मेघदूतम् — कालिदास

मेघदूतम् · कालिदास · 1.59

क्रौञ्चरन्ध्र · the pass the geese take

प्रालेयाद्रेरुपतटमतिक्रम्य तांस्तान् विशेषान्

प्रा

ले

या

द्रे

रु

प

त

ट

म

ति

क्र

म्य

तां

स्ता

न्वि

शे

षान्

हंसद्वारं भृगुपतियशोवर्त्म यत् क्रौञ्चरन्ध्रम्

हं

स

द्वा

रं

भृ

गु

प

ति

य

शो

व

र्त्म

य

त्क्रौ

ञ्च

र

न्ध्रम्

तेनोदीचीं दिशमनुसरेस्तिर्यगायामशोभी

ते

नो

दी

चीं

दि

श

म

नु

स

रे

स्ति

र्य

गा

या

म

शो

भी

श्यामः पादो बलिनियमनाभ्युद्यतस्येव विष्णोः

श्या

मः

पा

दो

ब

लि

नि

य

म

ना

भ्यु

द्य

त

स्ये

व

वि

ष्णोः

वृत्तविचारthe metre, syllable by syllable

pāda a

प्राguruits long vowel आ
लेguruits long vowel ए
याguruits long vowel आ
द्रेguruits long vowel ए
रुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
पlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तlaghuits short vowel, with a single consonant after it
टlaghuits short vowel, with a single consonant after it
मlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तिguruthe conjunct क्र that follows it
क्रguruthe conjunct म्य that follows it
म्यlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तांguruthe anusvāra it carries
स्ताguruits long vowel आ
न्विlaghuits short vowel, with a single consonant after it
शेguruits long vowel ए
षान्guruthe end of the pāda, which counts the last syllable heavy

yati after 4 — it falls inside the compound प्रालेयाद्रेः
yati after 10 — it falls inside अतिक्रम्य

pāda b

हंguruthe anusvāra it carries
सguruthe conjunct द्व that follows it
द्वाguruits long vowel आ
रंguruthe anusvāra it carries
भृlaghuits short vowel, with a single consonant after it
गुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
पlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
यlaghuits short vowel, with a single consonant after it
शोguruits long vowel ओ
वguruthe conjunct र्त्म that follows it
र्त्मlaghuits short vowel, with a single consonant after it
यguruthe conjunct त्क्र that follows it
त्क्रौguruits long vowel औ
ञ्चlaghuits short vowel, with a single consonant after it
रguruthe conjunct न्ध्र्म that follows it
न्ध्रम्guruthe end of the pāda, which counts the last syllable heavy

yati after 4 — a word ends here — हंसद्वारं
yati after 10 — it falls inside the compound भृगुपतियशोवर्त्म

pāda c

तेguruits long vowel ए
नोguruits long vowel ओ
दीguruits long vowel ई
चींguruthe anusvāra it carries
दिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
शlaghuits short vowel, with a single consonant after it
मlaghuits short vowel, with a single consonant after it
नुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
सlaghuits short vowel, with a single consonant after it
रेguruits long vowel ए
स्तिguruthe conjunct र्य that follows it
र्यlaghuits short vowel, with a single consonant after it
गाguruits long vowel आ
याguruits long vowel आ
मlaghuits short vowel, with a single consonant after it
शोguruits long vowel ओ
भीguruits long vowel ई

yati after 4 — a word ends here — तेनोदीचीं
yati after 10 — it falls inside अनुसरेः

pāda d

श्याguruits long vowel आ
मःguruthe visarga it carries
पाguruits long vowel आ
दोguruits long vowel ओ
बlaghuits short vowel, with a single consonant after it
लिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
निlaghuits short vowel, with a single consonant after it
यlaghuits short vowel, with a single consonant after it
मlaghuits short vowel, with a single consonant after it
नाguruits long vowel आ
भ्युguruthe conjunct द्य that follows it
द्यlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तguruthe conjunct स्य that follows it
स्येguruits long vowel ए
वlaghuits short vowel, with a single consonant after it
विguruthe conjunct ष्ण that follows it
ष्णोःguruthe visarga it carries

yati after 4 — a word ends here — पादो
yati after 10 — it falls inside the compound बलिनियमनाभ्युद्यतस्य

सन्धिrecovering the words from the sound

प्रालेयाद्रेः + उपतटम् → प्रालेयाद्रेरुपतटमतिक्रम्य
ः + उ
no rule named — the builder's table does not hold this change
उपतटम् + अतिक्रम्य → प्रालेयाद्रेरुपतटमतिक्रम्य
म् + अ
no rule named — the builder's table does not hold this change
तान् + तान् → तांस्तान्
न् + त्
8.3.7 · 8.3.15 · 8.3.34
हंसद्वारम् + भृगुपतियशोवर्त्म → हंसद्वारं
म् + भ्
8.3.23 · 8.4.59
तेन + उदीचीम् → तेनोदीचीं
अ + उ → ओ
6.1.87
दिशम् + अनुसरेः → दिशमनुसरेस्तिर्यगायामशोभी
म् + अ
no rule named — the builder's table does not hold this change
अनुसरेः + तिर्यगायामशोभी → दिशमनुसरेस्तिर्यगायामशोभी
ः + त्
8.3.34
पादः + बलिनियमनाभ्युद्यतस्य → पादो
ः + ब्
no rule named — the builder's table does not hold this change
बलिनियमनाभ्युद्यतस्य + इव → बलिनियमनाभ्युद्यतस्येव
अ + इ → ए
6.1.87
प्रालेय + अद्रि → प्रालेयाद्रेः
अ + अ → आ · falls inside the syllable या
6.1.101
उप + तट → उपतटम्
अ + त्
no rule named — the builder's table does not hold this change
हंस + द्वार → हंसद्वारम्
अ + द्
no rule named — the builder's table does not hold this change
भृगु + पति → भृगुपतियशोवर्त्म
उ + प्
no rule named — the builder's table does not hold this change
पति + यशस् → भृगुपतियशोवर्त्म
इ + य्
no rule named — the builder's table does not hold this change
यशस् + वर्त्मन् → भृगुपतियशोवर्त्म
स् + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
क्रौञ्च + रन्ध्र → क्रौञ्चरन्ध्रम्
अ + र्
no rule named — the builder's table does not hold this change
तिर्यच् + आयाम → तिर्यगायामशोभी
च् + आ
8.2.39
आयाम + शोभिन् → तिर्यगायामशोभी
अ + श्
no rule named — the builder's table does not hold this change
बलि + नियमन → बलिनियमनाभ्युद्यतस्य
इ + न्
no rule named — the builder's table does not hold this change
नियमन + अभ्युद्यत → बलिनियमनाभ्युद्यतस्य
अ + अ → आ · falls inside the syllable ना
6.1.101

तांस्तान् shows the seam this block turns on: a word-final न् before the त् of the next word does not simply stand — the न् takes an अनुस्वार and the त् a sibilant, तान् + तान् → तांस्तान् (Pāṇini 8.3.7 नश्छव्यप्रशान्, 8.3.15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः, 8.3.34 विसर्जनीयस्य सः acting in turn). हंसद्वारं भृगुपति- holds the accusative-looking म् of हंसद्वारम् as अनुस्वार before the following consonant and lets it take that class’s nasal (8.3.23, 8.4.59). अनुसरेस्तिर्यगायाम- turns the visarga of अनुसरेः to स् before त् (8.3.34). प्रालेयाद्रेरुपतटम् and पादो बलि- are the block’s unnamed visarga joins: एः before a vowel and अः before a voiced consonant both give the र्/ओ the builder leaves null.

తాంస్తాన్‌ ఈ బ్లాకు తిరిగే సంధిని చూపుతుంది: తర్వాతి పదపు త్‌ ముందు పదాంత న్‌ ఊరక నిలువదు — న్‌ అనుస్వారం, త్‌ ఊష్మం తీసుకుంటాయి, తాన్‌ + తాన్‌ → తాంస్తాన్‌ (పాణిని 8.3.7 నశ్ఛవ్యప్రశాన్‌, 8.3.15, 8.3.34 వరుసగా). హంసద్వారం భృగుపతి- లో హంసద్వారమ్‌ లోని ద్వితీయాభ మ్‌ తర్వాతి హల్లు ముందు అనుస్వారమై ఆ వర్గపు అనునాసికమవుతుంది (8.3.23, 8.4.59). అనుసరేస్తిర్యగాయామ- లో త్‌ ముందు అనుసరేః లోని విసర్గ స్‌ (8.3.34). ప్రాలేయాద్రేరుపతటమ్‌, పాదో బలి- ఈ బ్లాకు పేరుపెట్టని విసర్గజోడీలు: అచ్చు ముందు ఏః, ఘోషహల్లు ముందు అః రెండూ ర్‌/ఓ నిచ్చి బిల్డరు నల్‌ గా వదులుతాయి.

Chinnaya Sūri, Bālavyākaraṇam — సంధిపరిచ్ఛేదము; vendor/balavyakaranam-sandhi.txt

कारकwhat each case is doing

प्रालेयाद्रेः षष्ठी · genitive — समीपार्थे अव्ययीभावसम्बन्धिनी षष्ठी — a genitive held by उपतटम्, ‘along the lower slope of the snow-mountain’, not a genitive governed by any verb
उपतटम् is an अव्ययीभाव, an indeclinable compound meaning ‘near the slope,’ built by अव्ययं विभक्ति- in the sense of nearness; and the genitive प्रालेयाद्रेः leans on it to say whose slope. Mallinātha spells it out, प्रालेयाद्रेर्हिमाद्रेरुपतरं तटसमीपे, ‘along the slope of the Prāleya mountain, that is the Himālaya, near its bank.’ So the fifth-mountain genitive is fixed to the adverb, not to अनुसरेः.
- Mallinātha, Sañjīvinī — 1.59: prāleyādrer himādrer upataraṃ taṭasamīpe; “avyayaṃ vibhakti-” ityādinā samīpārthe’vyayībhāvaḥ
तान् द्वितीया · accusative — वीप्सायां द्विरुक्तिः — the word doubled for distributive force, ‘those sights one after another’, not two separate objects
तान् तान् is the same accusative said twice, and the doubling is not two things but वीप्सा, the taking of each in turn: ‘those and those,’ that is, every one of the sights along the way. Mallinātha marks it so, तांस्तान् विप्सायां द्विरुक्तिः, and glosses विशेषान् as द्रष्टव्यार्थान्, ‘the things worth seeing,’ so the phrase is ‘passing each of the many sights.’
- Mallinātha, Sañjīvinī — 1.59: tāṃs tān vipsāyāṃ dviruktiḥ; viśeṣān draṣṭavyārthān
तान् द्वितीया · accusative — वीप्सायां द्विरुक्तिः — the word doubled for distributive force, ‘those sights one after another’, not two separate objects
तान् तान् is the same accusative said twice, and the doubling is not two things but वीप्सा, the taking of each in turn: ‘those and those,’ that is, every one of the sights along the way. Mallinātha marks it so, तांस्तान् विप्सायां द्विरुक्तिः, and glosses विशेषान् as द्रष्टव्यार्थान्, ‘the things worth seeing,’ so the phrase is ‘passing each of the many sights.’
- Mallinātha, Sañjīvinī — 1.59: tāṃs tān vipsāyāṃ dviruktiḥ; viśeṣān draṣṭavyārthān
विशेषान् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
यत् प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
क्रौञ्चरन्ध्रम् प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
with हंसद्वारम्, भृगुपतियशोवर्त्म
तेन तृतीया · instrumental — करण, the instrument or cause
उदीचीम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
दिशम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
तिर्यगायामशोभी प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
श्यामः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
पादः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
विष्णोः षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
with बलिनियमनाभ्युद्यतस्य

प्रकरणानुक्रमthe rules the verse uses, by section of the abridgement

हलन्त्यम् 1.3.3 · प्रकरण 1← अतिक्रम्य; अनुसरेः
a final consonant of the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a final consonant (हल्) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it, and drops by 1.3.9. So the personal ending तिप् contributes only ति, the प् marking it, and क्तवतु leaves क्तवत् with the उ nasalized and the last letter both gone. Final त्, स् and म् of a case or personal ending are exempt (1.3.4).
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అంత్యంగా ఉన్న హల్లు (హల్) ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది వస్తువును గుర్తించే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు, 1.3.9 చేత లోపిస్తుంది. కాబట్టి తిప్ నుండి తి మాత్రమే మిగులుతుంది, ప్ ఇత్తు. విభక్తి/తిఙ్ ప్రత్యయాల అంత్య త్, స్, మ్ మాత్రం ఇత్తు కావు (1.3.4). అనునాసిక అచ్చు ఇత్తు (1.3.2) కి జోడీ.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.3 हलन्त्यम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तस्य लोपः 1.3.9 · प्रकरण 1← प्रालेयाद्रेः; अतिक्रम्य; विशेषान्; अनुसरेः; श्यामः; पादः
an it-marker drops
What has been named an it-marker (इत्) is then elided (लोप). The tag has done its work — naming the suffix, and conditioning or blocking some operation — and leaves no sound behind. So the उ marked in सुँ, the ट् of टा, the ङ् of ङे ङसि ङस् ङि, and the प् of सुप् are all gone before the ending is attached.
ఇత్సంజ్ఞగా గుర్తించబడినది (इत्) తరువాత లోపిస్తుంది. ఆ గుర్తు తన పని ముగించుకుంది — ప్రత్యయానికి పేరుపెట్టడం, ఏదో కార్యాన్ని కలిగించడమో ఆపడమో — ఏ ధ్వనీ మిగలదు. सुँ లోని ఉ, टा లోని ట్, ङे ङसि ङस् ङि లోని ङ్, सुप् లోని ప్ అన్నీ ప్రత్యయం చేరేముందు పోతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.9 तस्य लोपः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 3 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुप्तिङन्तं पदम् 1.4.14 · प्रकरण 1← अतिक्रम्य; अनुसरेः
a form ending in a case ending (सुप्) or a verb ending (तिङ्) is a पद, a finished word
A form that ends in a nominal case ending — one of the twenty-one सुप् endings 4.1.2 lists — or in a verbal personal ending — one of the eighteen तिङ् endings — is named पद, a complete word. The name is what a great many rules wait on: the visarga rules, the final-consonant rules and the anusvāra rule all apply only "in a पद" or "at the end of a पद". So राम is not yet a पद, but राम + स् is; and चक्रे is a पद once the ending ए is on. Every word the poem carries reaches this name before its word-final changes can fire.
నామవాచక విభక్తి ప్రత్యయంతో — 4.1.2 చెప్పే ఇరవై ఒక్క సుప్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — లేదా క్రియా పురుష ప్రత్యయంతో — పద్దెనిమిది తిఙ్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — అంతమయ్యే రూపానికి పద సంజ్ఞ. ఈ సంజ్ఞ మీదే ఎన్నో సూత్రాలు ఆధారపడతాయి: విసర్గ సూత్రాలు, పదాంత హల్లు సూత్రాలు, అనుస్వార సూత్రం అన్నీ "పదంలో" లేదా "పదాంతంలో" మాత్రమే పనిచేస్తాయి. రామ ఇంకా పదం కాదు; రామ + స్ పదం; చక్రే ప్రత్యయం ఏ చేరాక పదం. కావ్యంలోని ప్రతి పదం తన పదాంత మార్పులకు ముందు ఈ సంజ్ఞను చేరుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.14 सुप्तिङन्तं पदम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 14 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
भूवादयो धातवः 1.3.1 · प्रकरण 2← अतिक्रम्य; अनुसरेः
the words beginning with भू, listed in the Dhātupāṭha, are called धातु (roots)
The action-denoting words listed in the Dhātupāṭha — the root-list that opens with भू "to be" — are named धातु, roots. A धातु is the action-base from which every finite verb and every कृत् (primary derivative) form is built. It is the rule that stands at the head of every verb chain in the poem: चक्रे begins as the root डुकृञ्, जगाम as गम्, प्रमत्तः as मद्. Nothing is conjugated or turned into a participle until it first bears this name.
ధాతుపాఠంలో — భూ "ఉండటం" తో మొదలయ్యే ధాతువుల జాబితాలో — ఉన్న క్రియావాచక శబ్దాలకు ధాతు సంజ్ఞ. ధాతువు అంటే క్రియాధారం; దానినుండే ప్రతి తిఙంత క్రియా, ప్రతి కృదంత (ప్రాథమిక వ్యుత్పన్న) రూపం పుడతాయి. కావ్యంలోని ప్రతి క్రియా గొలుసుకు ఇది శిరస్సు: చక్రే డుకృఞ్ ధాతువుగా, జగామ గమ్ గా, ప్రమత్తః మద్ గా మొదలవుతాయి. ఈ సంజ్ఞ చేరకముందు ఏదీ రూపం దాల్చదు, కృదంతం కాదు.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.1 भूवादयो धातवः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 36 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपदेशेऽजनुनासिक इत् 1.3.2 · प्रकरण 2← प्रालेयाद्रेः; अतिक्रम्य; अनुसरेः; श्यामः; पादः
a nasalized vowel in the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a vowel pronounced with nasal resonance (anunāsika) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it. The उ of सुँ and of रुँ is such a vowel, so it is a marker and drops (by 1.3.9). This is why the nominative-singular ending सुँ contributes only स्, and रुँ leaves only र्.
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అనునాసికంగా ఉచ్చరించే అచ్చు ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది ఆ వస్తువుకు పేరుపెట్టే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు. सुँ, रुँ లోని ఉ అలాంటి అచ్చే; కాబట్టి అది ఇత్తు, లోపిస్తుంది (1.3.9). అందుకే ప్రథమైకవచన ప్రత్యయం సుँ నుండి స్ మాత్రమే, రుँ నుండి ర్ మాత్రమే మిగులుతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.2 उपदेशेऽजनुनासिक इत्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 28 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
प्रादयः 1.4.58 · प्रकरण 2← अतिक्रम्य; अनुसरेः
प्र and the rest of the prefix list are called निपात (particles)
The words प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, नि, वि, उद् and the rest of the प्रादि list are named निपात — indeclinable particles. Joined to a root they are the upasargas, the verbal prefixes that turn or deepen its sense: प्र + मद् gives प्रमद् "be heedless, be carried away", the base of प्रमत्तः, and उद् + स्था gives उत्था "rise". Because the prefix is a particle held before the root, the corpus writes it into the word, and the derivation names this rule when it puts the prefix on.
ప్ర, పరా, అప, సమ్, అను, అవ, ని, వి, ఉద్ మొదలైన ప్రాది గణపు శబ్దాలకు నిపాత సంజ్ఞ — అవి అవ్యయాలు (వికారం లేని పదాలు). ధాతువుకు చేరినప్పుడు అవే ఉపసర్గలు, ధాతువు అర్థాన్ని తిప్పే లేదా లోతు చేసే క్రియా ఉపసర్గలు: ప్ర + మద్ → ప్రమద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం, పరవశం కావటం", ఇది ప్రమత్తః కు ఆధారం; ఉద్ + స్థా → ఉత్థా "లేవటం". ఉపసర్గ ధాతువు ముందు నిలిచే నిపాతం కావటాన కార్పస్ దాన్ని పదంలోనే రాస్తుంది, గొలుసు ఉపసర్గను చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.58 प्रादयः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 54 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपसर्गाः क्रियायोगे 1.4.59 · प्रकरण 2← अतिक्रम्य; अनुसरेः
प्र and the rest, joined to a verb, are called उपसर्ग (preverbs)
The प्रादि particles (प्र, सम्, उद्, नि, वि and the rest, named निपात by the previous rule) are called उपसर्ग — "preverbs" — when they stand in construction with a verb (क्रियायोग, "joined to an action"). Away from a verb the same words keep only their निपात name; before a root they are the prefix that turns its sense. प्र before मद् "be heedless" gives the प्रमद् of प्रमत्तः, and उद् before पत् "fall, fly" gives the उत्पत् of उत्पत. The derivation names this rule where it sets the prefix on the root.
ప్రాది నిపాతాలు (ప్ర, సమ్, ఉద్, ని, వి మొదలైనవి — ముందటి సూత్రం వీటికి నిపాత సంజ్ఞ ఇచ్చింది) క్రియతో కలిసి నిలిచినప్పుడు (క్రియాయోగం) వాటికి ఉపసర్గ సంజ్ఞ. క్రియ లేకుంటే అవే శబ్దాలు కేవలం నిపాతాలుగా నిలుస్తాయి; ధాతువు ముందు నిలిస్తే అర్థాన్ని తిప్పే ఉపసర్గలు. మద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం" ముందు ప్ర → ప్రమత్తః లోని ప్రమద్; పత్ "పడటం, ఎగరటం" ముందు ఉద్ → ఉత్పత లోని ఉత్పత్. గొలుసు ఉపసర్గను ధాతువుకు చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.59 उपसर्गाः क्रियायोगे
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 35 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आद्गुणः 6.1.87 · प्रकरण 2← तेन; अनुसरेः; तेन + उदीचीम्; बलिनियमनाभ्युद्यतस्य + इव
a followed by i/u/ṛ becomes the guṇa vowel e/o/ar
When a final अ or आ is followed by a simple vowel इ उ or ऋ, the two together become the corresponding guṇa vowel — ए, ओ, or अर् — as one sound, a single substitution for both. So राम + इन (from टा) gives the ए of रामेण, and पुण्य + उदक gives the ओ of पुण्योदक. It is the guṇa-sandhi a student meets first.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఇ ఉ ఋ (సామాన్య అచ్చు) వస్తే, రెండూ కలిసి గుణమవుతాయి — ఏ, ఓ, అర్ — ఒకే ధ్వనిగా (ఏకాదేశం). రామ + ఇన (టా నుండి) → రామేణ లోని ఏ; పుణ్య + ఉదక → పుణ్యోదక లోని ఓ. విద్యార్థి మొదట కలిసే గుణసంధి ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.87 आद्गुणः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 27 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the guṇa sandhi
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अकः सवर्णे दीर्घः 6.1.101 · प्रकरण 2← प्रालेय + अद्रि; नियमन + अभ्युद्यत
a simple vowel before a like vowel becomes the long one
When a simple vowel (अक्: अ इ उ ऋ ऌ) is followed by a vowel of the same class (savarṇa), the two become the single long vowel of that class — अ/आ + अ/आ → आ, इ/ई + इ/ई → ई, and so on. So स्व + अधिकार → स्वाधिकार. This is dīrgha-sandhi.
అక్ (అ ఇ ఉ ఋ ఌ) తరువాత దానికి సవర్ణమైన అచ్చు వస్తే, రెండూ కలిసి ఆ వర్గపు దీర్ఘమవుతాయి — అ/ఆ + అ/ఆ → ఆ, ఇ/ఈ + ఇ/ఈ → ఈ, ఇలా. స్వ + అధికార → స్వాధికార. ఇది దీర్ఘసంధి.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.101 अकः सवर्णे दीर्घः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 42 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the dīrgha sandhi
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
झलां जशोऽन्ते 8.2.39 · प्रकरण 3← तिर्यच् + आयाम
a word-final झल् becomes the corresponding जश् (voiced unaspirate)
At the end of a word, a झल् consonant — a stop or sibilant — is replaced by the corresponding जश्, a voiced unaspirated stop (ग् ज् ड् द् ब्). So a word-final त् may be written द् (वाक् beside वाग्, षष् beside षड्). At a pause it can revert to त् (8.4.56), and before a voiceless sound it stays voiceless (8.4.55 खरि च); so अधिकारात् before प्र keeps its त्.
పదాంతంలో ఝల్ (స్పర్శ లేదా ఊష్మ) హల్లుకు దాని జశ్ — ఘోష అల్పప్రాణ స్పర్శం (గ్ జ్ డ్ ద్ బ్) — ఆదేశం. పదాంత త్ ను ద్ గా రాయవచ్చు (వాక్/వాగ్, షష్/షడ్). విరామంలో మళ్లీ త్ కావచ్చు (8.4.56); అఘోషం ముందు అఘోషంగానే ఉంటుంది (8.4.55 ఖరి చ) — అధికారాత్ ప్ర ముందు త్ గానే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.39 झलां जशोऽन्ते
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 67 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.2, स्वाधिकारात्
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
नश्छव्यप्रशान् 8.3.7 · प्रकरण 3← तान् + तान्
खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8.3.15 · प्रकरण 3← प्रालेयाद्रेः; भृगुपतियशोवर्त्म; अनुसरेः; श्यामः; पादः; विष्णोः; तान् + तान्
र् becomes visarga before a खर् consonant or at a pause
A रेफ (र्) at the end of a word becomes visarga (ः) before a खर् consonant — the voiceless stops and the sibilants — or at a pause (avasāna). It is the last step of every nominative singular: यक्ष + र् becomes यक्षः. The visarga of भर्तुः is the same thing, the र् that came with the ṛ-stem's ending surfacing before the pause.
పదాంతంలోని రేఫ (ర్) ఖర్ హల్లు ముందు — అఘోష స్పర్శలు, ఊష్మలు — గాని, విరామం (అవసానం) దగ్గర గాని విసర్గ (ః) అవుతుంది. ప్రతి ప్రథమా ఏకవచనపు చివరి మెట్టు ఇదే: యక్ష + ర్ → యక్షః. భర్తుః లోని విసర్గ కూడా ఋకారాంత శబ్దపు ర్ ఇలాగే విరామం ముందు పైకి రావడమే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 93 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः and भर्तुः prakriyās
- docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः and भर्तुः derivations
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
मोऽनुस्वारः 8.3.23 · प्रकरण 3← हंसद्वारम् + भृगुपतियशोवर्त्म
a word-final म् becomes anusvāra before a consonant
A म् at the end of a word becomes anusvāra — the nasal dot ं — when a consonant follows: हरिम् + वन्दे → हरिं वन्दे "I praise Hari". The accusative singular in -म् and every word-final म् before a consonant is written this way; before a vowel or at a pause the म् itself stays. This is why the chain-check reads a final ं and a final म् as the same sound: they are one म्, shown one way or the other by what follows.
పదాంతంలోని మ్, హల్లు ముందు అనుస్వారం — ం అనే నాసిక బిందువు — గా మారుతుంది: హరిమ్ + వన్దే → హరిం వన్దే "హరిని నమస్కరిస్తాను". మ్-అంత ద్వితీయా ఏకవచనం, హల్లు ముందు వచ్చే ప్రతి పదాంత మ్ ఇలాగే రాయబడతాయి; అచ్చు ముందు గానీ విరామంలో గానీ మ్ అలాగే నిలుస్తుంది. అందుకే గొలుసు-పరీక్ష పదాంత ం ను, పదాంత మ్ ను ఒకే ధ్వనిగా చదువుతుంది: అవి ఒకే మ్, తరువాత వచ్చేదాన్ని బట్టి ఒక్కో రూపంలో చూపబడతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.23 मोऽनुस्वारः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 77 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
विसर्जनीयस्य सः 8.3.34 · प्रकरण 3← तान् + तान्; अनुसरेः + तिर्यगायामशोभी
वा पदान्तस्य 8.4.59 · प्रकरण 3← हंसद्वारम् + भृगुपतियशोवर्त्म
at the end of a word the homorganic-nasal substitution is optional
The previous rule (8.4.58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः) turns an अनुस्वार (the nasal hum ं) into the nasal of the following consonant's own class before a यय् consonant (any stop or semivowel but ह). This rule makes that substitution optional (वा, "or") when the अनुस्वार stands at the end of a पद, a finished word. So the prefix सम् before भृत "borne", once its म् has become अनुस्वार, may keep the class-nasal म् or the अनुस्वार: सम्भृतम् or संभृतम्. Both are correct; the chain shows the class-nasal.
ముందటి సూత్రం (8.4.58 అనుస్వారస్య యయి పరసవర్ణః) అనుస్వారాన్ని (ం అనే నాసిక ధ్వని) — యయ్ హల్లు (హ తప్ప అన్ని స్పర్శ, అంతస్థ హల్లులు) ముందు — ఆ హల్లు వర్గపు నాసికంగా మారుస్తుంది. ఈ సూత్రం, అనుస్వారం పదాంతంలో (పూర్తయిన పదపు చివర) నిలిచినప్పుడు, ఆ మార్పును వికల్పం (వా "లేదా") చేస్తుంది. కాబట్టి భృత "మోయబడిన" ముందు సమ్ ఉపసర్గపు మ్ అనుస్వారమైన తర్వాత వర్గనాసిక మ్ గా ఉండవచ్చు, లేదా అనుస్వారంగా ఉండవచ్చు: సమ్భృతమ్ లేదా సంభృతమ్. రెండూ సరైనవే; గొలుసు వర్గనాసికాన్ని చూపుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.59 वा पदान्तस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 80 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ससजुषो रुः 8.2.66 · प्रकरण 4← प्रालेयाद्रेः; अनुसरेः; श्यामः; पादः; विष्णोः
a word-final स् becomes रु
The स् at the end of a word — and the word सजुष् — is replaced by रु. The उ of रु is only a marker and drops, so what is left is र्. This is why यक्ष + स् becomes यक्ष + र्, which then turns to visarga at a pause by 8.3.15: the visarga of every nominative singular is a buried स्. It also explains यक्षः + चक्रे → यक्षश्चक्रे — the स् resurfaces before च and becomes श्.
పదాంతంలోని స్ (మరియు సజుష్ శబ్దపు స్) రుగా మారుతుంది. 'రు'లోని ఉ కేవలం ఇత్‌సంజ్ఞ, అది లోపించి ర్ మాత్రమే మిగులుతుంది. కాబట్టి యక్ష + స్ → యక్ష + ర్; ఆ ర్ విరామం ముందు విసర్గ అవుతుంది (8.3.15). అందుకే ప్రతి ప్రథమా ఏకవచన విసర్గ దాగిన స్; యక్షః + చక్రే లో ఆ స్ మళ్లీ పైకి వచ్చి చకారం ముందు శ్ అవుతుంది — యక్షశ్చక్రే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.66 ससजुषो रुः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 105 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः prakriyā
- docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः derivation
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
रोऽसुपि 8.2.69 · प्रकरण 4← भृगुपतियशोवर्त्म
अहन्'s रु becomes र् except before a case ending
The रु that अहन् takes by 8.2.68 becomes a plain र् when it does not stand before a सुप् (a case affix) — that is, inside a compound or before a reduplicated word: अहरहः "day after day", अहर्गणः "a run of days". Before a case ending the रु is left to become visarga or ओ instead (अहः, अहोभ्याम्), so the -र् surfaces only in composition.
అహన్ 8.2.68 చేత తీసుకున్న రు, సుప్ (విభక్తి ప్రత్యయం) ముందు కానప్పుడు — అంటే సమాసంలో లేదా ద్విరుక్త శబ్దం ముందు — కేవలం ర్ అవుతుంది: అహరహః "రోజురోజుకు", అహర్గణః "దినసమూహం". విభక్తి ప్రత్యయం ముందు మాత్రం రు విసర్గగా లేదా ఓ గా మారుతుంది (అహః, అహోభ్యామ్), కాబట్టి –ర్ సమాసంలోనే కనబడుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.69 रोऽसुपि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 109 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुडनपुंसकस्य 1.1.43 · प्रकरण 5← अतिक्रम्य; अनुसरेः
the सुट् endings of a non-neuter stem are called सर्वनामस्थान
For a stem that is not neuter (अनपुंसक), the endings of the सुट् set — सु, औ, जस् (nominative singular, dual, plural) and अम्, औट् (accusative singular, dual) — are termed सर्वनामस्थान. This name marks the "strong" cases, where a stem shows its fullest form: it is before a सर्वनामस्थान that नुम् is inserted, a vowel lengthens, and the like. प्रमत्तः "heedless" is प्रमत्त + सु, a nominative singular, so its सु is a सर्वनामस्थान.
నపుంసకం కాని (అనపుంసక) స్టెముకు, సుట్ గణపు ప్రత్యయాలు — సు, ఔ, జస్ (ప్రథమా ఏక, ద్వి, బహువచనం) మరియు అమ్, ఔట్ (ద్వితీయా ఏక, ద్వివచనం) — సర్వనామస్థాన సంజ్ఞ పొందుతాయి. ఈ సంజ్ఞ "బలమైన" విభక్తులను గుర్తిస్తుంది, అక్కడ స్టెము తన పూర్ణ రూపాన్ని చూపుతుంది: సర్వనామస్థానం ముందే నుమ్ చేరిక, స్వరదీర్ఘీకరణం మొదలైనవి జరుగుతాయి. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త" = ప్రమత్త + సు, ప్రథమా ఏకవచనం, కాబట్టి దాని సు సర్వనామస్థానం.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.43 सुडनपुंसकस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 162 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् 1.2.45 · प्रकरण 5← अतिक्रम्य; अनुसरेः
a meaningful form that is neither a root nor an affix is a प्रातिपदिक (nominal base)
A form that carries meaning (अर्थवत्) and is neither a धातु (a verb root) nor a प्रत्यय (an affix) is termed प्रातिपदिक — a nominal base, the stem to which case endings are then added. This is the general definition; forms ending in a कृत् or a तद्धित affix and compounds are brought under the same name by the next rule (1.2.46). So a plain stem like मेघ "cloud" is a प्रातिपदिक on its own, while a कृत् form such as प्रमत्त reaches the name through that extension. The प्रातिपदिक is what takes the सुप् case endings.
అర్థవంతమైన (అర్థవత్), ధాతువు కాని, ప్రత్యయం కాని రూపానికి ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ — నామపదపు మూలం (స్టెమ్), దీనికే విభక్తి ప్రత్యయాలు చేరతాయి. ఇది సాధారణ నిర్వచనం; కృత్, తద్ధిత ప్రత్యయాంత రూపాలను, సమాసాలను తర్వాతి సూత్రం (1.2.46) అదే సంజ్ఞకు తెస్తుంది. కాబట్టి మేఘ "మేఘం" వంటి సాదా మూలం తనంతట తానే ప్రాతిపదికం, ప్రమత్త వంటి కృదంతం ఆ విస్తరణ వల్ల ఈ సంజ్ఞను పొందుతుంది. ప్రాతిపదికమే సుప్ విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.2.45 अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 115 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कृत्तद्धितसमासाश्च 1.2.46 · प्रकरण 5← अतिक्रम्य
forms ending in a कृत् or तद्धित affix, and compounds, are प्रातिपदिक too
Forms ending in a कृत् affix (a primary affix that makes a word straight from a root, like क्त in मत्त), in a तद्धित affix (a secondary affix on a noun), and समास (compounds) are also termed प्रातिपदिक — a nominal base. This extends the previous rule's definition. It is why a कृत् form such as प्रमत्त "heedless" (प्र + मद् + क्त) is itself a stem and takes case endings like any noun, and why the indeclinables श्रुत्वा "having heard" and आलिङ्ग्य "having embraced" count as nominal bases before their further treatment.
కృత్ ప్రత్యయాంత (ధాతువు నుండి నేరుగా పదం చేసే ప్రాథమిక ప్రత్యయం, మత్త లోని క్త వంటిది), తద్ధిత ప్రత్యయాంత (నామంపై గౌణ ప్రత్యయం), సమాస — వీటికి కూడా ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ, నామపదపు మూలం. ఇది ముందటి సూత్రపు నిర్వచనాన్ని విస్తరిస్తుంది. అందుకే ప్రమత్త "అజాగ్రత్త" (ప్ర + మద్ + క్త) వంటి కృదంతం తానే స్టెమ్ అయి, ఏ నామంవలెనే విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది; శ్రుత్వా "విని", ఆలింగ్య "కౌగిలించి" వంటి అవ్యయాలు కూడా తదుపరి వ్యవహారం ముందు నామపద మూలాలుగా లెక్క.
- Aṣṭādhyāyī — 1.2.46 कृत्तद्धितसमासाश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 116 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लशक्वतद्धिते 1.3.8 · प्रकरण 5← अतिक्रम्य; विशेषान्; अनुसरेः
an affix’s initial ल्, श् or velar is a marker
In an affix that is not a taddhita (a secondary nominal affix), an initial ल्, श्, or velar (क ख ग घ ङ) is an इत्, a marker, and drops. This is why the present-participle affix शतृ adds only अत् — its श् is a tag — and why the tense-name लट् contributes no ल्.
తద్ధితం కాని ప్రత్యయం మొదట ఉన్న ల్, శ్, కవర్గం (క ఖ గ ఘ ఙ) ఇత్తులు, లోపిస్తాయి. అందుకే వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయమైన శతృ కేవలం అత్ ను చేరుస్తుంది — దాని శ్ ఒక గుర్తే — మరియు లట్ లకారంలోని ల్ ఏమీ మిగల్చదు.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.8 लशक्वतद्धिते
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 135 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् 1.4.13 · प्रकरण 5← अतिक्रम्य; अनुसरेः
the base an affix is added to is called अङ्ग (stem) while the affix stands
Whatever an affix is prescribed after — taken with everything from that point on — is named अङ्ग, the stem, for as long as that affix is present. The name matters because a great many rules operate "on the अङ्ग": the guṇa and vṛddhi changes, the lengthenings, the augments all target the अङ्ग before its ending. So राम is the अङ्ग before a case ending, and चकृ the अङ्ग before a perfect ending — and it is on that अङ्ग that the vowel is strengthened to चकार.
ఒక ప్రత్యయం దేని తరువాత విధించబడుతుందో అది — అక్కడి నుండి ముందంతటితో సహా — ఆ ప్రత్యయం ఉన్నంత వరకు అఙ్గ, అంటే ప్రకృతి (కాండం), అని పిలవబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం, ఎందుకంటే ఎన్నో సూత్రాలు "అఙ్గం మీద" పనిచేస్తాయి: గుణ-వృద్ధి మార్పులు, దీర్ఘీకరణలు, ఆగమాలు అన్నీ ప్రత్యయం ముందు అఙ్గాన్నే లక్ష్యంగా చేసుకుంటాయి. కాబట్టి విభక్తి ముందు రామ అఙ్గం; పరోక్ష ప్రత్యయం ముందు చకృ అఙ్గం — ఆ అఙ్గం మీదే అచ్చు బలపడి చకార అవుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.13 यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 132 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
गतिश्च 1.4.60 · प्रकरण 5← अतिक्रम्य; अनुसरेः
the same prefixes, joined to a verb, are also called गति
The same प्रादि words, joined to a verb, are termed गति ("gati") as well, beside their उपसर्ग name. The गति name is what lets a prefix compound with a following क्त्वा form into a single ल्यप् word: नि + अस् + क्त्वा becomes न्यस्य "having laid down", and उप + भुज् + क्त्वा becomes उपभुज्य "having enjoyed". The derivation names this rule where the prefix earns its गति standing.
అవే ప్రాది శబ్దాలు క్రియతో కలిస్తే, ఉపసర్గ సంజ్ఞతో పాటు, గతి సంజ్ఞ కూడా పొందుతాయి. గతి సంజ్ఞే ఉపసర్గను తర్వాతి క్త్వా-రూపంతో ఒక్క ల్యప్ పదంగా సమాసం చేయనిస్తుంది: ని + అస్ + క్త్వా → న్యస్య "ఉంచి", ఉప + భుజ్ + క్త్వా → ఉపభుజ్య "అనుభవించి". ఉపసర్గ తన గతిత్వాన్ని పొందేచోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.60 गतिश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 200 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् 6.1.68 · प्रकरण 5← तिर्यगायामशोभी
after a consonant or a long ई/आ feminine, a bare-consonant सु/ति/सि drops
The nominative-singular सु — and the verb endings ति सि — when it would be left as a single consonant (apṛkta), is elided after a stem ending in a consonant (हल्), or after the long feminine stems in ई (ङी) or आ (आप्). So a consonant-stem masculine like राजन् loses the स् of सु. It is why महिमन्, आत्मन्, राजन् show no visible ending in the nominative singular.
ఒకే హల్లుగా మిగిలే సు (ప్రథమైకవచనం; ధాతువుల్లో తి సి), హల్లంతం తరువాత, లేదా దీర్ఘ స్త్రీలింగ ఈ (ఙీ)/ఆ (ఆప్) తరువాత లోపిస్తుంది. రాజన్ వంటి హలంత పుంలింగం సు లోని స్ ను కోల్పోతుంది. మహిమన్, ఆత్మన్, రాజన్ లకు ప్రథమైకవచనంలో ప్రత్యయం కనిపించకపోవడానికి కారణం ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.68 हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 178 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.6, महिमा
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
प्रथमयोः पूर्वसवर्णः 6.1.102 · प्रकरण 5← तान्; विशेषान्
a short vowel before the nom/acc ending becomes one long homogeneous vowel
A short simple vowel (अक् — a, i, u, ṛ) before the vowel of the first two case-endings — nominative and accusative — becomes one long homogeneous vowel with it (pūrva-savarṇa dīrgha). So राम + अस् (nominative plural जस्) gives रामाः, and the accusative plural likewise ends in a long vowel.
ప్రథమా, ద్వితీయ విభక్తుల అచ్చు ముందు హ్రస్వ సామాన్యాచ్చు (అక్ — అ ఇ ఉ ఋ) దానితో కలిసి ఒకే దీర్ఘ సవర్ణాచ్చు అవుతుంది. రామ + అస్ (ప్రథమా బహువచనం జస్) → రామాః; ద్వితీయా బహువచనం కూడా దీర్ఘాచ్చుతో ముగుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.102 प्रथमयोः पूर्वसवर्णः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 125 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तस्माच्छसो नः पुंसि 6.1.103 · प्रकरण 5← तान्; विशेषान्
in the masculine, the acc. plural’s स् becomes न् — the -आन् ending
In the masculine, the स् of the accusative-plural ending शस्, coming after that long vowel, becomes न्. So the masculine accusative plural ends in -आन्: रामान्, वृक्षान्, मासान्. The feminine keeps the स् (लताः).
పుంలింగంలో, ఆ దీర్ఘాచ్చు తరువాత వచ్చే ద్వితీయా బహువచన ప్రత్యయమైన శస్ లోని స్ న్ అవుతుంది. అందుకే పుంలింగ ద్వితీయా బహువచనం -ఆన్ తో ముగుస్తుంది: రామాన్, వృక్షాన్, మాసాన్. స్త్రీలింగంలో స్ నిలుస్తుంది (లతాః).
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.103 तस्माच्छसो नः पुंसि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 136 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अमि पूर्वः 6.1.107 · प्रकरण 5← हंसद्वारम्; क्रौञ्चरन्ध्रम्; उदीचीम्
before the accusative-singular अम्, the stem vowel alone remains
When the accusative-singular ending अम् follows a word ending in अक् (a short a i u …), the single substitute for stem-vowel + अ is the pūrva, the earlier, vowel — the stem vowel wins. So हरि + अम् → हरिम्, गुरु + अम् → गुरुम्, राम + अम् → रामम्. One rule for the accusative singular of every vowel stem.
అక్కు (హ్రస్వ అ ఇ ఉ…) తరువాత అమ్ (ద్వితీయైకవచనం) పరమైతే, ప్రాతిపదిక అచ్చుకూ అ కూ ఏకాదేశం పూర్వరూపం — ప్రాతిపదిక అచ్చు నిలుస్తుంది. హరి + అమ్ → హరిమ్, గురు + అమ్ → గురుమ్, రామ + అమ్ → రామమ్. అచ్చంత శబ్దాల ద్వితీయైకవచనానికి ఒకే సూత్రం.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.107 अमि पूर्वः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 134 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.4, वसतिम्
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ङसिङसोश्च 6.1.110 · प्रकरण 5← प्रालेयाद्रेः; विष्णोः
after e/o, the abl. and gen. singular keep the vowel (pūrva-rūpa)
After a stem in ए or ओ (एङ्), the ablative-singular ङसि and the genitive-singular ङस् merge as pūrva-rūpa — the ए/ओ alone stands. An i-stem takes guṇa first (हरि → हरे), so both the ablative and the genitive singular come out हरेः.
ఏ లేదా ఓ (ఏఙ్) కారాంతం తరువాత పంచమ్యేకవచనం ఙసి, షష్ఠ్యేకవచనం ఙస్ పూర్వరూపంగా కలుస్తాయి — ఏ/ఓ మాత్రమే నిలుస్తుంది. ఇకారాంతం ముందు గుణం వస్తుంది (హరి → హరే), కాబట్టి పంచమి, షష్ఠి రెండూ హరేః గా వస్తాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.110 ङसिङसोश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 172 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
टाङसिङसामिनात्स्याः 7.1.12 · प्रकरण 5← तेन; बलिनियमनाभ्युद्यतस्य
after an a-stem, टा/ङसि/ङस् become इन/आत्/स्य
After a stem in अ, the instrumental-singular टा becomes इन, the ablative-singular ङसि becomes आत्, and the genitive-singular ङस् becomes स्य. So राम + टा → राम + इन → रामेण (with guṇa), राम + ङसि → रामात्, राम + ङस् → रामस्य. Three of the a-stem singular endings are set by this one rule.
అకారాంత శబ్దం తరువాత తృతీయైకవచనం టా → ఇన, పంచమీ ఙసి → ఆత్, షష్ఠీ ఙస్ → స్య. రామ + టా → రామ + ఇన → రామేణ (గుణంతో), రామ + ఙసి → రామాత్, రామ + ఙస్ → రామస్య. అకారాంత ఏకవచన ప్రత్యయాల్లో మూడు ఈ ఒక్క సూత్రంతోనే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.12 टाङसिङसामिनात्स्याः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 139 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.2, शापेन and स्वाधिकारात्
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
त्यदादीनामः 7.2.102 · प्रकरण 5← तान्; तेन
a त्यदादि pronoun’s final becomes अ before an ending
The final sound of a त्यदादि pronoun — तद्, यद्, एतद्, इदम् and their group — becomes अ before a case-ending. तद् → त, which then goes on to सः, तम्, ते. It is the step that turns the stem into the shape the endings attach to.
త్యదాది సర్వనామం — తద్, యద్, ఏతద్, ఇదమ్ మొదలైన గణం — దాని అంత్యవర్ణం విభక్తి ముందు అ అవుతుంది. తద్ → త, అటుపైన సః, తమ్, తే అవుతుంది. ప్రత్యయాలు చేరే రూపంలోకి శబ్దాన్ని మార్చే మెట్టు ఇది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.102 त्यदादीनामः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 192 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
घेर्ङिति 7.3.111 · प्रकरण 5← प्रालेयाद्रेः; विष्णोः
a short इ/उ-stem takes guṇa before a ङित् ending
A short इ- or उ-stem (a घि stem) takes guṇa — इ → ए, उ → ओ — before a ङित् case-ending. हरि + ए (dative) → हरये, and गुरु gives गुरवे. It is what raises the vowel in the oblique singular of these stems.
హ్రస్వ ఇ లేదా ఉ కారాంతం (ఘి శబ్దం), ఙిత్ విభక్తి ప్రత్యయం ముందు గుణం తీసుకుంటుంది — ఇ → ఏ, ఉ → ఓ. హరి + ఏ (చతుర్థి) → హరయే; గురు → గురవే. ఈ శబ్దాల పరోక్ష ఏకవచనంలో అచ్చును ఎత్తేది ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.3.111 घेर्ङिति
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 171 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य 8.2.7 · प्रकरण 5← तिर्यगायामशोभी
a stem-final न् drops at the end of a word
The न् at the end of a prātipadika (a stem) is elided when it stands at the end of a fully formed word (pada). So राजन् (nom. sg., once सु has gone) → राजा, आत्मन् → आत्मा, महिमन् → महिमा. What is left of the -an nouns in the nominative singular is a bare long आ.
ప్రాతిపదికాంతంలోని న్, అది పదాంతంలో నిలిస్తే లోపిస్తుంది. రాజన్ (సు పోయాక) → రాజా, ఆత్మన్ → ఆత్మా, మహిమన్ → మహిమా. అన్-అంత శబ్దాల ప్రథమైకవచనంలో మిగిలేది కేవలం దీర్ఘ ఆ.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.7 नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 179 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.6, महिमा
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
पदान्तस्य 8.4.37 · प्रकरण 5← विशेषान्
a word-final न् is not turned into ण्
A न् at the end of a word (pada) is not turned into ण् — the retroflexion that 8.4.2 would otherwise make does not reach a word-final न्. So the masculine accusative plural रामान्, मासान् keeps its न् even after an र् or ष् earlier in the word.
పదాంతంలోని న్ ణ్ గా మారదు — 8.4.2 చేసే ణత్వం పదాంత న్ ను చేరదు. అందుకే పుంలింగ ద్వితీయా బహువచనం రామాన్, మాసాన్ లో, పదంలో ముందు ర్ గాని ష్ గాని ఉన్నా, న్ అలాగే ఉంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.37 पदान्तस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 138 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वमोर्नपुंसकात् 7.1.23 · प्रकरण 7← भृगुपतियशोवर्त्म; यत्
after a neuter stem, the nom./acc. singular endings drop (luk)
After a neuter stem other than a short अ, the nominative सु and accusative अम् drop away entirely (luk). So a neuter i-stem stands bare in वारि, and अन्यथावृत्ति ends in its stem इ with no ending shown.
నపుంసక శబ్దం (హ్రస్వ అ కాని) తరువాత ప్రథమా సు, ద్వితీయా అమ్ పూర్తిగా లోపిస్తాయి (లుక్). అందుకే నపుంసక ఇకారాంతం వారి గా బరిగా నిలుస్తుంది; అన్యథావృత్తి తన ఇకారంతో ముగుస్తుంది, ప్రత్యయం కనబడదు.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.23 स्वमोर्नपुंसकात्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 243 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतोऽम् 7.1.24 · प्रकरण 7← हंसद्वारम्; क्रौञ्चरन्ध्रम्
after a short-अ neuter, the nom./acc. singular become अम्
After a short-अ neuter stem, the nominative and accusative singular endings both become अम्. ज्ञानम्, फलम्, वचनम् — the -अम् that a neuter a-stem shows for both “it” and “it (as object)”.
హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దం తరువాత ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు రెండూ అమ్ అవుతాయి. జ్ఞానమ్, ఫలమ్, వచనమ్ — నపుంసక అకారాంతం కర్తగానూ కర్మగానూ చూపే -అమ్ ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.24 अतोऽम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 233 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो गुणे 6.1.97 · प्रकरण 8← तान्; तेन
a non-final अ before a guṇa vowel merges forward (para-rūpa)
When a non-final short अ is followed by a guṇa vowel (अ, ए, ओ), the single substitute is the later vowel alone — para-rūpa, the second stands — not a guṇa of the two. It keeps a stem-final अ from doubling with an affix that opens on such a vowel, so only the affix’s vowel is heard.
అంత్యం కాని హ్రస్వ అ తరువాత గుణాచ్చు (అ, ఏ, ఓ) వస్తే, రెండింటి స్థానంలో పరమైన అచ్చు ఒక్కటే మిగులుతుంది — పరరూపం, రెండవది నిలుస్తుంది — గుణం కాదు. అలా అకారాంత శబ్దం అటువంటి అచ్చుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయంతో కలిసినప్పుడు ప్రత్యయపు అచ్చు మాత్రమే వినబడుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.97 अतो गुणे
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 273 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सौ च 6.4.13 · प्रकरण 8← तिर्यगायामशोभी
the penult of इन्-stems lengthens before the nom. singular सु
Before the nominative-singular ending सु (when not vocative), the penultimate vowel of stems in इन् and the like is lengthened. दण्डिन् → दण्डी, कामिन् → कामी: the न् then drops at the word’s end and the long ई is what remains.
ప్రథమా ఏకవచన ప్రత్యయం సు ముందు (సంబోధన కానప్పుడు), ఇన్ మొదలైన శబ్దాల ఉపధ (చివరిముందటి అచ్చు) దీర్ఘమవుతుంది. దండిన్ → దండీ, కామిన్ → కామీ: తరువాత పదాంత న్ లోపించి దీర్ఘ ఈ మిగులుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.4.13 सौ च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 284 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वरादिनिपातमव्ययम् 1.1.37 · प्रकरण 11← अतिक्रम्य; अनुसरेः
the स्वरादि words and the निपात particles are called अव्यय (indeclinable)
The words of the स्वरादि list (स्वर्, अन्तर्, प्रातर् and the rest) and the निपात particles are termed अव्यय — indeclinable, taking no case ending and never changing form. Because the प्रादि prefixes are निपात (by 1.4.58), a preverb like प्र in प्रभवति "he arises" is an अव्यय; that is why it stands unchanged before the root.
స్వరాది గణపు శబ్దాలు (స్వర్, అంతర్, ప్రాతర్ మొదలైనవి) మరియు నిపాత శబ్దాలు అవ్యయ సంజ్ఞ పొందుతాయి — అవ్యయం, విభక్తి తీసుకోని, ఎప్పుడూ రూపం మారని పదం. ప్రాది ఉపసర్గలు నిపాతాలు కావటాన (1.4.58 చేత), ప్రభవతి "ఉద్భవించును" లోని ప్ర ఉపసర్గ అవ్యయం; అందుకే అది ధాతువు ముందు మారకుండా నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.37 स्वरादिनिपातमव्ययम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 366 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्त्वातोसुन्कसुनः 1.1.40 · प्रकरण 11← अतिक्रम्य
a form ending in क्त्वा, तोसुन् or कसुन् is called अव्यय (indeclinable)
A word ending in the suffix क्त्वा, तोसुन् or कसुन् is called अव्यय — indeclinable, taking no case ending and never changing form. क्त्वा makes the absolutive, the "having done X" form that leans on a later verb: श्रुत्वा "having heard" is such a word, fixed in shape. When a prefix stands before the root, क्त्वा is replaced by ल्यप् (by 7.1.37), and the ल्यप् form keeps this same अव्यय name — so आलिङ्ग्य "having embraced" and एत्य "having come" are indeclinable too. The derivation names this rule where it fixes the absolutive as an अव्यय.
క్త్వా, తోసున్, లేదా కసున్ ప్రత్యయంతో అంతమయ్యే పదానికి అవ్యయ సంజ్ఞ — అవ్యయం, విభక్తి తీసుకోని, ఎప్పుడూ రూపం మారని పదం. క్త్వా ప్రత్యయం "చేసి" అనే క్త్వాంత (absolutive) రూపాన్ని చేస్తుంది, అది తరువాతి క్రియను ఆనుకొని నిలుస్తుంది: శ్రుత్వా "విని" అటువంటి రూపం. ధాతువు ముందు ఉపసర్గ నిలిస్తే క్త్వా స్థానంలో ల్యప్ వస్తుంది (7.1.37 చేత), ల్యప్ రూపమూ ఇదే అవ్యయ సంజ్ఞ నిలుపుకుంటుంది — ఆలింగ్య "కౌగిలించుకొని", ఏత్య "వచ్చి" కూడా అవ్యయాలు. గొలుసు క్త్వాంత రూపాన్ని అవ్యయంగా నిర్ణయించే చోట ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.40 क्त्वातोसुन्कसुनः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 368 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् 1.3.78 · प्रकरण 12← अनुसरेः
in the remaining case, a root in the active takes परस्मैपद
In the case left over (शेष — a root not sent to the middle by the preceding rules), when the ending stands for the agent (कर्तरि, the active sense) the root takes परस्मैपद, the set of personal endings that turn the action away from the agent. This is the default that catches every root the आत्मनेपद rules did not claim: भू "be, become" is such a root, so भवति "he becomes" and प्रभवति "he arises" take the active endings. The derivation names this rule where it chooses the active set.
మిగిలిన సందర్భంలో (శేషం — ముందటి సూత్రాలు ఆత్మనేపదానికి పంపని ధాతువు), ప్రత్యయం కర్తను సూచించినప్పుడు (కర్తరి, కర్తృ అర్థం) ధాతువు పరస్మైపదాన్ని — క్రియను కర్త నుండి దూరంగా మళ్ళించే పురుష ప్రత్యయాల గణాన్ని — తీసుకుంటుంది. ఇది ఆత్మనేపద సూత్రాలు తీసుకోని ప్రతి ధాతువునూ పట్టుకొనే మూలనియమం: భూ "అగు, ఉండు" అటువంటి ధాతువు, కాబట్టి భవతి "అగును", ప్రభవతి "ఉద్భవించును" పరస్మైపద ప్రత్యయాలను తీసుకుంటాయి. ఆ గణాన్ని ఎంచుకొనే చోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.78 शेषात् कर्तरि परस्मैपदम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 378 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ते प्राग्धातोः 1.4.80 · प्रकरण 12← अतिक्रम्य; अनुसरेः
the prefixes (gati and upasarga) stand before the root
The words just named — the upasargas and the other gati particles — are placed before the root (धातु) they qualify. This is the rule that fixes a prefix's position at the head of the verb. So प्र stands before मद् in प्रमत्तः "heedless", आ before लिङ्ग् in आलिङ्ग्य "having embraced", आ before इ in एत्य "having come". The seam between prefix and root is then handled by sandhi, but their order is settled here.
ఇప్పుడే పేర్కొన్న పదాలు — ఉపసర్గలు, ఇతర గతి పదాలు — తాము విశేషించే ధాతువుకు ముందు ఉంచబడతాయి. ఉపసర్గ స్థానాన్ని క్రియ మొదట స్థిరపరచే సూత్రం ఇది. అలా ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తగలవాడు" లో ప్ర మద్ ముందు, ఆలిఙ్గ్య "కౌగిలించి" లో ఆ లిఙ్గ్ ముందు, ఏత్య "వచ్చి" లో ఆ ఇ ముందు నిలుస్తుంది. ఉపసర్గ, ధాతువుల మధ్య సంధి తరవాత జరుగుతుంది, కానీ వాటి క్రమం ఇక్కడ స్థిరమవుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.80 ते प्राग्धातोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 417 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कर्तरि शप् 3.1.68 · प्रकरण 12← अनुसरेः
the class-sign शप् is added after a root, in the active, before a present-system ending
In the active (कर्तरि, when the verb agrees with its agent), the affix शप् — which surfaces as a plain अ, its श् and प् being only markers — is placed between a root and a following सार्वधातुक ending (the present-system endings). It is the class-sign (विकरण) of the first, sixth and tenth verb classes, and it is what makes their present stems thematic. So भू "to be" takes शप् to give भू + अ + ति, which goes on to भवति "he is" — the poem's भवति and प्रभवति; हृ "to carry" likewise gives हरति "he carries". Where a class takes a different sign, or none, this rule does not apply.
కర్తరి ప్రయోగంలో (క్రియ కర్తతో సమన్వయించినప్పుడు) శప్ ప్రత్యయం — దీని శ్, ప్ కేవలం గుర్తులు కావటాన కేవలం అ గా కనబడేది — ధాతువుకూ, తరువాతి సార్వధాతుక ప్రత్యయానికీ (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలకు) మధ్య చేరుతుంది. ఇది మొదటి, ఆరవ, పదవ ధాతుగణాల వికరణం (గణచిహ్నం); వాటి వర్తమాన అఙ్గాలను థెమాటిక్ గా చేసేది ఇదే. అలా భూ "ఉండుట" శప్ తీసుకొని భూ + అ + తి అవుతుంది, అది భవతి "ఉన్నాడు" గా కొనసాగుతుంది — కావ్యంలోని భవతి, ప్రభవతి; హృ "మోయుట" కూడా హరతి "మోస్తాడు" గా అవుతుంది. వేరే వికరణం తీసుకునే గణానికి, లేదా ఏదీ తీసుకోని గణానికి ఈ సూత్రం వర్తించదు.
- Aṣṭādhyāyī — 3.1.68 कर्तरि शप्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 385 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ् 3.3.161 · प्रकरण 12← अनुसरेः
लिङ् (the optative) in command, invitation, address, entreaty, deliberation and prayer
In the senses of injunction (विधि), invitation, respectful address, solicited request, deliberative question and prayer, a root takes लिङ् — the optative or "potential". It renders "should, may, would": गच्छेत् "he should go", कुर्यात् "he should do". The one mood carries the whole range from a rule laid down to a wish expressed.
విధి, నిమంత్రణ, ఆమంత్రణ, అధీష్ట (గౌరవంతో కోరడం), సంప్రశ్న (ఆలోచనతో ప్రశ్నించడం), ప్రార్థన — ఈ అర్థాల్లో ధాతువుకు లిఙ్ (విధిలిఙ్) వస్తుంది. "చేయవలెను, చేయవచ్చు" అనే భావం: గచ్ఛేత్ "వెళ్ళవలెను", కుర్యాత్ "చేయవలెను". విధి నుండి కోరిక దాకా ఈ ఒక్క లకారమే మోస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.3.161 विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 423 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् 3.4.78 · प्रकरण 12← अनुसरेः
the eighteen personal endings (तिङ्) that replace a verb's tense-marker (लकार)
This one sūtra names, in a single run, all eighteen verbal personal endings — the तिङ् set — that stand in for the abstract tense-marker (लकार) a verb first receives. Nine are parasmaipada (active): तिप् तस् झि, सिप् थस् थ, मिप् वस् मस्; nine are ātmanepada (middle): त आताम् झ, थास् आथाम् ध्वम्, इट् वहि महिङ् — three persons against singular, dual and plural in each voice. Every finite verb in the poem takes one: चक्रे "he did" reaches the ātmanepada त, रुणद्धि "he obstructs" the parasmaipada तिप्, द्रक्ष्यसि "you will see" the सिप्. It is the verb's counterpart to 4.1.2, which lists the noun's सुप् endings.
ఈ ఒక్క సూత్రం, ఒక క్రియ మొదట పొందే భావ కాలచిహ్నం (లకారం) స్థానంలో వచ్చే పద్దెనిమిది క్రియా పురుష ప్రత్యయాలను — తిఙ్ గణాన్ని — ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది. తొమ్మిది పరస్మైపదం: తిప్ తస్ ఝి, సిప్ థస్ థ, మిప్ వస్ మస్; తొమ్మిది ఆత్మనేపదం: త ఆతామ్ ఝ, థాస్ ఆథామ్ ధ్వమ్, ఇట్ వహి మహిఙ్ — ప్రతి పదంలో మూడు పురుషలు ఏకవచన, ద్వివచన, బహువచనాలకు ఎదురుగా. కావ్యంలోని ప్రతి తిఙంత క్రియా వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది: చక్రే "చేశాడు" ఆత్మనేపద త ను, రుణద్ధి "అడ్డగిస్తాడు" పరస్మైపద తిప్ ను, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" సిప్ ను చేరుకుంటాయి. నామపదపు సుప్ ప్రత్యయాలను పేర్కొనే 4.1.2 కు ఇది క్రియాపరమైన జోడి.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.78 तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 373 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
इतश्च 3.4.100 · प्रकरण 12← अनुसरेः
and the final इ of a ङित् personal ending is dropped
And the final इ of a personal ending that is marked ङित् is dropped. Such endings stand in the imperfect (लङ्), the optative (विधिलिङ्) and the other secondary tenses. So the third-person ति, having lost its इ, ends in a bare त्: भू gives अभूत् "it became", वस् gives व्यवस्येत् and अधिवसेः; the second-person सि gives a final -ः: गच्छेः "you would go", यायाः "you would go", भूः. It is what makes these forms end short where the present ends in -ति and -सि.
మరియు ఙిత్ గుర్తుగల పురుష ప్రత్యయపు అంత్య ఇ లోపిస్తుంది. ఇలాంటి ప్రత్యయాలు అనద్యతన భూత (లఙ్), విధ్యర్థ (విధిలిఙ్) మొదలైన కాలాల్లో నిలుస్తాయి. అలా ప్రథమ పురుష తి తన ఇ ని కోల్పోయి కేవలం త్ తో చివరవుతుంది: భూ అభూత్ "అయ్యింది" ను, వస్ వ్యవస్యేత్, అధివసేః ను ఇస్తుంది; మధ్యమ పురుష సి అంత్య -ః ను ఇస్తుంది: గచ్ఛేః "వెళ్తావు", యాయాః "వెళ్తావు", భూః. వర్తమానం -తి, -సి తో చివరయ్యే చోట ఈ రూపాలు పొట్టిగా చివరయ్యేలా చేసేది ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.100 इतश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 422 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च 3.4.103 · प्रकरण 12← अनुसरेः
the optative adds the augment यासुट् before its parasmaipada endings, and it is ङित्
In the optative (विधिलिङ्, "you should / would"), before the parasmaipada personal endings the augment यासुट् — the piece यास् — is inserted between the stem and the ending. It is pronounced उदात्त (high-pitched) and is marked ङित्. The ङित् mark matters: it forbids the strengthening (गुण) of the root vowel that a plain ending would cause, so the root stays weak. So कृ "to do" reaches कुर्यात् "he should do"; गम् "to go" reaches गच्छेः "you would go"; अस् "to be" reaches स्यात् "it would be". The यास् is worn down to या and then further by the rules that follow.
విధ్యర్థంలో (విధిలిఙ్, "చేయవలెను / చేయును"), పరస్మైపద పురుష ప్రత్యయాల ముందు యాసుట్ ఆగమం — యాస్ అనే భాగం — అంగానికీ ప్రత్యయానికీ మధ్య చేర్చబడుతుంది. ఇది ఉదాత్త స్వరంతో పలుకబడుతుంది, ఙిత్ గుర్తుగలది. ఈ ఙిత్ గుర్తు ముఖ్యం: సాధారణ ప్రత్యయం కలిగించే ధాతు స్వరపు గుణాన్ని అది నిషేధిస్తుంది, కనుక ధాతువు బలహీనంగా నిలుస్తుంది. అలా కృ "చేయుట" కుర్యాత్ "చేయవలెను" కు; గమ్ "వెళ్ళుట" గచ్ఛేః "వెళ్తావు" కు; అస్ "ఉండుట" స్యాత్ "ఉండును" కు చేరుతుంది. యాస్ యా గా, ఆ తరవాత మరింత, తరవాతి సూత్రాల చేత అరిగిపోతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.103 यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 424 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिङ्शित्सार्वधातुकम् 3.4.113 · प्रकरण 12← अनुसरेः
a तिङ् ending and a शित् affix are called सार्वधातुक
A तिङ् ending (तिङ्, the block of finite personal endings) and any शित् affix (शित्, one that carries श् as its इत् mark, such as the class-signs शप् and श्यन्) are called सार्वधातुक — "reaching the whole root", the class of affixes that stand in the present system and act on the root as a whole. भवति "he becomes" ends in the तिङ् ending तिप् and carries the class-sign शप्, both सार्वधातुक. The name matters because other rules turn on it — some strengthenings apply only before a सार्वधातुक affix. The derivation names this rule where it fixes the affix as सार्वधातुक.
తిఙ్ ప్రత్యయం (తిఙ్ — క్రియాపదపు పురుష ప్రత్యయాల గణం) మరియు ఏదైనా శిత్ ప్రత్యయం (శిత్ — శ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినది, శప్, శ్యన్ వంటి గణచిహ్నాలు) సార్వధాతుక సంజ్ఞ పొందుతాయి — "ధాతువు పూర్తికి చేరునది", వర్తమాన వ్యవస్థలో నిలిచి ధాతువును మొత్తంగా వర్తించే ప్రత్యయాల గణం. భవతి "అగును" తిఙ్ ప్రత్యయం తిప్‌తో అంతమై గణచిహ్నం శప్‌ను కలిగి ఉంది, రెండూ సార్వధాతుకాలు. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం — కొన్ని బలపరిచే మార్పులు సార్వధాతుక ప్రత్యయం ముందు మాత్రమే జరుగుతాయి. ప్రత్యయాన్ని సార్వధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.113 तिङ्शित्सार्वधातुकम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 384 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आर्धधातुकं शेषः 3.4.114 · प्रकरण 12← अतिक्रम्य
the affix left over (not तिङ् or शित्) is called आर्धधातुक
Any affix enjoined after a root that is not a तिङ् ending and not a शित् affix — everything left over (शेष) once the सार्वधातुक affixes are set aside — is called आर्धधातुक, the class that reaches "half the root" and builds the stems outside the present system. The कृत् suffixes fall here: क्त in प्रमत्तः "heedless", क्त्वा in श्रुत्वा "having heard", and the future sign स्य in द्रक्ष्यसि "you will see" are all आर्धधातुक. The name governs whether the augment इट् may come and how the root's vowel strengthens. The derivation names this rule where it fixes the कृत् or derived affix as आर्धधातुक.
ధాతువు తరువాత విధించిన ప్రత్యయాలలో తిఙ్ ప్రత్యయమూ కాక శిత్ ప్రత్యయమూ కాక — సార్వధాతుక ప్రత్యయాలను పక్కన పెట్టాక మిగిలినది (శేషం) — దానికి ఆర్ధధాతుక సంజ్ఞ, "ధాతువులో సగానికే" చేరి వర్తమాన వ్యవస్థ వెలుపలి రూపాలను నిర్మించే గణం. కృత్ ప్రత్యయాలు ఇక్కడకు వస్తాయి: ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లోని క్త, శ్రుత్వా "విని" లోని క్త్వా, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" లోని భవిష్యత్ చిహ్నం స్య — అన్నీ ఆర్ధధాతుకాలు. ఇట్ ఆగమం వచ్చునా, ధాతువు అచ్చు ఎలా బలపడునా అనేది ఈ సంజ్ఞపై ఆధారపడుతుంది. కృత్ లేదా సాధిత ప్రత్యయాన్ని ఆర్ధధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.114 आर्धधातुकं शेषः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 402 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लोपो व्योर्वलि 6.1.66 · प्रकरण 12← अनुसरेः
व् and य् are dropped before a consonant of the वल् set
A व् or a य् is dropped when a वल् consonant follows — वल् being the consonants other than य्, that is, the ordinary stops, sibilants and the rest. So in the optative इय् loses its य् before the ending's स्: गम् reaches गच्छेः through गच्छ् + अ + इय् + स् → गच्छ् + अ + इ + स्. And भू "to be" reaches अभूत् "it became" when the व् of the aorist stem भूव् drops before त्: अ + भू + व् + त् → अ + भू + त्; likewise भूः. Strip these glides and the vowel before them stands bare against the ending.
వల్ హల్లు తరవాత వచ్చినపుడు వ్ గాని య్ గాని లోపిస్తుంది — వల్ అనగా య్ తప్ప మిగిలిన హల్లులు, అనగా సాధారణ స్పర్శలు, ఊష్మలు మొదలైనవి. అలా విధ్యర్థంలో ఇయ్ తన య్ ను ప్రత్యయపు స్ ముందు కోల్పోతుంది: గమ్ గచ్ఛ్ + అ + ఇయ్ + స్ → గచ్ఛ్ + అ + ఇ + స్ ద్వారా గచ్ఛేః కు చేరుతుంది. మరియు భూ "ఉండుట" — లుఙ్ అంగం భూవ్ యొక్క వ్ త్ ముందు లోపించినపుడు — అభూత్ "అయ్యింది" కు చేరుతుంది: అ + భూ + వ్ + త్ → అ + భూ + త్; భూః కూడా అలాగే. ఈ అర్ధస్వరాలను తొలగిస్తే వాటి ముందరి అచ్చు ప్రత్యయాన్ని ఎదుర్కొని ఒంటరిగా నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.66 लोपो व्योर्वलि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 427 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य 7.2.79 · प्रकरण 12← अनुसरेः
in the optative, the स् of the ending and its augment is dropped, unless it is the last sound
In the optative (लिङ्), a स् belonging to the sārvadhātuka ending or to its यासुट् augment is dropped — but only a स् that is not the final sound of the form. So the यास् augment, whose स् is not final, loses it and becomes या: गम् reaches गच्छेः through गच्छ् + अ + यास् + स् → गच्छ् + अ + या + स्, where the first स् (of यास्) goes and the last स् (the ending) stays. वस् "to dwell" gives अधिवसेः, and या "to go" gives यायाः. Where the स् would be the last sound of the word it is kept, which is why the ending's own स् survives.
విధ్యర్థంలో (లిఙ్), సార్వధాతుక ప్రత్యయానికి గాని దాని యాసుట్ ఆగమానికి గాని చెందిన స్ లోపిస్తుంది — కాని రూపపు చివరి ధ్వని కాని స్ మాత్రమే. అలా యాస్ ఆగమం, దాని స్ చివరిది కాదు కనుక, దాన్ని కోల్పోయి యా అవుతుంది: గమ్ గచ్ఛ్ + అ + యాస్ + స్ → గచ్ఛ్ + అ + యా + స్ ద్వారా గచ్ఛేః కు చేరుతుంది, ఇక్కడ మొదటి స్ (యాస్ ది) పోతుంది, చివరి స్ (ప్రత్యయానిది) నిలుస్తుంది. వస్ "నివసించుట" అధివసేః ను, యా "వెళ్ళుట" యాయాః ను ఇస్తుంది. స్ పదపు చివరి ధ్వని అయ్యే చోట అది నిలుపబడుతుంది, అందుకే ప్రత్యయపు సొంత స్ మిగులుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.79 लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 425 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो येयः 7.2.80 · प्रकरण 12← अनुसरेः
after a stem ending in अ, the या of the optative augment becomes इय्
After a stem that ends in short अ, the या left from the optative augment यासुट् is replaced by इय्. This is the step that turns the first-class present stem into its optative shape. So गम् "to go", whose present stem गच्छ + अ ends in अ, reaches गच्छ् + अ + या + स् → गच्छ् + अ + इय् + स्, on the way to गच्छेः "you would go"; वह् in the causative gives वाहयेत् the same way. Where the stem does not end in अ the या stays, as in यायाः from या.
హ్రస్వ అ తో చివరయ్యే అంగం తరవాత, విధ్యర్థ ఆగమం యాసుట్ నుండి మిగిలిన యా ఇయ్ చే మార్చబడుతుంది. మొదటి గణపు వర్తమాన అంగాన్ని దాని విధ్యర్థ రూపంగా మార్చే మెట్టు ఇదే. అలా గమ్ "వెళ్ళుట", దాని వర్తమాన అంగం గచ్ఛ + అ అ తో చివరవుతుంది కనుక, గచ్ఛ్ + అ + యా + స్ → గచ్ఛ్ + అ + ఇయ్ + స్ కు చేరి, గచ్ఛేః "వెళ్తావు" వైపు సాగుతుంది; వహ్ ప్రేరణార్థంలో వాహయేత్ ను అలాగే ఇస్తుంది. అంగం అ తో చివరవని చోట యా నిలుస్తుంది, యా నుండి యాయాః లో వలె.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.80 अतो येयः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 426 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सार्वधातुकार्धधातुकयोः 7.3.84 · प्रकरण 12← अनुसरेः
a root's final इक् vowel takes guṇa before a सार्वधातुक or आर्धधातुक affix
A root ending in one of the इक् vowels — इ उ ऋ ऌ — takes guṇa, the middle grade (इ/उ → ए/ओ, ऋ → अर्), before an affix of either great class: a सार्वधातुक (the present-system endings) or an आर्धधातुक (the endings and suffixes outside it — futures, infinitives, most kṛt affixes). So भू "to be" raises to भो before the present ending, giving भवति "he is"; कृ "to do" raises to कर् before the infinitive तुम्, giving कर्तुम् "to do"; श्रु "to hear" to श्रो in श्रोष्यसि "you will hear". It is the principal rule that strengthens a root's final vowel one grade.
ఇక్ అచ్చుల్లో — ఇ ఉ ఋ ఌ — ఒకదానితో అంతమయ్యే ధాతువు, రెండు మహాగణాల్లో ఏ ప్రత్యయం ముందైనా — సార్వధాతుకం (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలు) లేదా ఆర్ధధాతుకం (దానికి వెలుపలి ప్రత్యయాలు — భవిష్యత్తు, తుమున్, చాలా కృత్ ప్రత్యయాలు) ముందు — గుణం, మధ్య మెట్టు (ఇ/ఉ → ఏ/ఓ, ఋ → అర్), పొందుతుంది. అలా భూ "ఉండుట" వర్తమాన ప్రత్యయం ముందు భో గా ఎక్కి భవతి "ఉన్నాడు" అవుతుంది; కృ "చేయుట" తుమ్ ముందు కర్ గా ఎక్కి కర్తుమ్ "చేయుటకు" అవుతుంది; శ్రు "వినుట" శ్రోష్యసి "వింటావు" లో శ్రో గా. ధాతువు అంత్య అచ్చును ఒక మెట్టు బలపరచే ప్రధాన సూత్రం ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.3.84 सार्वधातुकार्धधातुकयोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 386 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
निष्ठा 3.2.102 · प्रकरण 34← बलिनियमनाभ्युद्यतस्य
the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root in a past sense
In the sense of the past, the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root. क्त gives the past participle — usually passive (कृत 'done', गत 'gone'), active with verbs of state or motion (मत्त 'intoxicated'); क्तवतु gives the active past participle in -तवत् (कृतवत् 'having done'). The क्त word then declines as an ordinary adjective and agrees with its noun.
భూతార్థంలో ధాతువు తరువాత నిష్ఠా ప్రత్యయాలు క్త, క్తవతు వస్తాయి. క్త భూత కృదంతం — సాధారణంగా కర్మణి (కృత "చేయబడినది", గత "వెళ్లినది"), స్థితి/గతి ధాతువులకు కర్తరి (మత్త "మత్తెక్కినవాడు"); క్తవతు కర్తరి భూత కృదంతం -తవత్ (కృతవత్ "చేసినవాడు"). క్త రూపం సామాన్య విశేషణంలా నడిచి తన నామంతో అన్వయిస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.102 निष्ठा
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 811 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §5.1, प्रमत्तः
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
समानकर्तृकयोः पूर्वकाले 3.4.21 · प्रकरण 36← अतिक्रम्य
the absolutive क्त्वा for the earlier of two acts by one agent
When two actions share one agent, the earlier of them takes the affix क्त्वा — the absolutive, “having …ed”. भुक्त्वा व्रजति, “having eaten, he goes”. It ties two verbs into one sentence under a single subject, the क्त्वा-form always the prior act. नीत्वा and स्थित्वा are of this kind.
ఒకే కర్తకు రెండు క్రియలు ఉన్నప్పుడు, ముందు జరిగేదానికి క్త్వా ప్రత్యయం — క్త్వార్థకం (అసమాపక క్రియ), “…చేసి” — వస్తుంది. భుక్త్వా వ్రజతి — “తిని వెళ్తాడు”. ఒకే కర్తతో రెండు క్రియలను ఒక వాక్యంగా కలుపుతుంది; క్త్వాంత రూపమే ముందటి పని. నీత్వా, స్థిత్వా ఈ రకమే.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.21 समानकर्तृकयोः पूर्वकाले
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 875 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप् 7.1.37 · प्रकरण 36← अतिक्रम्य
in a compound not preceded by नञ्, क्त्वा becomes ल्यप्
The absolutive affix क्त्वा (which alone gives -त्वा) becomes ल्यप् when the root stands in a compound whose prior member is not the negative नञ्. ल्यप् yields -य, or -त्य after a short-vowel root by the तुक् augment: प्र + आप् → प्राप्य "having reached", वि + लोक् → विलोक्य "having looked", आ + दा → आदाय "having taken". The bare uncompounded absolutive keeps क्त्वा (गत्वा).
సమాసంలో పూర్వపదం నఞ్ (నిషేధం) కానప్పుడు, ధాతువుకు క్త్వా బదులు ల్యప్ వస్తుంది. ల్యప్ –య ఇస్తుంది; హ్రస్వాంత ధాతువుకు తుక్ ఆగమంతో –త్య: ప్ర + ఆప్ → ప్రాప్య "పొంది", వి + లోక్ → విలోక్య "చూసి", ఆ + దా → ఆదాయ "తీసుకుని". సమాసం లేని కేవల ల్యబంతం క్త్వానే నిలుపుకుంటుంది (గత్వా).
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.37 समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 880 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद् वृद्धम् 1.1.73 · प्रकरण 48← अतिक्रम्य
a stem whose first vowel is a वृद्धि vowel is named वृद्धम्
A stem the first of whose vowels (अचाम् आदिः) is a वृद्धि vowel — आ, ऐ or औ — is given the name वृद्धम्. The name marks a word as begun in a strengthened vowel, so the rules that turn on such a beginning can reach it. आदाय "having taken", आरूढे "mounted" and आयत्तम् "dependent" all open in आ, and are वृद्धम् by this rule. The derivation names it on the silent step where the word is fixed as वृद्धम्.
ఏ అంగం మొదటి అచ్చు (అచామ్ ఆదిః) వృద్ధి అచ్చు — ఆ, ఐ లేదా ఔ — అయితే, ఆ అంగానికి వృద్ధమ్ అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ, పదం బలపడిన అచ్చుతో మొదలైనట్లు గుర్తిస్తుంది, తద్వారా అటువంటి ఆరంభంపై ఆధారపడే సూత్రాలు దాన్ని అందుకోగలవు. ఆదాయ "తీసుకొని", ఆరూఢే "ఎక్కిన", ఆయత్తమ్ "ఆధారపడిన" అన్నీ ఆ తో మొదలవుతాయి, ఈ సూత్రంచేత వృద్ధమ్ అవుతాయి. పదం వృద్ధమ్‌గా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.73 वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद् वृद्धम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1070 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अ अ 8.4.68 · not in the abridgement← अतिक्रम्य; अनुसरेः
the short अ, held open through the derivation, returns to its close sound at the end
The last sūtra of the Aṣṭādhyāyī. Throughout a derivation the short अ is treated as though it were open (विवृत), like the long आ, so that the rules can reach it; this rule restores its natural close (संवृत) sound once the derivation is done. It is the final step of nearly every chain — of चक्रे, of प्रमत्तः, and the rest. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.
అష్టాధ్యాయి చివరి సూత్రం. వ్యుత్పత్తి అంతటా హ్రస్వ అ ను విచ్చుకున్నట్టుగా (వివృత), దీర్ఘ ఆ వలె, గ్రహిస్తారు — తద్వారా నియమాలు దానిని అందుకోగలుగుతాయి; వ్యుత్పత్తి ముగిసిన పిదప ఈ సూత్రం దాని సహజ సంవృత ధ్వనిని తిరిగి ఇస్తుంది. ఇది దాదాపు ప్రతి గొలుసుకూ చివరి మెట్టు — చక్రే కు, ప్రమత్తః కు, మిగిలిన వాటికి. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.68 अ अ
- Siddhāntakaumudī — outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras
uncheckeddrafted from the rule text

१समासविग्रहthe compounds, unpacked

प्रालेयाद्रेः

प्रालेय · अद्रि

प्रालेयस्य अद्रिः
तत्पुरुष (genitive) — the mountain of the snow

तत्पुरुष. of the snow mountain — Mallinātha glosses it with the commoner name for the same thing, हिमाद्रेः. प्रालेय is snow or frost; the compound says what हिमालय says and says it with a word the poem has not used, which is the ordinary reason a poet reaches for a second name. Nothing in the compound is in doubt and he spends no argument on it

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who glosses the compound with हिमाद्रेः“prāleyādrerhimādreḥ”

उपतटम्

उप · तट

तटस्य समीपम्
अव्ययीभाव — the neighbourhood of the slope

अव्ययीभाव. along the slope — and the word looks like an accusative and is not one. Mallinātha glosses it तटसमीपे, 'near the slope', a locative, and then names the compound: अव्ययं विभक्ति- इत्यादिना समीपार्थेऽव्ययीभावः, 'by the rule beginning avyayaṃ vibhakti-, an avyayībhāva in the sense of nearness'. That is Pāṇini 2.1.6, the long list-rule of the senses an indeclinable takes a compound in, and समीप, nearness, is the second of them. An avyayībhāva is a compound that is itself indeclinable: it ends in अम् and stays there whatever the sentence does with it. So उपतटम् is not the object of अतिक्रम्य but an adverb of place beside it, and the object is विशेषान् two words later. This is the first avyayībhāva the canto's analyses have had to name

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who glosses तटसमीपे and cites 2.1.6 by its opening words; the text of 2.1.6 from skt-mcp. `vendor/meghaduta-sanjivini.itx` prints the word as `upataraM`, which is read through against the gloss“prāleyādrerhimādrerupataṭaṃ taṭasamīpe || “avyayaṃ vibhakti-” ityādinā samīpārthe'vyayībhāvaḥ”

हंसद्वारम्

हंस · द्वार

हंसानां द्वारम्
तत्पुरुष (genitive) — the door the geese use

तत्पुरुष — it agrees with क्रौञ्चरन्ध्रम्. the geese's gate — Mallinātha gives the vigraha and then, unusually, gives the fact behind it: मानसप्रस्थायिनो हंसाः क्रौञ्चरन्ध्रेण सञ्चरन्ते इत्यागमः, 'geese setting out for Mānasa travel by the Krauñca gap: so tradition has it'. He marks it आगम, received teaching, rather than proving it from a lexicon, which is what he does when the thing to be established is about the world and not about a word. The geese have been in the poem since 1.11, where they were setting out for Mānasa; this is the gap they go through

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who gives the vigraha and cites आगम for the geese's route“haṃsānāṃ dvāraṃ haṃsadvāram || mānasaprasthāyino haṃsāḥ krauñcarandhreṇa sañcarante ityāgamaḥ”

भृगुपतियशोवर्त्म

भृगु · पति · यशस् · वर्त्मन्

भृगूणां पतिः
तत्पुरुष (genitive) — the lord of the Bhṛgus
भृगुपतेः यशः
तत्पुरुष (genitive) — his fame
यशसः वर्त्म
तत्पुरुष (genitive) — the road that fame took

तत्पुरुष — it agrees with क्रौञ्चरन्ध्रम्. the road of Paraśurāma's fame — three genitives nested one inside another, and Mallinātha names the man and then refuses the metaphor. भृगुपतेर्जामदग्न्यस्य, 'of Bhṛgupati, that is, of the son of Jamadagni': the lord of the Bhṛgus is Paraśurāma. Then यशोवर्त्म is glossed यशःप्रवृत्तिकारणम्, 'the cause of the going forth of his fame'. That is not what the compound says — it says a road — and the gloss turns the road into a reason. The hole in the mountain is where his fame started from, not a path it walked down; a commentator who lets वर्त्मन् stay a road leaves the reader with a picture, and Mallinātha wants the claim

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who identifies भृगुपति as जामदग्न्य and glosses यशोवर्त्म with यशःप्रवृत्तिकारणम्“bhṛgupaterjāmadagnyasya yaśovartma | yaśaḥpravṛttikāraṇamityarthaḥ”

क्रौञ्चरन्ध्रम्

क्रौञ्च · रन्ध्र

क्रौञ्चस्य अद्रेः रन्ध्रम्
तत्पुरुष (genitive) — the hole in the mountain Krauñca

तत्पुरुष. the Krauñca gap — and the one word Mallinātha writes into the vigraha is the one the compound leaves out. His is यत् क्रौञ्चस्याद्रे रन्ध्रम् अस्ति, 'the hole that belongs to Krauñca the mountain': अद्रि is not in the compound, and without it क्रौञ्च is a bird — the curlew the mountain is named after. He glosses the whole again a line later as क्रौञ्चबिलेन, 'by the Krauñca hole', where बिल is the word for a hole an animal lives in. The compound is the antecedent of यत् and the correlative तेन in the next pāda is what the cloud is told to travel by

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who supplies अद्रेः in the vigraha and glosses the compound again with क्रौञ्चबिलेन. `vendor/meghaduta-sanjivini.itx` prints `krau~nchasyAdre randhram`, which has lost the visarga of `अद्रेः`“yatkrauñcasyādre randhramasti tena krauñcabilena”

तिर्यगायामशोभी

तिर्यच् · आयाम · शोभिन्

तिर्यक् आयामः
कर्मधारय — a slanting extension
तिर्यगायामेन शोभी
तत्पुरुष (instrumental) — handsome by that

तत्पुरुष. beautiful in its slanting length — Mallinātha's paraphrase supplies the case of the middle member and a reason for the whole. तिरश्चीनदैर्घ्येण शोभते, 'it is handsome by a length that runs crosswise': the instrumental is not on the page and the compound alone would allow the first member to qualify शोभी directly. Then he says why the cloud is stretched that way — क्षिप्रवेशनार्थम्, 'so as to get through quickly'. A cloud going in nose-first would fill the gap; one drawn out sideways slips through it. So the compound is not decoration but the shape the passage requires, which is what makes the comparison in the fourth pāda work: Viṣṇu's leg is long and slanting for the same reason

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who paraphrases the compound with तिरश्चीनदैर्घ्येण शोभते and gives क्षिप्रवेशनार्थम् as its point“tiryagāyāmena kṣipraveśanārthaṃ tiraścīnadairghyeṇa śobhata iti tathāvidhaḥ san”

बलिनियमनाभ्युद्यतस्य

बलि · नियमन · अभ्युद्यत

बलेः नियमनम्
तत्पुरुष (genitive) — the binding of Bali
बलिनियमने अभ्युद्यतः
तत्पुरुष (locative) — set upon doing it

तत्पुरुष — it agrees with विष्णोः. of him who had set about the binding of Bali — and Mallinātha's vigraha gives both members a case the compound does not show. बलेर्दैत्यस्य नियमने बन्धने अभ्युद्यतस्य प्रवृत्तस्य: बलि in the genitive, नियमन in the locative, अभ्युद्यत glossed प्रवृत्त, 'engaged upon'. So the second relation is a locative tatpuruṣa — one is 'set upon' a thing, not 'set upon by' it — and the whole qualifies विष्णोः by agreement. He also glosses नियमन with बन्धन, binding, which is what Viṣṇu's third stride did to Bali: it is not the demon's defeat but his being pinned

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, whose vigraha supplies the genitive of बलि and the locative of नियमन and glosses अभ्युद्यत with प्रवृत्त. `vendor/meghaduta-sanjivini.itx` prints `abhyudyavasya` for `अभ्युद्यतस्य`; it is read through against the word being glossed“baledaityasya niyamane bandhane'bhyudyatasya pravṛttasya”

२प्रतिपदार्थeach word, its form and sense

i-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular

प्रालेयाद्रेः

printed प्रालेयाद्रेरुपतटमतिक्रम्य

अद्रि

of the mountain — the genitive is governed by the avyayībhāva beside it: उपतटम् means 'near the slope' and the slope has to be somebody's. अद्रि is a mountain as a thing that does not move, from √अद् in the sense of eating or, on the other derivation, from the न of not-going; the poem has used four names for this one mountain in as many stanzas and this is the fourth

i-stem masculine

A short-i stem: अद्रिः, अद्री, अद्रयः. The i lengthens or takes guṇa before most endings.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

i-stem masculine

Nouns whose stem ends in short इ, in the masculine: हरि, अद्रि, कवि. The nominative singular is हरिः; the instrumental हरिणा takes ना for टा after a short इ-stem (7.3.120); the dative हरये and the genitive/ablative हरेः show guṇa (7.3.111, 6.1.110); the locative singular हरौ ends in औ (7.3.119). Śabdamañjarī drills it as हरिः हरी हरयः.

హ్రస్వ ఇకారాంత పుంలింగ శబ్దాలు: హరి, అద్రి, కవి. ప్రథమైకవచనం హరిః; తృతీయైకవచనం హరిణా — హ్రస్వ ఇకారాంతం తరువాత టా → నా (7.3.120); చతుర్థి హరయే, షష్ఠి/పంచమి హరేః గుణంతో (7.3.111, 6.1.110); సప్తమైకవచనం హరౌ, ఔ కారాంతం (7.3.119). శబ్దమంజరి “హరిః హరీ హరయః”.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — हरि / i-stem masculine prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — इकारान्त पुंल्लिङ्ग — हरिः हरी हरयः

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

इकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	अद्रिः	अद्री	अद्रयः
द्वितीया	अद्रिम्	अद्री	अद्रीन्
तृतीया	अद्रिणा	अद्रिभ्याम्	अद्रिभिः
चतुर्थी	अद्रये	अद्रिभ्याम्	अद्रिभ्यः
पञ्चमी	अद्रेः	अद्रिभ्याम्	अद्रिभ्यः
षष्ठी	अद्रेः	अद्र्योः	अद्रीणाम्
सप्तमी	अद्रौ	अद्र्योः	अद्रिषु
सम्बोधन	अद्रे	अद्री	अद्रयः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

i-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern हरि declines on

हरि
7.3.111घेर्ङिति
हरे + अस्
6.1.110ङसिङसोश्च
हरेस्
8.2.66ससजुषो रुः
हरे+ रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
हरे + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
हरेः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

अव्ययीभाव
उपतटम्
printed प्रालेयाद्रेरुपतटमतिक्रम्य
उप + तट
along the slope — an indeclinable that ends in अम् and is not an accusative, which is exactly what an avyayībhāva is for. Mallinātha glosses it with a locative, तटसमीपे, and names the compound and the rule that makes it. What the word does in the sentence is give अतिक्रम्य its ground: the cloud crosses the Himālaya's flank, and what it crosses over is not the flank but the sights on it
indeclinable
An indeclinable — no case, no number, one form everywhere.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
√क्रम् + ल्यप्
अतिक्रम्य
printed प्रालेयाद्रेरुपतटमतिक्रम्य
अति + √क्रम्
having passed — and Mallinātha stops to say what it goes with, because two whole pādas stand between it and its verb: अतिक्रम्य अनुसरेः गच्छेः इति अनागतेन सम्बन्धः, 'having crossed — construe it with anusareḥ, that is, with what has not yet come'. अनागतेन सम्बन्धः is the school's name for a word held open across an intervening clause; the relative clause of the second pāda is a parenthesis and the sentence resumes in the third. The absolutive takes ल्यप् rather than क्त्वा because the root carries a prefix
absolutive, ल्यप्
The same 'having X-ed', but in -ya, which is what क्त्वा becomes when the root carries a prefix: आलिङ्ग्य 'having embraced'.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
√क्रम् · class 1 · ल्यप्
1. क्रमुँ
2. 1.3.1भूवादयो धातवः
  क्रमुँ
  and, without changing the form,1.3.2
3. 1.3.9तस्य लोपः
  क्रम्
4. 1.4.58प्रादयः
  अति + क्रम्
  and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80dhātupāṭha 01.0934
5. 3.4.21समानकर्तृकयोः पूर्वकाले
  अति + क्रम् + क्त्वा
  and, without changing the form,1.3.8
6. 1.3.9तस्य लोपः
  अति + क्रम् + त्वा
  and, without changing the form,1.2.451.2.463.4.1141.1.731.1.431.1.371.1.40
7. 7.1.37समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप्
  अति + क्रम् + ल्यप्
  and, without changing the form,1.3.31.3.8
8. 1.3.9तस्य लोपः
  अति + क्रम् + य
  and, without changing the form,1.4.131.4.14
9. 8.4.68अ अ
  अतिक्रम्य
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
अतिक्रम्य, “having passed beyond,” is an absolutive, and its subject is the same as the verb’s: the cloud passes the sights, then follows the north. Mallinātha ties the two together across the line, अतिक्रम्यानुसरेर्गच्छेरित्यनागतेन सम्बन्धः, “‘having passed’ connects with ‘you should follow, you should go,’ the verb that comes after.” The object तान् तान् विशेषान् is the whole run of wonders named in the verses just before — the swan-gate and the rest — set down here as things left behind, so the cloud is turned from sightseeing back to its errand.
అతిక్రమ్య, “దాటి,” ల్యబంత అవ్యయం (పూర్వకాలక్రియ), దీని కర్త క్రియ కర్తయే: మేఘం ఆ దృశ్యాలను దాటి, ఉత్తరదిశ ననుసరిస్తుంది. మల్లినాథుడు వాటిని పంక్తి దాటి కలుపుతాడు, అతిక్రమ్యానుసరేర్గచ్ఛేరిత్యనాగతేన సంబన్ధః, “‘దాటి’ అనునది తర్వాత వచ్చు ‘అనుసరింపుము, పొమ్ము’ అను క్రియతో కలుస్తుంది.” కర్మ తాన్‌ తాన్‌ విశేషాన్‌ అనగా ముందటి శ్లోకాలలో పేర్కొన్న అద్భుతాల వరుస — హంసద్వారము మొదలైనవి — ఇక్కడ విడిచిపెట్టిన వాటిగా చూపబడ్డాయి, కావున మేఘం వినోదం నుండి తన పనికి మఱలించబడుతుంది.
- Mallinātha, Sañjīvinī — 1.59: atikramyānusarer gaccher ityanāgatena sambandhaḥ
pronoun, द्वितीया बहुवचन accusative plural
तान्
printed तांस्तान्
तद्
those — the first of the two, and the pair is one word doubled rather than two words. Mallinātha writes तान् तान् and then names what the doubling does: वीप्सायां द्विरुक्तिः, 'the repetition is in the sense of vīpsā'. वीप्सा is taking a thing one by one over its whole extent, and Pāṇini ordains the doubling for it at 8.1.4 नित्यवीप्सयोः. English does it with 'each and every' or with 'one after another'
pronoun
A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
pronoun, द्वितीया बहुवचन accusative plural · the pattern तद् declines on
1. तद्
2. 7.2.102त्यदादीनामः
  त+अ+अस्
3. 6.1.97अतो गुणे
  त+अस्
4. 6.1.102प्रथमयोः पूर्वसवर्णः
  तास्
5. 6.1.103तस्माच्छसो नः पुंसि
  तान्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
pronoun, द्वितीया बहुवचन accusative plural
तान्
printed तांस्तान्
तद्
and those — the second of the doubled pair, identical to the first in every respect, which is what makes it a doubling and not an agreement. The two are printed as one run, तांस्तान्, because the न् of the first becomes anusvāra and an स् appears before the त् of the second; the sound change is the only thing on the page that distinguishes them
pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, द्वितीया बहुवचन accusative plural
pronoun, द्वितीया बहुवचन accusative plural · the pattern तद् declines on
1. तद्
2. 7.2.102त्यदादीनामः
  त+अ+अस्
3. 6.1.97अतो गुणे
  त+अस्
4. 6.1.102प्रथमयोः पूर्वसवर्णः
  तास्
5. 6.1.103तस्माच्छसो नः पुंसि
  तान्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem masculine, द्वितीया बहुवचन accusative plural

विशेषान्

विशेष

the sights — glossed द्रष्टव्यार्थान्, 'things worth looking at', and Mallinātha proves the sense from the Śabdārṇava: विशेषोऽवयवे द्रव्ये द्रष्टव्योत्तमवस्तुनि, 'viśeṣa is used of a part, of a substance, and of an excellent thing worth seeing'. The everyday sense of विशेष is a difference or a particular, and none of that is meant: the word here is what a guidebook calls an attraction. It is the object of अतिक्रम्य, and with तांस्तान् doubled in front of it the line says the cloud goes past them one after another

a-stem masculine

The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः.

అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్షః, యక్షౌ, యక్షాః.

Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; राम prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
docs/lessons/1.1.md — §4.2, the a-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

a-stem masculine

The largest noun class, and the one every other declension is measured against: यक्ष, राम. The nominative singular यक्षः ends in a visarga that is a buried स् (8.2.66, then 8.3.15); the instrumental शापेन comes from टा becoming इन after an a-stem (7.1.12) and then अ + इ → ए (6.1.87); the locative plural is यक्षेषु. Adjectives in अ — प्रमत्त, भोग्य — decline the same way in the masculine, so प्रमत्तः and भोग्येण sit in this same table.

అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్ష, రామ. శబ్దమంజరిలో మొదటి శబ్దం 'రామః రామౌ రామాః'. ప్రథమా ఏకవచనం యక్షః (దాగిన స్), తృతీయా శాపేన (టా → ఇన 7.1.12; అ + ఇ → ఏ 6.1.87), సప్తమీ బహువచనం యక్షేషు. అకారాంత విశేషణాలు — ప్రమత్త, భోగ్య — పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి; ప్రమత్తః, భోగ్యేణ ఇదే పట్టికలో ఉంటాయి.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — रामः prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
docs/lessons/1.1.md — §4, the a-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	विशेषः	विशेषौ	विशेषाः
द्वितीया	विशेषम्	विशेषौ	विशेषान्
तृतीया	विशेषेण	विशेषाभ्याम्	विशेषैः
चतुर्थी	विशेषाय	विशेषाभ्याम्	विशेषेभ्यः
पञ्चमी	विशेषात्	विशेषाभ्याम्	विशेषेभ्यः
षष्ठी	विशेषस्य	विशेषयोः	विशेषाणाम्
सप्तमी	विशेषे	विशेषयोः	विशेषेषु
सम्बोधन	विशेष	विशेषौ	विशेषाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, द्वितीया बहुवचन accusative plural · the pattern राम declines on

राम
1.3.8लशक्वतद्धिते1.3.9तस्य लोपः
राम + अस्
6.1.102प्रथमयोः पूर्वसवर्णः
रामास्
6.1.103तस्माच्छसो नः पुंसि
रामान्
8.4.37पदान्तस्य
रामान्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular

हंसद्वारम्

printed हंसद्वारं

द्वार

the geese's gate — one of two names in apposition to क्रौञ्चरन्ध्रम्, so it stands in the first case with it and not in the second. **DCS reads the accusative here** and reads क्रौञ्चरन्ध्रम् and यत् beside it as nominatives, which cannot all be right: a neuter shows the two cases alike and nothing on the page decides, so the tagger has given three words of one apposition two different cases. Mallinātha decides it, and the word he decides it with is अस्ति — यत् क्रौञ्चस्याद्रे रन्ध्रम् अस्ति, 'the gap that there is' — which makes the whole a nominative clause

a-stem neuter

Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

a-stem neuter

Neuter nouns in short अ: फल “fruit”, वचन “word”, कुसुम, and adjectives in अ agreeing with a neuter noun. The nominative and accusative singular end in अम् (7.1.24) — फलम् — and are alike; the plural फलानि takes नुम् and lengthens; the instrumental plural is फलैः (7.1.9). It is the a-stem masculine’s table with the neuter’s own nominative, accusative and the -आनि plural.

హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దాలు: ఫల “పండు”, వచన “మాట”, కుసుమ, నపుంసక నామానికి అన్వయించే అకారాంత విశేషణాలు. ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు అమ్ తో ముగుస్తాయి (7.1.24) — ఫలమ్ — రెండూ ఒకటే; బహువచనం ఫలాని నుమాగమంతో దీర్ఘమవుతుంది; తృతీయా బహువచనం ఫలైః (7.1.9). అకారాంత పుంలింగ పట్టికే, నపుంసకపు సొంత ప్రథమ, ద్వితీయ, -ఆని బహువచనంతో.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — फल / a-stem neuter prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — अकारान्त नपुंसकलिङ्ग — फलम् फले फलानि

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	द्वारम्	द्वारे	द्वाराणि
द्वितीया	द्वारम्	द्वारे	द्वाराणि
तृतीया	द्वारेण	द्वाराभ्याम्	द्वारैः
चतुर्थी	द्वाराय	द्वाराभ्याम्	द्वारेभ्यः
पञ्चमी	द्वारात्	द्वाराभ्याम्	द्वारेभ्यः
षष्ठी	द्वारस्य	द्वारयोः	द्वाराणाम्
सप्तमी	द्वारे	द्वारयोः	द्वारेषु
सम्बोधन	द्वार	द्वारे	द्वाराणि

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern फल declines on

फल
7.1.24अतोऽम्
फल+अम्
6.1.107अमि पूर्वः
फलम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

an-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular
भृगुपतियशोवर्त्म
वर्त्मन्
the road of his fame — the second of the two names in apposition to क्रौञ्चरन्ध्रम्. वर्त्मन् is a track, from √वृत्, to turn or roll: the rut a wheel leaves. The nominative singular of an an-stem neuter drops the न् and leaves वर्त्म, which is the shortest the word ever gets and the form the metre wanted here
an-stem neuter
A consonant stem in -an, neuter, whose nominative and accusative singular drop the n: वर्त्मन् → वर्त्म.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
an-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern अहन् declines on
1. अहन्
2. 7.1.23स्वमोर्नपुंसकात्
  अहन्
3. 8.2.69रोऽसुपि
  अहर्
4. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
  अहः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular
यत्
यद्
which — the relative, and it stands third in its own clause rather than first, with two appositive names in front of it. Mallinātha puts it back at the head when he construes: यत् क्रौञ्चस्याद्रे रन्ध्रम् अस्ति, and supplies अस्ति, which the verse does without. Its correlative is तेन at the head of the next pāda
pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular
pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern यद् declines on
1. यद्
2. 7.1.23स्वमोर्नपुंसकात्
  यद्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular

क्रौञ्चरन्ध्रम्

रन्ध्र

the gap — glossed बिल, the hole an animal lives in, so the word is not a pass in the surveyor's sense but a hole through a mountain. रन्ध्र is from √रध्, and its other lives are all of the same shape: a chink, a flaw, a weak point in a man that an enemy gets in through. The stanza uses the literal one and the mountain is the man

a-stem neuter — Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि. · a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	रन्ध्रम्	रन्ध्रे	रन्ध्राणि
द्वितीया	रन्ध्रम्	रन्ध्रे	रन्ध्राणि
तृतीया	रन्ध्रेण	रन्ध्राभ्याम्	रन्ध्रैः
चतुर्थी	रन्ध्राय	रन्ध्राभ्याम्	रन्ध्रेभ्यः
पञ्चमी	रन्ध्रात्	रन्ध्राभ्याम्	रन्ध्रेभ्यः
षष्ठी	रन्ध्रस्य	रन्ध्रयोः	रन्ध्राणाम्
सप्तमी	रन्ध्रे	रन्ध्रयोः	रन्ध्रेषु
सम्बोधन	रन्ध्र	रन्ध्रे	रन्ध्राणि

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern फल declines on

फल
7.1.24अतोऽम्
फल+अम्
6.1.107अमि पूर्वः
फलम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

क्रौञ्चरन्ध्रम्, “the gap in the Krauñca hill,” is the pass the cloud is told to take, and it carries three names in one breath. हंसद्वारम्, “the swans’ gate,” is where the geese of Mānasa fly through, and Mallinātha adds the lore, मानसप्रस्थायिनो हंसाः क्रौञ्चरन्ध्रेण सञ्चरन्ते, “the swans bound for Mānasa pass by the Krauñca gap.” भृगुपतियशोवर्त्म, “the road of the fame of Bhṛgu’s lord,” names Paraśurāma, यशःप्रवृत्तिकारणम्, “the cause of the spread of his fame” — for the story is that he split the hill with an arrow, and through that cleft his glory poured out over the world.

క్రౌంచరన్ధ్రమ్‌, “క్రౌంచపర్వతపు సందు,” మేఘం పోవలసిన మార్గం, ఒకే ఊపిరిలో మూడు పేర్లు మోస్తుంది. హంసద్వారమ్‌, “హంసల ద్వారం,” మానససరస్సుకు పోవు హంసలు దూరు చోటు, మల్లినాథుడు కథ చేర్చుతాడు, మానసప్రస్థాయినో హంసాః క్రౌంచరన్ధ్రేణ సంచరన్తే, “మానసానికి పోవు హంసలు క్రౌంచసందున సాగుతాయి.” భృగుపతియశోవర్త్మ, “భృగుపతి కీర్తిపు దారి,” పరశురాముని పేరు, యశఃప్రవృత్తికారణమ్‌, “అతని కీర్తి వ్యాపనకు కారణం” — బాణంతో కొండను చీల్చగా, ఆ చీలిక ద్వారా అతని కీర్తి లోకమంతా పొంగింది.

Mallinātha, Sañjīvinī — 1.59: haṃsānāṃ dvāraṃ haṃsadvāram; bhṛgupater jāmadagnyasya yaśovartma

pronoun, तृतीया एकवचन instrumental singular
तेन
printed तेनोदीचीं
तद्
by that — the correlative answering यत्, and the instrumental is the case of the road one goes by. Mallinātha writes the noun in after it, तेन क्रौञ्चबिलेन, because a pāda boundary and a whole clause stand between the pronoun and what it stands for
pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, तृतीया एकवचन instrumental singular
pronoun, तृतीया एकवचन instrumental singular · the pattern तद् declines on
1. तद्
2. 7.2.102त्यदादीनामः
  त+अ+आ्
3. 6.1.97अतो गुणे
  त+आ
4. 7.1.12टाङसिङसामिनात्स्याः
  त+इन
5. 6.1.87आद्गुणः
  तेन
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

ī-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular

उदीचीम्

printed तेनोदीचीं

उदीची

northern — glossed with the plain word for it, उत्तराम्. उदीची is the feminine of उदञ्च्, 'turned upward', and north is up because the pole is: the same word is the north and the upward direction. It declines not as its consonant stem but as an ī-stem of the नदी type, which is what a feminine in ङीप् does, so the accusative is उदीचीम् and not the consonant ending DCS's stem would give

ī-stem feminine

A long-ī stem, most often a feminine made from a masculine stem: एकपत्नी, नद्याः.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

ī-stem feminine

Feminine nouns whose stem ends in long ई: नदी “river”, गौरी, and the मयट् “made of” words like कुशलमयी. Most are formed by the feminine suffix ङीप्/ङीष्. The nominative singular is the bare नदी; the accusative नदीम्; the instrumental नद्या. Śabdamañjarī drills नदी नद्यौ नद्यः.

దీర్ఘ ఈకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: నదీ “నది”, గౌరీ, “మయట్” (…మయమైన) శబ్దాలైన కుశలమయీ మొదలైనవి. చాలావరకు ఙీప్/ఙీష్ స్త్రీప్రత్యయంతో ఏర్పడతాయి. ప్రథమైకవచనం బరి నదీ; ద్వితీయ నదీమ్; తృతీయ నద్యా. శబ్దమంజరి “నదీ నద్యౌ నద్యః”.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — नदी / ī-stem feminine prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग — नदी नद्यौ नद्यः

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	उदीची	उदीच्यौ	उदीच्यः
द्वितीया	उदीचीम्	उदीच्यौ	उदीचीः
तृतीया	उदीच्या	उदीचीभ्याम्	उदीचीभिः
चतुर्थी	उदीच्यै	उदीचीभ्याम्	उदीचीभ्यः
पञ्चमी	उदीच्याः	उदीचीभ्याम्	उदीचीभ्यः
षष्ठी	उदीच्याः	उदीच्योः	उदीचीनाम्
सप्तमी	उदीच्याम्	उदीच्योः	उदीचीषु
सम्बोधन	उदीचि	उदीच्यौ	उदीच्यः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

ī-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern गौरी declines on

गौरी
6.1.107अमि पूर्वः
गौरीम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

ś-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular
दिशम्
printed दिशमनुसरेस्तिर्यगायामशोभी
दिश्
direction — the noun उदीचीम् agrees with, and the pair together is 'the northern quarter'. दिश् is from √दिश्, to point: a direction is where a finger goes. The accusative is the object of अनुसरेः, which takes what is followed rather than what is gone to; the cloud is told to keep to the north rather than to arrive at it
consonant stem
A stem ending in a consonant. The endings are added directly, so the join is where the sound changes happen.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored

√सृ, class 1, विधिलिङ्, parasmaipada, second person singular

अनुसरेः

printed दिशमनुसरेस्तिर्यगायामशोभी

अनु + √सृ

follow — glossed twice, and both times with an imperative. Once early, in the note on अतिक्रम्य: अनुसरेः गच्छेः, 'anusareḥ, that is, you should go'; and once at the end, अनुसरेः अनुगच्छ, 'follow along'. It is the third optative in three stanzas that he glosses with an imperative, after परीयाः at 1.57 and कुर्वीथाः at 1.56, and he names the sense of the mood in none of the three: the gloss is the argument

optative, विधिलिङ्

What would, should, or might be: स्यात् 'there might be', उपेक्षेत 'would he overlook'.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)

परस्मैपद · विधिलिङ्
प्रथम	सरेत्	सरेताम्	सरेयुः
मध्यम	सरेः	सरेतम्	सरेत
उत्तम	सरेयम्	सरेव	सरेम

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

√सृ · class 1 · विधिलिङ्

सृ
1.3.1भूवादयो धातवः
सृ॒
1.4.58प्रादयः
अनु + सृ
and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80
3.3.161विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ्
अनु + सृ + लिँङ्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
अनु + सृ + ल्
and, without changing the form,1.3.78
3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
अनु + सृ + सिप्
and, without changing the form,1.3.3
1.3.9तस्य लोपः
अनु + सृ + सि
and, without changing the form,1.2.453.4.1131.1.431.1.37
3.1.68कर्तरि शप्
अनु + सृ + शप् + सि
and, without changing the form,1.3.31.3.8
1.3.9तस्य लोपः
अनु + सृ + अ + सि
and, without changing the form,3.4.1131.1.431.1.37
3.4.100इतश्च
अनु + सृ + अ + स्
3.4.103यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च
अनु + सृ + अ + यासुँट् + स्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
अनु + सृ + अ + यास् + स्
and, without changing the form,1.4.13Kāśikā 7.3.78
7.2.79लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य
अनु + सृ + अ + या + स्
7.2.80अतो येयः
अनु + सृ + अ + इय् + स्
6.1.66लोपो व्योर्वलि
अनु + सृ + अ + इ + स्
7.3.84सार्वधातुकार्धधातुकयोः
अनु + सर् + अ + इ + स्
and, without changing the form,1.4.14
6.1.87आद्गुणः
अनु + सर् + ए + स्
8.2.66ससजुषो रुः
अनु + सर् + ए + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्
अनु + सर् + ए + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
अनु + सर् + ए + ः
8.4.68अ अ
अनुसरेः

uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

in-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

तिर्यगायामशोभी

printed दिशमनुसरेस्तिर्यगायामशोभी

शोभिन्, from √शुभ्

handsome — Mallinātha unpacks the ending into a finite verb, शोभते इति तथाविधः सन्, 'it is handsome — being of that sort', which is how a commentator turns an adjective standing alone into the clause it does the work of. He wrote सन् in the same way at 1.58 after भक्तिनम्रः. The nominative singular describes the cloud, who is again nowhere named except as the person of the verb

in-stem masculine

A possessive stem in -in, 'having X': कामिन् 'having desire' → कामी. The nominative singular drops the n and lengthens.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

in-stem masculine

Stems ending in इन् — the possessive and agent nouns “having …”: कामिन् “in love”, अर्थिन् “wanting”, दण्डिन् “staff-bearer”. The nominative singular lengthens the penult and sheds the न्, so कामिन् gives कामी (6.4.13, then 8.2.7); the strong cases keep the न् — कामिनौ, कामिनः — and the instrumental is कामिना. Śabdamañjarī drills यशस्वी यशस्विनौ यशस्विनः.

ఇన్ కారాంత శబ్దాలు — “…గలవాడు” అనే మత్వర్థీయ/కర్తృవాచకాలు: కామిన్ “ప్రేమగలవాడు”, అర్థిన్ “కోరేవాడు”, దండిన్ “దండముగలవాడు”. ప్రథమైకవచనం ఉపధను దీర్ఘంచేసి న్ ను వదులుతుంది — కామిన్ → కామీ (6.4.13, తరువాత 8.2.7); బలమైన విభక్తుల్లో న్ నిలుస్తుంది — కామినౌ, కామినః — తృతీయైకవచనం కామినా. శబ్దమంజరి “యశస్వీ యశస్వినౌ యశస్వినః”.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — दण्डिन् / in-stem masculine prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — इन्नन्त पुंल्लिङ्ग — यशस्वी यशस्विनौ यशस्विनः

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

इन्-कारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	शोभी	शोभिनौ	शोभिनः
द्वितीया	शोभिनम्	शोभिनौ	शोभिनः
तृतीया	शोभिना	शोभिभ्याम्	शोभिभिः
चतुर्थी	शोभिने	शोभिभ्याम्	शोभिभ्यः
पञ्चमी	शोभिनः	शोभिभ्याम्	शोभिभ्यः
षष्ठी	शोभिनः	शोभिनोः	शोभिनाम्
सप्तमी	शोभिनि	शोभिनोः	शोभिषु
सम्बोधन	शोभिन्	शोभिनौ	शोभिनः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

in-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern यशस्विन् declines on

यशस्विन्
6.4.13सौ च
यशस्वीन्+स्
6.1.68हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्
यशस्वीन्
8.2.7नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य
यशस्वी

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

श्यामः

श्याम

dark — glossed कृष्णवर्णः, black-coloured, and it is the word the whole comparison hangs on. It describes पादः inside the simile and the cloud outside it at once: what a raincloud and Viṣṇu's leg have in common, before length or slant, is being dark. The poem has used the word of the cloud since 1.2

a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	श्यामः	श्यामौ	श्यामाः
द्वितीया	श्यामम्	श्यामौ	श्यामान्
तृतीया	श्यामेन	श्यामाभ्याम्	श्यामैः
चतुर्थी	श्यामाय	श्यामाभ्याम्	श्यामेभ्यः
पञ्चमी	श्यामात्	श्यामाभ्याम्	श्यामेभ्यः
षष्ठी	श्यामस्य	श्यामयोः	श्यामानाम्
सप्तमी	श्यामे	श्यामयोः	श्यामेषु
सम्बोधन	श्याम	श्यामौ	श्यामाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on

राम
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + स्
8.2.66ससजुषो रुः
राम + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

पादः

printed पादो

पाद

leg — not the foot only but the whole limb, which the comparison needs: what is stretched slantwise through a gap in a mountain is a leg and not a footprint. It is the second stanza running in which a foot of Śiva or Viṣṇu is what the cloud is measured against, after the चरणन्यास of 1.57, and the two are different gods and different feet

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	पादः	पादौ	पादाः
द्वितीया	पादम्	पादौ	पादान्
तृतीया	पादेन	पादाभ्याम्	पादैः
चतुर्थी	पादाय	पादाभ्याम्	पादेभ्यः
पञ्चमी	पादात्	पादाभ्याम्	पादेभ्यः
षष्ठी	पादस्य	पादयोः	पादानाम्
सप्तमी	पादे	पादयोः	पादेषु
सम्बोधन	पाद	पादौ	पादाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on

राम
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + स्
8.2.66ससजुषो रुः
राम + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

पादः, “the foot,” is the image the whole verse builds to: the dark cloud lying in the pale cleft is like Viṣṇu’s black foot laid across it. बलिनियमनाभ्युद्यतस्य विष्णोः, “of Viṣṇu raised to the binding of Bali,” is Trivikrama in mid-stride, the dwarf grown huge to pace out the worlds and pin down the demon king. तिर्यगायामशोभी, Mallinātha reads, is fair by its sideways length, तिरश्चीनदैर्घ्येण शोभते, the foot stretched slantwise to enter the narrow gap — so the comparison holds in shape as well as colour, a dark thing lying crosswise in a bright opening.

పాదః, “పాదం,” శ్లోకమంతా కట్టుకొచ్చే చిత్రం: తెల్లని సందులో పరుండిన నల్లని మేఘం విష్ణువు నల్లపాదం అడ్డంగా ఉంచినట్లు. బలినియమనాభ్యుద్యతస్య విష్ణోః, “బలిని బంధించుటకు ఉద్యుక్తుడైన విష్ణువు,” అనగా త్రివిక్రముడు — లోకాలను కొలిచి బలిచక్రవర్తిని అణచుటకు పెరిగిన వామనుడు మధ్యగతిలో. తిర్యగాయామశోభీ ను మల్లినాథుడు తిర్యక్‌దైర్ఘ్యేణ శోభతే, ఇఱుకుసందులో దూరుటకు అడ్డంగా చాచిన పాదం అని చదువుతాడు — కావున పోలిక వర్ణంలోనేగాక ఆకృతిలోనూ నిలుస్తుంది, తెల్లని సందున అడ్డంగా పరుండిన నల్లని వస్తువు.

Mallinātha, Sañjīvinī — 1.59: baler niyamane’bhyudyatasya viṣṇoḥ; tiryagāyāmena tiraścīnadairghyeṇa śobhate

√यम् + क्त, षष्ठी एकवचन genitive singular
बलिनियमनाभ्युद्यतस्य
printed बलिनियमनाभ्युद्यतस्येव
अभ्युद्यत, from अभि + उद् + √यम्
who had set about it — glossed प्रवृत्तस्य, 'engaged upon'. The participle is passive in form and active in sense, which is what a क्त does to an intransitive root: उद्यत is 'raised up' and, of a person, 'making ready'. Two prefixes stand on it, and the second of them is what makes the readiness a setting-out toward something, which is why a locative goes with it
past participle, क्त
The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective.
క్త ప్రత్యయం భూత కృదంతాన్ని చేస్తుంది — సాధారణంగా కర్మణి, "చేయబడినది"; గతి/స్థితి ధాతువులకు కర్తరి: గతః "వెళ్లినవాడు". తరువాత సామాన్య విశేషణంలా నడుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.102 निष्ठा
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 811 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §5.1, प्रमत्तः
uncheckeddrafted from the rule and the Bālānandinī; sūtra from skt-mcp
a-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern राम declines on
1. राम
2. 7.1.12टाङसिङसामिनात्स्याः
  रामस्य
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
अव्यय
इव
printed बलिनियमनाभ्युद्यतस्येव
इव
like — the second stanza running to end on an unnamed comparison. Mallinātha keeps it and names no figure, as he did not at 1.58. Where it stands matters: it comes after the genitive and before विष्णोः, so the last word of the verse arrives after the comparison has already been made, and the reader learns whose leg it was only at the end
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय

u-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular

विष्णोः

विष्णु

of Viṣṇu — and Mallinātha glosses a proper name twice, which he does not often do. First व्यापकस्य, 'of the all-pervading one', which is the name read as a word: विष्णु from √विष्, to pervade. Then त्रिविक्रमस्य, 'of Trivikrama', which is the name of the form: the dwarf who grew until three strides covered the worlds. The first gloss makes the name mean something and the second says which story it is, and the stanza needs the second — a leg through a mountain is one of those three strides

u-stem masculine

A short-u stem: तरुः, तरू, तरवः. Adjectives like गुरु decline this way in the masculine.

హ్రస్వ ఉకారాంతం: తరుః, తరూ, తరవః. గురు వంటి విశేషణాలు పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి.

Śabdamañjarī — उकारान्त पुंल्लिङ्ग — गुरुः गुरू गुरवः
Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; गुरु prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
docs/lessons/1.1.md — §4.3, the u-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

u-stem masculine

Nouns whose stem ends in short उ, in the masculine: गुरु, तरु, शम्भु. The nominative singular is गुरुः; the instrumental singular गुरुणा has ना for the ending टा after a short इ/उ stem (7.3.120), not the इन of the a-stem. The locative plural गुरुषु has षु after उ (ṣatva). The strong cases show guṇa: गुरवः, गुरोः. Śabdamañjarī drills it as गुरुः गुरू गुरवः.

ఉకారాంత పుంలింగ శబ్దాలు: గురు, తరు, శంభు. ప్రథమైకవచనం గురుః; తృతీయైకవచనం గురుణా — హ్రస్వ ఇ/ఉ కారాంతం తరువాత టా → నా (7.3.120), అకారాంతంలోని ఇన కాదు. సప్తమీ బహువచనం గురుషు (ఉ తరువాత షత్వం). బలమైన విభక్తుల్లో గుణం: గురవః, గురోః. శబ్దమంజరి "గురుః గురూ గురవః".

Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; गुरु / u-stem prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — उकारान्त पुंल्लिङ्ग — गुरुः गुरू गुरवः
docs/lessons/1.1.md — §4.3, the u-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

उकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	विष्णुः	विष्णू	विष्णवः
द्वितीया	विष्णुम्	विष्णू	विष्णून्
तृतीया	विष्णुना	विष्णुभ्याम्	विष्णुभिः
चतुर्थी	विष्णवे	विष्णुभ्याम्	विष्णुभ्यः
पञ्चमी	विष्णोः	विष्णुभ्याम्	विष्णुभ्यः
षष्ठी	विष्णोः	विष्ण्वोः	विष्णूनाम्
सप्तमी	विष्णौ	विष्ण्वोः	विष्णुषु
सम्बोधन	विष्णो	विष्णू	विष्णवः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

u-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern शम्भु declines on

शम्भु
7.3.111घेर्ङिति
शम्भो+अस्
6.1.110ङसिङसोश्च
शम्भोस्
8.2.66ससजुषो रुः
शम्भोरुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
शम्भोः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

३अन्वयthe words in prose order

प्रालेयाद्रेः · उपतटम् · तान् · तान् · विशेषान् · अतिक्रम्य · हंसद्वारम् · भृगुपतियशोवर्त्म · यत् · क्रौञ्चरन्ध्रम् · अस्ति [supplied] · तेन · तिर्यगायामशोभी · श्यामः · बलिनियमनाभ्युद्यतस्य · विष्णोः · पादः · इव · उदीचीम् · दिशम् · अनुसरेः

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, whose commentary runs as anvaya. He supplies अस्ति to close the relative clause, and he moves the whole comparison of the fourth pāda in front of the verb, which is where an anvaya puts a phrase that qualifies the subject“prāleyādrerhimādrerupataṭaṃ taṭasamīpe … viśeṣāndraṣṭavyārthān … atikramya … haṃsānāṃ dvāraṃ haṃsadvāram … yatkrauñcasyādre randhramasti tena krauñcabilena … viṣṇorvyāpakasya trivikramasya śyāmaḥ kṛṣṇavarṇaḥ pāda iva tiryagāyāmena … udīcīmuttarāṃ diśamanusareranugaccha”

the dependency structure

अनुसरेः · क्रिया — follow, अनुगच्छेः; the optative परि/अनु + √सृ, ‘keep to’ the northern quarter

उदीचीम् · कर्म — the northern, उत्तराम्; the quarter to be followed

दिशम् · विशेष्य — quarter, दिशम्; the noun उदीचीम् qualifies

तेन · करण / मार्ग — by that, तेन क्रौञ्चबिलेन; the gap the road runs through

क्रौञ्चरन्ध्रम् · सामानाधिकरण्य with तेन — the gap in the Krauñca hill, क्रौञ्चस्य रन्ध्रम्, the pass the swans use

हंसद्वारम् · another name for the pass — the gate of the swans, हंसानां द्वारम्

भृगुपतियशोवर्त्म · another name for the pass — the road of Paraśurāma’s fame, भृगुपतेर्यशःप्रवृत्तिकारणम्

यत् · सम्बन्धसर्वनाम agreeing with क्रौञ्चरन्ध्रम् — which, यत्; the relative that ties the name to तेन

अस्ति · क्रिया of the relative clause (supplied) — there is, विद्यते

अतिक्रम्य · पूर्वकालक्रिया — having passed, अतिक्रम्य; the absolutive that comes before अनुसरेः

विशेषान् · कर्म of अतिक्रम्य — the sights worth seeing, द्रष्टव्यार्थान्; what is left behind

तान् · विशेषण of विशेषान् — those, तान्

तान् · वीप्सायां द्विरुक्तिः — those and those, one by one; the doubling that means each in turn

उपतटम् · क्रियाविशेषण — along the lower slope, तटसमीपे; where the passing goes

प्रालेयाद्रेः · षष्ठी — of the snow-mountain, हिमाद्रेः; the Himālaya whose slope it is

पादः · उपमानम् — like the foot, पादः इव; what the dark cloud in the pass is compared to

श्यामः · agreeing with पादः — dark, कृष्णवर्णः; the black of Viṣṇu’s foot and of the cloud

तिर्यगायामशोभी · agreeing with पादः — fair with its sideways stretch, तिरश्चीनदैर्घ्येण शोभमानः

विष्णोः · षष्ठी — of Viṣṇu, विष्णोः; whose stride the foot belongs to

बलिनियमनाभ्युद्यतस्य · agreeing with विष्णोः — raised to bind Bali, बलेर्नियमने अभ्युद्यतस्य; Trivikrama in the act of the stride

इव · उपमार्थे — like

uncheckedMallinātha’s Sañjīvinī for the anvaya and the reading; the Telugu drawn from Vedam Venkataraya Sastri’s Āndhra Meghasandeśam and the Bālānandinī. The relative clause’s verb अस्ति is supplied, as the analysis marks.

४भावार्थthe sense of the whole

Cross the flank of the snow-mountain, passing sight after sight; there is a gap in Krauñca which is the geese's gate and the road Paraśurāma's fame took — go north by that, drawn out crosswise and handsome with it, like the dark leg of Viṣṇu when he was setting about the binding of Bali. Mallinātha ends the stanza with the story the compound only points at, and marks it as a story: 'it is heard told'. Long ago, they say, Bhṛgu's son, who had learned the secret of the bow from Śiva himself, split the peak of Krauñca in rivalry with Skanda — one shot, an arrow ground to an edge, and the mountain came apart as easily as a lump of wet clay. And out of that same cleft of Krauñca there welled up at once an ocean of milk-white fame, and the whole net of the worlds was flooded with it. Two things in that are worth having beside the verse. The more famous version of the story gives Krauñca to Skanda, and Mallinātha's स्कन्दस्य स्पर्धया, 'out of rivalry with Skanda', is what lets both stand: Paraśurāma did it because Skanda had. And the flood of white fame is what makes यशोवर्त्म a road at all — fame came out of the hole, so the hole is the way it came.

uncheckedthe reader's reading, following Mallinātha's gloss; the story of Paraśurāma and Krauñca is his, told at the end of the stanza and marked इति कथा श्रूयते, 'so the story is heard'. `vendor/meghaduta-sanjivini.itx` prints `skandhasya` for `स्कन्दस्य`, which is read through“purā kila bhagavato devāddhūrjaṭerdhanurupaniṣadamadhīyānena bhṛgunandanena skandasya spardhayā krauñcaśikhariṇamatiniśitaviśikhamukhena helayā mṛtpiṇḍabhedaṃ bhittvā tata eva krauñcakroḍādeva sadyaḥ samujjṛmbhite kasminnapi yaśaḥkṣīranidhau nikhilamapi jagajjālamāplāvitamiti kathā śrūyate”

Passing, one after another, those sights along the lower slope of the snow-mountain, follow the northern quarter by the Swans’ Gate — the cleft in the Krauñca hill, the road of Paraśurāma’s fame — where you will lie dark and fair with your sideways stretch, like the black foot of Viṣṇu raised long ago to bind the demon Bali.

హిమవత్పర్వతపు దిగువ వాలున ఆ దృశ్యాలను ఒకదాని వెంట ఒకటి దాటి, హంసద్వారము మీదుగా — క్రౌంచపర్వతపు సందు, పరశురాముని కీర్తిపు దారి — ఉత్తరదిశ ననుసరించు; అక్కడ అడ్డంగా చాచిన నీ నల్లని అందం, పూర్వం బలిని బంధించుటకు లేచిన విష్ణువు నల్లపాదంలా, అలరారుతుంది.

Mallinātha, Sañjīvinī — 1.59, whole-verse gloss

५अलंकारthe figure

No figure is named for this verse by the commentary this reading follows, so none is shown.