मेघदूतम् — कालिदास

मेघदूतम् · कालिदास · 1.58

हिमालय · the bamboos, and the kinnarīs singing

शब्दायन्ते मधुरमनिलैः कीचकाः पूर्यमाणाः

श

ब्दा

य

न्ते

म

धु

र

म

नि

लैः

की

च

काः

पू

र्य

मा

णाः

संसक्ताभिस्त्रिपुरविजयो गीयते किंनरीभिः

सं

स

क्ता

भि

स्त्रि

पु

र

वि

ज

यो

गी

य

ते

किं

न

री

भिः

निर्ह्रादस्ते मुरज इव चेत् कन्दरेषु ध्वनिः स्यात्

नि

र्ह्रा

द

स्ते

मु

र

ज

इ

व

चे

त्क

न्द

रे

षु

ध्व

निः

स्यात्

सङ्गीतार्थो ननु पशुपतेस्तत्र भावी समग्रः

स

ङ्गी

ता

र्थो

न

नु

प

शु

प

ते

स्त

त्र

भा

वी

स

म

ग्रः

वृत्तविचारthe metre, syllable by syllable

pāda a

शguruthe conjunct ब्द that follows it
ब्दाguruits long vowel आ
यguruthe conjunct न्त that follows it
न्तेguruits long vowel ए
मlaghuits short vowel, with a single consonant after it
धुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
मlaghuits short vowel, with a single consonant after it
निlaghuits short vowel, with a single consonant after it
लैःguruthe visarga it carries
कीguruits long vowel ई
चlaghuits short vowel, with a single consonant after it
काःguruthe visarga it carries
पूguruits long vowel ऊ
र्यlaghuits short vowel, with a single consonant after it
माguruits long vowel आ
णाःguruthe visarga it carries

yati after 4 — a word ends here — शब्दायन्ते
yati after 10 — a word ends here — मधुरमनिलैः

pāda b

संguruthe anusvāra it carries
सguruthe conjunct क्त that follows it
क्ताguruits long vowel आ
भिguruthe conjunct स्त्र that follows it
स्त्रिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
पुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
विlaghuits short vowel, with a single consonant after it
जlaghuits short vowel, with a single consonant after it
योguruits long vowel ओ
गीguruits long vowel ई
यlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तेguruits long vowel ए
किंguruthe anusvāra it carries
नlaghuits short vowel, with a single consonant after it
रीguruits long vowel ई
भिःguruthe visarga it carries

yati after 4 — it falls inside संसक्ताभिः
yati after 10 — a word ends here — संसक्ताभिस्त्रिपुरविजयो

pāda c

निguruthe conjunct र्ह्र that follows it
र्ह्राguruits long vowel आ
दguruthe conjunct स्त that follows it
स्तेguruits long vowel ए
मुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
जlaghuits short vowel, with no consonant after it
इlaghuits short vowel, with a single consonant after it
वlaghuits short vowel, with a single consonant after it
चेguruits long vowel ए
त्कguruthe conjunct न्द that follows it
न्दlaghuits short vowel, with a single consonant after it
रेguruits long vowel ए
षुguruthe conjunct ध्व that follows it
ध्वlaghuits short vowel, with a single consonant after it
निःguruthe visarga it carries
स्यात्guruthe end of the pāda, which counts the last syllable heavy

yati after 4 — a word ends here — निर्ह्रादस्ते
yati after 10 — a word ends here — चेत्

pāda d

सguruthe conjunct ङ्ग that follows it
ङ्गीguruits long vowel ई
ताguruits long vowel आ
र्थोguruits long vowel ओ
नlaghuits short vowel, with a single consonant after it
नुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
पlaghuits short vowel, with a single consonant after it
शुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
पlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तेguruits long vowel ए
स्तguruthe conjunct त्र that follows it
त्रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
भाguruits long vowel आ
वीguruits long vowel ई
सlaghuits short vowel, with a single consonant after it
मguruthe conjunct ग्र that follows it
ग्रःguruthe visarga it carries

yati after 4 — a word ends here — सङ्गीतार्थो
yati after 10 — it falls inside the compound पशुपतेः

सन्धिrecovering the words from the sound

मधुरम् + अनिलैः → मधुरमनिलैः
म् + अ
no rule named — the builder's table does not hold this change
संसक्ताभिः + त्रिपुरविजयः → संसक्ताभिस्त्रिपुरविजयो
ः + त्
8.3.34
निर्ह्रादः + ते → निर्ह्रादस्ते
ः + त्
8.3.34
मुरजे + इव → मुरज
ए + इ
no rule named — the builder's table does not hold this change
सङ्गीतार्थः + ननु → सङ्गीतार्थो
ः + न्
no rule named — the builder's table does not hold this change
पशुपतेः + तत्र → पशुपतेस्तत्र
ः + त्
8.3.34
त्रि + पुर → त्रिपुरविजयः
इ + प्
no rule named — the builder's table does not hold this change
पुर + विजय → त्रिपुरविजयः
अ + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
सङ्गीत + अर्थ → सङ्गीतार्थः
अ + अ → आ · falls inside the syllable ता
6.1.101
पशु + पति → पशुपतेः
उ + प्
no rule named — the builder's table does not hold this change

Three word-seams in this verse turn a visarga to स् before the त् of the next word, संसक्ताभिस्त्रिपुरविजयो, निर्ह्रादस्ते, पशुपतेस्तत्र — a visarga before an unvoiced dental becoming the sibilant of that class (Pāṇini 8.3.34 विसर्जनीयस्य सः). सङ्गीतार्थो ननु turns the visarga of सङ्गीतार्थः to ओ before the voiced न् (सङ्गीतार्थः + ननु), the join the builder leaves unnamed because the same ओ can come from a रेफ stem or a रुत्व stem and the sounds alone cannot say which. मधुरमनिलैः carries the accusative म् on unchanged before the vowel of अनिलैः (मधुरम् + अनिलैः), as a word-final म् does before any vowel.

ఈ శ్లోకంలో మూడు పదసంధులు తర్వాతి పదపు త్‌ ముందు విసర్గను స్‌ గా మారుస్తాయి — సంసక్తాభిస్త్రిపురవిజయో, నిర్హ్రాదస్తే, పశుపతేస్తత్ర — అఘోష దంత్యం ముందు విసర్గ ఆ వర్గపు ఊష్మమవుట (పాణిని 8.3.34 విసర్జనీయస్య సః). సంగీతార్థో నను లో ఘోష న్‌ ముందు సంగీతార్థః లోని విసర్గ ఓ అవుతుంది (సంగీతార్థః + నను), ఈ జోడీని బిల్డరు పేరుపెట్టదు, ఎందుకంటే అదే ఓ రేఫ శబ్దం నుండైనా రుత్వ శబ్దం నుండైనా రావచ్చు, ధ్వనులే ఏదో చెప్పలేవు. మధురమనిలైః లో ద్వితీయా మ్‌ అనిలైః లోని అచ్చు ముందు మార్పులేక సాగుతుంది (మధురమ్‌ + అనిలైః), పదాంత మ్‌ ఏ అచ్చు ముందైనా అట్లే.

Chinnaya Sūri, Bālavyākaraṇam — సంధిపరిచ్ఛేదము; vendor/balavyakaranam-sandhi.txt

कारकwhat each case is doing

मधुरम् द्वितीया · accusative — क्रियाविशेषणे नपुंसकम् — a neuter accusative doing adverb duty, ‘sweetly’, not an adjective ‘sweet’
The form is the accusative singular alike of the masculine and the neuter, and the two would say different things: as a masculine it would agree with a noun and mean ‘sweet,’ but as a neuter it is the accusative Sanskrit lets stand for an adverb, and it tells how the bamboos sound. Mallinātha reads it so, glossing मधुरं श्रुतिसुखं यथा तथा शब्दायन्ते, ‘they sound so as to be sweet to the ear’ — the यथा तथा is what makes it manner and not epithet.
- Mallinātha, Sañjīvinī — 1.58: madhuraṃ śrutisukhaṃ yathā tathā śabdāyante
अनिलैः तृतीया · instrumental — करण, the instrument or cause
कीचकाः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
with पूर्यमाणाः
त्रिपुरविजयः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
किंनरीभिः तृतीया · instrumental — करण, the instrument or cause
with संसक्ताभिः
निर्ह्रादः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
ते षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
मुरजे सप्तमी · locative — अधिकरण, the location
कन्दरेषु सप्तमी · locative — अधिकरण, the location
ध्वनिः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
सङ्गीतार्थः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
पशुपतेः षष्ठी · genitive — शेषे षष्ठी — a genitive that hangs on the concert-material, ‘the concert for Paśupati’, not the agent or object of a verb
The sixth case has no verb governing it here; it leans on सङ्गीतार्थः, ‘the material of a concert,’ and names whose concert it is. Mallinātha keeps Śiva unnamed in the verse and supplies him in the gloss, तत्र चरणसमीपे पशुपतेर्नित्यसन्निहितस्य शिवस्य सङ्गीतम्, ‘the concert of Paśupati, Śiva ever present there at the footprint.’ So the genitive marks the god the music is offered to, standing always by his own footprint.
- Mallinātha, Sañjīvinī — 1.58: paśupater nityasannihitasya śivasya saṅgītam
भावी प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
समग्रः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent

प्रकरणानुक्रमthe rules the verse uses, by section of the abridgement

हलन्त्यम् 1.3.3 · प्रकरण 1← संसक्ताभिः; गीयते; स्यात्
a final consonant of the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a final consonant (हल्) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it, and drops by 1.3.9. So the personal ending तिप् contributes only ति, the प् marking it, and क्तवतु leaves क्तवत् with the उ nasalized and the last letter both gone. Final त्, स् and म् of a case or personal ending are exempt (1.3.4).
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అంత్యంగా ఉన్న హల్లు (హల్) ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది వస్తువును గుర్తించే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు, 1.3.9 చేత లోపిస్తుంది. కాబట్టి తిప్ నుండి తి మాత్రమే మిగులుతుంది, ప్ ఇత్తు. విభక్తి/తిఙ్ ప్రత్యయాల అంత్య త్, స్, మ్ మాత్రం ఇత్తు కావు (1.3.4). అనునాసిక అచ్చు ఇత్తు (1.3.2) కి జోడీ.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.3 हलन्त्यम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तस्य लोपः 1.3.9 · प्रकरण 1← अनिलैः; कीचकाः; पूर्यमाणाः; संसक्ताभिः; त्रिपुरविजयः; गीयते; निर्ह्रादः; मुरजे; ध्वनिः; स्यात्; सङ्गीतार्थः; पशुपतेः; भावी; समग्रः
an it-marker drops
What has been named an it-marker (इत्) is then elided (लोप). The tag has done its work — naming the suffix, and conditioning or blocking some operation — and leaves no sound behind. So the उ marked in सुँ, the ट् of टा, the ङ् of ङे ङसि ङस् ङि, and the प् of सुप् are all gone before the ending is attached.
ఇత్సంజ్ఞగా గుర్తించబడినది (इत्) తరువాత లోపిస్తుంది. ఆ గుర్తు తన పని ముగించుకుంది — ప్రత్యయానికి పేరుపెట్టడం, ఏదో కార్యాన్ని కలిగించడమో ఆపడమో — ఏ ధ్వనీ మిగలదు. सुँ లోని ఉ, टा లోని ట్, ङे ङसि ङस् ङि లోని ङ్, सुप् లోని ప్ అన్నీ ప్రత్యయం చేరేముందు పోతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.9 तस्य लोपः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 3 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुप्तिङन्तं पदम् 1.4.14 · प्रकरण 1← संसक्ताभिः; गीयते; स्यात्; भावी
a form ending in a case ending (सुप्) or a verb ending (तिङ्) is a पद, a finished word
A form that ends in a nominal case ending — one of the twenty-one सुप् endings 4.1.2 lists — or in a verbal personal ending — one of the eighteen तिङ् endings — is named पद, a complete word. The name is what a great many rules wait on: the visarga rules, the final-consonant rules and the anusvāra rule all apply only "in a पद" or "at the end of a पद". So राम is not yet a पद, but राम + स् is; and चक्रे is a पद once the ending ए is on. Every word the poem carries reaches this name before its word-final changes can fire.
నామవాచక విభక్తి ప్రత్యయంతో — 4.1.2 చెప్పే ఇరవై ఒక్క సుప్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — లేదా క్రియా పురుష ప్రత్యయంతో — పద్దెనిమిది తిఙ్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — అంతమయ్యే రూపానికి పద సంజ్ఞ. ఈ సంజ్ఞ మీదే ఎన్నో సూత్రాలు ఆధారపడతాయి: విసర్గ సూత్రాలు, పదాంత హల్లు సూత్రాలు, అనుస్వార సూత్రం అన్నీ "పదంలో" లేదా "పదాంతంలో" మాత్రమే పనిచేస్తాయి. రామ ఇంకా పదం కాదు; రామ + స్ పదం; చక్రే ప్రత్యయం ఏ చేరాక పదం. కావ్యంలోని ప్రతి పదం తన పదాంత మార్పులకు ముందు ఈ సంజ్ఞను చేరుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.14 सुप्तिङन्तं पदम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 14 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
भूवादयो धातवः 1.3.1 · प्रकरण 2← संसक्ताभिः; गीयते; स्यात्; भावी
the words beginning with भू, listed in the Dhātupāṭha, are called धातु (roots)
The action-denoting words listed in the Dhātupāṭha — the root-list that opens with भू "to be" — are named धातु, roots. A धातु is the action-base from which every finite verb and every कृत् (primary derivative) form is built. It is the rule that stands at the head of every verb chain in the poem: चक्रे begins as the root डुकृञ्, जगाम as गम्, प्रमत्तः as मद्. Nothing is conjugated or turned into a participle until it first bears this name.
ధాతుపాఠంలో — భూ "ఉండటం" తో మొదలయ్యే ధాతువుల జాబితాలో — ఉన్న క్రియావాచక శబ్దాలకు ధాతు సంజ్ఞ. ధాతువు అంటే క్రియాధారం; దానినుండే ప్రతి తిఙంత క్రియా, ప్రతి కృదంత (ప్రాథమిక వ్యుత్పన్న) రూపం పుడతాయి. కావ్యంలోని ప్రతి క్రియా గొలుసుకు ఇది శిరస్సు: చక్రే డుకృఞ్ ధాతువుగా, జగామ గమ్ గా, ప్రమత్తః మద్ గా మొదలవుతాయి. ఈ సంజ్ఞ చేరకముందు ఏదీ రూపం దాల్చదు, కృదంతం కాదు.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.1 भूवादयो धातवः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 36 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपदेशेऽजनुनासिक इत् 1.3.2 · प्रकरण 2← अनिलैः; कीचकाः; पूर्यमाणाः; संसक्ताभिः; त्रिपुरविजयः; गीयते; निर्ह्रादः; ध्वनिः; स्यात्; सङ्गीतार्थः; पशुपतेः; भावी; समग्रः
a nasalized vowel in the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a vowel pronounced with nasal resonance (anunāsika) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it. The उ of सुँ and of रुँ is such a vowel, so it is a marker and drops (by 1.3.9). This is why the nominative-singular ending सुँ contributes only स्, and रुँ leaves only र्.
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అనునాసికంగా ఉచ్చరించే అచ్చు ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది ఆ వస్తువుకు పేరుపెట్టే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు. सुँ, रुँ లోని ఉ అలాంటి అచ్చే; కాబట్టి అది ఇత్తు, లోపిస్తుంది (1.3.9). అందుకే ప్రథమైకవచన ప్రత్యయం సుँ నుండి స్ మాత్రమే, రుँ నుండి ర్ మాత్రమే మిగులుతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.2 उपदेशेऽजनुनासिक इत्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 28 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
प्रादयः 1.4.58 · प्रकरण 2← संसक्ताभिः
प्र and the rest of the prefix list are called निपात (particles)
The words प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, नि, वि, उद् and the rest of the प्रादि list are named निपात — indeclinable particles. Joined to a root they are the upasargas, the verbal prefixes that turn or deepen its sense: प्र + मद् gives प्रमद् "be heedless, be carried away", the base of प्रमत्तः, and उद् + स्था gives उत्था "rise". Because the prefix is a particle held before the root, the corpus writes it into the word, and the derivation names this rule when it puts the prefix on.
ప్ర, పరా, అప, సమ్, అను, అవ, ని, వి, ఉద్ మొదలైన ప్రాది గణపు శబ్దాలకు నిపాత సంజ్ఞ — అవి అవ్యయాలు (వికారం లేని పదాలు). ధాతువుకు చేరినప్పుడు అవే ఉపసర్గలు, ధాతువు అర్థాన్ని తిప్పే లేదా లోతు చేసే క్రియా ఉపసర్గలు: ప్ర + మద్ → ప్రమద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం, పరవశం కావటం", ఇది ప్రమత్తః కు ఆధారం; ఉద్ + స్థా → ఉత్థా "లేవటం". ఉపసర్గ ధాతువు ముందు నిలిచే నిపాతం కావటాన కార్పస్ దాన్ని పదంలోనే రాస్తుంది, గొలుసు ఉపసర్గను చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.58 प्रादयः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 54 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपसर्गाः क्रियायोगे 1.4.59 · प्रकरण 2← संसक्ताभिः
प्र and the rest, joined to a verb, are called उपसर्ग (preverbs)
The प्रादि particles (प्र, सम्, उद्, नि, वि and the rest, named निपात by the previous rule) are called उपसर्ग — "preverbs" — when they stand in construction with a verb (क्रियायोग, "joined to an action"). Away from a verb the same words keep only their निपात name; before a root they are the prefix that turns its sense. प्र before मद् "be heedless" gives the प्रमद् of प्रमत्तः, and उद् before पत् "fall, fly" gives the उत्पत् of उत्पत. The derivation names this rule where it sets the prefix on the root.
ప్రాది నిపాతాలు (ప్ర, సమ్, ఉద్, ని, వి మొదలైనవి — ముందటి సూత్రం వీటికి నిపాత సంజ్ఞ ఇచ్చింది) క్రియతో కలిసి నిలిచినప్పుడు (క్రియాయోగం) వాటికి ఉపసర్గ సంజ్ఞ. క్రియ లేకుంటే అవే శబ్దాలు కేవలం నిపాతాలుగా నిలుస్తాయి; ధాతువు ముందు నిలిస్తే అర్థాన్ని తిప్పే ఉపసర్గలు. మద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం" ముందు ప్ర → ప్రమత్తః లోని ప్రమద్; పత్ "పడటం, ఎగరటం" ముందు ఉద్ → ఉత్పత లోని ఉత్పత్. గొలుసు ఉపసర్గను ధాతువుకు చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.59 उपसर्गाः क्रियायोगे
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 35 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
एचोऽयवायावः 6.1.78 · प्रकरण 2← भावी
एच् becomes अय्, अव्, आय् or आव् before a vowel
A diphthong of the एच् set — ए ओ ऐ औ — becomes अय् अव् आय् आव् respectively when a vowel follows: ने + अनम् → नयनम्, भो + अति → भवति, नै + अकः → नायकः, पौ + अकः → पावकः. So a word that looks to end in a diphthong shows a semivowel before the next vowel.
ఏచ్ (ఏ ఓ ఐ ఔ) అచ్చు, అచ్చు పరమైనప్పుడు వరుసగా అయ్, అవ్, ఆయ్, ఆవ్ అవుతుంది: నే + అనమ్ → నయనమ్, భో + అతి → భవతి, నై + అకః → నాయకః, పౌ + అకః → పావకః. కాబట్టి సంధ్యక్షరాంతంగా కనిపించే పదం, పర అచ్చు ముందు అంతస్థను చూపుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.78 एचोऽयवायावः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 22 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आद्गुणः 6.1.87 · प्रकरण 2← मुरजे
a followed by i/u/ṛ becomes the guṇa vowel e/o/ar
When a final अ or आ is followed by a simple vowel इ उ or ऋ, the two together become the corresponding guṇa vowel — ए, ओ, or अर् — as one sound, a single substitution for both. So राम + इन (from टा) gives the ए of रामेण, and पुण्य + उदक gives the ओ of पुण्योदक. It is the guṇa-sandhi a student meets first.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఇ ఉ ఋ (సామాన్య అచ్చు) వస్తే, రెండూ కలిసి గుణమవుతాయి — ఏ, ఓ, అర్ — ఒకే ధ్వనిగా (ఏకాదేశం). రామ + ఇన (టా నుండి) → రామేణ లోని ఏ; పుణ్య + ఉదక → పుణ్యోదక లోని ఓ. విద్యార్థి మొదట కలిసే గుణసంధి ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.87 आद्गुणः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 27 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the guṇa sandhi
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वृद्धिरेचि 6.1.88 · प्रकरण 2← अनिलैः
a/ā followed by e/ai/o/au becomes the vṛddhi vowel ai/au
When a final अ or आ is followed by a vowel of the एच् set — ए, ऐ, ओ, औ — the two together become a single vṛddhi vowel, ऐ or औ. It overrides the guṇa rule: कृष्ण + एकत्वम् → कृष्णैकत्वम्, गङ्गा + ओघः → गङ्गौघः. This is the vṛddhi-sandhi.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఏచ్ వర్గపు అచ్చు — ఏ, ఐ, ఓ, ఔ — వస్తే, రెండూ కలిసి ఒకే వృద్ధ్యచ్చు (ఐ లేదా ఔ) అవుతాయి. ఇది గుణసూత్రాన్ని అపవదిస్తుంది: కృష్ణ + ఏకత్వమ్ → కృష్ణైకత్వమ్; గంగా + ఓఘః → గంగౌఘః. దీన్నే వృద్ధిసంధి అంటారు.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.88 वृद्धिरेचि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 33 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अकः सवर्णे दीर्घः 6.1.101 · प्रकरण 2← संसक्ताभिः; सङ्गीत + अर्थ
a simple vowel before a like vowel becomes the long one
When a simple vowel (अक्: अ इ उ ऋ ऌ) is followed by a vowel of the same class (savarṇa), the two become the single long vowel of that class — अ/आ + अ/आ → आ, इ/ई + इ/ई → ई, and so on. So स्व + अधिकार → स्वाधिकार. This is dīrgha-sandhi.
అక్ (అ ఇ ఉ ఋ ఌ) తరువాత దానికి సవర్ణమైన అచ్చు వస్తే, రెండూ కలిసి ఆ వర్గపు దీర్ఘమవుతాయి — అ/ఆ + అ/ఆ → ఆ, ఇ/ఈ + ఇ/ఈ → ఈ, ఇలా. స్వ + అధికార → స్వాధికార. ఇది దీర్ఘసంధి.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.101 अकः सवर्णे दीर्घः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 42 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the dīrgha sandhi
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
झलां जशोऽन्ते 8.2.39 · प्रकरण 3← स्यात्
a word-final झल् becomes the corresponding जश् (voiced unaspirate)
At the end of a word, a झल् consonant — a stop or sibilant — is replaced by the corresponding जश्, a voiced unaspirated stop (ग् ज् ड् द् ब्). So a word-final त् may be written द् (वाक् beside वाग्, षष् beside षड्). At a pause it can revert to त् (8.4.56), and before a voiceless sound it stays voiceless (8.4.55 खरि च); so अधिकारात् before प्र keeps its त्.
పదాంతంలో ఝల్ (స్పర్శ లేదా ఊష్మ) హల్లుకు దాని జశ్ — ఘోష అల్పప్రాణ స్పర్శం (గ్ జ్ డ్ ద్ బ్) — ఆదేశం. పదాంత త్ ను ద్ గా రాయవచ్చు (వాక్/వాగ్, షష్/షడ్). విరామంలో మళ్లీ త్ కావచ్చు (8.4.56); అఘోషం ముందు అఘోషంగానే ఉంటుంది (8.4.55 ఖరి చ) — అధికారాత్ ప్ర ముందు త్ గానే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.39 झलां जशोऽन्ते
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 67 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.2, स्वाधिकारात्
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8.3.15 · प्रकरण 3← अनिलैः; कीचकाः; पूर्यमाणाः; संसक्ताभिः; त्रिपुरविजयः; किंनरीभिः; निर्ह्रादः; ध्वनिः; सङ्गीतार्थः; पशुपतेः; समग्रः
र् becomes visarga before a खर् consonant or at a pause
A रेफ (र्) at the end of a word becomes visarga (ः) before a खर् consonant — the voiceless stops and the sibilants — or at a pause (avasāna). It is the last step of every nominative singular: यक्ष + र् becomes यक्षः. The visarga of भर्तुः is the same thing, the र् that came with the ṛ-stem's ending surfacing before the pause.
పదాంతంలోని రేఫ (ర్) ఖర్ హల్లు ముందు — అఘోష స్పర్శలు, ఊష్మలు — గాని, విరామం (అవసానం) దగ్గర గాని విసర్గ (ః) అవుతుంది. ప్రతి ప్రథమా ఏకవచనపు చివరి మెట్టు ఇదే: యక్ష + ర్ → యక్షః. భర్తుః లోని విసర్గ కూడా ఋకారాంత శబ్దపు ర్ ఇలాగే విరామం ముందు పైకి రావడమే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 93 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः and भर्तुः prakriyās
- docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः and भर्तुः derivations
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
मोऽनुस्वारः 8.3.23 · प्रकरण 3← संसक्ताभिः
a word-final म् becomes anusvāra before a consonant
A म् at the end of a word becomes anusvāra — the nasal dot ं — when a consonant follows: हरिम् + वन्दे → हरिं वन्दे "I praise Hari". The accusative singular in -म् and every word-final म् before a consonant is written this way; before a vowel or at a pause the म् itself stays. This is why the chain-check reads a final ं and a final म् as the same sound: they are one म्, shown one way or the other by what follows.
పదాంతంలోని మ్, హల్లు ముందు అనుస్వారం — ం అనే నాసిక బిందువు — గా మారుతుంది: హరిమ్ + వన్దే → హరిం వన్దే "హరిని నమస్కరిస్తాను". మ్-అంత ద్వితీయా ఏకవచనం, హల్లు ముందు వచ్చే ప్రతి పదాంత మ్ ఇలాగే రాయబడతాయి; అచ్చు ముందు గానీ విరామంలో గానీ మ్ అలాగే నిలుస్తుంది. అందుకే గొలుసు-పరీక్ష పదాంత ం ను, పదాంత మ్ ను ఒకే ధ్వనిగా చదువుతుంది: అవి ఒకే మ్, తరువాత వచ్చేదాన్ని బట్టి ఒక్కో రూపంలో చూపబడతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.23 मोऽनुस्वारः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 77 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
विसर्जनीयस्य सः 8.3.34 · प्रकरण 3← संसक्ताभिः + त्रिपुरविजयः; निर्ह्रादः + ते; पशुपतेः + तत्र
खरि च 8.4.55 · प्रकरण 3← संसक्ताभिः
a झल् becomes a चर् before a खर्
Before a खर् (a voiceless consonant) a झल् (an obstruent) is replaced by the matching चर् — its voiceless unaspirated counterpart: उद् + स्थानम् → उत्थानम्, उद् + तम्भनम् → उत्तम्भनम्. It is the cartva that unvoices a stop before a following voiceless sound, the counterpart of the jaśtva that voices one before a voiced sound.
ఖర్ (అఘోష హల్లు) ముందు ఝల్ (స్పర్శం) దానికి సరిపడే చర్ — అఘోష అల్పప్రాణ ధ్వని — గా మారుతుంది: ఉద్ + స్థానమ్ → ఉత్థానమ్, ఉద్ + తమ్భనమ్ → ఉత్తమ్భనమ్. ఘోష ముందు స్పర్శాన్ని ఘోషం చేసే జశ్త్వానికి ప్రతిరూపమైన, అఘోష ముందు స్పర్శాన్ని అఘోషం చేసే చర్త్వం ఇది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.55 खरि च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 74 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ससजुषो रुः 8.2.66 · प्रकरण 4← अनिलैः; कीचकाः; पूर्यमाणाः; संसक्ताभिः; त्रिपुरविजयः; किंनरीभिः; निर्ह्रादः; ध्वनिः; सङ्गीतार्थः; पशुपतेः; समग्रः
a word-final स् becomes रु
The स् at the end of a word — and the word सजुष् — is replaced by रु. The उ of रु is only a marker and drops, so what is left is र्. This is why यक्ष + स् becomes यक्ष + र्, which then turns to visarga at a pause by 8.3.15: the visarga of every nominative singular is a buried स्. It also explains यक्षः + चक्रे → यक्षश्चक्रे — the स् resurfaces before च and becomes श्.
పదాంతంలోని స్ (మరియు సజుష్ శబ్దపు స్) రుగా మారుతుంది. 'రు'లోని ఉ కేవలం ఇత్‌సంజ్ఞ, అది లోపించి ర్ మాత్రమే మిగులుతుంది. కాబట్టి యక్ష + స్ → యక్ష + ర్; ఆ ర్ విరామం ముందు విసర్గ అవుతుంది (8.3.15). అందుకే ప్రతి ప్రథమా ఏకవచన విసర్గ దాగిన స్; యక్షః + చక్రే లో ఆ స్ మళ్లీ పైకి వచ్చి చకారం ముందు శ్ అవుతుంది — యక్షశ్చక్రే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.66 ससजुषो रुः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 105 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः prakriyā
- docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः derivation
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुडनपुंसकस्य 1.1.43 · प्रकरण 5← संसक्ताभिः; भावी
the सुट् endings of a non-neuter stem are called सर्वनामस्थान
For a stem that is not neuter (अनपुंसक), the endings of the सुट् set — सु, औ, जस् (nominative singular, dual, plural) and अम्, औट् (accusative singular, dual) — are termed सर्वनामस्थान. This name marks the "strong" cases, where a stem shows its fullest form: it is before a सर्वनामस्थान that नुम् is inserted, a vowel lengthens, and the like. प्रमत्तः "heedless" is प्रमत्त + सु, a nominative singular, so its सु is a सर्वनामस्थान.
నపుంసకం కాని (అనపుంసక) స్టెముకు, సుట్ గణపు ప్రత్యయాలు — సు, ఔ, జస్ (ప్రథమా ఏక, ద్వి, బహువచనం) మరియు అమ్, ఔట్ (ద్వితీయా ఏక, ద్వివచనం) — సర్వనామస్థాన సంజ్ఞ పొందుతాయి. ఈ సంజ్ఞ "బలమైన" విభక్తులను గుర్తిస్తుంది, అక్కడ స్టెము తన పూర్ణ రూపాన్ని చూపుతుంది: సర్వనామస్థానం ముందే నుమ్ చేరిక, స్వరదీర్ఘీకరణం మొదలైనవి జరుగుతాయి. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త" = ప్రమత్త + సు, ప్రథమా ఏకవచనం, కాబట్టి దాని సు సర్వనామస్థానం.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.43 सुडनपुंसकस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 162 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् 1.2.45 · प्रकरण 5← संसक्ताभिः
a meaningful form that is neither a root nor an affix is a प्रातिपदिक (nominal base)
A form that carries meaning (अर्थवत्) and is neither a धातु (a verb root) nor a प्रत्यय (an affix) is termed प्रातिपदिक — a nominal base, the stem to which case endings are then added. This is the general definition; forms ending in a कृत् or a तद्धित affix and compounds are brought under the same name by the next rule (1.2.46). So a plain stem like मेघ "cloud" is a प्रातिपदिक on its own, while a कृत् form such as प्रमत्त reaches the name through that extension. The प्रातिपदिक is what takes the सुप् case endings.
అర్థవంతమైన (అర్థవత్), ధాతువు కాని, ప్రత్యయం కాని రూపానికి ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ — నామపదపు మూలం (స్టెమ్), దీనికే విభక్తి ప్రత్యయాలు చేరతాయి. ఇది సాధారణ నిర్వచనం; కృత్, తద్ధిత ప్రత్యయాంత రూపాలను, సమాసాలను తర్వాతి సూత్రం (1.2.46) అదే సంజ్ఞకు తెస్తుంది. కాబట్టి మేఘ "మేఘం" వంటి సాదా మూలం తనంతట తానే ప్రాతిపదికం, ప్రమత్త వంటి కృదంతం ఆ విస్తరణ వల్ల ఈ సంజ్ఞను పొందుతుంది. ప్రాతిపదికమే సుప్ విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.2.45 अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 115 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कृत्तद्धितसमासाश्च 1.2.46 · प्रकरण 5← संसक्ताभिः; भावी
forms ending in a कृत् or तद्धित affix, and compounds, are प्रातिपदिक too
Forms ending in a कृत् affix (a primary affix that makes a word straight from a root, like क्त in मत्त), in a तद्धित affix (a secondary affix on a noun), and समास (compounds) are also termed प्रातिपदिक — a nominal base. This extends the previous rule's definition. It is why a कृत् form such as प्रमत्त "heedless" (प्र + मद् + क्त) is itself a stem and takes case endings like any noun, and why the indeclinables श्रुत्वा "having heard" and आलिङ्ग्य "having embraced" count as nominal bases before their further treatment.
కృత్ ప్రత్యయాంత (ధాతువు నుండి నేరుగా పదం చేసే ప్రాథమిక ప్రత్యయం, మత్త లోని క్త వంటిది), తద్ధిత ప్రత్యయాంత (నామంపై గౌణ ప్రత్యయం), సమాస — వీటికి కూడా ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ, నామపదపు మూలం. ఇది ముందటి సూత్రపు నిర్వచనాన్ని విస్తరిస్తుంది. అందుకే ప్రమత్త "అజాగ్రత్త" (ప్ర + మద్ + క్త) వంటి కృదంతం తానే స్టెమ్ అయి, ఏ నామంవలెనే విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది; శ్రుత్వా "విని", ఆలింగ్య "కౌగిలించి" వంటి అవ్యయాలు కూడా తదుపరి వ్యవహారం ముందు నామపద మూలాలుగా లెక్క.
- Aṣṭādhyāyī — 1.2.46 कृत्तद्धितसमासाश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 116 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
न विभक्तौ तुस्माः 1.3.4 · प्रकरण 5← संसक्ताभिः
in a case or personal ending a final त-class, स् or म् is not an इत्
The previous rule 1.3.3 हलन्त्यम् makes the final consonant of an affix an इत् — a silent marker that is then dropped. This rule stops that within a विभक्ति (a case ending or a तिङ् personal ending): a final तु (the त-class: त थ द ध न), स्, or म् there is not an इत् and stays as a real letter. So the स् of the instrumental-plural ऐस् (which becomes भिस्) and the त् of a personal ending like तस् are kept, not marked away. In वन्द्यैः "with the venerable ones" the ऐस् holds its स्.
ముందటి సూత్రం 1.3.3 హలంత్యమ్ ప్రత్యయపు చివరి హల్లును ఇత్ — తొలగే మూక గుర్తు — చేస్తుంది. ఈ సూత్రం దాన్ని విభక్తి (విభక్తి ప్రత్యయం లేదా తిఙ్ పురుష ప్రత్యయం) లో ఆపుతుంది: అక్కడ చివరి తు (త-వర్గం: త థ ద ధ న), స్, మ్ ఇత్ కావు, నిజ అక్షరాలుగా నిలుస్తాయి. కాబట్టి తృతీయా బహువచనపు ఐస్ (భిస్ అయ్యేది) లోని స్, తస్ వంటి తిఙ్ ప్రత్యయపు త్ నిలుస్తాయి, గుర్తుగా తొలగవు. వంద్యైః "వందనీయులతో" లో ఐస్ తన స్ ను నిలుపుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.4 न विभक्तौ तुस्माः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 130 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
चुटू 1.3.7 · प्रकरण 5← कीचकाः; पूर्यमाणाः; संसक्ताभिः; भावी
an affix’s initial palatal or cerebral is a marker
An initial palatal (चु — च छ ज झ ञ) or cerebral (टु — ट ठ ड ढ ण) of an affix is an इत्, a marker: not part of the affix but a tag on it, and it drops. So the ट of the instrumental टा and the ठ, ढ that open other affixes are only labels, gone before the affix is added. It is one of the rules that tell a bare affix from its markers.
ప్రత్యయం మొదట ఉన్న చు (చ ఛ జ ఝ ఞ) గాని టు (ట ఠ డ ఢ ణ) గాని ఇత్తు — అంటే ప్రత్యయంలో భాగం కాక దానిపై గుర్తు మాత్రమే; అది లోపిస్తుంది. అందుకే తృతీయ ప్రత్యయమైన టా లోని ట కేవలం గుర్తు, ప్రత్యయం చేరకముందే పోతుంది. బరి ప్రత్యయాన్ని దాని గుర్తులనుండి వేరుచేసే సూత్రాల్లో ఇది ఒకటి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.7 चुटू
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 128 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लशक्वतद्धिते 1.3.8 · प्रकरण 5← संसक्ताभिः; मुरजे
an affix’s initial ल्, श् or velar is a marker
In an affix that is not a taddhita (a secondary nominal affix), an initial ल्, श्, or velar (क ख ग घ ङ) is an इत्, a marker, and drops. This is why the present-participle affix शतृ adds only अत् — its श् is a tag — and why the tense-name लट् contributes no ल्.
తద్ధితం కాని ప్రత్యయం మొదట ఉన్న ల్, శ్, కవర్గం (క ఖ గ ఘ ఙ) ఇత్తులు, లోపిస్తాయి. అందుకే వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయమైన శతృ కేవలం అత్ ను చేరుస్తుంది — దాని శ్ ఒక గుర్తే — మరియు లట్ లకారంలోని ల్ ఏమీ మిగల్చదు.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.8 लशक्वतद्धिते
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 135 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् 1.4.13 · प्रकरण 5← संसक्ताभिः; गीयते; स्यात्; भावी
the base an affix is added to is called अङ्ग (stem) while the affix stands
Whatever an affix is prescribed after — taken with everything from that point on — is named अङ्ग, the stem, for as long as that affix is present. The name matters because a great many rules operate "on the अङ्ग": the guṇa and vṛddhi changes, the lengthenings, the augments all target the अङ्ग before its ending. So राम is the अङ्ग before a case ending, and चकृ the अङ्ग before a perfect ending — and it is on that अङ्ग that the vowel is strengthened to चकार.
ఒక ప్రత్యయం దేని తరువాత విధించబడుతుందో అది — అక్కడి నుండి ముందంతటితో సహా — ఆ ప్రత్యయం ఉన్నంత వరకు అఙ్గ, అంటే ప్రకృతి (కాండం), అని పిలవబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం, ఎందుకంటే ఎన్నో సూత్రాలు "అఙ్గం మీద" పనిచేస్తాయి: గుణ-వృద్ధి మార్పులు, దీర్ఘీకరణలు, ఆగమాలు అన్నీ ప్రత్యయం ముందు అఙ్గాన్నే లక్ష్యంగా చేసుకుంటాయి. కాబట్టి విభక్తి ముందు రామ అఙ్గం; పరోక్ష ప్రత్యయం ముందు చకృ అఙ్గం — ఆ అఙ్గం మీదే అచ్చు బలపడి చకార అవుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.13 यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 132 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वादिष्वसर्वनामस्थाने 1.4.17 · प्रकरण 5← संसक्ताभिः
before the case endings that are not सर्वनामस्थान — the domain for the भ and पद names
This rule opens the domain in which the भ and पद names are given: "before the सु and the rest of the case endings (the सुप्) that are not सर्वनामस्थान". The weak endings — the genitive, dative, locative and their kin — fall here, as against the strong सर्वनामस्थान endings. Within this domain the following rules decide whether the stem is called भ or पद. गतानाम् "of those gone" is गत + आम्, a genitive plural, an ending that is not सर्वनामस्थान and so within the domain.
ఈ సూత్రం భ, పద సంజ్ఞలు ఇచ్చే క్షేత్రాన్ని తెరుస్తుంది: "సర్వనామస్థానం కాని సు మొదలైన విభక్తి ప్రత్యయాల (సుప్) ముందు". బలమైన సర్వనామస్థాన ప్రత్యయాలకు ఎదురుగా, షష్ఠీ, చతుర్థీ, సప్తమీ మొదలైన బలహీన విభక్తులు ఇక్కడ వస్తాయి. ఈ క్షేత్రంలో తర్వాతి సూత్రాలు స్టెము భ యా పద అని నిర్ణయిస్తాయి. గతానామ్ "వెళ్ళినవారి" = గత + ఆమ్, షష్ఠీ బహువచనం, సర్వనామస్థానం కాని ప్రత్యయమై ఈ క్షేత్రంలోనిది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.17 स्वादिष्वसर्वनामस्थाने
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 163 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यचि भम् 1.4.18 · प्रकरण 5← संसक्ताभिः
before an ending beginning with य् or a vowel, the stem is called भ
Within the domain the previous rule opened, before an ending that begins with a य् or with any vowel (यच् = य् together with the अच् vowels), the stem is termed भ. The भ name triggers the internal-sandhi rules that reshape a stem before such a weak ending. वन्द्य before ऐस् — the instrumental plural, which begins with the vowel ऐ — is a भ, on the way to वन्द्यैः "with the venerable ones".
ముందటి సూత్రం తెరిచిన క్షేత్రంలో, య్ తో గానీ ఏదైనా అచ్ (స్వరం) తో గానీ మొదలయ్యే ప్రత్యయం ముందు (యచ్ = య్ మరియు అచ్ స్వరాలు కలిపి) స్టెముకు భ సంజ్ఞ. భ సంజ్ఞ, అట్టి బలహీన ప్రత్యయం ముందు స్టెమును మార్చే అంతస్సంధి నియమాలను నడిపిస్తుంది. వంద్య, ఐస్ ముందు — తృతీయా బహువచనం, ఐ అనే స్వరంతో మొదలయ్యేది — భ, వంద్యైః "వందనీయులతో" వైపు దారిలో.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.18 यचि भम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 164 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
गतिश्च 1.4.60 · प्रकरण 5← संसक्ताभिः
the same prefixes, joined to a verb, are also called गति
The same प्रादि words, joined to a verb, are termed गति ("gati") as well, beside their उपसर्ग name. The गति name is what lets a prefix compound with a following क्त्वा form into a single ल्यप् word: नि + अस् + क्त्वा becomes न्यस्य "having laid down", and उप + भुज् + क्त्वा becomes उपभुज्य "having enjoyed". The derivation names this rule where the prefix earns its गति standing.
అవే ప్రాది శబ్దాలు క్రియతో కలిస్తే, ఉపసర్గ సంజ్ఞతో పాటు, గతి సంజ్ఞ కూడా పొందుతాయి. గతి సంజ్ఞే ఉపసర్గను తర్వాతి క్త్వా-రూపంతో ఒక్క ల్యప్ పదంగా సమాసం చేయనిస్తుంది: ని + అస్ + క్త్వా → న్యస్య "ఉంచి", ఉప + భుజ్ + క్త్వా → ఉపభుజ్య "అనుభవించి". ఉపసర్గ తన గతిత్వాన్ని పొందేచోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.60 गतिश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 200 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप् 4.1.2 · प्रकरण 5← संसक्ताभिः; भावी
the twenty-one nominal case endings (सुप्), three to a case
This one long sūtra names, in a single run, all twenty-one nominal endings — three for each of the seven cases: सु औ जस् (nominative), अम् औट् शस् (accusative), टा भ्याम् भिस् (instrumental), ङे भ्याम् भ्यस् (dative), ङसि भ्याम् भ्यस् (ablative), ङस् ओस् आम् (genitive), ङि ओस् सुप् (locative). Every declined noun in the poem takes one of these; they are the endings 1.4.14 counts as सुप्. The set's name सुप् is the pratyāhāra formed from its first sound स and its last सुप्.
ఈ ఒక్క పొడవాటి సూత్రం ఇరవై ఒక్క నామవాచక ప్రత్యయాలను ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది — ఏడు విభక్తులకు మూడేసి: సు ఔ జస్ (ప్రథమా), అమ్ ఔట్ శస్ (ద్వితీయా), టా భ్యామ్ భిస్ (తృతీయా), ఙే భ్యామ్ భ్యస్ (చతుర్థీ), ఙసి భ్యామ్ భ్యస్ (పఞ్చమీ), ఙస్ ఓస్ ఆమ్ (షష్ఠీ), ఙి ఓస్ సుప్ (సప్తమీ). కావ్యంలోని ప్రతి విభక్తి పదం వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది; 1.4.14 వీటినే సుప్ గా లెక్కిస్తుంది. ఈ గణపు పేరు 'సుప్' — మొదటి ధ్వని స, చివరి సుప్ లతో ఏర్పడిన ప్రత్యాహారం.
- Aṣṭādhyāyī — 4.1.2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 117 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् 6.1.68 · प्रकरण 5← भावी
after a consonant or a long ई/आ feminine, a bare-consonant सु/ति/सि drops
The nominative-singular सु — and the verb endings ति सि — when it would be left as a single consonant (apṛkta), is elided after a stem ending in a consonant (हल्), or after the long feminine stems in ई (ङी) or आ (आप्). So a consonant-stem masculine like राजन् loses the स् of सु. It is why महिमन्, आत्मन्, राजन् show no visible ending in the nominative singular.
ఒకే హల్లుగా మిగిలే సు (ప్రథమైకవచనం; ధాతువుల్లో తి సి), హల్లంతం తరువాత, లేదా దీర్ఘ స్త్రీలింగ ఈ (ఙీ)/ఆ (ఆప్) తరువాత లోపిస్తుంది. రాజన్ వంటి హలంత పుంలింగం సు లోని స్ ను కోల్పోతుంది. మహిమన్, ఆత్మన్, రాజన్ లకు ప్రథమైకవచనంలో ప్రత్యయం కనిపించకపోవడానికి కారణం ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.68 हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 178 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.6, महिमा
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
प्रथमयोः पूर्वसवर्णः 6.1.102 · प्रकरण 5← कीचकाः; पूर्यमाणाः
a short vowel before the nom/acc ending becomes one long homogeneous vowel
A short simple vowel (अक् — a, i, u, ṛ) before the vowel of the first two case-endings — nominative and accusative — becomes one long homogeneous vowel with it (pūrva-savarṇa dīrgha). So राम + अस् (nominative plural जस्) gives रामाः, and the accusative plural likewise ends in a long vowel.
ప్రథమా, ద్వితీయ విభక్తుల అచ్చు ముందు హ్రస్వ సామాన్యాచ్చు (అక్ — అ ఇ ఉ ఋ) దానితో కలిసి ఒకే దీర్ఘ సవర్ణాచ్చు అవుతుంది. రామ + అస్ (ప్రథమా బహువచనం జస్) → రామాః; ద్వితీయా బహువచనం కూడా దీర్ఘాచ్చుతో ముగుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.102 प्रथमयोः पूर्वसवर्णः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 125 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अमि पूर्वः 6.1.107 · प्रकरण 5← मधुरम्
before the accusative-singular अम्, the stem vowel alone remains
When the accusative-singular ending अम् follows a word ending in अक् (a short a i u …), the single substitute for stem-vowel + अ is the pūrva, the earlier, vowel — the stem vowel wins. So हरि + अम् → हरिम्, गुरु + अम् → गुरुम्, राम + अम् → रामम्. One rule for the accusative singular of every vowel stem.
అక్కు (హ్రస్వ అ ఇ ఉ…) తరువాత అమ్ (ద్వితీయైకవచనం) పరమైతే, ప్రాతిపదిక అచ్చుకూ అ కూ ఏకాదేశం పూర్వరూపం — ప్రాతిపదిక అచ్చు నిలుస్తుంది. హరి + అమ్ → హరిమ్, గురు + అమ్ → గురుమ్, రామ + అమ్ → రామమ్. అచ్చంత శబ్దాల ద్వితీయైకవచనానికి ఒకే సూత్రం.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.107 अमि पूर्वः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 134 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.4, वसतिम्
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ङसिङसोश्च 6.1.110 · प्रकरण 5← पशुपतेः
after e/o, the abl. and gen. singular keep the vowel (pūrva-rūpa)
After a stem in ए or ओ (एङ्), the ablative-singular ङसि and the genitive-singular ङस् merge as pūrva-rūpa — the ए/ओ alone stands. An i-stem takes guṇa first (हरि → हरे), so both the ablative and the genitive singular come out हरेः.
ఏ లేదా ఓ (ఏఙ్) కారాంతం తరువాత పంచమ్యేకవచనం ఙసి, షష్ఠ్యేకవచనం ఙస్ పూర్వరూపంగా కలుస్తాయి — ఏ/ఓ మాత్రమే నిలుస్తుంది. ఇకారాంతం ముందు గుణం వస్తుంది (హరి → హరే), కాబట్టి పంచమి, షష్ఠి రెండూ హరేః గా వస్తాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.110 ङसिङसोश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 172 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो भिस ऐस् 7.1.9 · प्रकरण 5← अनिलैः
after an a-stem, the instrumental plural भिस् becomes ऐस्
After an अ-stem, the instrumental-plural ending भिस् becomes ऐस्. रामैः, वृक्षैः — the -ऐः that marks “by the many”. Only a-stems do this; other stems keep भिः (हरिभिः).
అకారాంతం తరువాత తృతీయా బహువచన ప్రత్యయం భిస్ ఐస్ అవుతుంది. రామైః, వృక్షైః — “పలువురిచేత” అని తెలిపే -ఐః. ఇది అకారాంతాలకే; మిగతా శబ్దాలు భిః నిలుపుకుంటాయి (హరిభిః).
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.9 अतो भिस ऐस्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 141 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अचो ञ्णिति 7.2.115 · प्रकरण 5← भावी
a vowel-final stem takes vṛddhi before an affix marked ञ् or ण्
A stem ending in a vowel (अच्) takes vṛddhi — its final vowel goes to the strongest grade, आ, ऐ or औ — before an affix that carries the marker ञ् or ण् (a ñit or ṇit affix). So the perfect ending णल्, which is ṇit, raises कृ to चकार "he did", and the kṛt and taddhita affixes tagged the same way lift a stem in the same way (सखि → सखायौ). It is the principal rule that strengthens a vowel-final stem to vṛddhi.
అచ్-అంత (అచ్చుతో అంతమయ్యే) అఙ్గం, ఞ్ లేదా ణ్ ఇత్ గల ప్రత్యయం (ఞిత్/ణిత్) ముందు వృద్ధి పొందుతుంది — దాని అంత్య అచ్చు బలమైన మెట్టుకు, ఆ ఐ ఔ కు, ఎక్కుతుంది. పరోక్ష ప్రత్యయం ణల్ ణిత్ కావటాన కృ ను చకార "చేశాడు" గా ఎత్తుతుంది; అదే గుర్తు గల కృత్, తద్ధిత ప్రత్యయాలూ అఙ్గాన్ని అలాగే ఎత్తుతాయి (సఖి → సఖాయౌ). అచ్-అంత అఙ్గాన్ని వృద్ధికి తీసుకెళ్ళే ప్రధాన సూత్రం ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.115 अचो ञ्णिति
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 181 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
बहुवचने झल्येत् 7.3.103 · प्रकरण 5← कन्दरेषु
an a-stem's final अ becomes ए before a plural ending beginning in झल्
The final अ of an a-stem becomes ए before a plural ending that begins with a झल् consonant — the stops and sibilants. So राम + भ्यस् → रामेभ्यः, and राम + सु → रामे + सु → रामेषु. It is the ए across the a-stem plural: the dative and ablative in एभ्यः, the locative in एषु.
అకారాంత శబ్దపు అంత్య అ, ఝల్ (స్పర్శ, ఊష్మ) హల్లుతో మొదలయ్యే బహువచన ప్రత్యయం ముందు ఏ అవుతుంది. రామ + భ్యస్ → రామేభ్యః, రామ + సు → రామే + సు → రామేషు. అకారాంత బహువచనంలో కనిపించే ఏ (ఏభ్యః, ఏషు) ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.3.103 बहुवचने झल्येत्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 144 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.2, आश्रमेषु
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
घेर्ङिति 7.3.111 · प्रकरण 5← पशुपतेः
a short इ/उ-stem takes guṇa before a ङित् ending
A short इ- or उ-stem (a घि stem) takes guṇa — इ → ए, उ → ओ — before a ङित् case-ending. हरि + ए (dative) → हरये, and गुरु gives गुरवे. It is what raises the vowel in the oblique singular of these stems.
హ్రస్వ ఇ లేదా ఉ కారాంతం (ఘి శబ్దం), ఙిత్ విభక్తి ప్రత్యయం ముందు గుణం తీసుకుంటుంది — ఇ → ఏ, ఉ → ఓ. హరి + ఏ (చతుర్థి) → హరయే; గురు → గురవే. ఈ శబ్దాల పరోక్ష ఏకవచనంలో అచ్చును ఎత్తేది ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.3.111 घेर्ङिति
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 171 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य 8.2.7 · प्रकरण 5← भावी
a stem-final न् drops at the end of a word
The न् at the end of a prātipadika (a stem) is elided when it stands at the end of a fully formed word (pada). So राजन् (nom. sg., once सु has gone) → राजा, आत्मन् → आत्मा, महिमन् → महिमा. What is left of the -an nouns in the nominative singular is a bare long आ.
ప్రాతిపదికాంతంలోని న్, అది పదాంతంలో నిలిస్తే లోపిస్తుంది. రాజన్ (సు పోయాక) → రాజా, ఆత్మన్ → ఆత్మా, మహిమన్ → మహిమా. అన్-అంత శబ్దాల ప్రథమైకవచనంలో మిగిలేది కేవలం దీర్ఘ ఆ.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.7 नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 179 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.6, महिमा
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आदेशप्रत्यययोः 8.3.59 · प्रकरण 5← कन्दरेषु
स् becomes ष् in a substitute or a suffix after इण्/क् (ṣatva)
A स् that stands in a suffix or in a substitute (ādeśa) becomes the retroflex ष् when preceded by a vowel other than अ आ, or by क् or र् — the इण्-कु condition. This is ṣatva. So the locative-plural सु becomes षु after the ए of an a-stem (रामेषु) or the उ of a u-stem (गुरुषु, तरुषु). Every vowel-stem locative plural is this rule.
ప్రత్యయంలో గానీ ఆదేశంలో గానీ ఉన్న స్, అ ఆ తప్ప అచ్చు తరువాత, లేదా క్ ర్ తరువాత (ఇణ్-కు నియమం) మూర్ధన్య ష్ అవుతుంది — ఇదే షత్వం. సప్తమీ బహువచనపు సు, అకారాంతపు ఏ తరువాత (రామేషు), ఉకారాంతపు ఉ తరువాత (గురుషు, తరుషు) షు అవుతుంది. అచ్చంత శబ్దాల సప్తమీ బహువచనమంతా ఈ సూత్రమే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.59 आदेशप्रत्यययोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 149 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.2, आश्रमेषु
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वाऽवसाने 8.4.56 · प्रकरण 5← स्यात्
at a pause, a झल् sound may become its voiceless चर्
At a pause — the end of an utterance — a झल् sound (a stop or sibilant) optionally becomes its voiceless unaspirate चर्. So a word-final द् may be spoken as त्: रामात् or रामाद्. It is why an ablative in -आत् and its voiced twin are both correct at a stop.
విరామం దగ్గర — పలుకు ముగిసేచోట — ఝల్ ధ్వని (స్పర్శ లేదా ఊష్మం) వికల్పంగా తన అఘోష అల్పప్రాణ చర్ అవుతుంది. అందుకే పదాంత ద్ ను త్ గా పలకవచ్చు: రామాత్ లేదా రామాద్. -ఆత్ పంచమి, దాని ఘోష రూపం రెండూ విరామంలో సరైనవి కావడానికి కారణమిదే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.56 वाऽवसाने
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 145 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतोऽम् 7.1.24 · प्रकरण 7← मधुरम्
after a short-अ neuter, the nom./acc. singular become अम्
After a short-अ neuter stem, the nominative and accusative singular endings both become अम्. ज्ञानम्, फलम्, वचनम् — the -अम् that a neuter a-stem shows for both “it” and “it (as object)”.
హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దం తరువాత ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు రెండూ అమ్ అవుతాయి. జ్ఞానమ్, ఫలమ్, వచనమ్ — నపుంసక అకారాంతం కర్తగానూ కర్మగానూ చూపే -అమ్ ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.24 अतोऽम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 233 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
धात्वादेः षः सः 6.1.64 · प्रकरण 8← संसक्ताभिः
an initial ष् of a root is replaced by स्
A root taught in the Dhātupāṭha with an initial ष् (a retroflex s) is really pronounced with स् (a plain dental s); the ष् is only a teaching label, and this rule turns it back to स् before the root is used. So सद् "to sit" is listed as षद्, and सिच् "to sprinkle" as षिच्, and here they become सद् and सिच् again. In the poem आसन्ने "near at hand" walks out of षद्, and सिञ्चन् "sprinkling" out of षिच्, each shedding the taught ष् at its very first step.
ధాతుపాఠంలో మొదట ష్ (మూర్ధన్య స) తో బోధించబడిన ధాతువు నిజానికి స్ (దంత్య స) తోనే పలుకబడుతుంది; ఆ ష్ కేవలం బోధన కోసం పెట్టిన గుర్తు, దాన్ని ఈ సూత్రం ధాతువు వాడకంలోకి రాకముందే స్ గా మారుస్తుంది. అలా సద్ "కూర్చొనుట" షద్ గా, సిచ్ "చిలకరించుట" షిచ్ గా జాబితాలో ఉంటాయి; ఇక్కడ అవి తిరిగి సద్, సిచ్ అవుతాయి. కావ్యంలో ఆసన్నే "దగ్గరగా" షద్ నుండి, సిఞ్చన్ "చిలకరిస్తూ" షిచ్ నుండి నడుస్తాయి — ప్రతిదీ తన మొదటి మెట్టులోనే బోధిత ష్ ను వదిలేస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.64 धात्वादेः षः सः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 254 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो गुणे 6.1.97 · प्रकरण 8← ते
a non-final अ before a guṇa vowel merges forward (para-rūpa)
When a non-final short अ is followed by a guṇa vowel (अ, ए, ओ), the single substitute is the later vowel alone — para-rūpa, the second stands — not a guṇa of the two. It keeps a stem-final अ from doubling with an affix that opens on such a vowel, so only the affix’s vowel is heard.
అంత్యం కాని హ్రస్వ అ తరువాత గుణాచ్చు (అ, ఏ, ఓ) వస్తే, రెండింటి స్థానంలో పరమైన అచ్చు ఒక్కటే మిగులుతుంది — పరరూపం, రెండవది నిలుస్తుంది — గుణం కాదు. అలా అకారాంత శబ్దం అటువంటి అచ్చుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయంతో కలిసినప్పుడు ప్రత్యయపు అచ్చు మాత్రమే వినబడుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.97 अतो गुणे
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 273 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सौ च 6.4.13 · प्रकरण 8← भावी
the penult of इन्-stems lengthens before the nom. singular सु
Before the nominative-singular ending सु (when not vocative), the penultimate vowel of stems in इन् and the like is lengthened. दण्डिन् → दण्डी, कामिन् → कामी: the न् then drops at the word’s end and the long ई is what remains.
ప్రథమా ఏకవచన ప్రత్యయం సు ముందు (సంబోధన కానప్పుడు), ఇన్ మొదలైన శబ్దాల ఉపధ (చివరిముందటి అచ్చు) దీర్ఘమవుతుంది. దండిన్ → దండీ, కామిన్ → కామీ: తరువాత పదాంత న్ లోపించి దీర్ఘ ఈ మిగులుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.4.13 सौ च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 284 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अनिदितां हल उपधायाः क्ङिति 6.4.24 · प्रकरण 8← संसक्ताभिः
a consonant-final root that is not इदित् drops its penultimate nasal before a कित् or ङित् affix
A root that ends in a consonant and is not an इदित् root — one not taught with a short इ as its nasal marker — loses the nasal in its penultimate position (its उपधा, the sound before the last) when an affix marked with the tag क् or ङ् follows. Such affixes are the "weak" ones that do not strengthen the root, so the root thins by shedding its न् or म्. So बन्ध् "to bind" gives बद्धा "bound", the न् dropping before the क्त suffix — the poem's बद्धा; the same thins ग्रन्थ् to ग्रथितम् "strung" and सन्ज् to संसक्ताभिः "clinging".
హల్లుతో అంతమయ్యే ధాతువు, ఇదిత్ కానిది — నాసిక్య ఇత్ గా చిన్న ఇ తో బోధించబడనిది — కిత్ లేదా ఙిత్ గుర్తు గల ప్రత్యయం ముందు తన ఉపధలోని (చివరి ధ్వనికి ముందటి) అనునాసికాన్ని కోల్పోతుంది. అలాంటి ప్రత్యయాలు ధాతువును బలపరచని "దుర్బల" ప్రత్యయాలు; కనుక ధాతువు తన న్ లేదా మ్ ను వదిలి సన్నబడుతుంది. అలా బన్ధ్ "కట్టుట" బద్ధా "కట్టబడినది" అవుతుంది — క్త ముందు న్ పోతుంది; ఇది కావ్యంలోని బద్ధా. అదే గ్రన్థ్ ను గ్రథితమ్ "గుచ్చబడిన" గా, సన్జ్ ను సంసక్తాభిః "అంటిపెట్టుకున్న" గా సన్నం చేస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.4.24 अनिदितां हल उपधायाः क्ङिति
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 333 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश् 7.1.27 · प्रकरण 8← ते
अश् replaces the genitive-singular ending after युष्मद्/अस्मद्
After the pronouns युष्मद् "you" and अस्मद् "I", the genitive-singular ending ङस् is replaced by अश्. The base then becomes तव / मम by 7.2.96, so the genitive singular is तव "your", मम "my". The pronoun of the second and first persons builds its possessive on this substitution.
యుష్మద్ "నీవు", అస్మద్ "నేను" అనే సర్వనామాల తరువాత షష్ఠీ ఏకవచన ప్రత్యయం ఙస్ కి అశ్ ఆదేశం వస్తుంది. తరువాత 7.2.96 చేత ప్రాతిపదికం తవ/మమ అవుతుంది; కాబట్టి షష్ఠీ ఏకవచనం తవ "నీ", మమ "నా". ప్రథమ, మధ్యమ పురుష సర్వనామాల షష్ఠి ఈ ఆదేశంపైనే నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.27 युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 326 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
शेषे लोपः 7.2.90 · प्रकरण 8← ते
in the remaining cases, the final of युष्मद्/अस्मद् elides
In the cases not otherwise provided for, the final अद् of युष्मद्/अस्मद् elides, leaving the bare त्व- / म- (and युष्म-/अस्म- in the plural): ते, मे in the shorter datives and genitives, तव, मम, and the locatives त्वयि "in you", मयि "in me". Elision is the default; the other rules name where a substitute stands instead.
ప్రత్యేకంగా విధించని మిగతా విభక్తుల్లో యుష్మద్/అస్మద్ అంత్యం (అద్) లోపిస్తుంది; కేవలం త్వ-/మ- (బహువచనంలో యుష్మ-/అస్మ-) మిగులుతుంది: హ్రస్వ చతుర్థీ/షష్ఠుల్లో తే, మే; తవ, మమ; సప్తమిలో త్వయి "నీయందు", మయి "నాయందు". లోపమే సామాన్యం; ఆదేశమెక్కడ ఉంటుందో మిగతా సూత్రాలు చెబుతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.90 शेषे लोपः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 312 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तवममौ ङसि 7.2.96 · प्रकरण 8← ते
तव and मम replace the base before the genitive singular
Before the genitive-singular (ङस्, replaced by अश् at 7.1.27), युष्मद् becomes तव and अस्मद् becomes मम, giving तव "your", मम "my". These are the full possessive singulars, beside the enclitic ते, मे that 7.2.90 leaves.
షష్ఠీ ఏకవచనం (ఙస్; 7.1.27 చేత అశ్) పరమైనప్పుడు యుష్మద్ → తవ, అస్మద్ → మమ: తవ "నీ", మమ "నా". 7.2.90 వదిలే సంక్షిప్త తే, మే లకు పక్కన ఇవి పూర్ణ షష్ఠీ ఏకవచన రూపాలు.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.96 तवममौ ङसि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 325 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
चोः कुः 8.2.30 · प्रकरण 8← संसक्ताभिः
a palatal (चु) becomes a guttural (कु) at word-end or before an obstruent
A palatal sound — च् छ् ज् झ् — is replaced by the matching guttural — क् ग् — when it stands at the end of a word or before an obstruent (झल्, any stop or sibilant). The mouth cannot hold the palatal against a following hard consonant, so it falls back to the throat. So युज् "to join" gives युक्त "joined", its ज् becoming क् before the त् of क्त — the poem's विप्रयुक्तः "parted"; the same turns रिच् to रिक्तः "emptied", उच् to उक्तम् "spoken", and सज् to संसक्ताभिः "clinging".
చు వర్గపు ధ్వని — చ్ ఛ్ జ్ ఝ్ — పదాంతంలో గానీ, ఝల్ (ఏదైనా స్పర్శం లేదా ఊష్మం) ముందు గానీ ఉంటే, దానికి సరిపడే కు వర్గపు ధ్వని — క్ గ్ — గా మారుతుంది. తరువాతి కఠిన హల్లు ముందు నోరు తాలవ్య స్థానాన్ని నిలుపలేక కంఠస్థానానికి జారుతుంది. అలా యుజ్ "కలుపుట" యుక్త "కలిసినది" అవుతుంది — క్త లోని త్ ముందు జ్ క్ అవుతుంది; ఇది కావ్యంలోని విప్రయుక్తః "వేరుపడిన". అదే రిచ్ ను రిక్తః "ఖాళీ అయిన" గా, ఉచ్ ను ఉక్తమ్ "పలికినది" గా, సజ్ ను సంసక్తాభిః "అంటిపెట్టుకున్న" గా మారుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.30 चोः कुः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 305 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वरादिनिपातमव्ययम् 1.1.37 · प्रकरण 11← संसक्ताभिः
the स्वरादि words and the निपात particles are called अव्यय (indeclinable)
The words of the स्वरादि list (स्वर्, अन्तर्, प्रातर् and the rest) and the निपात particles are termed अव्यय — indeclinable, taking no case ending and never changing form. Because the प्रादि prefixes are निपात (by 1.4.58), a preverb like प्र in प्रभवति "he arises" is an अव्यय; that is why it stands unchanged before the root.
స్వరాది గణపు శబ్దాలు (స్వర్, అంతర్, ప్రాతర్ మొదలైనవి) మరియు నిపాత శబ్దాలు అవ్యయ సంజ్ఞ పొందుతాయి — అవ్యయం, విభక్తి తీసుకోని, ఎప్పుడూ రూపం మారని పదం. ప్రాది ఉపసర్గలు నిపాతాలు కావటాన (1.4.58 చేత), ప్రభవతి "ఉద్భవించును" లోని ప్ర ఉపసర్గ అవ్యయం; అందుకే అది ధాతువు ముందు మారకుండా నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.37 स्वरादिनिपातमव्ययम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 366 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अव्ययादाप्सुपः 2.4.82 · प्रकरण 11← संसक्ताभिः
after an अव्यय, the आप् (feminine) and सुप् (case) endings undergo लुक्
After an अव्यय — an indeclinable word — the feminine suffix आप् and the case endings सुप् undergo लुक् (लुक्, a disappearance that leaves no trace, not even a mark on what stood before). A prefix like प्र is an अव्यय (an उपसर्ग, and so indeclinable), and when it joins a root it first takes a case ending which this rule then wipes out, so प्र meets मद् bare in प्रमत्तः "heedless". The same लुक् is why an indeclinable never shows an ending: the सुप् is added and at once removed. The derivation names this rule on the silent step where the prefix's ending drops.
అవ్యయం — విభక్తి మారని పదం — తరువాత ఆప్ (స్త్రీలింగ ప్రత్యయం) మరియు సుప్ (విభక్తి ప్రత్యయాలు) లుక్ పొందుతాయి (లుక్ — ఏ గుర్తూ మిగల్చకుండా పూర్తిగా లోపించడం). ప్ర వంటి ఉపసర్గ అవ్యయం; అది ధాతువుతో కలిసేటప్పుడు మొదట ఒక విభక్తి ప్రత్యయాన్ని తీసుకుంటుంది, ఈ సూత్రం దాన్ని తుడిచివేస్తుంది, కాబట్టి ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లో ప్ర మద్‌ను ప్రత్యయం లేకుండా చేరుతుంది. అవ్యయం ఎప్పుడూ విభక్తి చూపకపోవటానికి కారణం ఇదే: సుప్ చేరి వెంటనే తొలగిపోతుంది. ఉపసర్గపు విభక్తి లోపించే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 2.4.82 अव्ययादाप्सुपः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 370 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सार्वधातुकमपित् 1.2.4 · प्रकरण 12← गीयते
a सार्वधातुक affix that is not पित् is treated as ङित्
A सार्वधातुक affix — a present-system ending or the class sign that goes with it — that is not पित् (not marked प् as its इत्) is treated as ङित्, as though it carried ङ् as an इत्. The ङित् mark blocks the guṇa or vṛddhi strengthening the affix would otherwise pull, so the stem keeps its weak shape under such an ending. The third-person and the आत्मनेपद endings, and the imperatives that are not पित्, all fall under it: शृणु "listen", कथयतः "of the two telling" and रमसे "you take delight" keep their unstrengthened stems by this rule. The derivation names it on the silent step where the ending is fixed as ङित्.
సార్వధాతుక ప్రత్యయం — వర్తమానగణ ప్రత్యయం, లేదా దానితో వచ్చే గణచిహ్నం — పిత్ కానిది (ప్‌ను ఇత్‌గా గుర్తు లేనిది) ఙిత్‌గా, ఙ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినట్లుగా వర్తిస్తుంది. ఙిత్ గుర్తు, ప్రత్యయం లేకపోతే కలిగించే గుణ లేదా వృద్ధి బలపడటాన్ని అడ్డుకుంటుంది, కాబట్టి ధాతువు అటువంటి ప్రత్యయం కింద తన బలహీన రూపాన్ని నిలుపుకుంటుంది. ప్రథమ పురుష ప్రత్యయాలు, ఆత్మనేపద ప్రత్యయాలు, పిత్ కాని ఆజ్ఞార్థాలు అన్నీ దీని కిందకు వస్తాయి: శృణు "వినుము", కథయతః "చెప్పే ఇద్దరి", రమసే "ఆనందిస్తావు" ఈ సూత్రంచేత బలపడని ధాతురూపాన్ని నిలుపుకుంటాయి. ప్రత్యయాన్ని ఙిత్‌గా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.2.4 सार्वधातुकमपित्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 498 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् 1.3.78 · प्रकरण 12← स्यात्
in the remaining case, a root in the active takes परस्मैपद
In the case left over (शेष — a root not sent to the middle by the preceding rules), when the ending stands for the agent (कर्तरि, the active sense) the root takes परस्मैपद, the set of personal endings that turn the action away from the agent. This is the default that catches every root the आत्मनेपद rules did not claim: भू "be, become" is such a root, so भवति "he becomes" and प्रभवति "he arises" take the active endings. The derivation names this rule where it chooses the active set.
మిగిలిన సందర్భంలో (శేషం — ముందటి సూత్రాలు ఆత్మనేపదానికి పంపని ధాతువు), ప్రత్యయం కర్తను సూచించినప్పుడు (కర్తరి, కర్తృ అర్థం) ధాతువు పరస్మైపదాన్ని — క్రియను కర్త నుండి దూరంగా మళ్ళించే పురుష ప్రత్యయాల గణాన్ని — తీసుకుంటుంది. ఇది ఆత్మనేపద సూత్రాలు తీసుకోని ప్రతి ధాతువునూ పట్టుకొనే మూలనియమం: భూ "అగు, ఉండు" అటువంటి ధాతువు, కాబట్టి భవతి "అగును", ప్రభవతి "ఉద్భవించును" పరస్మైపద ప్రత్యయాలను తీసుకుంటాయి. ఆ గణాన్ని ఎంచుకొనే చోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.78 शेषात् कर्तरि परस्मैपदम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 378 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ते प्राग्धातोः 1.4.80 · प्रकरण 12← संसक्ताभिः
the prefixes (gati and upasarga) stand before the root
The words just named — the upasargas and the other gati particles — are placed before the root (धातु) they qualify. This is the rule that fixes a prefix's position at the head of the verb. So प्र stands before मद् in प्रमत्तः "heedless", आ before लिङ्ग् in आलिङ्ग्य "having embraced", आ before इ in एत्य "having come". The seam between prefix and root is then handled by sandhi, but their order is settled here.
ఇప్పుడే పేర్కొన్న పదాలు — ఉపసర్గలు, ఇతర గతి పదాలు — తాము విశేషించే ధాతువుకు ముందు ఉంచబడతాయి. ఉపసర్గ స్థానాన్ని క్రియ మొదట స్థిరపరచే సూత్రం ఇది. అలా ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తగలవాడు" లో ప్ర మద్ ముందు, ఆలిఙ్గ్య "కౌగిలించి" లో ఆ లిఙ్గ్ ముందు, ఏత్య "వచ్చి" లో ఆ ఇ ముందు నిలుస్తుంది. ఉపసర్గ, ధాతువుల మధ్య సంధి తరవాత జరుగుతుంది, కానీ వాటి క్రమం ఇక్కడ స్థిరమవుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.80 ते प्राग्धातोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 417 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कर्तरि शप् 3.1.68 · प्रकरण 12← स्यात्
the class-sign शप् is added after a root, in the active, before a present-system ending
In the active (कर्तरि, when the verb agrees with its agent), the affix शप् — which surfaces as a plain अ, its श् and प् being only markers — is placed between a root and a following सार्वधातुक ending (the present-system endings). It is the class-sign (विकरण) of the first, sixth and tenth verb classes, and it is what makes their present stems thematic. So भू "to be" takes शप् to give भू + अ + ति, which goes on to भवति "he is" — the poem's भवति and प्रभवति; हृ "to carry" likewise gives हरति "he carries". Where a class takes a different sign, or none, this rule does not apply.
కర్తరి ప్రయోగంలో (క్రియ కర్తతో సమన్వయించినప్పుడు) శప్ ప్రత్యయం — దీని శ్, ప్ కేవలం గుర్తులు కావటాన కేవలం అ గా కనబడేది — ధాతువుకూ, తరువాతి సార్వధాతుక ప్రత్యయానికీ (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలకు) మధ్య చేరుతుంది. ఇది మొదటి, ఆరవ, పదవ ధాతుగణాల వికరణం (గణచిహ్నం); వాటి వర్తమాన అఙ్గాలను థెమాటిక్ గా చేసేది ఇదే. అలా భూ "ఉండుట" శప్ తీసుకొని భూ + అ + తి అవుతుంది, అది భవతి "ఉన్నాడు" గా కొనసాగుతుంది — కావ్యంలోని భవతి, ప్రభవతి; హృ "మోయుట" కూడా హరతి "మోస్తాడు" గా అవుతుంది. వేరే వికరణం తీసుకునే గణానికి, లేదా ఏదీ తీసుకోని గణానికి ఈ సూత్రం వర్తించదు.
- Aṣṭādhyāyī — 3.1.68 कर्तरि शप्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 385 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वर्तमाने लट् 3.2.123 · प्रकरण 12← शब्दायन्ते; गीयते
the present tense लट् for an action going on now
For an action going on now, the affix लट् — the present tense — is placed after the root. भू “to be” gives भवति, “is”. लट् is the first of the ten लकारs, the slots the tense-and-mood endings fill.
ఇప్పుడు జరుగుతున్న క్రియకు ధాతువు తరువాత లట్ — వర్తమాన లకారం — వస్తుంది. భూ (ఉండుట) → భవతి. పది లకారాల్లో లట్ మొదటిది; కాలార్థ ప్రత్యయాలు నిండే స్థానాలే ఈ లకారాలు.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.123 वर्तमाने लट्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 372 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ् 3.3.161 · प्रकरण 12← स्यात्
लिङ् (the optative) in command, invitation, address, entreaty, deliberation and prayer
In the senses of injunction (विधि), invitation, respectful address, solicited request, deliberative question and prayer, a root takes लिङ् — the optative or "potential". It renders "should, may, would": गच्छेत् "he should go", कुर्यात् "he should do". The one mood carries the whole range from a rule laid down to a wish expressed.
విధి, నిమంత్రణ, ఆమంత్రణ, అధీష్ట (గౌరవంతో కోరడం), సంప్రశ్న (ఆలోచనతో ప్రశ్నించడం), ప్రార్థన — ఈ అర్థాల్లో ధాతువుకు లిఙ్ (విధిలిఙ్) వస్తుంది. "చేయవలెను, చేయవచ్చు" అనే భావం: గచ్ఛేత్ "వెళ్ళవలెను", కుర్యాత్ "చేయవలెను". విధి నుండి కోరిక దాకా ఈ ఒక్క లకారమే మోస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.3.161 विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 423 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् 3.4.78 · प्रकरण 12← गीयते; स्यात्
the eighteen personal endings (तिङ्) that replace a verb's tense-marker (लकार)
This one sūtra names, in a single run, all eighteen verbal personal endings — the तिङ् set — that stand in for the abstract tense-marker (लकार) a verb first receives. Nine are parasmaipada (active): तिप् तस् झि, सिप् थस् थ, मिप् वस् मस्; nine are ātmanepada (middle): त आताम् झ, थास् आथाम् ध्वम्, इट् वहि महिङ् — three persons against singular, dual and plural in each voice. Every finite verb in the poem takes one: चक्रे "he did" reaches the ātmanepada त, रुणद्धि "he obstructs" the parasmaipada तिप्, द्रक्ष्यसि "you will see" the सिप्. It is the verb's counterpart to 4.1.2, which lists the noun's सुप् endings.
ఈ ఒక్క సూత్రం, ఒక క్రియ మొదట పొందే భావ కాలచిహ్నం (లకారం) స్థానంలో వచ్చే పద్దెనిమిది క్రియా పురుష ప్రత్యయాలను — తిఙ్ గణాన్ని — ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది. తొమ్మిది పరస్మైపదం: తిప్ తస్ ఝి, సిప్ థస్ థ, మిప్ వస్ మస్; తొమ్మిది ఆత్మనేపదం: త ఆతామ్ ఝ, థాస్ ఆథామ్ ధ్వమ్, ఇట్ వహి మహిఙ్ — ప్రతి పదంలో మూడు పురుషలు ఏకవచన, ద్వివచన, బహువచనాలకు ఎదురుగా. కావ్యంలోని ప్రతి తిఙంత క్రియా వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది: చక్రే "చేశాడు" ఆత్మనేపద త ను, రుణద్ధి "అడ్డగిస్తాడు" పరస్మైపద తిప్ ను, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" సిప్ ను చేరుకుంటాయి. నామపదపు సుప్ ప్రత్యయాలను పేర్కొనే 4.1.2 కు ఇది క్రియాపరమైన జోడి.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.78 तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 373 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
टित आत्मनेपदानां टेरे 3.4.79 · प्रकरण 12← गीयते
after a टित् tense-marker the टि of an ātmanepada ending becomes ए
After a टित् tense-marker — a lakāra marked with a silent ट्, which the present-system tenses carry — the टि of the ātmanepada personal endings is replaced by ए. (The टि of an ending is its final vowel together with any consonant after it.) So the ending त becomes ते and झ becomes झे: पद् "to happen" gives आपत्स्यते "it will befall" and सम्पत्स्यन्ते "they will come to pass", and लभ् "to get" gives लप्स्यते "he will obtain".
టిత్ కాల-గుర్తు తరవాత — మౌన ట్ గుర్తుగల లకారం, వర్తమాన వ్యవస్థ కాలాలు మోసేది — ఆత్మనేపద పురుష ప్రత్యయాల టి భాగం ఏ చేత మార్చబడుతుంది. (ప్రత్యయపు టి అంటే దాని చివరి అచ్చు, దాని తరవాతి హల్లుతో కలిపి.) అలా త ప్రత్యయం తే గా, ఝ ఝే గా అవుతాయి: పద్ "జరుగుట" ఆపత్స్యతే "సంభవించును" నూ సమ్పత్స్యన్తే "సంభవిస్తాయి" నూ ఇస్తుంది; లభ్ "పొందుట" లప్స్యతే "పొందును" ఇస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.79 टित आत्मनेपदानां टेरे
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 506 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
इतश्च 3.4.100 · प्रकरण 12← स्यात्
and the final इ of a ङित् personal ending is dropped
And the final इ of a personal ending that is marked ङित् is dropped. Such endings stand in the imperfect (लङ्), the optative (विधिलिङ्) and the other secondary tenses. So the third-person ति, having lost its इ, ends in a bare त्: भू gives अभूत् "it became", वस् gives व्यवस्येत् and अधिवसेः; the second-person सि gives a final -ः: गच्छेः "you would go", यायाः "you would go", भूः. It is what makes these forms end short where the present ends in -ति and -सि.
మరియు ఙిత్ గుర్తుగల పురుష ప్రత్యయపు అంత్య ఇ లోపిస్తుంది. ఇలాంటి ప్రత్యయాలు అనద్యతన భూత (లఙ్), విధ్యర్థ (విధిలిఙ్) మొదలైన కాలాల్లో నిలుస్తాయి. అలా ప్రథమ పురుష తి తన ఇ ని కోల్పోయి కేవలం త్ తో చివరవుతుంది: భూ అభూత్ "అయ్యింది" ను, వస్ వ్యవస్యేత్, అధివసేః ను ఇస్తుంది; మధ్యమ పురుష సి అంత్య -ః ను ఇస్తుంది: గచ్ఛేః "వెళ్తావు", యాయాః "వెళ్తావు", భూః. వర్తమానం -తి, -సి తో చివరయ్యే చోట ఈ రూపాలు పొట్టిగా చివరయ్యేలా చేసేది ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.100 इतश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 422 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च 3.4.103 · प्रकरण 12← स्यात्
the optative adds the augment यासुट् before its parasmaipada endings, and it is ङित्
In the optative (विधिलिङ्, "you should / would"), before the parasmaipada personal endings the augment यासुट् — the piece यास् — is inserted between the stem and the ending. It is pronounced उदात्त (high-pitched) and is marked ङित्. The ङित् mark matters: it forbids the strengthening (गुण) of the root vowel that a plain ending would cause, so the root stays weak. So कृ "to do" reaches कुर्यात् "he should do"; गम् "to go" reaches गच्छेः "you would go"; अस् "to be" reaches स्यात् "it would be". The यास् is worn down to या and then further by the rules that follow.
విధ్యర్థంలో (విధిలిఙ్, "చేయవలెను / చేయును"), పరస్మైపద పురుష ప్రత్యయాల ముందు యాసుట్ ఆగమం — యాస్ అనే భాగం — అంగానికీ ప్రత్యయానికీ మధ్య చేర్చబడుతుంది. ఇది ఉదాత్త స్వరంతో పలుకబడుతుంది, ఙిత్ గుర్తుగలది. ఈ ఙిత్ గుర్తు ముఖ్యం: సాధారణ ప్రత్యయం కలిగించే ధాతు స్వరపు గుణాన్ని అది నిషేధిస్తుంది, కనుక ధాతువు బలహీనంగా నిలుస్తుంది. అలా కృ "చేయుట" కుర్యాత్ "చేయవలెను" కు; గమ్ "వెళ్ళుట" గచ్ఛేః "వెళ్తావు" కు; అస్ "ఉండుట" స్యాత్ "ఉండును" కు చేరుతుంది. యాస్ యా గా, ఆ తరవాత మరింత, తరవాతి సూత్రాల చేత అరిగిపోతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.103 यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 424 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुट् तिथोः 3.4.107 · प्रकरण 12← स्यात्
the optative's त and थास् take the augment सुट्
In the optative (लिङ्), the third-person ending त and the second-person ātmanepada ending थास् take the augment सुट् — a स्, with a silent उ and ट् that only mark where it sits. It goes before the ending: त becomes स्त, थास् becomes स्थास्. In the benedictive (आशीर्लिङ्) the स stays and surfaces, as in एधिषीष्ट "may he thrive"; in deriving स्यात् "may it be" the ending त takes the augment — अस् + यास् + स्त — though the sārvadhātuka optative then drops the स again.
లిఙ్ (విధ్యర్థం)లో ప్రథమ పురుష ప్రత్యయం త, మధ్యమ పురుష ఆత్మనేపద ప్రత్యయం థాస్ — ఇవి సుట్ అను ఆగమాన్ని గ్రహిస్తాయి — అది స్, దానిలోని ఉ, ట్ అది ఎక్కడ నిలుస్తుందో చెప్పే మౌన గుర్తులు మాత్రమే. అది ప్రత్యయానికి ముందు వెళ్తుంది: త స్త అవుతుంది, థాస్ స్థాస్ అవుతుంది. ఆశీర్లిఙ్ (దీవెన అర్థం)లో ఆ స నిలిచి కనిపిస్తుంది, ఎధిషీష్ట "వర్ధిల్లుగాక" లో వలె; స్యాత్ "అగుగాక" ను సాధించునపుడు త ప్రత్యయం ఆగమాన్ని గ్రహిస్తుంది — అస్ + యాస్ + స్త — అయితే సార్వధాతుక విధ్యర్థం ఆ స ను మళ్ళీ లోపింపజేస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.107 सुट् तिथोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 521 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिङ्शित्सार्वधातुकम् 3.4.113 · प्रकरण 12← गीयते; स्यात्
a तिङ् ending and a शित् affix are called सार्वधातुक
A तिङ् ending (तिङ्, the block of finite personal endings) and any शित् affix (शित्, one that carries श् as its इत् mark, such as the class-signs शप् and श्यन्) are called सार्वधातुक — "reaching the whole root", the class of affixes that stand in the present system and act on the root as a whole. भवति "he becomes" ends in the तिङ् ending तिप् and carries the class-sign शप्, both सार्वधातुक. The name matters because other rules turn on it — some strengthenings apply only before a सार्वधातुक affix. The derivation names this rule where it fixes the affix as सार्वधातुक.
తిఙ్ ప్రత్యయం (తిఙ్ — క్రియాపదపు పురుష ప్రత్యయాల గణం) మరియు ఏదైనా శిత్ ప్రత్యయం (శిత్ — శ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినది, శప్, శ్యన్ వంటి గణచిహ్నాలు) సార్వధాతుక సంజ్ఞ పొందుతాయి — "ధాతువు పూర్తికి చేరునది", వర్తమాన వ్యవస్థలో నిలిచి ధాతువును మొత్తంగా వర్తించే ప్రత్యయాల గణం. భవతి "అగును" తిఙ్ ప్రత్యయం తిప్‌తో అంతమై గణచిహ్నం శప్‌ను కలిగి ఉంది, రెండూ సార్వధాతుకాలు. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం — కొన్ని బలపరిచే మార్పులు సార్వధాతుక ప్రత్యయం ముందు మాత్రమే జరుగుతాయి. ప్రత్యయాన్ని సార్వధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.113 तिङ्शित्सार्वधातुकम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 384 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आर्धधातुकं शेषः 3.4.114 · प्रकरण 12← संसक्ताभिः; गीयते; भावी
the affix left over (not तिङ् or शित्) is called आर्धधातुक
Any affix enjoined after a root that is not a तिङ् ending and not a शित् affix — everything left over (शेष) once the सार्वधातुक affixes are set aside — is called आर्धधातुक, the class that reaches "half the root" and builds the stems outside the present system. The कृत् suffixes fall here: क्त in प्रमत्तः "heedless", क्त्वा in श्रुत्वा "having heard", and the future sign स्य in द्रक्ष्यसि "you will see" are all आर्धधातुक. The name governs whether the augment इट् may come and how the root's vowel strengthens. The derivation names this rule where it fixes the कृत् or derived affix as आर्धधातुक.
ధాతువు తరువాత విధించిన ప్రత్యయాలలో తిఙ్ ప్రత్యయమూ కాక శిత్ ప్రత్యయమూ కాక — సార్వధాతుక ప్రత్యయాలను పక్కన పెట్టాక మిగిలినది (శేషం) — దానికి ఆర్ధధాతుక సంజ్ఞ, "ధాతువులో సగానికే" చేరి వర్తమాన వ్యవస్థ వెలుపలి రూపాలను నిర్మించే గణం. కృత్ ప్రత్యయాలు ఇక్కడకు వస్తాయి: ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లోని క్త, శ్రుత్వా "విని" లోని క్త్వా, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" లోని భవిష్యత్ చిహ్నం స్య — అన్నీ ఆర్ధధాతుకాలు. ఇట్ ఆగమం వచ్చునా, ధాతువు అచ్చు ఎలా బలపడునా అనేది ఈ సంజ్ఞపై ఆధారపడుతుంది. కృత్ లేదా సాధిత ప్రత్యయాన్ని ఆర్ధధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.114 आर्धधातुकं शेषः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 402 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आदेच उपदेशेऽशिति 6.1.45 · प्रकरण 12← गीयते
a root ending in a diphthong changes it to आ, except before a शित् affix
A root that in its original teaching-form (उपदेश) ends in one of the four diphthongs ए ऐ ओ औ — together called एच् — replaces that final with आ, except when a शित् affix follows (an affix marked with श्, which the present-system markers carry). So गै "to sing" becomes गा, giving गीयते "it is sung"; ध्यै "to ponder" becomes ध्या in दध्यौ "he pondered" and आध्यास्यन्ति "they will brood"; and सो "to end" becomes सा in व्यवसितम् "resolved".
మూల బోధనా రూపంలో (ఉపదేశం) ఏ ఐ ఓ ఔ అను నాలుగు సంధ్యక్షరాలలో ఒకదానితో — వీటిని కలిపి ఏచ్ అంటారు — అంతమయ్యే ధాతువు, ఆ చివరిదాన్ని ఆ చేత మారుస్తుంది; కానీ శిత్ ప్రత్యయం (శ్ గుర్తుగలది, వర్తమాన గణ గుర్తులు మోసేది) వచ్చినపుడు కాదు. అలా గై "పాడుట" గా అవుతుంది, గీయతే "పాడబడుతుంది" ఇస్తుంది; ధ్యై "ధ్యానించుట" ధ్యా అవుతుంది దధ్యౌ "ధ్యానించెను" లోను ఆధ్యాస్యన్తి "చింతిస్తారు" లోను; సో "ముగించుట" సా అవుతుంది వ్యవసితమ్ "నిశ్చయించిన" లో.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.45 आदेच उपदेशेऽशिति
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 491 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् 7.2.10 · प्रकरण 12← संसक्ताभिः
after a single-vowel root unaccented in its teaching form, आर्धधातुक takes no इट्
After a root that is एकाच् — of a single vowel, one syllable — and anudātta (unaccented) in the way it is taught, an आर्धधातुक affix does not take the augment इट् (the इ- that otherwise props such an affix onto the root). These are the अनिट् roots, the ones that join their suffix bare. दृश् "see", कृ "do" and पद् "go" are among them, so द्रक्ष्यसि "you will see", कर्तुम् "to do" and सम्पत्स्यन्ते "they will come about" set the future or the infinitive straight on the root with no इ between. The derivation names this rule on the silent step where the इट् is withheld.
ఏకాచ్ — ఒకే అచ్చు, ఒక అక్షరం — అయి, ఉపదేశింపబడిన తీరులో అనుదాత్తమైన (అనుదాత్త) ధాతువు తరువాత ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం ఇట్ ఆగమాన్ని (లేకపోతే ఆ ప్రత్యయాన్ని ధాతువుకు ఆనించే ఇ-) తీసుకోదు. ఇవి అనిట్ ధాతువులు, తమ ప్రత్యయాన్ని ప్రత్యయాంతరం లేకుండా చేరేవి. దృశ్ "చూడు", కృ "చేయు", పద్ "పోవు" వీటిలోనివి, కాబట్టి ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు", కర్తుమ్ "చేయుటకు", సంపత్స్యంతే "సంభవించును" భవిష్యత్తును లేదా భావార్థకాన్ని మధ్య ఇ లేకుండా నేరుగా ధాతువుపై ఉంచుతాయి. ఇట్ ఆగిపోయే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.10 एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 473 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य 7.2.79 · प्रकरण 12← स्यात्
in the optative, the स् of the ending and its augment is dropped, unless it is the last sound
In the optative (लिङ्), a स् belonging to the sārvadhātuka ending or to its यासुट् augment is dropped — but only a स् that is not the final sound of the form. So the यास् augment, whose स् is not final, loses it and becomes या: गम् reaches गच्छेः through गच्छ् + अ + यास् + स् → गच्छ् + अ + या + स्, where the first स् (of यास्) goes and the last स् (the ending) stays. वस् "to dwell" gives अधिवसेः, and या "to go" gives यायाः. Where the स् would be the last sound of the word it is kept, which is why the ending's own स् survives.
విధ్యర్థంలో (లిఙ్), సార్వధాతుక ప్రత్యయానికి గాని దాని యాసుట్ ఆగమానికి గాని చెందిన స్ లోపిస్తుంది — కాని రూపపు చివరి ధ్వని కాని స్ మాత్రమే. అలా యాస్ ఆగమం, దాని స్ చివరిది కాదు కనుక, దాన్ని కోల్పోయి యా అవుతుంది: గమ్ గచ్ఛ్ + అ + యాస్ + స్ → గచ్ఛ్ + అ + యా + స్ ద్వారా గచ్ఛేః కు చేరుతుంది, ఇక్కడ మొదటి స్ (యాస్ ది) పోతుంది, చివరి స్ (ప్రత్యయానిది) నిలుస్తుంది. వస్ "నివసించుట" అధివసేః ను, యా "వెళ్ళుట" యాయాః ను ఇస్తుంది. స్ పదపు చివరి ధ్వని అయ్యే చోట అది నిలుపబడుతుంది, అందుకే ప్రత్యయపు సొంత స్ మిగులుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.79 लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 425 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अकृत्सार्वधातुकयोर्दीर्घः 7.4.25 · प्रकरण 12← गीयते
a stem's final इक् vowel is lengthened before a य-initial affix that is neither कृत् nor सार्वधातुक
The final इक् vowel — इ, उ, ऋ or ऌ — of an अङ्ग (the stem an affix attaches to) is lengthened before a य-initial affix marked कित् or ङित् (carrying क् or ङ् as its इत्) that is neither a कृत् (a primary root-suffix) nor a सार्वधातुक (a present-system suffix). The passive sign यक्, the य added to make a passive stem, is such an affix, so a passive lengthens the stem vowel before it. गीयते "it is sung", from the root गै "sing", carries this long ई; by the time the chain reaches this rule the vowel is already long, so the derivation names it on a silent step where nothing further changes.
అంగం (ప్రత్యయం చేరే మూలం) చివరి ఇక్ అచ్చు — ఇ, ఉ, ఋ లేదా ఌ — కిత్ గాని ఙిత్ గాని గుర్తు కలిగి (క్‌ను లేదా ఙ్‌ను ఇత్‌గా కలిగి), కృత్ (ప్రాథమిక ధాతుప్రత్యయం) గానీ సార్వధాతుక (వర్తమానగణ ప్రత్యయం) గానీ కాని యకారాది ప్రత్యయం ముందు దీర్ఘమవుతుంది. కర్మణి చిహ్నం యక్ — కర్మణి అంగాన్ని చేయడానికి చేర్చే య — అటువంటి ప్రత్యయం, కాబట్టి కర్మణి రూపం దాని ముందు అంగం అచ్చును దీర్ఘం చేస్తుంది. గీయతే "పాడబడుతుంది", గై "పాడు" ధాతువు నుండి, ఈ దీర్ఘ ఈ ను కలిగి ఉంటుంది; గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని చేరే నాటికి అచ్చు అప్పటికే దీర్ఘమే, కాబట్టి మరేమీ మారని మౌన అడుగులో దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.4.25 अकृत्सार्वधातुकयोर्दीर्घः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 481 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अदिप्रभृतिभ्यः शपः 2.4.72 · प्रकरण 13← स्यात्
after अद् and the rest of the second class the present marker शप् is elided
After अद् "to eat" and the roots that head its list — the अदादि or second class — the present marker शप् (the थेमाटिक अ that the first class inserts between root and ending) is elided by लुक्, so no अ appears. The ending joins the bare root: अद् + ति → अत्ति "he eats", and अस् "to be" + ति → अस्ति "is". Compare a first-class root, which keeps the marker: भू gives भव + ति → भवति.
అద్ "తినుట" మొదలైన ధాతువుల తరవాత — అదాది గణం, రెండవ గణం — వర్తమాన వికరణ శప్ (భ్వాది గణం ధాతువుకూ ప్రత్యయానికీ మధ్య చేర్చే థేమాటిక్ అ) లుక్ చేత లోపిస్తుంది, కనుక అ కనిపించదు. ప్రత్యయం కేవల ధాతువుతో కలుస్తుంది: అద్ + తి → అత్తి "తినును", అస్ "అగుట" + తి → అస్తి "ఉన్నది". వికరణాన్ని నిలుపుకొనే భ్వాది ధాతువుతో పోల్చండి: భూ భవ + తి → భవతి ను ఇస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 2.4.72 अदिप्रभृतिभ्यः शपः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 550 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
घुमास्थागापाजहातिसां हलि 6.4.66 · प्रकरण 13← गीयते
the final आ of घु, मा, स्था, गा, पा and हा becomes ई before a consonant-initial suffix
The घु roots (the short दा "to give" and धा "to place" set), together with मा "to measure", स्था "to stand", गा "to go/sing", पा "to drink" and हा (जहाति) "to abandon", replace their final आ with ई before a suffix that begins with a consonant (हल्) and is marked क् or ङ्. गै "to sing" first becomes गा; in the passive गा + य + ते the आ meets the consonant य and turns to ई, giving गीयते "is sung".
घु ధాతువులు (హ్రస్వ దా "ఇచ్చుట", ధా "ఉంచుట" గణం), మా "కొలుచుట", స్था "నిలుచుట", गा "పోవుట/పాడుట", पा "త్రాగుట", हा (जहाति) "విడుచుట" — వీటి చివరి ఆ, హల్‌తో మొదలై క్ లేదా ఙ్ చే గుర్తైన ప్రత్యయం ముందు ఈ గా మారుతుంది. गै "పాడుట" మొదట गा అవుతుంది; కర్మణి प्रयోగంలో गा + య + తే లో ఆ, హల్ య ను కలిసి ఈ గా మారుతుంది: గీయతే "పాడబడును".
- Aṣṭādhyāyī — 6.4.66 घुमास्थागापाजहातिसां हलि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 587 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
श्नसोरल्लोपः 6.4.111 · प्रकरण 13← स्यात्
the अ of श्न and of अस् drops before a weak sārvadhātuka ending
The अ of श्न — the ninth-class marker श्ना when it has been shortened to श्न — and the अ of अस् "to be" drops before a sārvadhātuka ending marked with a silent क् or ङ् (a weak ending). अस् loses its अ and stands as स् before such endings: अस् + अन्ति → स् + अन्ति → सन्ति "they are", and in the optative अस् + यास् + उस् → स्युः "they would be". Before a strong ending the अ stays, as अस् keeps it in अस्ति "is".
శ్న యొక్క అ — తొమ్మిదవ గణపు వికరణం శ్నా పొట్టిగా శ్న అయినపుడు — మరియు అస్ "అగుట" యొక్క అ — మౌన క్ లేదా ఙ్ గుర్తుగల సార్వధాతుక ప్రత్యయం (దుర్బల ప్రత్యయం) ముందు లోపిస్తుంది. అస్ తన అ ను కోల్పోయి అటువంటి ప్రత్యయాల ముందు స్ గా నిలుస్తుంది: అస్ + అన్తి → స్ + అన్తి → సన్తి "ఉన్నారు", విధ్యర్థంలో అస్ + యాస్ + ఉస్ → స్యుః "అయ్యెదరు". బలమైన ప్రత్యయం ముందు అ నిలుస్తుంది, అస్ దాన్ని అస్తి "ఉన్నది" లో నిలుపుకొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.4.111 श्नसोरल्लोपः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 573 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
भावकर्मणोः 1.3.13 · प्रकरण 30← गीयते
in the impersonal and the passive, आत्मनेपद is used
In the भाव (the impersonal, where the bare action is stated with no agent) and in the कर्मन् (the passive, where the object stands as the grammatical subject), the आत्मनेपद endings — the middle set — are used, whatever pada the root takes in the active. So every passive conjugates in the middle voice. गीयते "it is sung", सूच्यते "it is pointed out" and आलुप्यते "it is snatched away" all take the आत्मनेपद ending by this rule. The derivation names it on the silent step where the middle set is chosen for the passive.
భావంలో (కర్త లేకుండా క్రియను మాత్రమే చెప్పే అకర్తృక ప్రయోగం) మరియు కర్మణిలో (కర్మ వ్యాకరణ కర్తగా నిలిచే కర్మణి ప్రయోగం), కర్తరిలో ధాతువు ఏ పదాన్ని తీసుకున్నా, ఆత్మనేపద ప్రత్యయాలు — మధ్యగణ ప్రత్యయాలు — వాడబడతాయి. కాబట్టి ప్రతి కర్మణి రూపమూ ఆత్మనేపదంలో వర్తిస్తుంది. గీయతే "పాడబడుతుంది", సూచ్యతే "చూపబడుతుంది", ఆలుప్యతే "లాగుకోబడుతుంది" అన్నీ ఈ సూత్రంచేత ఆత్మనేపద ప్రత్యయాన్ని తీసుకుంటాయి. కర్మణికి మధ్యగణ ప్రత్యయాలు ఎంచుకోబడే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.13 भावकर्मणोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 747 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सार्वधातुके यक् 3.1.67 · प्रकरण 30← गीयते
यक् is added to a root in the passive and impersonal before a सार्वधातुक ending
In the passive and the impersonal, the affix यक् — a -य- (the क् only marks it) — is added to the root before a सार्वधातुक ending (the present-system endings). गै "to sing" gives गी + यते → गीयते "is sung"; सूच् gives सूच्यते "is pointed to", and लुप् आलुप्यते "is broken off".
కర్మణి, భావే ప్రయోగాల్లో యక్ ప్రత్యయం — ఒక -య- (క్ కేవలం గుర్తు) — సార్వధాతుక ప్రత్యయం (వర్తమానాది ప్రత్యయాలు) ముందు ధాతువుకు చేరుతుంది. గై "పాడుట" గీ + యతే → గీయతే "పాడబడును"; సూచ్ → సూచ్యతే "సూచించబడును", లుప్ → ఆలుప్యతే "త్రెంచబడును".
- Aṣṭādhyāyī — 3.1.67 सार्वधातुके यक्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 748 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्तक्तवतू निष्ठा 1.1.26 · प्रकरण 34← संसक्ताभिः
the क्त and क्तवतु affixes are named निष्ठा
The two affixes क्त and क्तवतु are given the name निष्ठा. क्त makes the past passive participle (कृतम् "done") and क्तवतु the past active participle (कृतवत् "having done"); gathering both under one name lets the later rules that shape them — the ones that add or withhold the augment इट्, or change the root before them — reach both by one word. प्रमत्तः "heedless", from मद् with क्त, तीर्णः "crossed", from तॄ, and विरचिताम् "arranged", from रच् with the causative, all end in a निष्ठा affix. The derivation names it on the silent step where the affix is fixed as निष्ठा.
క్త, క్తవతు అనే రెండు ప్రత్యయాలకు నిష్ఠా అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. క్త భూతకాల కర్మణి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతమ్ "చేయబడిన"), క్తవతు భూతకాల కర్తరి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతవత్ "చేసినవాడు"); రెంటినీ ఒక సంజ్ఞ కింద కూర్చడం వల్ల వాటిని తీర్చిదిద్దే తరువాతి సూత్రాలు — ఇట్ ఆగమాన్ని చేర్చే లేదా ఆపే, లేదా వాటి ముందు ధాతువును మార్చే సూత్రాలు — రెంటినీ ఒక్క మాటతో అందుకోగలవు. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త గలవాడు", మద్ నుండి క్త తో, తీర్ణః "దాటిన", తౄ నుండి, విరచితామ్ "అమర్చబడిన", రచ్ నుండి ప్రేరణతో, అన్నీ నిష్ఠా ప్రత్యయంతో అంతమవుతాయి. ప్రత్యయం నిష్ఠాగా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.26 क्तक्तवतू निष्ठा
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 810 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये 3.2.78 · प्रकरण 34← भावी
णिनि (an agent affix) after a root, with a non-genus case-word, in the sense of habit
When a case-inflected word that does not name a genus stands as upapada, the affix णिनि — giving an -इन् agent stem — is added to the root in the sense of habit (ताच्छील्य, "such being one's nature"). उष्णभोजी "one who eats his food hot". भू "to be" takes णिनि → भाविन् → भावी "what is to be, the coming".
జాతిని (వర్గాన్ని) సూచించని విభక్త్యంత పదం ఉపపదంగా ఉన్నప్పుడు, ణిని ప్రత్యయం — -ఇన్ అంతమైన కర్తృవాచక రూపమిచ్చేది — శీలార్థంలో (తాచ్ఛీల్యం, "అదే స్వభావంగా కలిగియుండుట") ధాతువుకు చేరుతుంది. ఉష్ణభోజీ "వేడిగా భుజించువాడు". భూ "అగుట" ణిని పొంది → భావిన్ → భావీ "కాబోవునది, రాబోవునది".
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.78 सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 799 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
निष्ठा 3.2.102 · प्रकरण 34← संसक्ताभिः
the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root in a past sense
In the sense of the past, the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root. क्त gives the past participle — usually passive (कृत 'done', गत 'gone'), active with verbs of state or motion (मत्त 'intoxicated'); क्तवतु gives the active past participle in -तवत् (कृतवत् 'having done'). The क्त word then declines as an ordinary adjective and agrees with its noun.
భూతార్థంలో ధాతువు తరువాత నిష్ఠా ప్రత్యయాలు క్త, క్తవతు వస్తాయి. క్త భూత కృదంతం — సాధారణంగా కర్మణి (కృత "చేయబడినది", గత "వెళ్లినది"), స్థితి/గతి ధాతువులకు కర్తరి (మత్త "మత్తెక్కినవాడు"); క్తవతు కర్తరి భూత కృదంతం -తవత్ (కృతవత్ "చేసినవాడు"). క్త రూపం సామాన్య విశేషణంలా నడిచి తన నామంతో అన్వయిస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.102 निष्ठा
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 811 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §5.1, प्रमत्तः
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे 3.2.124 · प्रकरण 34← पूर्यमाणाः
the present participle: लट् becomes शतृ or शानच्
The present लट् is optionally replaced by the two present-participle affixes — शतृ for the active (parasmaipada), शानच् for the middle (ātmanepada) — when the participle agrees with a word not in the nominative. पचन्तं पश्य, “see him cooking”. शतृ ends the stem in अत् and gives forms like पचन्, गच्छन्.
వర్తమాన లట్ స్థానంలో రెండు వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయాలు — పరస్మైపదానికి శతృ, ఆత్మనేపదానికి శానచ్ — ప్రథమేతర విభక్తితో సమానాధికరణమైనప్పుడు వికల్పంగా వస్తాయి. పచన్తం పశ్య — “వండుతున్నవానిని చూడు”. శతృ వల్ల ధాతువు అత్ కారాంతమై పచన్, గచ్ఛన్ వంటి రూపాలు వస్తాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.124 लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 827 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लृटः सद् वा 3.3.14 · प्रकरण 34← भावी
the future participle: लृट् becomes शतृ/शानच्
The future लृट् is optionally replaced by सत् — the same two participle affixes शतृ/शानच् — giving a future participle: करिष्यन्तं पश्य, “see him about to do it”. So a form like हारयिष्यन् is “meaning to have it carried”, the action still to come.
భవిష్యత్తు లృట్ స్థానంలో సత్ — అవే శతృ/శానచ్ ప్రత్యయాలు — వికల్పంగా వచ్చి భవిష్యత్ కృదంతమవుతుంది: కరిష్యన్తం పశ్య — “చేయబోవువానిని చూడు”. అందుకే హారయిష్యన్ అంటే “మోయించబోతూ”, క్రియ ఇంకా జరగవలసి ఉంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.3.14 लृटः सद् वा
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 831 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सात्पदाद्योः 8.3.111 · प्रकरण 59← संसक्ताभिः; स्यात्
the स of the सात् affix and a word-initial स are not made retroflex
The स of the affix सात् (as in अग्निसात् "reduced to ashes") and a स that begins a word are not turned into the retroflex ष. So अस् "to be", built to सन् "being", keeps its dental स because it stands at the head of the word.
సాత్ ప్రత్యయపు స (అగ్నిసాత్ "బూడిదైపోయినది" లో వలె) మరియు పదం మొదట నిలిచే స మూర్ధన్య ష గా మారవు. కనుక అస్ "ఉండుట", సన్ "ఉన్న" గా ఏర్పడినప్పుడు, పదం మొదట నిలవడం చేత తన దంత్య స ను నిలుపుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.111 सात्पदाद्योः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1238 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अजाद्यतष्टाप् 4.1.4 · प्रकरण 60← संसक्ताभिः
टाप् (the feminine आ) after an अज-class word or an अ-stem
A nominal stem of the अजादि class, and any stem ending in short अ, forms its feminine by adding टाप्, which yields आ: अज → अजा "she-goat", बाल → बाला "girl", कान्त → कान्ता "beloved". This is how the ā-stem feminines — the रमा class — are built from masculine or neuter a-stems.
అజాది గణపు శబ్దాలకు, హ్రస్వ అకారాంత ప్రాతిపదికాలకు స్త్రీలింగంలో టాప్ ప్రత్యయం చేరుతుంది; అది ఆ ఇస్తుంది: అజ → అజా "మేక", బాల → బాలా "బాలిక", కాన్త → కాన్తా "ప్రియురాలు". అకారాంత పుం/నపుంసక శబ్దాల నుండి ఆకారాంత స్త్రీలింగం (రమా తరగతి) ఇలా ఏర్పడుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 4.1.4 अजाद्यतष्टाप्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1242 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अ अ 8.4.68 · not in the abridgement← संसक्ताभिः; गीयते
the short अ, held open through the derivation, returns to its close sound at the end
The last sūtra of the Aṣṭādhyāyī. Throughout a derivation the short अ is treated as though it were open (विवृत), like the long आ, so that the rules can reach it; this rule restores its natural close (संवृत) sound once the derivation is done. It is the final step of nearly every chain — of चक्रे, of प्रमत्तः, and the rest. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.
అష్టాధ్యాయి చివరి సూత్రం. వ్యుత్పత్తి అంతటా హ్రస్వ అ ను విచ్చుకున్నట్టుగా (వివృత), దీర్ఘ ఆ వలె, గ్రహిస్తారు — తద్వారా నియమాలు దానిని అందుకోగలుగుతాయి; వ్యుత్పత్తి ముగిసిన పిదప ఈ సూత్రం దాని సహజ సంవృత ధ్వనిని తిరిగి ఇస్తుంది. ఇది దాదాపు ప్రతి గొలుసుకూ చివరి మెట్టు — చక్రే కు, ప్రమత్తః కు, మిగిలిన వాటికి. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.68 अ अ
- Siddhāntakaumudī — outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras
uncheckeddrafted from the rule text

१समासविग्रहthe compounds, unpacked

त्रिपुरविजयः

त्रि · पुर · विजय

त्रयाणां पुराणां समाहारः
द्विगु — the three cities taken as one thing
त्रिपुरस्य विजयः
तत्पुरुष (genitive) — the conquest of it

तत्पुरुष. the conquest of the Three Cities — Śiva's one great victory, the burning of the three flying fortresses of the demons, which is what a mountain choir would sing about. **Mallinātha spends his whole note on the first member and none of it on the second**, and what he settles there is a gender. His vigraha is त्रयाणां पुराणां समाहारः, 'the taking-together of three cities' — a समाहार, a collective, which is what makes the compound a dvigu rather than a plain numeral phrase. He licenses the compound by Pāṇini 2.1.51 तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च, citing it by its opening words as the school does. Then पात्रादित्वान्नपुंसकत्वम्, 'its neuter gender comes of its being in the पात्रादि class': a collective compound is neuter to begin with by 2.4.17 स नपुंसकम्, and 4.1.21 द्विगोः would take an a-final dvigu into the feminine, and the पात्रादि list is the set of dvigus that rule is held back from. So त्रिपुरम् is neuter, and the word could as easily have been त्रिपुरी

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who gives the samāhāra, cites 2.1.51 by its opening words and argues the gender from the पात्रादि class; the texts of 2.1.51, 2.4.17 and 4.1.21 from skt-mcp. The पात्रादि list itself is a gaṇa, and skt-data carries no gaṇapāṭha, so what the class contains cannot be checked from the tools“trayāṇāṃ purāṇāṃ samāhārastripuram || “taddhitārthottarapada-” iti samāsaḥ | pātrāditvānnapuṃsakatvam || tasya vijayo gīyate”

सङ्गीतार्थः

सङ्गीत · अर्थ

तदेव अर्थः
कर्मधारय — the thing that is the concert, and nothing besides

कर्मधारय. the concert itself — and the compound is easy to read the other way, as 'the purpose of the concert' or 'the matter of the concert', which is what a sixth-case tatpuruṣa would give. Mallinātha shuts that off with two words: तदेव अर्थः सङ्गीतार्थः, 'that very thing is the artha' — the एव marks it as the kind of karmadhāraya in which the second member restates the first rather than governing it. Then he says what अर्थ means here, सङ्गीतवस्तु, 'the substance that is the concert', and proves the sense from Amara: अर्थोऽभिधेयरैवस्तुप्रयोजननिवृत्तिषु, 'artha is used of what is meant, of wealth, of a thing, of a purpose and of ceasing'. Five senses in the line and two of them would fit this compound; वस्तु, a thing, is the one he takes, and प्रयोजन, a purpose, is the one he passes over

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, whose तदेव अर्थः marks the karmadhāraya and whose सङ्गीतवस्तु picks one of Amara's five senses of अर्थ“tadevārthaḥ saṅgītārthaḥ saṅgītavastu || “artho'bhidheyaraivastuprayojananivṛttiṣu” ityamaraḥ”

पशुपतेः

पशु · पति

पशूनां पतिः
तत्पुरुष (genitive) — the lord of creatures

तत्पुरुष. of Paśupati — the name is a compound and Mallinātha does not unpack it, which is what he does with a name that is not in doubt. What he does instead is say who it is and add a word the verse does not have: पशुपतेर्नित्यसन्निहितस्य शिवस्य, 'of Paśupati, that is, of Śiva, who is always present there'. The adjective is the load-bearing part. The stanza says a concert will come about; it does not say anyone is there to hear it, and नित्यसन्निहित supplies the listener, so the music is worship rather than an effect of weather on a mountain

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who identifies the name and adds नित्यसन्निहितस्य; the vigraha पशूनां पतिः is the standard one and he does not give it“paśupaternityasannihitasya śivasya”

२प्रतिपदार्थeach word, its form and sense

√शब्दाय्, a denominative from शब्द, class 1, लट्, atmanepada, third person plural
शब्दायन्ते
शब्द, on the denominative stem शब्दाय्
they make a sound — the word is not from a root at all but from a noun. Mallinātha derives it: शब्दायन्ते शब्दं कुर्वन्ति, स्वनन्तीत्यर्थः, 'śabdāyante means they make a śabda; that is, they sound', and the affix is क्यङ् by Pāṇini 3.1.17 शब्दवैरकलहाभ्रकण्वमेघेभ्यः करणे, which he cites by its opening words. That rule is a list of six nouns — śabda, vaira, kalaha, abhra, kaṇva, megha — that make a verb of their own in the sense of producing the thing; क्यङ् is a middle affix, which is why the ending is आत्मनेपद with nothing else in the stanza to make it so. The list Kālidāsa's word comes off has मेघ in it too, so the cloud being spoken to could have had a verb of its own made the same way
present, लट्
The present tense.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
शब्दायन्ते, “they sound,” is a denominative — a verb built straight from the noun शब्द, “a sound.” Mallinātha names the affix that does it, शब्दवैरकलहाभ्रकण्वमेधेभ्यः करणे इत्यादिना क्यङ्: the affix क्यङ् after शब्द in the sense of ‘making the sound,’ so शब्द becomes the middle verb शब्दायते, “to make a sound of its own.” The subject is कीचकाः, which is not the ordinary word for bamboo but the hollow kind that whistles: Mallinātha quotes Amara, वेणवः कीचकास्ते स्युर्ये स्वनन्त्यनिलोद्धताः, “bamboos are called kīcaka when, tossed by the wind, they sound,” so the very name carries the winds and the sound the verse then spells out.
శబ్దాయన్తే, “శబ్దిస్తాయి,” నామధాతువు — శబ్ద అను నామం నుండి నేరుగా కట్టిన క్రియ. మల్లినాథుడు దాన్ని చేసే ప్రత్యయాన్ని పేర్కొంటాడు, శబ్దవైరకలహాభ్రకణ్వమేధేభ్యః కరణే ఇత్యాదినా క్యఙ్‌: “ఆ శబ్దమును చేయు” అర్థంలో శబ్ద తర్వాత క్యఙ్‌ ప్రత్యయం, కావున శబ్ద ఆత్మనేపద క్రియ శబ్దాయతే — “తనంత తాను శబ్దించు” — అవుతుంది. కర్త కీచకాః, ఇది మామూలు వెదురు కాదు, గాలికి ఈలవేయు బోలు వెదురు: మల్లినాథుడు అమరాన్ని ఉదాహరిస్తాడు, వేణవః కీచకాస్తే స్యుర్యే స్వనన్త్యనిలోద్ధాతాః, “గాలికి కదిలి శబ్దించు వెదుళ్లే కీచకాలు,” కావున ఆ పేరే గాలిని, శబ్దాన్ని తనలో మోస్తుంది.
- Mallinātha, Sañjīvinī — 1.58: “śabdavairakalahā-” ityādinā kyaṅ; “veṇavaḥ kīcakāste syuḥ” ityamaraḥ

a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular

मधुरम्

printed मधुरमनिलैः

मधुर

sweetly — a neuter accusative doing adverb duty, and this time the commentary says so outright. Mallinātha glosses मधुरं श्रुतिसुखं यथा तथा, 'so as to be pleasant to the ear': the यथा तथा frame is how a Sanskrit commentator marks an adverbial accusative, because it turns the word into a clause about the manner of the action. **That is exactly what he did not do one stanza back**, where व्यक्तं was open between the adverb and an adjective agreeing with चरणन्यासम् and his प्रकटम् left it open. Here nothing is left open, and the two stanzas together show that the silence at 1.57 was a silence rather than a habit

a-stem neuter

Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

a-stem neuter

Neuter nouns in short अ: फल “fruit”, वचन “word”, कुसुम, and adjectives in अ agreeing with a neuter noun. The nominative and accusative singular end in अम् (7.1.24) — फलम् — and are alike; the plural फलानि takes नुम् and lengthens; the instrumental plural is फलैः (7.1.9). It is the a-stem masculine’s table with the neuter’s own nominative, accusative and the -आनि plural.

హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దాలు: ఫల “పండు”, వచన “మాట”, కుసుమ, నపుంసక నామానికి అన్వయించే అకారాంత విశేషణాలు. ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు అమ్ తో ముగుస్తాయి (7.1.24) — ఫలమ్ — రెండూ ఒకటే; బహువచనం ఫలాని నుమాగమంతో దీర్ఘమవుతుంది; తృతీయా బహువచనం ఫలైః (7.1.9). అకారాంత పుంలింగ పట్టికే, నపుంసకపు సొంత ప్రథమ, ద్వితీయ, -ఆని బహువచనంతో.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — फल / a-stem neuter prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — अकारान्त नपुंसकलिङ्ग — फलम् फले फलानि

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	मधुरम्	मधुरे	मधुराणि
द्वितीया	मधुरम्	मधुरे	मधुराणि
तृतीया	मधुरेण	मधुराभ्याम्	मधुरैः
चतुर्थी	मधुराय	मधुराभ्याम्	मधुरेभ्यः
पञ्चमी	मधुरात्	मधुराभ्याम्	मधुरेभ्यः
षष्ठी	मधुरस्य	मधुरयोः	मधुराणाम्
सप्तमी	मधुरे	मधुरयोः	मधुरेषु
सम्बोधन	मधुर	मधुरे	मधुराणि

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern फल declines on

फल
7.1.24अतोऽम्
फल+अम्
6.1.107अमि पूर्वः
फलम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural

अनिलैः

printed मधुरमनिलैः

अनिल

by the winds — the instrumental of what fills the bamboos, and the plural is the mountain's winds rather than wind in general. Amara's definition of the bamboo Mallinātha quotes has the same word in it, ये स्वनन्त्यनिलोद्धताः, 'those which sound when the wind stirs them up', so the noun and the thing it acts on are defined by each other

a-stem masculine

The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः.

అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్షః, యక్షౌ, యక్షాః.

Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; राम prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
docs/lessons/1.1.md — §4.2, the a-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

a-stem masculine

The largest noun class, and the one every other declension is measured against: यक्ष, राम. The nominative singular यक्षः ends in a visarga that is a buried स् (8.2.66, then 8.3.15); the instrumental शापेन comes from टा becoming इन after an a-stem (7.1.12) and then अ + इ → ए (6.1.87); the locative plural is यक्षेषु. Adjectives in अ — प्रमत्त, भोग्य — decline the same way in the masculine, so प्रमत्तः and भोग्येण sit in this same table.

అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్ష, రామ. శబ్దమంజరిలో మొదటి శబ్దం 'రామః రామౌ రామాః'. ప్రథమా ఏకవచనం యక్షః (దాగిన స్), తృతీయా శాపేన (టా → ఇన 7.1.12; అ + ఇ → ఏ 6.1.87), సప్తమీ బహువచనం యక్షేషు. అకారాంత విశేషణాలు — ప్రమత్త, భోగ్య — పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి; ప్రమత్తః, భోగ్యేణ ఇదే పట్టికలో ఉంటాయి.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — रामः prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
docs/lessons/1.1.md — §4, the a-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	अनिलः	अनिलौ	अनिलाः
द्वितीया	अनिलम्	अनिलौ	अनिलान्
तृतीया	अनिलेन	अनिलाभ्याम्	अनिलैः
चतुर्थी	अनिलाय	अनिलाभ्याम्	अनिलेभ्यः
पञ्चमी	अनिलात्	अनिलाभ्याम्	अनिलेभ्यः
षष्ठी	अनिलस्य	अनिलयोः	अनिलानाम्
सप्तमी	अनिले	अनिलयोः	अनिलेषु
सम्बोधन	अनिल	अनिलौ	अनिलाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural · the pattern राम declines on

राम
7.1.9अतो भिस ऐस्
राम + ऐस्
6.1.88वृद्धिरेचि
रामैस्
8.2.66ससजुषो रुः
रामैरुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
रामैर्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामैः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem masculine, प्रथमा बहुवचन nominative plural

कीचकाः

कीचक

the whistling bamboos — glossed वेणुविशेषाः, 'a particular kind of bamboo', and Mallinātha calls two lexicons to say which kind. Amara defines the word by what it does: वेणवः कीचकास्ते स्युर्ये स्वनन्त्यनिलोद्धताः, 'those bamboos are kīcakas which sound when the wind stirs them' — so a kīcaka is not a species but a bamboo that whistles, hollow and pierced. The Viśva gives the word's other lives: कीचको दैत्यभेदे स्याच्छुष्कवंशे द्रुमान्तरे, 'kīcaka is used of a kind of demon, of dry bamboo and of another tree'. The demon is the Kīcaka of the Mahābhārata, and the middle sense is the one the stanza is built on. Mallinātha then says what the bamboos are for: अनेन वंशवाद्यसम्पत्तिरुक्ता, 'by this the supply of flute-music is stated' — the first of the three things his concert needs

a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, प्रथमा बहुवचन nominative plural

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	कीचकः	कीचकौ	कीचकाः
द्वितीया	कीचकम्	कीचकौ	कीचकान्
तृतीया	कीचकेन	कीचकाभ्याम्	कीचकैः
चतुर्थी	कीचकाय	कीचकाभ्याम्	कीचकेभ्यः
पञ्चमी	कीचकात्	कीचकाभ्याम्	कीचकेभ्यः
षष्ठी	कीचकस्य	कीचकयोः	कीचकानाम्
सप्तमी	कीचके	कीचकयोः	कीचकेषु
सम्बोधन	कीचक	कीचकौ	कीचकाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, प्रथमा बहुवचन nominative plural · the pattern राम declines on

राम
1.3.7चुटू1.3.9तस्य लोपः
राम + अस्
6.1.102प्रथमयोः पूर्वसवर्णः
रामास्
8.2.66ससजुषो रुः
रामारुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
रामार्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामाः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

√पॄ + यक् + शानच्, प्रथमा बहुवचन nominative plural
पूर्यमाणाः
√पॄ, on the passive stem पूर्य-
being filled — a present participle built on a passive stem: यक् makes √पॄ passive and शानच् makes the participle, so the ending is the middle one for the same reason every passive in Sanskrit takes middle endings. The bamboos do not fill; they are filled, and the wind in the instrumental is the filler. What is filled is the hollow of the cane, which is what makes the noun and the participle a flute between them
present participle middle, शानच्
The middle-voice present participle, in -māna: 'X-ing for oneself', or simply 'X-ing' for roots that take the middle.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
a-stem masculine, प्रथमा बहुवचन nominative plural · the pattern राम declines on
1. राम
2. 1.3.7चुटू1.3.9तस्य लोपः
  राम + अस्
3. 6.1.102प्रथमयोः पूर्वसवर्णः
  रामास्
4. 8.2.66ससजुषो रुः
  रामारुँ
5. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
  रामार्
6. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
  रामाः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√सञ्ज् + क्त, तृतीया बहुवचन instrumental plural
संसक्ताभिः
printed संसक्ताभिस्त्रिपुरविजयो
संसक्त, from सम् + √सञ्ज्
in company — and Mallinātha offers two readings of the word and then a third of the text. The two readings: संयुक्ताभिः, 'joined together', the kinnarīs singing with one another; or वंशवाद्यानुषक्ताभिः, 'keeping close to the bamboo-music', the singers following the flutes. The second is the musician's reading and it is the one that makes the stanza's three parts into one performance. **Then he names a different text.** संरक्ताभिः इति पाठे संरक्तकण्ठीभिरित्यर्थः — 'in the reading saṃraktābhiḥ, the sense is: with their throats in full voice'. That reading is exactly what DCS tags here, so where the tagged corpus parts from `text.md` at this word it is not making an error: it is carrying the other of two readings a fourteenth-century commentator already had in front of him and wrote down
past participle, क्त
The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective.
క్త ప్రత్యయం భూత కృదంతాన్ని చేస్తుంది — సాధారణంగా కర్మణి, "చేయబడినది"; గతి/స్థితి ధాతువులకు కర్తరి: గతః "వెళ్లినవాడు". తరువాత సామాన్య విశేషణంలా నడుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.102 निष्ठा
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 811 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §5.1, प्रमत्तः
uncheckeddrafted from the rule and the Bālānandinī; sūtra from skt-mcp
√सञ्ज् · class 1 · क्त
1. षन्जँ
2. 1.3.1भूवादयो धातवः
  ष॒न्जँ
  and, without changing the form,1.3.2
3. 1.3.9तस्य लोपः
  षन्ज्
4. 6.1.64धात्वादेः षः सः
  सन्ज्
5. 1.4.58प्रादयः
  सम् + सन्ज्
  and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80
6. 3.2.102निष्ठा
  सम् + सन्ज् + क्त
  and, without changing the form,1.3.8
7. 1.3.9तस्य लोपः
  सम् + सन्ज् + त
  and, without changing the form,1.1.261.2.451.2.463.4.1141.1.431.1.37
8. 4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
  सम् + सन्ज् + त + भिस्
  and, without changing the form,1.3.41.1.372.4.827.2.10
9. 4.1.4अजाद्यतष्टाप्
  सम् + सन्ज् + त + टाप् + भिस्
  and, without changing the form,1.3.31.3.7
10. 1.3.9तस्य लोपः
  सम् + सन्ज् + त + आ + भिस्
  and, without changing the form,1.4.13
11. 6.4.24अनिदितां हल उपधायाः क्ङिति
  सम् + सज् + त + आ + भिस्
  and, without changing the form,1.4.141.4.181.4.17
12. 6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
  सम् + सज् + ता + भिस्
13. 8.2.30चोः कुः
  सम् + सग् + ता + भिस्
14. 8.2.66ससजुषो रुः
  सम् + सग् + ता + भिरुँ
15. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्
  सम् + सग् + ता + भिर्
16. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
  सम् + सग् + ता + भिः
17. 8.3.23मोऽनुस्वारः
  सं + सग् + ता + भिः
  and, without changing the form,8.3.111
18. 8.4.55खरि च
  सं + सक् + ता + भिः
19. 8.4.68अ अ
  संसक्ताभिः
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
ā-stem feminine, तृतीया बहुवचन instrumental plural · the pattern रमा declines on
1. रमाभिस्
2. 8.2.66ससजुषो रुः
  रमाभिरुँ
3. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
  रमाभिः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

त्रिपुरविजयः

printed संसक्ताभिस्त्रिपुरविजयो

विजय

the victory — विजय is वि + √जि with घञ्, the noun of the action. It is the subject of the passive गीयते, which is what a passive does with what would otherwise be the object: the thing sung is what the sentence is about, and nobody has to be named as singing it except in the instrumental

a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	विजयः	विजयौ	विजयाः
द्वितीया	विजयम्	विजयौ	विजयान्
तृतीया	विजयेन	विजयाभ्याम्	विजयैः
चतुर्थी	विजयाय	विजयाभ्याम्	विजयेभ्यः
पञ्चमी	विजयात्	विजयाभ्याम्	विजयेभ्यः
षष्ठी	विजयस्य	विजययोः	विजयानाम्
सप्तमी	विजये	विजययोः	विजयेषु
सम्बोधन	विजय	विजयौ	विजयाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on

राम
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + स्
8.2.66ससजुषो रुः
राम + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

त्रिपुरविजयः, “the victory over the three cities,” is what the Kinnara women sing, and the compound is put together in two odd steps Mallinātha marks. त्रिपुर is “the three cities together,” त्रयाणां पुराणां समाहारः, a समाहारद्वन्द्व turned into one thing; and though पुर is neuter, the count-compound would be masculine but for a special rule, so he notes पात्रादित्वान्नपुंसकत्वम्, “it is neuter by belonging to the पात्रादि class.” The whole is then a genitive relation, तस्य विजयः, “the victory over it” — Śiva's burning of the three flying cities of the demons, the deed the caves echo with.

త్రిపురవిజయః, “మూడు పురముల పైని విజయం,” కిన్నరస్త్రీలు పాడేది, ఈ సమాసం మల్లినాథుడు గుర్తించే రెండు విడ్డూరపు మెట్లతో కడతారు. త్రిపుర అనగా మూడు పురముల కూటం, త్రయాణాం పురాణాం సమాహారః, ఒకటిగా చేసిన సమాహారద్వంద్వం; పుర నపుంసకమైనా సంఖ్యాసమాసం పుంలింగమే కావలసినది కాని ఒక ప్రత్యేకనియమం చే, పాత్రాదిత్వాన్నపుంసకత్వమ్‌ అని అంటాడు, “పాత్రాది గణంలోనిదగుటచే నపుంసకం.” మొత్తం తస్య విజయః అను షష్ఠీసంబంధం — శివుడు రాక్షసుల ఎగిరే మూడు పురాలను కాల్చిన కథ, గుహలు మార్మోగించే ఘనకార్యం.

Mallinātha, Sañjīvinī — 1.58: trayāṇāṃ purāṇāṃ samāhāras tripuram; pātrāditvān napuṃsakatvam

√गै, class 1, लट्, passive, third person singular
गीयते
√गै
is sung — the passive of √गै, whose stem before the passive यक् loses the ऐ to ई. Mallinātha carries the word over into his paraphrase without a gloss, which is what he does when a form is transparent. The singular is governed by त्रिपुरविजयः and not by the plural of the singers, which is the ordinary consequence of a passive: the thing sung is the subject
present, लट् — The present tense. · √गै, class 1, लट्, passive, third person singular
√गै · class 1 · लट्
1. गै
2. 1.3.1भूवादयो धातवः
  गै॒
3. 3.2.123वर्तमाने लट्
  गै + लँट्
  and, without changing the form,1.3.21.3.3
4. 1.3.9तस्य लोपः
  गै + ल्
  and, without changing the form,1.3.13
5. 3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
  गै + त
  and, without changing the form,3.4.113
6. 3.1.67सार्वधातुके यक्
  गै + यक् + त
  and, without changing the form,1.3.3
7. 1.3.9तस्य लोपः
  गै + य + त
  and, without changing the form,3.4.114
8. 3.4.79टित आत्मनेपदानां टेरे
  गै + य + ते
  and, without changing the form,1.2.4
9. 6.1.45आदेच उपदेशेऽशिति
  गा + य + ते
  and, without changing the form,1.4.137.4.25
10. 6.4.66घुमास्थागापाजहातिसां हलि
  गी + य + ते
  and, without changing the form,1.4.14
11. 8.4.68अ अ
  गीयते
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

ī-stem feminine, तृतीया बहुवचन instrumental plural

किंनरीभिः

किंनरी

by the kinnarīs — glossed किन्नरस्त्रीभिः, 'by the women of the kinnaras'. The kinnaras are the mountain's musicians, and the name is a question turned into a noun: किं नरः, 'what sort of man is this?' — a creature horse-headed or bird-bodied depending on which account is followed. The instrumental is the agent of the passive गीयते, which is the only case a passive lets an agent stand in

ī-stem feminine

A long-ī stem, most often a feminine made from a masculine stem: एकपत्नी, नद्याः.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

ī-stem feminine

Feminine nouns whose stem ends in long ई: नदी “river”, गौरी, and the मयट् “made of” words like कुशलमयी. Most are formed by the feminine suffix ङीप्/ङीष्. The nominative singular is the bare नदी; the accusative नदीम्; the instrumental नद्या. Śabdamañjarī drills नदी नद्यौ नद्यः.

దీర్ఘ ఈకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: నదీ “నది”, గౌరీ, “మయట్” (…మయమైన) శబ్దాలైన కుశలమయీ మొదలైనవి. చాలావరకు ఙీప్/ఙీష్ స్త్రీప్రత్యయంతో ఏర్పడతాయి. ప్రథమైకవచనం బరి నదీ; ద్వితీయ నదీమ్; తృతీయ నద్యా. శబ్దమంజరి “నదీ నద్యౌ నద్యః”.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — नदी / ī-stem feminine prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग — नदी नद्यौ नद्यः

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	किंनरी	किंनर्यौ	किंनर्यः
द्वितीया	किंनरीम्	किंनर्यौ	किंनरीः
तृतीया	किंनर्या	किंनरीभ्याम्	किंनरीभिः
चतुर्थी	किंनर्यै	किंनरीभ्याम्	किंनरीभ्यः
पञ्चमी	किंनर्याः	किंनरीभ्याम्	किंनरीभ्यः
षष्ठी	किंनर्याः	किंनर्योः	किंनरीणाम्
सप्तमी	किंनर्याम्	किंनर्योः	किंनरीषु
सम्बोधन	किंनरि	किंनर्यौ	किंनर्यः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

ī-stem feminine, तृतीया बहुवचन instrumental plural · the pattern गौरी declines on

गौरीभिस्
8.2.66ससजुषो रुः
गौरीभिरुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
गौरीभिः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

निर्ह्रादः

printed निर्ह्रादस्ते

निर्ह्राद, from निर् + √ह्राद्

your rumbling — the noun of निर् + √ह्राद्, to resound, so it is the sound coming out rather than the making of it. Mallinātha reads it as this noun, ते तव निर्ह्रादः, and the variant `text.md` prints in brackets under the verse reads निर्ह्रादी, an in-stem adjective: 'your sound, resounding, would be like a drum's' instead of 'your rumbling would be like the sound in a drum'. The printed text gives the cloud a noise of its own and the variant makes the noise an attribute of ध्वनिः

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	निर्ह्रादः	निर्ह्रादौ	निर्ह्रादाः
द्वितीया	निर्ह्रादम्	निर्ह्रादौ	निर्ह्रादान्
तृतीया	निर्ह्रादेन	निर्ह्रादाभ्याम्	निर्ह्रादैः
चतुर्थी	निर्ह्रादाय	निर्ह्रादाभ्याम्	निर्ह्रादेभ्यः
पञ्चमी	निर्ह्रादात्	निर्ह्रादाभ्याम्	निर्ह्रादेभ्यः
षष्ठी	निर्ह्रादस्य	निर्ह्रादयोः	निर्ह्रादानाम्
सप्तमी	निर्ह्रादे	निर्ह्रादयोः	निर्ह्रादेषु
सम्बोधन	निर्ह्राद	निर्ह्रादौ	निर्ह्रादाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on

राम
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + स्
8.2.66ससजुषो रुः
राम + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular
ते
printed निर्ह्रादस्ते
युष्मद्
your — the short form of the genitive, which Sanskrit allows only where the word is not first in its clause and carries no stress. Mallinātha writes the full form beside it, ते तव, which is what a commentator does with an enclitic: the short form cannot open a sentence and the gloss can
pronoun
A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern युष्मद् declines on
1. युष्मद्
2. 7.1.27युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश्
  युष्मद्+अ
3. 7.2.96तवममौ ङसि
  तव+अद्+अ
4. 6.1.97अतो गुणे
  तवद्+अ
5. 7.2.90शेषे लोपः
  तव
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular

मुरजे

printed मुरज

मुरज

in a drum — glossed वाद्यभेदे, 'in a kind of instrument'. **The printed मुरज is two words at once and only the commentary chooses between them.** Both मुरजे and मुरजः come out as मुरज before इव: the locative's ए becomes अय् and the य् then drops by the rule that lets a य् or व् go before a vowel, and the nominative's visarga simply falls. Mallinātha reads the locative, and his gloss proves it, because वाद्यभेदे agrees with it in case; DCS reads the nominative. The difference is what the comparison is between. On his reading it is your rumble against the sound in a drum, on DCS's it is your rumble against a drum. His own paraphrase, मुरजध्वनिरिवेत्यर्थः, comes to the same picture by a different road

a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	मुरजः	मुरजौ	मुरजाः
द्वितीया	मुरजम्	मुरजौ	मुरजान्
तृतीया	मुरजेन	मुरजाभ्याम्	मुरजैः
चतुर्थी	मुरजाय	मुरजाभ्याम्	मुरजेभ्यः
पञ्चमी	मुरजात्	मुरजाभ्याम्	मुरजेभ्यः
षष्ठी	मुरजस्य	मुरजयोः	मुरजानाम्
सप्तमी	मुरजे	मुरजयोः	मुरजेषु
सम्बोधन	मुरज	मुरजौ	मुरजाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern राम declines on

राम
1.3.8लशक्वतद्धिते1.3.9तस्य लोपः
राम + इ
6.1.87आद्गुणः
रामे

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

अव्यय
इव
इव
like — the particle of comparison, carried over unglossed. It is doing something the stanza needs and no figure is named for: the cloud's thunder is not called a drum, it is said to be like the sound in one, and the whole conditional hangs on that likeness being close enough to complete a concert
indeclinable
An indeclinable — no case, no number, one form everywhere.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
अव्यय
चेत्
चेद्
if — and Mallinātha supplies the half of the sentence that Sanskrit leaves out: स्याच्चेत् तर्हि, 'if it should be, then'. There is no word for 'then' in the verse; the fourth pāda simply follows. Writing तर्हि in is what turns two statements standing side by side into a condition and its consequence
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय

a-stem masculine, सप्तमी बहुवचन locative plural

कन्दरेषु

कन्दर

in the caves — glossed दरीषु, and the Amara line he quotes for it settles a gender rather than a sense: दरी तु कन्दरो वा स्त्री, 'a cave is darī; kandara too, which is also feminine'. So the word is of both genders and the verse's ending picks one — कन्दरेषु is the masculine, and कन्दरासु would have been as correct. The caves are what make the drum: a sound in a hollow is what the whole comparison turns on, and Mallinātha's locative gloss of मुरज puts the cloud's thunder inside them

a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, सप्तमी बहुवचन locative plural

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	कन्दरः	कन्दरौ	कन्दराः
द्वितीया	कन्दरम्	कन्दरौ	कन्दरान्
तृतीया	कन्दरेण	कन्दराभ्याम्	कन्दरैः
चतुर्थी	कन्दराय	कन्दराभ्याम्	कन्दरेभ्यः
पञ्चमी	कन्दरात्	कन्दराभ्याम्	कन्दरेभ्यः
षष्ठी	कन्दरस्य	कन्दरयोः	कन्दराणाम्
सप्तमी	कन्दरे	कन्दरयोः	कन्दरेषु
सम्बोधन	कन्दर	कन्दरौ	कन्दराः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, सप्तमी बहुवचन locative plural · the pattern राम declines on

राम
7.3.103बहुवचने झल्येत्
रामे + सु
8.3.59आदेशप्रत्यययोः
रामेषु

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

i-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

ध्वनिः

ध्वनि

sound — the word Mallinātha puts inside the drum, मुरजे ध्वनिः, so it is the noise a drum makes rather than the drum. It is the predicate of स्यात् and निर्ह्रादः is the subject: the sentence says one sound would be another, which is as close as Sanskrit gets to saying they are the same thing without a comparison particle. इव keeps it a comparison

i-stem masculine

A short-i stem: अद्रिः, अद्री, अद्रयः. The i lengthens or takes guṇa before most endings.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

i-stem masculine

Nouns whose stem ends in short इ, in the masculine: हरि, अद्रि, कवि. The nominative singular is हरिः; the instrumental हरिणा takes ना for टा after a short इ-stem (7.3.120); the dative हरये and the genitive/ablative हरेः show guṇa (7.3.111, 6.1.110); the locative singular हरौ ends in औ (7.3.119). Śabdamañjarī drills it as हरिः हरी हरयः.

హ్రస్వ ఇకారాంత పుంలింగ శబ్దాలు: హరి, అద్రి, కవి. ప్రథమైకవచనం హరిః; తృతీయైకవచనం హరిణా — హ్రస్వ ఇకారాంతం తరువాత టా → నా (7.3.120); చతుర్థి హరయే, షష్ఠి/పంచమి హరేః గుణంతో (7.3.111, 6.1.110); సప్తమైకవచనం హరౌ, ఔ కారాంతం (7.3.119). శబ్దమంజరి “హరిః హరీ హరయః”.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — हरि / i-stem masculine prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — इकारान्त पुंल्लिङ्ग — हरिः हरी हरयः

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

इकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	ध्वनिः	ध्वनी	ध्वनयः
द्वितीया	ध्वनिम्	ध्वनी	ध्वनीन्
तृतीया	ध्वनिना	ध्वनिभ्याम्	ध्वनिभिः
चतुर्थी	ध्वनये	ध्वनिभ्याम्	ध्वनिभ्यः
पञ्चमी	ध्वनेः	ध्वनिभ्याम्	ध्वनिभ्यः
षष्ठी	ध्वनेः	ध्वन्योः	ध्वनीनाम्
सप्तमी	ध्वनौ	ध्वन्योः	ध्वनिषु
सम्बोधन	ध्वने	ध्वनी	ध्वनयः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

i-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern हरि declines on

हरि
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
हरि + स्
8.2.66ससजुषो रुः
हरि+ रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
हरि + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
हरिः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

√अस्, class 2, विधिलिङ्, parasmaipada, third person singular

स्यात्

√अस्

should be — the optative in the plainest of its uses, the protasis of a condition: with चेत् beside it the mood is doing nothing but marking the clause as supposed. Mallinātha keeps the form and adds only तर्हि after it. It is the fourth optative in three stanzas — after लङ्घयेयुः, कुर्वीथाः and स्युः at 1.56 and परीयाः at 1.57 — and the fourth distinct job for one ending

optative, विधिलिङ्

What would, should, or might be: स्यात् 'there might be', उपेक्षेत 'would he overlook'.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)

परस्मैपद · विधिलिङ्
प्रथम	स्यात्	स्याताम्	स्युः
मध्यम	स्याः	स्यातम्	स्यात
उत्तम	स्याम्	स्याव	स्याम

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

√अस् · class 2 · विधिलिङ्

असँ
1.3.1भूवादयो धातवः
असँ
and, without changing the form,1.3.2
1.3.9तस्य लोपः
अस्
3.3.161विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ्
अस् + लिँङ्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
अस् + ल्
and, without changing the form,1.3.78
3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
अस् + तिप्
and, without changing the form,1.3.3
1.3.9तस्य लोपः
अस् + ति
and, without changing the form,3.4.113
3.1.68कर्तरि शप्
अस् + शप् + ति
2.4.72अदिप्रभृतिभ्यः शपः
अस् + ति
3.4.100इतश्च
अस् + त्
3.4.103यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च
अस् + यासुँट् + त्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
अस् + यास् + त्
3.4.107सुट् तिथोः
अस् + यास् + स्त्
and, without changing the form,1.4.13
7.2.79लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य
अस् + या + त्
and, without changing the form,1.4.14
6.4.111श्नसोरल्लोपः
स् + या + त्
8.2.39झलां जशोऽन्ते
स् + या + द्
and, without changing the form,8.3.111
8.4.56वाऽवसाने
स्यात्

uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

सङ्गीतार्थः

printed सङ्गीतार्थो

अर्थ

the concert — and what सङ्गीत covers is the whole of the stanza's argument. Mallinātha proves the word from the Śabdārṇava: तौर्यत्रिकं तु सङ्गीतम्, 'saṅgīta is the tauryatrika' — the threefold performance of song, instrument and dance taken together. A saṅgīta is therefore not music but a whole show, which is why समग्रः can be said of it at all and why it takes three separate things on the mountain to make one

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	अर्थः	अर्थौ	अर्थाः
द्वितीया	अर्थम्	अर्थौ	अर्थान्
तृतीया	अर्थेन	अर्थाभ्याम्	अर्थैः
चतुर्थी	अर्थाय	अर्थाभ्याम्	अर्थेभ्यः
पञ्चमी	अर्थात्	अर्थाभ्याम्	अर्थेभ्यः
षष्ठी	अर्थस्य	अर्थयोः	अर्थानाम्
सप्तमी	अर्थे	अर्थयोः	अर्थेषु
सम्बोधन	अर्थ	अर्थौ	अर्थाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on

राम
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + स्
8.2.66ससजुषो रुः
राम + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

अव्यय
ननु
ननु
surely — glossed खलु, the particle of a thing taken as agreed. It is not the ननु of debate that opens an objection but the one that presses a conclusion the hearer is expected to grant. Put where it is, between the noun and the verb, it makes the last pāda an appeal rather than a prediction: the cloud is being told what it already knows would follow
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय

i-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular

पशुपतेः

printed पशुपतेस्तत्र

पति

of Paśupati — Śiva as lord of creatures, and the genitive is the one whose concert it is. पति declines as an ordinary i-stem here because it stands at the end of a compound; on its own, in the sense of a husband, it takes a set of its own in the weak cases — पत्या, पत्ये, पत्युः — and being compounded holds that back. So the form the verse prints is the regular one and would not have been if the word stood alone

i-stem masculine — A short-i stem: अद्रिः, अद्री, अद्रयः. The i lengthens or takes guṇa before most endings. · i-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular

इकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	पतिः	पती	पतयः
द्वितीया	पतिम्	पती	पतीन्
तृतीया	पतिना	पतिभ्याम्	पतिभिः
चतुर्थी	पतये	पतिभ्याम्	पतिभ्यः
पञ्चमी	पतेः	पतिभ्याम्	पतिभ्यः
षष्ठी	पतेः	पत्योः	पतीनाम्
सप्तमी	पतौ	पत्योः	पतिषु
सम्बोधन	पते	पती	पतयः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

i-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern हरि declines on

हरि
7.3.111घेर्ङिति
हरे + अस्
6.1.110ङसिङसोश्च
हरेस्
8.2.66ससजुषो रुः
हरे+ रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
हरे + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
हरेः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

अव्यय
तत्र
printed पशुपतेस्तत्र
तत्र
there — and where 'there' is comes from the stanza before. Mallinātha glosses it तत्र चरणसमीपे, 'there, near the footprint', so the concert happens at the rock of 1.57 and not merely on the mountain. The word opened 1.57 as well, glossed then as हिमाद्रौ; two stanzas running use the same adverb and the commentary narrows it the second time
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय

√भू + णिनि, प्रथमा एकवचन nominative singular

भावी

भाविन्, from √भू

is going to be — and Mallinātha glosses it with a future finite verb, भविष्यति, then says why a noun can do a tense's work: भविष्यति गम्यादयः इति भविष्यदर्थे णिनिः, 'by the rule bhaviṣyati gamyādayaḥ, the affix ṇini in the sense of the future'. Pāṇini 3.3.3 is a list-rule — गमिन् and the words with it are formed with a future meaning built into them — so भाविन् is not 'being' but 'about to be', and the stanza's last word can be a predicate without a verb anywhere in the pāda

future participle, शतृ on the future stem

The same शतृ, put on the future stem: 'about to X', 'going to X' — हारयिष्यन् 'meaning to have [it] carried'.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)

in-stem masculine

Stems ending in इन् — the possessive and agent nouns “having …”: कामिन् “in love”, अर्थिन् “wanting”, दण्डिन् “staff-bearer”. The nominative singular lengthens the penult and sheds the न्, so कामिन् gives कामी (6.4.13, then 8.2.7); the strong cases keep the न् — कामिनौ, कामिनः — and the instrumental is कामिना. Śabdamañjarī drills यशस्वी यशस्विनौ यशस्विनः.

ఇన్ కారాంత శబ్దాలు — “…గలవాడు” అనే మత్వర్థీయ/కర్తృవాచకాలు: కామిన్ “ప్రేమగలవాడు”, అర్థిన్ “కోరేవాడు”, దండిన్ “దండముగలవాడు”. ప్రథమైకవచనం ఉపధను దీర్ఘంచేసి న్ ను వదులుతుంది — కామిన్ → కామీ (6.4.13, తరువాత 8.2.7); బలమైన విభక్తుల్లో న్ నిలుస్తుంది — కామినౌ, కామినః — తృతీయైకవచనం కామినా. శబ్దమంజరి “యశస్వీ యశస్వినౌ యశస్వినః”.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — दण्डिन् / in-stem masculine prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — इन्नन्त पुंल्लिङ्ग — यशस्वी यशस्विनौ यशस्विनः

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

इन्-कारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	भावी	भाविनौ	भाविनः
द्वितीया	भाविनम्	भाविनौ	भाविनः
तृतीया	भाविना	भाविभ्याम्	भाविभिः
चतुर्थी	भाविने	भाविभ्याम्	भाविभ्यः
पञ्चमी	भाविनः	भाविभ्याम्	भाविभ्यः
षष्ठी	भाविनः	भाविनोः	भाविनाम्
सप्तमी	भाविनि	भाविनोः	भाविषु
सम्बोधन	भाविन्	भाविनौ	भाविनः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

√भू · class 1 · णिनि

भू
1.3.1भूवादयो धातवः
भू
3.2.78सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये
भू + णिनिँ
and, without changing the form,1.3.21.3.7
1.3.9तस्य लोपः
भू + इन्
and, without changing the form,1.2.463.4.114
4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
भू + इन् + सुँ
and, without changing the form,1.3.2
1.3.9तस्य लोपः
भू + इन् + स्
and, without changing the form,1.1.431.4.13
7.2.115अचो ञ्णिति
भौ + इन् + स्
and, without changing the form,1.4.14
6.4.13सौ च
भौ + ईन् + स्
6.1.68हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्
भौ + ईन्
6.1.78एचोऽयवायावः
भाव् + ईन्
8.2.7नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य
भावी

uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

in-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern यशस्विन् declines on

यशस्विन्
6.4.13सौ च
यशस्वीन्+स्
6.1.68हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्
यशस्वीन्
8.2.7नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य
यशस्वी

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

भावी, “will surely come to be,” is not a finite verb but a future active participle, and it carries the whole point of the stanza: if the cloud adds its drum, then पशुपतेः समग्रः सङ्गीतार्थः भावी, “the material for a full concert of Śiva will be complete.” Mallinātha derives the form, भविष्यति गम्यादय इति भविष्यदर्थे णिनिः — the affix णिनि in the sense of the future, so √भू + णिनि gives भाविन्, “about to be.” The bamboos are the pipes, the Kinnaris the voices, the cloud’s thunder the drum: three of the instruments of a तौर्यत्रिक already stand, and one roll of thunder finishes it.

భావీ, “తప్పక అగును,” సమాపక క్రియ కాదు, భవిష్యదర్థక కృదంతం, శ్లోకపు సారమంతా ఇది మోస్తుంది: మేఘం తన మురజధ్వనిని చేర్చినచో, పశుపతేః సమగ్రః సంగీతార్థః భావీ, “శివుని పూర్ణసంగీతపు సామగ్రి సిద్ధమగును.” మల్లినాథుడు రూపాన్ని సాధిస్తాడు, భవిష్యతి గమ్యాదయ ఇతి భవిష్యదర్థే ణినిః — భవిష్యదర్థంలో ణిని ప్రత్యయం, కావున √భూ + ణిని భావిన్‌, “కాబోవునది.” వెదుళ్లు వేణువులు, కిన్నరులు గాత్రం, మేఘగర్జన మురజం: తౌర్యత్రికపు వాద్యాలలో మూడు ఇప్పటికే నిలిచాయి, ఒక ఉరుము దాన్ని పూర్తిచేస్తుంది.

Mallinātha, Sañjīvinī — 1.58: bhaviṣyati gamyādaya iti bhaviṣyadarthe ṇiniḥ

a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

समग्रः

समग्र

complete — glossed सम्पूर्णः, and it is the word the whole stanza is built to earn. A saṅgīta needs all three of song, instrument and dance; the mountain has the flutes and the singers already, and what it has never had is the drum. The cloud's thunder is the missing third, so समग्रः is not praise of the music but a statement that the set is now closed

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	समग्रः	समग्रौ	समग्राः
द्वितीया	समग्रम्	समग्रौ	समग्रान्
तृतीया	समग्रेण	समग्राभ्याम्	समग्रैः
चतुर्थी	समग्राय	समग्राभ्याम्	समग्रेभ्यः
पञ्चमी	समग्रात्	समग्राभ्याम्	समग्रेभ्यः
षष्ठी	समग्रस्य	समग्रयोः	समग्राणाम्
सप्तमी	समग्रे	समग्रयोः	समग्रेषु
सम्बोधन	समग्र	समग्रौ	समग्राः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on

राम
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + स्
8.2.66ससजुषो रुः
राम + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

३अन्वयthe words in prose order

अनिलैः · पूर्यमाणाः · कीचकाः · मधुरम् · शब्दायन्ते · संसक्ताभिः · किंनरीभिः · त्रिपुरविजयः · गीयते · कन्दरेषु · ते · निर्ह्रादः · मुरजे · ध्वनिः · इव · चेत् · स्यात् · तत्र · पशुपतेः · समग्रः · सङ्गीतार्थः · ननु · भावी

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, whose commentary runs as anvaya. He opens it with a vocative the verse does not have, हे मेघ, addressed to the cloud; the address is not a word of the stanza and is not counted among these“he megha, anilaiḥ pūryamāṇāḥ kīcakā … madhuraṃ … śabdāyante … saṃsaktābhiḥ … kinnarībhiḥ … tasya vijayo gīyate || kandareṣu darīṣu … te tava nirhrādo muraje vādyabhede dhvaniriva … syāccettarhi tatra caraṇasamīpe paśupateḥ … saṅgītārthaḥ … samagraḥ sampūrṇo bhāvī nanu bhaviṣyati khalu”

the dependency structure

स्यात् · क्रिया of the conditional — should be, भवेत्; the optative of √अस्, the hinge चेत् … स्यात् the whole stanza turns on

निर्ह्रादः · कर्ता — your thunder-roar, गर्जितम्; the subject of स्यात्

ते · षष्ठी — of you, तव; the cloud's own roar

ध्वनिः · प्रधानोपमानम् — like the sound on a drum, मुरजध्वनिः इव; what the roar is said to be

मुरजे · अधिकरण — on a drum, वाद्यभेदे; where the sound is made

इव · उपमार्थे — like

चेत् · सम्बन्धसूचकम् — if; the particle that makes the clause a condition

शब्दायन्ते · क्रिया of a coordinate clause — sound, स्वनन्ति; the standing bamboo-music the roar would join

कीचकाः · कर्ता — the hollow bamboos, वेणुविशेषाः, that whistle when the wind fills them

अनिलैः · करण — by the winds, that fill them

पूर्यमाणाः · agreeing with कीचकाः — being filled, पूर्यमाणाः; a present passive participle

मधुरम् · क्रियाविशेषण — sweetly, श्रुतिसुखं यथा; a neuter accusative doing adverb duty

गीयते · क्रिया of a coordinate clause — is sung, गीयते; the second strand of the standing music

त्रिपुरविजयः · उक्तकर्म — the victory over the three cities, त्रिपुरस्य विजयः, sung as the passive's subject

किंनरीभिः · कर्तरि तृतीया — by the Kinnara women, किन्नरस्त्रीभिः; the agent of the passive गीयते

संसक्ताभिः · agreeing with किंनरीभिः — their voices joined to the bamboos, संयुक्ताभिः

कन्दरेषु · अधिकरण — in the caves, दरीषु; where the singing sounds

भावी · अपोदोसिस predicate (nominal) — will surely come to be, भविष्यति; the future active participle standing for the main clause the condition governs

सङ्गीतार्थः · कर्ता — the material of a full concert, सङ्गीतवस्तु; what the roar completes

समग्रः · agreeing with सङ्गीतार्थः — whole, सम्पूर्णः

पशुपतेः · षष्ठी — for Paśupati, शिवस्य; Śiva, ever near the spot

तत्र · क्रियाविशेषण — there, तत्र चरणसमीपे; at the god's footprint

ननु · वाक्यालङ्कार — surely, खलु; the particle of assurance

uncheckedMallinātha’s Sañjīvinī for the anvaya and the reading; the Telugu drawn from Vedam Venkataraya Sastri’s Āndhra Meghasandeśam and the Bālānandinī. The verse has three finite verbs and a nominal apodosis; the single tree is rooted at the conditional स्यात् and the drafter’s construal, with the coordinate clauses and the apodosis भावी hung under it.

४भावार्थthe sense of the whole

Cloud: the hollow bamboos, filled by the winds, are sounding away sweetly; the kinnarīs, keeping together, are singing the burning of the Three Cities; and if your rumble in the caves should be like the sound inside a drum — then surely, there by the footprint, Śiva's concert will be complete. What makes the last line an argument rather than a compliment is one word Mallinātha defines from a lexicon: सङ्गीत is तौर्यत्रिक, the threefold performance, song and instrument and dance taken as one thing. A concert is complete when its parts are all present, so the stanza is counting. The mountain supplies the wind instruments and it supplies the voices, and it has never had percussion; the cloud is being told that what it brings is the one part missing, and that the god who is always there — नित्यसन्निहित, Mallinātha's word, not the poet's — has been waiting for it.

uncheckedthe reader's reading, following Mallinātha's gloss; the definition of सङ्गीत as तौर्यत्रिक is his, from the Śabdārṇava, and नित्यसन्निहित is his own addition to the stanza“tarhi tatra caraṇasamīpe paśupaternityasannihitasya śivasya saṅgītam || “tauryatrikaṃ tu saṅgītam” iti śabdārṇave”

The hollow bamboos, filled by the winds, pipe sweetly; and Kinnara women, their voices joined to that piping, sing in the caves of Śiva’s victory over the three cities. If your thunder-roar should sound there like the beat on a drum, then surely the whole material for a concert to Paśupati — who stands ever by his own footprint — will be complete.

గాలి నింపిన బోలు వెదుళ్లు తీయగా శబ్దిస్తాయి; ఆ వేణుస్వరాలకు గొంతు కలిపి కిన్నరస్త్రీలు గుహలలో శివుని త్రిపురవిజయాన్ని పాడుతారు. నీ ఉరుము అక్కడ మురజధ్వనివలె మ్రోగినచో, తన పాదముద్ర పక్కనే నిత్యం నిలుచు పశుపతికి పూర్తి సంగీతపు సామగ్రి తప్పక సిద్ధమగును.

Mallinātha, Sañjīvinī — 1.58, whole-verse gloss

५अलंकारthe figure

No figure is named for this verse by the commentary this reading follows, so none is shown.