्तरि शप्
परि + इ + शप् + सि
2.4.72अदिप्रभृतिभ्यः शपः
परि + इ + सि
and, without changing the form,1.1.431.1.37
3.4.100इतश्च
परि + इ + स्
3.4.103यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च
परि + इ + यासुँट् + स्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
परि + इ + यास् + स्
and, without changing the form,1.4.13
7.2.79लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य
परि + इ + या + स्
and, without changing the form,1.1.57.4.241.4.14
6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
परी + या + स्
8.2.66ससजुषो रुः
परी + या + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्
परी + या + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
परी + या + ः
8.4.68अ अ
परीयाः

uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

pronoun, सप्तमी एकवचन locative singular
यस्मिन्
यद्
which — the relative that turns the second half of the stanza into a clause about the footprint, and Mallinātha writes the noun in after it, यस्मिन् पादन्यासे, because the word it reaches back to is a pāda and a half away. The locative is not a place but the first half of a locative absolute: 'that having been seen'
pronoun
A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
pronoun, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern यद् declines on
1. यद्
2. 7.2.102त्यदादीनामः
  य+अ+इ
3. 6.1.97अतो गुणे
  य+इ
4. 7.1.15ङसिङ्योः स्मात्स्मिनौ
  यस्मिन्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√दृश् + क्त, सप्तमी एकवचन locative singular
दृष्टे
दृष्ट, from √दृश्
seen — and Mallinātha supplies the word that names the construction, सति: यस्मिन् पादन्यासे दृष्टे सति, 'that footprint having been seen'. A locative absolute in Sanskrit is two words in the locative and nothing else, so nothing on the page says it is one; सति is the participle of √अस् that the school writes in to make the construction visible, and the name सति सप्तमी, 'the locative with sati', comes from the habit. What the absolute supplies is the condition: it is the sight of the print that shakes the sins off, and the main clause then says what the men so cleansed become fit for
past participle, क्त
The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective.
క్త ప్రత్యయం భూత కృదంతాన్ని చేస్తుంది — సాధారణంగా కర్మణి, "చేయబడినది"; గతి/స్థితి ధాతువులకు కర్తరి: గతః "వెళ్లినవాడు". తరువాత సామాన్య విశేషణంలా నడుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.102 निष्ठा
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 811 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §5.1, प्रमत्तः
uncheckeddrafted from the rule and the Bālānandinī; sūtra from skt-mcp
√दृश् · class 1 · क्त
1. दृशिँर्
2. 1.3.1भूवादयो धातवः
  दृ॒शिँर्
  and, without changing the form,vārttika 1.3.3.1
3. 1.3.9तस्य लोपः
  दृश्
4. 3.2.102निष्ठा
  दृश् + क्त
  and, without changing the form,1.3.8
5. 1.3.9तस्य लोपः
  दृश् + त
  and, without changing the form,1.1.261.2.463.4.114
6. 4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
  दृश् + त + ङि
  and, without changing the form,1.3.8
7. 1.3.9तस्य लोपः
  दृश् + त + इ
  and, without changing the form,7.2.101.4.131.1.51.4.181.4.14
8. 6.1.87आद्गुणः
  दृश् + त् + ए
9. 8.2.36व्रश्चभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां षः
  दृष् + त् + ए
10. 8.4.41ष्टुना ष्टुः
  दृष्टे
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern राम declines on
1. राम
2. 1.3.8लशक्वतद्धिते1.3.9तस्य लोपः
  राम + इ
3. 6.1.87आद्गुणः
  रामे
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem masculine, पञ्चमी एकवचन ablative singular

करणविगमात्

printed करणविगमादूर्ध्वमुद्धूतपापाः

विगम

from the departure — विगम is वि + √गम् with घञ्, the going away of a thing, and the ablative is the one the next word governs: ऊर्ध्वम् takes a fifth case for what a thing is later than. So the phrase is not 'because the body goes' but 'after the body has gone', which Mallinātha renders with a compound that leaves no room for the other reading, देहत्यागानन्तरम्, 'immediately after the abandoning of the body'

a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, पञ्चमी एकवचन ablative singular

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	विगमः	विगमौ	विगमाः
द्वितीया	विगमम्	विगमौ	विगमान्
तृतीया	विगमेन	विगमाभ्याम्	विगमैः
चतुर्थी	विगमाय	विगमाभ्याम्	विगमेभ्यः
पञ्चमी	विगमात्	विगमाभ्याम्	विगमेभ्यः
षष्ठी	विगमस्य	विगमयोः	विगमानाम्
सप्तमी	विगमे	विगमयोः	विगमेषु
सम्बोधन	विगम	विगमौ	विगमाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, पञ्चमी एकवचन ablative singular · the pattern राम declines on

राम
7.1.12टाङसिङसामिनात्स्याः
राम + आत्
6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
रामात्
8.2.39झलां जशोऽन्ते
रामाद्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

अव्यय
ऊर्ध्वम्
printed करणविगमादूर्ध्वमुद्धूतपापाः
ऊर्ध्वम्
after — the word means 'upward' and, with an ablative beside it, 'later than'. Sanskrit puts time above rather than ahead, so what is higher is what comes next; the same figure is behind the English 'thereafter'. Mallinātha does not gloss it separately but folds it into आनन्तरम् at the end of his compound, which is the temporal sense and only that
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय

a-stem masculine, प्रथमा बहुवचन nominative plural

उद्धूतपापाः

printed करणविगमादूर्ध्वमुद्धूतपापाः

पाप

sins — glossed कल्मष, stain. पाप is neuter as a noun, 'an evil deed', and stands here in the masculine plural because it ends a bahuvrīhi describing men: the last member of such a compound takes the gender of what the whole describes rather than the gender it has on its own account. That is the same property of a bahuvrīhi that the run has met from the other side at 1.28 and 1.46, where the generator's one table per stem class could not follow it

a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, प्रथमा बहुवचन nominative plural

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	पापः	पापौ	पापाः
द्वितीया	पापम्	पापौ	पापान्
तृतीया	पापेन	पापाभ्याम्	पापैः
चतुर्थी	पापाय	पापाभ्याम्	पापेभ्यः
पञ्चमी	पापात्	पापाभ्याम्	पापेभ्यः
षष्ठी	पापस्य	पापयोः	पापानाम्
सप्तमी	पापे	पापयोः	पापेषु
सम्बोधन	पाप	पापौ	पापाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, प्रथमा बहुवचन nominative plural · the pattern राम declines on

राम
1.3.7चुटू1.3.9तस्य लोपः
राम + अस्
6.1.102प्रथमयोः पूर्वसवर्णः
रामास्
8.2.66ससजुषो रुः
रामारुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
रामार्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामाः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

√क्लृप्, class 1, लट्, atmanepada, third person plural
संकल्पन्ते
सम् + √क्लृप्
become fit — and the gloss is the whole point of the word: समर्था भवन्ति, 'they become able'. The verb is not सङ्कल्प in its familiar sense of forming a resolve; √क्लृप् means to be adequate to something, and Mallinātha spends the rest of the stanza proving that this is what licenses the dative beside it. **DCS reads a different verb here.** It gives कल्पिष्यन्ते, the future, where the text and the commentary both have the present — and that future is exactly the variant `text.md` prints in brackets after the verse, so the tagged corpus has taken the reading the edition set aside. Mallinātha's सङ्कल्पन्ते समर्था भवन्ति settles it for the text as printed
present, लट्
The present tense.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
√क्लृप् · class 1 · लट्
1. कृपूँ
2. 1.3.1भूवादयो धातवः
  कृपूँ॒
  and, without changing the form,1.3.2
3. 1.3.9तस्य लोपः
  कृप्
4. 1.4.58प्रादयः
  सम् + कृप्
  and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80
5. 3.2.123वर्तमाने लट्
  सम् + कृप् + लँट्
  and, without changing the form,1.3.21.3.3
6. 1.3.9तस्य लोपः
  सम् + कृप् + ल्
  and, without changing the form,1.3.12
7. 3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
  सम् + कृप् + झ
  and, without changing the form,1.2.453.4.1131.1.431.1.37
8. 3.1.68कर्तरि शप्
  सम् + कृप् + शप् + झ
  and, without changing the form,1.3.31.3.8
9. 1.3.9तस्य लोपः
  सम् + कृप् + अ + झ
  and, without changing the form,3.4.1131.1.431.1.37
10. 3.4.79टित आत्मनेपदानां टेरे
  सम् + कृप् + अ + झे
  and, without changing the form,1.2.4
11. 7.1.3झोऽन्तः
  सम् + कृप् + अ + अन्ते
  and, without changing the form,1.4.13
12. 7.3.86पुगन्तलघूपधस्य च
  सम् + कर्प् + अ + अन्ते
  and, without changing the form,1.4.14
13. 6.1.97अतो गुणे
  सम् + कर्प् + अन्ते
14. 8.2.18कृपो रो लः
  सम् + कल्प् + अन्ते
15. 8.3.23मोऽनुस्वारः
  सं + कल्प् + अन्ते
16. 8.3.24नश्चापदान्तस्य झलि
  सं + कल्प् + अंते
  and, without changing the form,8.3.1118.4.59
17. 8.4.58अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः
  सं + कल्प् + अन्ते
18. 8.4.68अ अ
  संकल्पन्ते
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
संकल्पन्ते, “become fit,” is glossed समर्था भवन्ति, “they become able,” and the verb is not सङ्कल्प in its familiar sense of forming a resolve: सम् + √क्लृप् here means to be adequate to something. That sense is what licenses the dative स्थिरगणपदप्राप्तये beside it, and Mallinātha argues the point in three steps. क्लृप् in the sense of पर्याप्ति, “sufficiency,” has the force of अलम्, “enough for”; a word with the force of अलम् takes a fourth case by Pāṇini 2.3.16 नमःस्वस्तिस्वाहास्वधालंवषड्योगाच्च; and that the rule's अलम् means the sense and not the word itself he settles from the Bhāṣyakāra, अलमिति पर्याप्त्यर्थग्रहणम्. So the dative for reaching स्थिरं गणपदम्, “the abiding station of Śiva's गणs,” is not the free dative of purpose it looks like — it is governed by a verb that means “is equal to.”
సంకల్పన్తే, “తగుదురు, సమర్థులవుతారు,” సమర్థా భవన్తి అని అర్థం, ఈ క్రియ సంకల్పం చేయుట అనే మామూలు అర్థంలోది కాదు: సం + √క్లృప్‌ ఇక్కడ దేనికైనా చాలుటను తెలుపుతుంది. ఆ అర్థమే పక్కనున్న చతుర్థి స్థిరగణపదప్రాప్తయే ను సాధిస్తుంది, మల్లినాథుడు దీన్ని మూడు మెట్లలో సాధిస్తాడు. క్లృప్‌ పర్యాప్తి అర్థంలో అలమ్‌, “చాలు,” అను శక్తి గలది; అలమ్‌ శక్తిగల పదం పాణిని 2.3.16 నమఃస్వస్తిస్వాహాస్వధాలంవషడ్యోగాచ్చ చే చతుర్థిని తీసుకుంటుంది; ఆ సూత్రంలోని అలమ్‌ పదం కాదు అర్థమే అని భాష్యకారుని అలమితి పర్యాప్త్యర్థగ్రహణమ్‌ నుండి తేలుతుంది. కావున స్థిరం గణపదమ్‌, “శివగణాల శాశ్వతస్థానం,” చేరుటకు వచ్చే ఈ చతుర్థి పైకి కనబడే ప్రయోజనచతుర్థి కాదు — “చాలును” అను క్రియచే సాధించబడినది.
- Mallinātha, Sañjīvinī — 1.57: saṅkalpante samarthā bhavanti; “alamiti paryāptyarthagrahaṇam” iti bhāṣyakāraḥ
i-stem feminine, चतुर्थी एकवचन dative singular
स्थिरगणपदप्राप्तये
प्राप्ति
for the reaching — and the dative is the one grammatical point Mallinātha argues in this stanza. A dative of purpose would need no argument; what he says instead is that the case is governed, and he traces the licence in three steps. क्लृप् in the sense of पर्याप्ति, sufficiency, has the force of अलम्, 'enough for'; a word with the force of अलम् takes a fourth case beside it by Pāṇini 2.3.16 नमःस्वस्तिस्वाहास्वधालंवषड्योगाच्च, the rule that gives the dative with नमः, स्वस्ति, स्वाहा, स्वधा, अलम् and वषट्; and that अलम् in the rule means the sense of sufficiency and not the word is settled by the Bhāṣyakāra, whom he quotes: अलमिति पर्याप्त्यर्थग्रहणम्. So the dative is not the free dative of purpose it looks like — it is there because the verb means 'is equal to'
i-stem feminine
A short-i stem in the feminine: वसतिः, वसती, वसतयः — the same endings as the masculine but for a few cases.
హ్రస్వ ఇకారాంత స్త్రీలింగం: వసతిః, వసతీ, వసతయః — కొన్ని విభక్తులు తప్ప పుంలింగపు ప్రత్యయాలే.
- Śabdamañjarī — इकारान्त स्त्रीलिङ्ग — मतिः मती मतयः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; मति prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.4, the i-stem feminine
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
i-stem feminine, चतुर्थी एकवचन dative singular · the pattern मति declines on
1. मति
2. 1.4.6ङिति ह्रस्वश्च7.3.112आण्नद्याः
  मति+आ+ए
3. 6.1.90आटश्च
  मति+ऐ
4. 6.1.77इको यणचि
  मत्यै
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√धा + शानच्, प्रथमा बहुवचन nominative plural
श्रद्दधानाः
श्रत् + √धा, on the stem श्रद्दधान
the believing — glossed विश्वसन्तः, 'trusting', with पुरुषाः supplied for the men the participle describes, because the stanza gives it no noun. Mallinātha then defines the noun behind it in two goes: श्रद्धा विश्वासः, 'faith is trust', and आस्तिक्यबुद्धिरिति यावत्, 'that is to say, the mind that holds there is another world'. The second is narrower than the first and is what the stanza needs. **He also takes the word apart, and DCS does not.** He calls it श्रत्पूर्वाद् दधातेः शानच्, 'śānac after √dhā preceded by śrat' — that is, the middle present participle built on the reduplicated stem दध्, not a past participle of a noun श्रद्धा, which is what DCS reads. The suffix शानच् is आत्मनेपद by Pāṇini 1.4.100 तङानावात्मनेपदम्, so the form is middle for the reason all such participles are. And श्रत् is not a preverb, so a vārttika is needed to let it behave like one before the root; he quotes it: श्रदन्तरोरुपसर्गवद्वृत्तिर्वक्तव्या, 'for śrat and antar a preverb-like behaviour is to be stated'
present participle middle, शानच्
The middle-voice present participle, in -māna: 'X-ing for oneself', or simply 'X-ing' for roots that take the middle.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
√धा · class 3 · शानच्
1. डुधाञ्
2. 1.3.1भूवादयो धातवः
  डुधा॒ञ्
  and, without changing the form,1.3.31.3.5
3. 1.3.9तस्य लोपः
  धा
  and, without changing the form,1.1.20
4. 1.4.61ऊर्यादिच्विडाचश्च
  श्रत् + धा
  and, without changing the form,1.4.80
5. 3.2.123वर्तमाने लट्
  श्रत् + धा + लँट्
  and, without changing the form,1.3.21.3.3
6. 1.3.9तस्य लोपः
  श्रत् + धा + ल्
  and, without changing the form,1.3.72
7. 3.2.124लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे
  श्रत् + धा + शानच्
  and, without changing the form,1.3.31.3.8
8. 1.3.9तस्य लोपः
  श्रत् + धा + आन
  and, without changing the form,3.2.1271.2.451.2.463.4.1131.1.731.1.431.1.37liṅgānuśāsana 74
9. 4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
  श्रत् + धा + आन + जस्
  and, without changing the form,1.3.41.3.7
10. 1.3.9तस्य लोपः
  श्रत् + धा + आन + अस्
  and, without changing the form,1.1.731.1.431.1.372.4.82
11. 3.1.68कर्तरि शप्
  श्रत् + धा + शप् + आन + अस्
12. 2.4.75जुहोत्यादिभ्यः श्लुः
  श्रत् + धा + आन + अस्
  and, without changing the form,1.1.731.1.431.1.371.2.4
13. 6.1.10श्लौ
  श्रत् + धा + धा + आन + अस्
  and, without changing the form,6.1.46.1.51.4.13
14. 7.4.59ह्रस्वः
  श्रत् + ध + धा + आन + अस्
  and, without changing the form,1.4.14
15. 6.4.112श्नाऽभ्यस्तयोरातः
  श्रत् + ध + ध् + आन + अस्
16. 6.1.102प्रथमयोः पूर्वसवर्णः
  श्रत् + ध + ध् + आन + आस्
17. 6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
  श्रत् + ध + ध् + आना + स्
18. 8.2.39झलां जशोऽन्ते
  श्रद् + ध + ध् + आना + स्
19. 8.2.66ससजुषो रुः
  श्रद् + ध + ध् + आना + रुँ
20. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्
  श्रद् + ध + ध् + आना + र्
21. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
  श्रद् + ध + ध् + आना + ः
22. 8.4.54अभ्यासे चर्च
  श्रद् + द + ध् + आना + ः
23. 8.4.68अ अ
  श्रद्दधानाः
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
a-stem masculine, प्रथमा बहुवचन nominative plural · the pattern राम declines on
1. राम
2. 1.3.7चुटू1.3.9तस्य लोपः
  राम + अस्
3. 6.1.102प्रथमयोः पूर्वसवर्णः
  रामास्
4. 8.2.66ससजुषो रुः
  रामारुँ
5. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
  रामार्
6. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
  रामाः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
श्रद्दधानाः, “the believing men,” is a present participle in the middle voice, and Mallinātha takes it apart where DCS does not. He calls it श्रत्पूर्वाद् दधातेः शानच् — the affix शानच् after √धा preceded by श्रत् — so it is built on the reduplicated present stem दध् and is not a past participle of a noun श्रद्धा. शानच् is आत्मनेपद by Pāṇini 1.4.100 तङानावात्मनेपदम्, which is why the form is middle. And since श्रत् is not by itself a preverb, a vārttika is needed to let it stand like one before the root: श्रदन्तरोरुपसर्गवद्वृत्तिर्वक्तव्या. Its sense he fixes in two goes, श्रद्धा विश्वासः, “faith is trust,” and आस्तिक्यबुद्धिरिति यावत्, “the mind that holds there is another world” — the narrower sense the stanza needs.
శ్రద్దధానాః, “నమ్మిక గల పురుషులు,” ఆత్మనేపద వర్తమానకృదంతం, మల్లినాథుడు దీన్ని విడదీస్తాడు, DCS విడదీయదు. దీన్ని శ్రత్పూర్వాద్ దధాతేః శానచ్‌ అంటాడు — శ్రత్‌ పూర్వకమైన √ధా కు శానచ్‌ ప్రత్యయం — కావున ఇది ద్విరుక్త వర్తమాన స్థానం దధ్‌ పై కట్టబడినది, శ్రద్ధా అను నామపు క్తప్రత్యయాంతం కాదు. శానచ్‌ పాణిని 1.4.100 తఙానావాత్మనేపదమ్‌ చే ఆత్మనేపదం, అందుకే రూపం ఆత్మనేపదం. శ్రత్‌ ఒక్కటే ఉపసర్గ కానందున, దాన్ని ధాతువు ముందు ఉపసర్గవలె నిలుపుటకు ఒక వార్తికం కావాలి: శ్రదన్తరోరుపసర్గవద్వృత్తిర్వక్తవ్యా. దీని అర్థాన్ని రెండుమాఱులు నిర్ణయిస్తాడు, శ్రద్ధా విశ్వాసః, “శ్రద్ధ అనగా నమ్మిక,” ఆస్తిక్యబుద్ధిరితి యావత్‌, “పరలోకమున్నదను బుద్ధి” — శ్లోకానికి కావలసిన ఇఱుకైన అర్థం.
- Mallinātha, Sañjīvinī — 1.57: “śradantarorupasargavadvṛttirvaktavyā” iti śratpūrvāddadhāteḥ śānac

३अन्वयthe words in prose order

तत्र · दृषदि · व्यक्तम् · शश्वत् · सिद्धैः · उपहृतबलिम् · अर्धेन्दुमौलेः · चरणन्यासम् · भक्तिनम्रः · परीयाः · यस्मिन् · दृष्टे · सति [supplied] · उद्धूतपापाः · श्रद्दधानाः · पुरुषाः [supplied] · करणविगमात् · ऊर्ध्वम् · स्थिरगणपदप्राप्तये · संकल्पन्ते

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, whose commentary runs as anvaya: he keeps the first half almost in the poet's order, and in the second half he writes in सति to close the locative absolute and पुरुषाः to give the two nominative plurals someone to describe“tatra himādrau dṛṣadi kasyāṃcicchilāyāṃ vyaktaṃ prakaṭaṃ śaśvatsadā siddhayogibhiḥ … upacitabali racitapūjāvidhim … caraṇanyāsaṃ pādavinyāsam | bhaktiḥ pūjyeṣvanurāgastayā namraḥ san parīyāḥ pradakṣiṇaṃ kuru || yasminpādanyāse dṛṣṭe sati uddhūtapāpā nirastakalmaṣāḥ santaḥ śraddadhānā viśvasantaḥ puruṣāḥ … karaṇasya kṣetrasya vigamādūrdhvaṃ … tasya prāptaye saṅkalpante”

the dependency structure

परीयाः · क्रिया — go round it; the optative परि + √इ, glossed with the imperative प्रदक्षिणं कुरु, ‘walk round it clockwise, the right side turned to it’

भक्तिनम्रः · कर्ता — the cloud, bowed low by devotion, भक्त्या नम्रः सन्; a nominative that describes the addressee the verb keeps in the second person

तत्र · क्रियाविशेषण — there, तत्र हिमाद्रौ, on the Himālaya; the same word doing the same work as तस्मिन् at the head of 1.56

चरणन्यासम् · कर्म — the footprint, पादविन्यासम्; the object of the verb and the thing the whole stanza is about

व्यक्तम् · क्रियाविशेषण — plainly, प्रकटम्; a neuter accusative doing adverb duty, telling how the print shows

दृषदि · अधिकरण — on some slab of stone, कस्याञ्चिच्छिलायाम्; a bare locative that the commentary makes indefinite

अर्धेन्दुमौलेः · षष्ठी — of the god with the crescent on his crest, ईश्वरस्य; Śiva, whom the stanza never names

उपहृतबलिम् · बहुव्रीहि agreeing with चरणन्यासम् — on which the offering is laid, रचितपूजाविधिम्

सिद्धैः · कर्तरि तृतीया — by the Siddhas, सिद्धयोगिभिः; the agent of the offering laid on the stone

शश्वत् · क्रियाविशेषण — always, सदा; day after day, with the laying of the offering and not with the going round

संकल्पन्ते · क्रिया of the relative clause — become fit, समर्था भवन्ति; the verb reaches back to चरणन्यासम् through यस्मिन्

पुरुषाः · कर्ता — the men (supplied); the noun the two nominative plurals describe, given because the stanza withholds it

श्रद्दधानाः · agreeing with पुरुषाः — the believing, विश्वसन्तः; those who hold there is another world

उद्धूतपापाः · agreeing with पुरुषाः — their sins shaken off, निरस्तकल्मषाः सन्तः

दृष्टे · अधिकरण / locative absolute — that having been seen, दृष्टे सति; the condition on which the cleansing turns

यस्मिन् · agreeing with दृष्टे — which, यस्मिन् पादन्यासे; the relative reaching back to चरणन्यासम्

सति · completing the locative absolute — ‘being’; the सति of √अस् the school writes in to make the construction visible

ऊर्ध्वम् · क्रियाविशेषण — after, आनन्तरम्; ‘upward’ used of what comes later, and it governs the ablative

करणविगमात् · अपादान by case, हेतु/काल by force — after the body goes, देहत्यागानन्तरम्; करण glossed क्षेत्र, the field, for the body

स्थिरगणपदप्राप्तये · चतुर्थी — for the reaching of the abiding station of Śiva's गणs, स्थिरगणपदस्य प्राप्तये; a dative governed by the verb

uncheckedMallinātha’s Sañjīvinī for the anvaya and the reading; the Telugu drawn from Vedam Venkataraya Sastri’s Āndhra Meghasandeśam and the Bālānandinī

४भावार्थthe sense of the whole

There, on some slab of rock, is the footprint of the god who wears the crescent on his crest, plain to see, with the offering the Siddhas lay on it day after day: bow low in devotion and walk around it. At the sight of that print men of faith have their sins shaken off them, and become fit — once the body they wear has gone from them — to reach the abiding station of Śiva's troops. Mallinātha does not leave the promise on the poet's word. He closes the stanza with two verses of the Śambhurahasya, a tantric authority for the footprint itself: व्यक्तं व्यञ्जयामास शिवः श्रीचरणद्वयम् । हिमाद्रौ शाम्भवादीनां सिद्धये सर्वकर्मणाम् — 'Śiva plainly showed forth his two blessed feet on the Himālaya, for the accomplishment of all rites, the Śāmbhava and the rest' — and then a second verse on what the adept who has seen the print obtains: a body that stays, and with it, his body being subject to his will, the ranging of all three worlds. The stanza is the first place in the canto where the commentary reaches outside grammar and lexicon for a scripture, and it reaches for one because what is being asserted is a fact about the world rather than about a word.

uncheckedthe reader's reading, following Mallinātha's gloss; the two verses at the close are the Śambhurahasya's, quoted by him. One word of the second verse — `sthitaye` in `vendor/meghaduta-sanjivini.itx` — is not legible enough to construe, and only what is legible is rendered“vyaktaṃ vyañjayāmāsa śivaḥ śrīcaraṇadvayam || himādrau śāmbhavādīnāṃ siddhaye sarvakarmaṇām || dṛṣṭvā śrīcaraṇanyāsaṃ sādhakaḥ sthitaye tanum || icchādhīnaśarīro hi vicarecca jagattrayam || iti śambhurahasye”

There, on some slab of rock, plain to see, is the footprint of the god who wears the crescent on his crest, with the offering the Siddhas lay on it day after day: bow low in devotion and walk around it. At the sight of that print men of faith have their sins shaken off, and — once the body they wear has gone from them — become fit to reach the abiding station of Śiva's troops.

అక్కడ ఏదో ఱాతిపలకపై, నెలవంకను శిరసున ధరించు దేవుని పాదముద్ర స్పష్టంగా కనబడుతుంది, సిద్ధులు నానాటికీ దానిపై పెట్టు బలితో: భక్తితో వంగి దాని చుట్టూ ప్రదక్షిణం చేయి. ఆ ముద్రను చూడగా నమ్మికగల పురుషులు పాపాలు తొలగినవారై — తాము ధరించు దేహం పోయాక — శివగణాల శాశ్వతస్థానం చేరుటకు సమర్థులవుతారు.

Mallinātha, Sañjīvinī — 1.57, whole-verse gloss

५अलंकारthe figure

No figure is named for this verse by the commentary this reading follows, so none is shown.