भुवनविदिते
भुवन · विदित
भुवनेषु विदितः
तत्पुरुष (locative) — known in the worlds
तत्पुरुष — it agrees with वंशे. known everywhere
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“bhuvaneṣu vidite bhuvanavidite”
मेघदूतम् · कालिदास · 1.6
मेघदूतम् · कालिदास · 1.6
रामगिरि · the cloud's lineage
जातं वंशे भुवनविदिते पुष्करावर्तकानां
जा
तं
वं
शे
भु
व
न
वि
दि
ते
पु
ष्क
रा
व
र्त
का
नां
जानामि त्वां प्रकृतिपुरुषं कामरूपं मघोनः
जा
ना
मि
त्वां
प्र
कृ
ति
पु
रु
षं
का
म
रू
पं
म
घो
नः
तेनार्थित्वं त्वयि विधिवशाद्दूरबन्धुर्गतोऽहं
ते
ना
र्थि
त्वं
त्व
यि
वि
धि
व
शा
द्दू
र
ब
न्धु
र्ग
तो
ऽहं
याच्ञा मोघा वरमधिगुणे नाधमे लब्धकामा
या
च्ञा
मो
घा
व
र
म
धि
गु
णे
ना
ध
मे
ल
ब्ध
का
मा
वृत्तविचारthe metre, syllable by syllable
pāda a
- जाguruits long vowel आ
- तंguruthe anusvāra it carries
- वंguruthe anusvāra it carries
- शेguruits long vowel ए
- भुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
- वlaghuits short vowel, with a single consonant after it
- नlaghuits short vowel, with a single consonant after it
- विlaghuits short vowel, with a single consonant after it
- दिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
- तेguruits long vowel ए
- पुguruthe conjunct ष्क that follows it
- ष्कlaghuits short vowel, with a single consonant after it
- राguruits long vowel आ
- वguruthe conjunct र्त that follows it
- र्तlaghuits short vowel, with a single consonant after it
- काguruits long vowel आ
- नांguruthe anusvāra it carries
- yati after 4 — a word ends here — वंशे
- yati after 10 — a word ends here — भुवनविदिते
pāda b
- जाguruits long vowel आ
- नाguruits long vowel आ
- मिguruthe conjunct त्व that follows it
- त्वांguruthe anusvāra it carries
- प्रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
- कृlaghuits short vowel, with a single consonant after it
- तिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
- पुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
- रुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
- षंguruthe anusvāra it carries
- काguruits long vowel आ
- मlaghuits short vowel, with a single consonant after it
- रूguruits long vowel ऊ
- पंguruthe anusvāra it carries
- मlaghuits short vowel, with a single consonant after it
- घोguruits long vowel ओ
- नःguruthe visarga it carries
- yati after 4 — a word ends here — त्वां
- yati after 10 — a word ends here — प्रकृतिपुरुषं
pāda c
- तेguruits long vowel ए
- नाguruits long vowel आ
- र्थिguruthe conjunct त्व that follows it
- त्वंguruthe anusvāra it carries
- त्वlaghuits short vowel, with a single consonant after it
- यिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
- विlaghuits short vowel, with a single consonant after it
- धिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
- वlaghuits short vowel, with a single consonant after it
- शाguruits long vowel आ
- द्दूguruits long vowel ऊ
- रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
- बguruthe conjunct न्ध that follows it
- न्धुguruthe conjunct र्ग that follows it
- र्गlaghuits short vowel, with a single consonant after it
- तोguruits long vowel ओ
- ऽहंguruthe anusvāra it carries
- yati after 4 — a word ends here — तेनार्थित्वं
- yati after 10 — it falls inside the compound विधिवशात्
pāda d
- याguruits long vowel आ
- च्ञाguruits long vowel आ
- मोguruits long vowel ओ
- घाguruits long vowel आ
- वlaghuits short vowel, with a single consonant after it
- रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
- मlaghuits short vowel, with a single consonant after it
- धिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
- गुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
- णेguruits long vowel ए
- नाguruits long vowel आ
- धlaghuits short vowel, with a single consonant after it
- मेguruits long vowel ए
- लguruthe conjunct ब्ध that follows it
- ब्धlaghuits short vowel, with a single consonant after it
- काguruits long vowel आ
- माguruits long vowel आ
- yati after 4 — a word ends here — मोघा
- yati after 10 — a word ends here — वरमधिगुणे
सन्धिrecovering the words from the sound
जातम् + वंशे → जातं
म् + व्
8.3.23
पुष्करावर्तकानाम् + जानामि → पुष्करावर्तकानां
म् + ज्
8.3.23 · 8.4.59
त्वाम् + प्रकृतिपुरुषम् → त्वां
म् + प्
8.3.23 · 8.4.59
प्रकृतिपुरुषम् + कामरूपम् → प्रकृतिपुरुषं
म् + क्
8.3.23 · 8.4.59
कामरूपम् + मघोनः → कामरूपं
म् + म्
8.3.23 · 8.4.59
तेन + अर्थित्वम् → तेनार्थित्वं
अ + अ → आ
6.1.101
विधिवशात् + दूरबन्धुः → विधिवशाद्दूरबन्धुर्गतोऽहं
त् + द्
8.2.39
दूरबन्धुः + गतः → विधिवशाद्दूरबन्धुर्गतोऽहं
ः + ग्
no rule named — the builder's table does not hold this change
गतः + अहम् → विधिवशाद्दूरबन्धुर्गतोऽहं
ः + अ → ओ
6.1.113 · 6.1.87 · 6.1.109
वरम् + अधिगुणे → वरमधिगुणे
म् + अ
no rule named — the builder's table does not hold this change
न + अधमे → नाधमे
अ + अ → आ
6.1.101
भुवन + विदित → भुवनविदिते
अ + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
पुष्कर + आवर्तक → पुष्करावर्तकानाम्
अ + आ → आ · falls inside the syllable रा
6.1.101
प्रकृति + पुरुष → प्रकृतिपुरुषम्
इ + प्
no rule named — the builder's table does not hold this change
काम + रूप → कामरूपम्
अ + र्
no rule named — the builder's table does not hold this change
विधि + वश → विधिवशात्
इ + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
दूर + बन्धु → दूरबन्धुः
अ + ब्
no rule named — the builder's table does not hold this change
अधि + गुण → अधिगुणे
इ + ग्
no rule named — the builder's table does not hold this change
लब्ध + कामा → लब्धकामा
अ + क्
no rule named — the builder's table does not hold this change
The joins to see are two vowel merges and a run. तेन + अर्थित्वम् → तेनार्थित्वं and न + अधमे → नाधमे both merge अ + अ into a single long आ. In the third pāda four words fuse into one printed run, विधिवशाद्दूरबन्धुर्गतोऽहं: विधिवशात् voices its final त् to द् before द्, दूरबन्धुः turns its visarga to र् before the voiced ग्, and गतः + अहम् makes गतोऽहं — the visarga and अ become ओ, and the अ of अहम् drops, marked by the avagraha ऽ. Every म् at a word’s end becomes anusvāra before the next consonant, as in जातं वंशे.
గమనించవలసిన కలయికలు: తేన + అర్థిత్వమ్ → తేనార్థిత్వం, న + అధమే → నాధమే — రెండింటిలో అ + అ కలిసి దీర్ఘ ఆ అవుతుంది. మూడవ పాదంలో నాలుగు పదాలు ఒకే ముద్రిత రూపంగా కలుస్తాయి, విధివశాద్దూరబన్ధుర్గతోఽహం: విధివశాత్ చివరి త్ ద్ ముందు ద్ గా, దూరబన్ధుః లోని విసర్గ ఘోష ఘ్ ముందు ర్ గా, గతః + అహమ్ → గతోఽహం — విసర్గ, అ కలిసి ఓ, అహమ్ లోని అ లోపించి అవగ్రహ ఽ తో గుర్తు. పదాంత మ్ హల్లు ముందు అనుస్వారమవుతుంది, జాతం వంశే వలె.
- Chinnaya Sūri, Bālavyākaraṇam — సంధిపరిచ్ఛేదము; vendor/balavyakaranam-sandhi.txt
कारकwhat each case is doing
जातम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
वंशे सप्तमी · locative — अधिकरण, the location
with भुवनविदिते
पुष्करावर्तकानाम् षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
त्वाम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
with प्रकृतिपुरुषम्, कामरूपम्
मघोनः षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
तेन तृतीया · instrumental — करण, the instrument or cause
अर्थित्वम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
त्वयि सप्तमी · locative — अधिकरण, the location
विधिवशात् पञ्चमी · ablative — अपादान, the point of departure
गतः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
अहम् प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
with दूरबन्धुः
याच्ञा प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
with लब्धकामा
मोघा प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
अधमे सप्तमी · locative — अधिकरण, the location
प्रकरणानुक्रमthe rules the verse uses, by section of the abridgement
हलन्त्यम् 1.3.3 · प्रकरण 1← भुवनविदिते; पुष्करावर्तकानाम्; जानामि
a final consonant of the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a final consonant (हल्) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it, and drops by 1.3.9. So the personal ending तिप् contributes only ति, the प् marking it, and क्तवतु leaves क्तवत् with the उ nasalized and the last letter both gone. Final त्, स् and म् of a case or personal ending are exempt (1.3.4).
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అంత్యంగా ఉన్న హల్లు (హల్) ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది వస్తువును గుర్తించే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు, 1.3.9 చేత లోపిస్తుంది. కాబట్టి తిప్ నుండి తి మాత్రమే మిగులుతుంది, ప్ ఇత్తు. విభక్తి/తిఙ్ ప్రత్యయాల అంత్య త్, స్, మ్ మాత్రం ఇత్తు కావు (1.3.4). అనునాసిక అచ్చు ఇత్తు (1.3.2) కి జోడీ.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.3 हलन्त्यम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तस्य लोपः 1.3.9 · प्रकरण 1← जातम्; वंशे; भुवनविदिते; पुष्करावर्तकानाम्; जानामि; गतः; अधिगुणे; अधमे
an it-marker drops
What has been named an it-marker (इत्) is then elided (लोप). The tag has done its work — naming the suffix, and conditioning or blocking some operation — and leaves no sound behind. So the उ marked in सुँ, the ट् of टा, the ङ् of ङे ङसि ङस् ङि, and the प् of सुप् are all gone before the ending is attached.
ఇత్సంజ్ఞగా గుర్తించబడినది (इत्) తరువాత లోపిస్తుంది. ఆ గుర్తు తన పని ముగించుకుంది — ప్రత్యయానికి పేరుపెట్టడం, ఏదో కార్యాన్ని కలిగించడమో ఆపడమో — ఏ ధ్వనీ మిగలదు. सुँ లోని ఉ, टा లోని ట్, ङे ङसि ङस् ङि లోని ङ్, सुप् లోని ప్ అన్నీ ప్రత్యయం చేరేముందు పోతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.9 तस्य लोपः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 3 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुप्तिङन्तं पदम् 1.4.14 · प्रकरण 1← जातम्; भुवनविदिते; जानामि; गतः
a form ending in a case ending (सुप्) or a verb ending (तिङ्) is a पद, a finished word
A form that ends in a nominal case ending — one of the twenty-one सुप् endings 4.1.2 lists — or in a verbal personal ending — one of the eighteen तिङ् endings — is named पद, a complete word. The name is what a great many rules wait on: the visarga rules, the final-consonant rules and the anusvāra rule all apply only "in a पद" or "at the end of a पद". So राम is not yet a पद, but राम + स् is; and चक्रे is a पद once the ending ए is on. Every word the poem carries reaches this name before its word-final changes can fire.
నామవాచక విభక్తి ప్రత్యయంతో — 4.1.2 చెప్పే ఇరవై ఒక్క సుప్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — లేదా క్రియా పురుష ప్రత్యయంతో — పద్దెనిమిది తిఙ్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — అంతమయ్యే రూపానికి పద సంజ్ఞ. ఈ సంజ్ఞ మీదే ఎన్నో సూత్రాలు ఆధారపడతాయి: విసర్గ సూత్రాలు, పదాంత హల్లు సూత్రాలు, అనుస్వార సూత్రం అన్నీ "పదంలో" లేదా "పదాంతంలో" మాత్రమే పనిచేస్తాయి. రామ ఇంకా పదం కాదు; రామ + స్ పదం; చక్రే ప్రత్యయం ఏ చేరాక పదం. కావ్యంలోని ప్రతి పదం తన పదాంత మార్పులకు ముందు ఈ సంజ్ఞను చేరుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.14 सुप्तिङन्तं पदम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 14 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
भूवादयो धातवः 1.3.1 · प्रकरण 2← जातम्; भुवनविदिते; जानामि; गतः
the words beginning with भू, listed in the Dhātupāṭha, are called धातु (roots)
The action-denoting words listed in the Dhātupāṭha — the root-list that opens with भू "to be" — are named धातु, roots. A धातु is the action-base from which every finite verb and every कृत् (primary derivative) form is built. It is the rule that stands at the head of every verb chain in the poem: चक्रे begins as the root डुकृञ्, जगाम as गम्, प्रमत्तः as मद्. Nothing is conjugated or turned into a participle until it first bears this name.
ధాతుపాఠంలో — భూ "ఉండటం" తో మొదలయ్యే ధాతువుల జాబితాలో — ఉన్న క్రియావాచక శబ్దాలకు ధాతు సంజ్ఞ. ధాతువు అంటే క్రియాధారం; దానినుండే ప్రతి తిఙంత క్రియా, ప్రతి కృదంత (ప్రాథమిక వ్యుత్పన్న) రూపం పుడతాయి. కావ్యంలోని ప్రతి క్రియా గొలుసుకు ఇది శిరస్సు: చక్రే డుకృఞ్ ధాతువుగా, జగామ గమ్ గా, ప్రమత్తః మద్ గా మొదలవుతాయి. ఈ సంజ్ఞ చేరకముందు ఏదీ రూపం దాల్చదు, కృదంతం కాదు.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.1 भूवादयो धातवः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 36 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपदेशेऽजनुनासिक इत् 1.3.2 · प्रकरण 2← जातम्; भुवनविदिते; जानामि; गतः
a nasalized vowel in the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a vowel pronounced with nasal resonance (anunāsika) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it. The उ of सुँ and of रुँ is such a vowel, so it is a marker and drops (by 1.3.9). This is why the nominative-singular ending सुँ contributes only स्, and रुँ leaves only र्.
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అనునాసికంగా ఉచ్చరించే అచ్చు ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది ఆ వస్తువుకు పేరుపెట్టే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు. सुँ, रुँ లోని ఉ అలాంటి అచ్చే; కాబట్టి అది ఇత్తు, లోపిస్తుంది (1.3.9). అందుకే ప్రథమైకవచన ప్రత్యయం సుँ నుండి స్ మాత్రమే, రుँ నుండి ర్ మాత్రమే మిగులుతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.2 उपदेशेऽजनुनासिक इत्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 28 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आद्गुणः 6.1.87 · प्रकरण 2← वंशे; भुवनविदिते; तेन; अधिगुणे; अधमे; गतः + अहम्
a followed by i/u/ṛ becomes the guṇa vowel e/o/ar
When a final अ or आ is followed by a simple vowel इ उ or ऋ, the two together become the corresponding guṇa vowel — ए, ओ, or अर् — as one sound, a single substitution for both. So राम + इन (from टा) gives the ए of रामेण, and पुण्य + उदक gives the ओ of पुण्योदक. It is the guṇa-sandhi a student meets first.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఇ ఉ ఋ (సామాన్య అచ్చు) వస్తే, రెండూ కలిసి గుణమవుతాయి — ఏ, ఓ, అర్ — ఒకే ధ్వనిగా (ఏకాదేశం). రామ + ఇన (టా నుండి) → రామేణ లోని ఏ; పుణ్య + ఉదక → పుణ్యోదక లోని ఓ. విద్యార్థి మొదట కలిసే గుణసంధి ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.87 आद्गुणः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 27 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the guṇa sandhi
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अकः सवर्णे दीर्घः 6.1.101 · प्रकरण 2← जातम्; त्वाम्; विधिवशात्; तेन + अर्थित्वम्; न + अधमे; पुष्कर + आवर्तक
a simple vowel before a like vowel becomes the long one
When a simple vowel (अक्: अ इ उ ऋ ऌ) is followed by a vowel of the same class (savarṇa), the two become the single long vowel of that class — अ/आ + अ/आ → आ, इ/ई + इ/ई → ई, and so on. So स्व + अधिकार → स्वाधिकार. This is dīrgha-sandhi.
అక్ (అ ఇ ఉ ఋ ఌ) తరువాత దానికి సవర్ణమైన అచ్చు వస్తే, రెండూ కలిసి ఆ వర్గపు దీర్ఘమవుతాయి — అ/ఆ + అ/ఆ → ఆ, ఇ/ఈ + ఇ/ఈ → ఈ, ఇలా. స్వ + అధికార → స్వాధికార. ఇది దీర్ఘసంధి.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.101 अकः सवर्णे दीर्घः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 42 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the dīrgha sandhi
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
एङः पदान्तादति 6.1.109 · प्रकरण 2← गतः + अहम्
झलां जशोऽन्ते 8.2.39 · प्रकरण 3← विधिवशात्; विधिवशात् + दूरबन्धुः
a word-final झल् becomes the corresponding जश् (voiced unaspirate)
At the end of a word, a झल् consonant — a stop or sibilant — is replaced by the corresponding जश्, a voiced unaspirated stop (ग् ज् ड् द् ब्). So a word-final त् may be written द् (वाक् beside वाग्, षष् beside षड्). At a pause it can revert to त् (8.4.56), and before a voiceless sound it stays voiceless (8.4.55 खरि च); so अधिकारात् before प्र keeps its त्.
పదాంతంలో ఝల్ (స్పర్శ లేదా ఊష్మ) హల్లుకు దాని జశ్ — ఘోష అల్పప్రాణ స్పర్శం (గ్ జ్ డ్ ద్ బ్) — ఆదేశం. పదాంత త్ ను ద్ గా రాయవచ్చు (వాక్/వాగ్, షష్/షడ్). విరామంలో మళ్లీ త్ కావచ్చు (8.4.56); అఘోషం ముందు అఘోషంగానే ఉంటుంది (8.4.55 ఖరి చ) — అధికారాత్ ప్ర ముందు త్ గానే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.39 झलां जशोऽन्ते
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 67 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.2, स्वाधिकारात्
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8.3.15 · प्रकरण 3← मघोनः; दूरबन्धुः; गतः
र् becomes visarga before a खर् consonant or at a pause
A रेफ (र्) at the end of a word becomes visarga (ः) before a खर् consonant — the voiceless stops and the sibilants — or at a pause (avasāna). It is the last step of every nominative singular: यक्ष + र् becomes यक्षः. The visarga of भर्तुः is the same thing, the र् that came with the ṛ-stem's ending surfacing before the pause.
పదాంతంలోని రేఫ (ర్) ఖర్ హల్లు ముందు — అఘోష స్పర్శలు, ఊష్మలు — గాని, విరామం (అవసానం) దగ్గర గాని విసర్గ (ః) అవుతుంది. ప్రతి ప్రథమా ఏకవచనపు చివరి మెట్టు ఇదే: యక్ష + ర్ → యక్షః. భర్తుః లోని విసర్గ కూడా ఋకారాంత శబ్దపు ర్ ఇలాగే విరామం ముందు పైకి రావడమే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 93 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः and भर्तुः prakriyās
- docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः and भर्तुः derivations
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
मोऽनुस्वारः 8.3.23 · प्रकरण 3← जातम् + वंशे; पुष्करावर्तकानाम् + जानामि; त्वाम् + प्रकृतिपुरुषम्; प्रकृतिपुरुषम् + कामरूपम्; कामरूपम् + मघोनः
a word-final म् becomes anusvāra before a consonant
A म् at the end of a word becomes anusvāra — the nasal dot ं — when a consonant follows: हरिम् + वन्दे → हरिं वन्दे "I praise Hari". The accusative singular in -म् and every word-final म् before a consonant is written this way; before a vowel or at a pause the म् itself stays. This is why the chain-check reads a final ं and a final म् as the same sound: they are one म्, shown one way or the other by what follows.
పదాంతంలోని మ్, హల్లు ముందు అనుస్వారం — ం అనే నాసిక బిందువు — గా మారుతుంది: హరిమ్ + వన్దే → హరిం వన్దే "హరిని నమస్కరిస్తాను". మ్-అంత ద్వితీయా ఏకవచనం, హల్లు ముందు వచ్చే ప్రతి పదాంత మ్ ఇలాగే రాయబడతాయి; అచ్చు ముందు గానీ విరామంలో గానీ మ్ అలాగే నిలుస్తుంది. అందుకే గొలుసు-పరీక్ష పదాంత ం ను, పదాంత మ్ ను ఒకే ధ్వనిగా చదువుతుంది: అవి ఒకే మ్, తరువాత వచ్చేదాన్ని బట్టి ఒక్కో రూపంలో చూపబడతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.23 मोऽनुस्वारः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 77 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्तोः श्चुना श्चुः 8.4.40 · प्रकरण 3← मघोनः
a dental (स्तु) becomes palatal (श्चु) in contact with a palatal
A स् or a dental स्तु sound (the त-वर्ग), when it meets a श् or a palatal श्चु sound (the च-वर्ग), becomes the corresponding palatal श्चु: सत् + चित् → सच्चित्, रामस् + शेते → रामश् शेते, तद् + ज्ञानम् → तज्ज्ञानम्. Dental and palatal in contact are levelled to palatal.
స్ గానీ, దంత్య స్తు వర్ణం గానీ (త-వర్గం), శ్ గానీ, తాలవ్య శ్చు వర్ణం గానీ (చ-వర్గం) తో కలిసినప్పుడు దానికి సవర్ణమైన శ్చు అవుతుంది: సత్ + చిత్ → సచ్చిత్, రామస్ + శేతే → రామశ్శేతే, తద్ + జ్ఞానమ్ → తజ్జ్ఞానమ్. దంత్యం, తాలవ్యం కలిసినప్పుడు తాలవ్యంగా సమమవుతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.40 स्तोः श्चुना श्चुः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 62 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वा पदान्तस्य 8.4.59 · प्रकरण 3← पुष्करावर्तकानाम् + जानामि; त्वाम् + प्रकृतिपुरुषम्; प्रकृतिपुरुषम् + कामरूपम्; कामरूपम् + मघोनः
at the end of a word the homorganic-nasal substitution is optional
The previous rule (8.4.58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः) turns an अनुस्वार (the nasal hum ं) into the nasal of the following consonant's own class before a यय् consonant (any stop or semivowel but ह). This rule makes that substitution optional (वा, "or") when the अनुस्वार stands at the end of a पद, a finished word. So the prefix सम् before भृत "borne", once its म् has become अनुस्वार, may keep the class-nasal म् or the अनुस्वार: सम्भृतम् or संभृतम्. Both are correct; the chain shows the class-nasal.
ముందటి సూత్రం (8.4.58 అనుస్వారస్య యయి పరసవర్ణః) అనుస్వారాన్ని (ం అనే నాసిక ధ్వని) — యయ్ హల్లు (హ తప్ప అన్ని స్పర్శ, అంతస్థ హల్లులు) ముందు — ఆ హల్లు వర్గపు నాసికంగా మారుస్తుంది. ఈ సూత్రం, అనుస్వారం పదాంతంలో (పూర్తయిన పదపు చివర) నిలిచినప్పుడు, ఆ మార్పును వికల్పం (వా "లేదా") చేస్తుంది. కాబట్టి భృత "మోయబడిన" ముందు సమ్ ఉపసర్గపు మ్ అనుస్వారమైన తర్వాత వర్గనాసిక మ్ గా ఉండవచ్చు, లేదా అనుస్వారంగా ఉండవచ్చు: సమ్భృతమ్ లేదా సంభృతమ్. రెండూ సరైనవే; గొలుసు వర్గనాసికాన్ని చూపుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.59 वा पदान्तस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 80 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो रोरप्लुतादप्लुते 6.1.113 · प्रकरण 4← गतः + अहम्
ससजुषो रुः 8.2.66 · प्रकरण 4← मघोनः; दूरबन्धुः; गतः
a word-final स् becomes रु
The स् at the end of a word — and the word सजुष् — is replaced by रु. The उ of रु is only a marker and drops, so what is left is र्. This is why यक्ष + स् becomes यक्ष + र्, which then turns to visarga at a pause by 8.3.15: the visarga of every nominative singular is a buried स्. It also explains यक्षः + चक्रे → यक्षश्चक्रे — the स् resurfaces before च and becomes श्.
పదాంతంలోని స్ (మరియు సజుష్ శబ్దపు స్) రుగా మారుతుంది. 'రు'లోని ఉ కేవలం ఇత్సంజ్ఞ, అది లోపించి ర్ మాత్రమే మిగులుతుంది. కాబట్టి యక్ష + స్ → యక్ష + ర్; ఆ ర్ విరామం ముందు విసర్గ అవుతుంది (8.3.15). అందుకే ప్రతి ప్రథమా ఏకవచన విసర్గ దాగిన స్; యక్షః + చక్రే లో ఆ స్ మళ్లీ పైకి వచ్చి చకారం ముందు శ్ అవుతుంది — యక్షశ్చక్రే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.66 ससजुषो रुः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 105 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः prakriyā
- docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः derivation
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुडनपुंसकस्य 1.1.43 · प्रकरण 5← जातम्; गतः
the सुट् endings of a non-neuter stem are called सर्वनामस्थान
For a stem that is not neuter (अनपुंसक), the endings of the सुट् set — सु, औ, जस् (nominative singular, dual, plural) and अम्, औट् (accusative singular, dual) — are termed सर्वनामस्थान. This name marks the "strong" cases, where a stem shows its fullest form: it is before a सर्वनामस्थान that नुम् is inserted, a vowel lengthens, and the like. प्रमत्तः "heedless" is प्रमत्त + सु, a nominative singular, so its सु is a सर्वनामस्थान.
నపుంసకం కాని (అనపుంసక) స్టెముకు, సుట్ గణపు ప్రత్యయాలు — సు, ఔ, జస్ (ప్రథమా ఏక, ద్వి, బహువచనం) మరియు అమ్, ఔట్ (ద్వితీయా ఏక, ద్వివచనం) — సర్వనామస్థాన సంజ్ఞ పొందుతాయి. ఈ సంజ్ఞ "బలమైన" విభక్తులను గుర్తిస్తుంది, అక్కడ స్టెము తన పూర్ణ రూపాన్ని చూపుతుంది: సర్వనామస్థానం ముందే నుమ్ చేరిక, స్వరదీర్ఘీకరణం మొదలైనవి జరుగుతాయి. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త" = ప్రమత్త + సు, ప్రథమా ఏకవచనం, కాబట్టి దాని సు సర్వనామస్థానం.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.43 सुडनपुंसकस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 162 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कृत्तद्धितसमासाश्च 1.2.46 · प्रकरण 5← जातम्; भुवनविदिते; गतः
forms ending in a कृत् or तद्धित affix, and compounds, are प्रातिपदिक too
Forms ending in a कृत् affix (a primary affix that makes a word straight from a root, like क्त in मत्त), in a तद्धित affix (a secondary affix on a noun), and समास (compounds) are also termed प्रातिपदिक — a nominal base. This extends the previous rule's definition. It is why a कृत् form such as प्रमत्त "heedless" (प्र + मद् + क्त) is itself a stem and takes case endings like any noun, and why the indeclinables श्रुत्वा "having heard" and आलिङ्ग्य "having embraced" count as nominal bases before their further treatment.
కృత్ ప్రత్యయాంత (ధాతువు నుండి నేరుగా పదం చేసే ప్రాథమిక ప్రత్యయం, మత్త లోని క్త వంటిది), తద్ధిత ప్రత్యయాంత (నామంపై గౌణ ప్రత్యయం), సమాస — వీటికి కూడా ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ, నామపదపు మూలం. ఇది ముందటి సూత్రపు నిర్వచనాన్ని విస్తరిస్తుంది. అందుకే ప్రమత్త "అజాగ్రత్త" (ప్ర + మద్ + క్త) వంటి కృదంతం తానే స్టెమ్ అయి, ఏ నామంవలెనే విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది; శ్రుత్వా "విని", ఆలింగ్య "కౌగిలించి" వంటి అవ్యయాలు కూడా తదుపరి వ్యవహారం ముందు నామపద మూలాలుగా లెక్క.
- Aṣṭādhyāyī — 1.2.46 कृत्तद्धितसमासाश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 116 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
न विभक्तौ तुस्माः 1.3.4 · प्रकरण 5← जातम्
in a case or personal ending a final त-class, स् or म् is not an इत्
The previous rule 1.3.3 हलन्त्यम् makes the final consonant of an affix an इत् — a silent marker that is then dropped. This rule stops that within a विभक्ति (a case ending or a तिङ् personal ending): a final तु (the त-class: त थ द ध न), स्, or म् there is not an इत् and stays as a real letter. So the स् of the instrumental-plural ऐस् (which becomes भिस्) and the त् of a personal ending like तस् are kept, not marked away. In वन्द्यैः "with the venerable ones" the ऐस् holds its स्.
ముందటి సూత్రం 1.3.3 హలంత్యమ్ ప్రత్యయపు చివరి హల్లును ఇత్ — తొలగే మూక గుర్తు — చేస్తుంది. ఈ సూత్రం దాన్ని విభక్తి (విభక్తి ప్రత్యయం లేదా తిఙ్ పురుష ప్రత్యయం) లో ఆపుతుంది: అక్కడ చివరి తు (త-వర్గం: త థ ద ధ న), స్, మ్ ఇత్ కావు, నిజ అక్షరాలుగా నిలుస్తాయి. కాబట్టి తృతీయా బహువచనపు ఐస్ (భిస్ అయ్యేది) లోని స్, తస్ వంటి తిఙ్ ప్రత్యయపు త్ నిలుస్తాయి, గుర్తుగా తొలగవు. వంద్యైః "వందనీయులతో" లో ఐస్ తన స్ ను నిలుపుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.4 न विभक्तौ तुस्माः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 130 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लशक्वतद्धिते 1.3.8 · प्रकरण 5← जातम्; वंशे; भुवनविदिते; जानामि; गतः; अधिगुणे; अधमे
an affix’s initial ल्, श् or velar is a marker
In an affix that is not a taddhita (a secondary nominal affix), an initial ल्, श्, or velar (क ख ग घ ङ) is an इत्, a marker, and drops. This is why the present-participle affix शतृ adds only अत् — its श् is a tag — and why the tense-name लट् contributes no ल्.
తద్ధితం కాని ప్రత్యయం మొదట ఉన్న ల్, శ్, కవర్గం (క ఖ గ ఘ ఙ) ఇత్తులు, లోపిస్తాయి. అందుకే వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయమైన శతృ కేవలం అత్ ను చేరుస్తుంది — దాని శ్ ఒక గుర్తే — మరియు లట్ లకారంలోని ల్ ఏమీ మిగల్చదు.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.8 लशक्वतद्धिते
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 135 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् 1.4.13 · प्रकरण 5← जातम्; भुवनविदिते; जानामि; गतः
the base an affix is added to is called अङ्ग (stem) while the affix stands
Whatever an affix is prescribed after — taken with everything from that point on — is named अङ्ग, the stem, for as long as that affix is present. The name matters because a great many rules operate "on the अङ्ग": the guṇa and vṛddhi changes, the lengthenings, the augments all target the अङ्ग before its ending. So राम is the अङ्ग before a case ending, and चकृ the अङ्ग before a perfect ending — and it is on that अङ्ग that the vowel is strengthened to चकार.
ఒక ప్రత్యయం దేని తరువాత విధించబడుతుందో అది — అక్కడి నుండి ముందంతటితో సహా — ఆ ప్రత్యయం ఉన్నంత వరకు అఙ్గ, అంటే ప్రకృతి (కాండం), అని పిలవబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం, ఎందుకంటే ఎన్నో సూత్రాలు "అఙ్గం మీద" పనిచేస్తాయి: గుణ-వృద్ధి మార్పులు, దీర్ఘీకరణలు, ఆగమాలు అన్నీ ప్రత్యయం ముందు అఙ్గాన్నే లక్ష్యంగా చేసుకుంటాయి. కాబట్టి విభక్తి ముందు రామ అఙ్గం; పరోక్ష ప్రత్యయం ముందు చకృ అఙ్గం — ఆ అఙ్గం మీదే అచ్చు బలపడి చకార అవుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.13 यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 132 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यचि भम् 1.4.18 · प्रकरण 5← भुवनविदिते
before an ending beginning with य् or a vowel, the stem is called भ
Within the domain the previous rule opened, before an ending that begins with a य् or with any vowel (यच् = य् together with the अच् vowels), the stem is termed भ. The भ name triggers the internal-sandhi rules that reshape a stem before such a weak ending. वन्द्य before ऐस् — the instrumental plural, which begins with the vowel ऐ — is a भ, on the way to वन्द्यैः "with the venerable ones".
ముందటి సూత్రం తెరిచిన క్షేత్రంలో, య్ తో గానీ ఏదైనా అచ్ (స్వరం) తో గానీ మొదలయ్యే ప్రత్యయం ముందు (యచ్ = య్ మరియు అచ్ స్వరాలు కలిపి) స్టెముకు భ సంజ్ఞ. భ సంజ్ఞ, అట్టి బలహీన ప్రత్యయం ముందు స్టెమును మార్చే అంతస్సంధి నియమాలను నడిపిస్తుంది. వంద్య, ఐస్ ముందు — తృతీయా బహువచనం, ఐ అనే స్వరంతో మొదలయ్యేది — భ, వంద్యైః "వందనీయులతో" వైపు దారిలో.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.18 यचि भम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 164 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप् 4.1.2 · प्रकरण 5← जातम्; भुवनविदिते; गतः
the twenty-one nominal case endings (सुप्), three to a case
This one long sūtra names, in a single run, all twenty-one nominal endings — three for each of the seven cases: सु औ जस् (nominative), अम् औट् शस् (accusative), टा भ्याम् भिस् (instrumental), ङे भ्याम् भ्यस् (dative), ङसि भ्याम् भ्यस् (ablative), ङस् ओस् आम् (genitive), ङि ओस् सुप् (locative). Every declined noun in the poem takes one of these; they are the endings 1.4.14 counts as सुप्. The set's name सुप् is the pratyāhāra formed from its first sound स and its last सुप्.
ఈ ఒక్క పొడవాటి సూత్రం ఇరవై ఒక్క నామవాచక ప్రత్యయాలను ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది — ఏడు విభక్తులకు మూడేసి: సు ఔ జస్ (ప్రథమా), అమ్ ఔట్ శస్ (ద్వితీయా), టా భ్యామ్ భిస్ (తృతీయా), ఙే భ్యామ్ భ్యస్ (చతుర్థీ), ఙసి భ్యామ్ భ్యస్ (పఞ్చమీ), ఙస్ ఓస్ ఆమ్ (షష్ఠీ), ఙి ఓస్ సుప్ (సప్తమీ). కావ్యంలోని ప్రతి విభక్తి పదం వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది; 1.4.14 వీటినే సుప్ గా లెక్కిస్తుంది. ఈ గణపు పేరు 'సుప్' — మొదటి ధ్వని స, చివరి సుప్ లతో ఏర్పడిన ప్రత్యాహారం.
- Aṣṭādhyāyī — 4.1.2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 117 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् 6.1.68 · प्रकरण 5← याच्ञा; मोघा; लब्धकामा
after a consonant or a long ई/आ feminine, a bare-consonant सु/ति/सि drops
The nominative-singular सु — and the verb endings ति सि — when it would be left as a single consonant (apṛkta), is elided after a stem ending in a consonant (हल्), or after the long feminine stems in ई (ङी) or आ (आप्). So a consonant-stem masculine like राजन् loses the स् of सु. It is why महिमन्, आत्मन्, राजन् show no visible ending in the nominative singular.
ఒకే హల్లుగా మిగిలే సు (ప్రథమైకవచనం; ధాతువుల్లో తి సి), హల్లంతం తరువాత, లేదా దీర్ఘ స్త్రీలింగ ఈ (ఙీ)/ఆ (ఆప్) తరువాత లోపిస్తుంది. రాజన్ వంటి హలంత పుంలింగం సు లోని స్ ను కోల్పోతుంది. మహిమన్, ఆత్మన్, రాజన్ లకు ప్రథమైకవచనంలో ప్రత్యయం కనిపించకపోవడానికి కారణం ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.68 हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 178 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.6, महिमा
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अमि पूर्वः 6.1.107 · प्रकरण 5← जातम्; त्वाम्; प्रकृतिपुरुषम्; कामरूपम्; अर्थित्वम्
before the accusative-singular अम्, the stem vowel alone remains
When the accusative-singular ending अम् follows a word ending in अक् (a short a i u …), the single substitute for stem-vowel + अ is the pūrva, the earlier, vowel — the stem vowel wins. So हरि + अम् → हरिम्, गुरु + अम् → गुरुम्, राम + अम् → रामम्. One rule for the accusative singular of every vowel stem.
అక్కు (హ్రస్వ అ ఇ ఉ…) తరువాత అమ్ (ద్వితీయైకవచనం) పరమైతే, ప్రాతిపదిక అచ్చుకూ అ కూ ఏకాదేశం పూర్వరూపం — ప్రాతిపదిక అచ్చు నిలుస్తుంది. హరి + అమ్ → హరిమ్, గురు + అమ్ → గురుమ్, రామ + అమ్ → రామమ్. అచ్చంత శబ్దాల ద్వితీయైకవచనానికి ఒకే సూత్రం.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.107 अमि पूर्वः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 134 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.4, वसतिम्
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
नामि 6.4.3 · प्रकरण 5← पुष्करावर्तकानाम्
the stem vowel lengthens before नाम् (the genitive plural)
Before the genitive-plural ending आम् once it has taken the नुट् augment and become नाम् (7.1.54), a preceding short vowel lengthens: अग्नि → अग्नीनाम्, मधु → मधूनाम्, राम → रामाणाम्. The long vowel and the न् of नाम् together mark the genitive plural of the vowel stems.
నుట్ ఆగమం చేరి నామ్ అయిన షష్ఠీబహువచన ఆమ్ (7.1.54) ముందు, ముందున్న హ్రస్వ అచ్చు దీర్ఘమవుతుంది: అగ్ని → అగ్నీనామ్, మధు → మధూనామ్, రామ → రామాణామ్. దీర్ఘ అచ్చు, నామ్ లోని న్ కలిసి అచ్చంత శబ్దాల షష్ఠీబహువచనాన్ని గుర్తిస్తాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 6.4.3 नामि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 148 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
टाङसिङसामिनात्स्याः 7.1.12 · प्रकरण 5← तेन; विधिवशात्
after an a-stem, टा/ङसि/ङस् become इन/आत्/स्य
After a stem in अ, the instrumental-singular टा becomes इन, the ablative-singular ङसि becomes आत्, and the genitive-singular ङस् becomes स्य. So राम + टा → राम + इन → रामेण (with guṇa), राम + ङसि → रामात्, राम + ङस् → रामस्य. Three of the a-stem singular endings are set by this one rule.
అకారాంత శబ్దం తరువాత తృతీయైకవచనం టా → ఇన, పంచమీ ఙసి → ఆత్, షష్ఠీ ఙస్ → స్య. రామ + టా → రామ + ఇన → రామేణ (గుణంతో), రామ + ఙసి → రామాత్, రామ + ఙస్ → రామస్య. అకారాంత ఏకవచన ప్రత్యయాల్లో మూడు ఈ ఒక్క సూత్రంతోనే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.12 टाङसिङसामिनात्स्याः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 139 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.2, शापेन and स्वाधिकारात्
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ह्रस्वनद्यापो नुट् 7.1.54 · प्रकरण 5← पुष्करावर्तकानाम्
the augment नुट् before the genitive plural after a short vowel, a नदी stem, or आप्
The genitive-plural ending आम् takes the augment नुट् — an initial न् — after a stem ending in a short vowel, after a नदी-type feminine, and after an आप् (ā-stem) feminine: अग्नि → अग्नीनाम्, नदी → नदीनाम्, रमा → रमाणाम्. The short vowel then lengthens by 6.4.3, so the ending appears as -नाम् with a long vowel before it.
షష్ఠీబహువచన ప్రత్యయం ఆమ్, హ్రస్వాంత శబ్దం తరువాత, నదీ-తరగతి స్త్రీలింగం తరువాత, ఆప్ (ఆకారాంత) స్త్రీలింగం తరువాత నుట్ ఆగమం (ఆది న్) తీసుకుంటుంది: అగ్ని → అగ్నీనామ్, నదీ → నదీనామ్, రమా → రమాణామ్. తరువాత 6.4.3 చేత హ్రస్వం దీర్ఘమవుతుంది; కాబట్టి ప్రత్యయం దీర్ఘ అచ్చుతో –నామ్ గా కనిపిస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.54 ह्रस्वनद्यापो नुट्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 147 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
त्यदादीनामः 7.2.102 · प्रकरण 5← तेन
a त्यदादि pronoun’s final becomes अ before an ending
The final sound of a त्यदादि pronoun — तद्, यद्, एतद्, इदम् and their group — becomes अ before a case-ending. तद् → त, which then goes on to सः, तम्, ते. It is the step that turns the stem into the shape the endings attach to.
త్యదాది సర్వనామం — తద్, యద్, ఏతద్, ఇదమ్ మొదలైన గణం — దాని అంత్యవర్ణం విభక్తి ముందు అ అవుతుంది. తద్ → త, అటుపైన సః, తమ్, తే అవుతుంది. ప్రత్యయాలు చేరే రూపంలోకి శబ్దాన్ని మార్చే మెట్టు ఇది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.102 त्यदादीनामः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 192 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि 8.4.2 · प्रकरण 5← पुष्करावर्तकानाम्
न becomes ण after र्/ष् even across intervening अट्, क-/प-class, आङ् or नुम् (ṇatva)
A न् becomes the retroflex ण् after a र् or ष् in the same word — and it still does when the vowels and semivowels of अट् (अ इ उ …, ह य व र), the velars, the labials, आङ्, or the augment नुम् stand in between. This is ṇatva. So राम + इन → रामेण, the र् reaching the न across ए; but शाप, with no र् or ष्, keeps its न (शापेन).
ఒకే పదంలో ర్ లేదా ష్ తరువాత న్ మూర్ధన్య ణ్ అవుతుంది — మధ్యలో అట్ (అచ్చులు, హ య వ ర), కవర్గం, పవర్గం, ఆఙ్, నుమ్ ఉన్నా అవుతుంది. ఇదే ణత్వం. రామ + ఇన → రామేణ, ర్ ఏ ను దాటి న ను చేరుతుంది; కానీ శాప లో ర గానీ ష గానీ లేదు, న నిలుస్తుంది (శాపేన).
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.2 अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 137 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.2 and §4.3, शापेन and गुरुणा
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अल्लोपोऽनः 6.4.134 · प्रकरण 7← मघोनः
the अ of अन् elides before a vowel ending
A stem ending in अन् loses that अ before a vowel-initial ending — the weak cases — so the न् joins straight to the ending: राजन् → राज्ञा, राज्ञः, राज्ञि; नामन् → नाम्ना, नाम्नः. The elision is held back after a conjunct by 6.4.137, which is why an- stems like आत्मन् keep the vowel.
అన్-అంత ప్రాతిపదికంలోని అకారం, అచ్-ఆది విభక్తి (దుర్బల విభక్తులు) ముందు లోపిస్తుంది; న్ నేరుగా ప్రత్యయంతో కలుస్తుంది: రాజన్ → రాజ్ఞా, రాజ్ఞః, రాజ్ఞి; నామన్ → నామ్నా, నామ్నః. సంయుక్తాక్షరం తరువాత 6.4.137 ఈ లోపాన్ని ఆపుతుంది — అందుకే ఆత్మన్ వంటివి అకారాన్ని నిలుపుకుంటాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 6.4.134 अल्लोपोऽनः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 246 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतोऽम् 7.1.24 · प्रकरण 7← कामरूपम्; अर्थित्वम्
after a short-अ neuter, the nom./acc. singular become अम्
After a short-अ neuter stem, the nominative and accusative singular endings both become अम्. ज्ञानम्, फलम्, वचनम् — the -अम् that a neuter a-stem shows for both “it” and “it (as object)”.
హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దం తరువాత ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు రెండూ అమ్ అవుతాయి. జ్ఞానమ్, ఫలమ్, వచనమ్ — నపుంసక అకారాంతం కర్తగానూ కర్మగానూ చూపే -అమ్ ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.24 अतोऽम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 233 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो गुणे 6.1.97 · प्रकरण 8← त्वाम्; तेन; त्वयि; अहम्
a non-final अ before a guṇa vowel merges forward (para-rūpa)
When a non-final short अ is followed by a guṇa vowel (अ, ए, ओ), the single substitute is the later vowel alone — para-rūpa, the second stands — not a guṇa of the two. It keeps a stem-final अ from doubling with an affix that opens on such a vowel, so only the affix’s vowel is heard.
అంత్యం కాని హ్రస్వ అ తరువాత గుణాచ్చు (అ, ఏ, ఓ) వస్తే, రెండింటి స్థానంలో పరమైన అచ్చు ఒక్కటే మిగులుతుంది — పరరూపం, రెండవది నిలుస్తుంది — గుణం కాదు. అలా అకారాంత శబ్దం అటువంటి అచ్చుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయంతో కలిసినప్పుడు ప్రత్యయపు అచ్చు మాత్రమే వినబడుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.97 अतो गुणे
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 273 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ङे प्रथमयोरम् 7.1.28 · प्रकरण 8← त्वाम्; अहम्
अम् replaces the dative singular and the nom./acc. singular after युष्मद्/अस्मद्
After युष्मद्/अस्मद्, the dative-singular ending ङे and the singular endings of the first two cases (प्रथमा and द्वितीया, nominative and accusative) are all replaced by अम्. With the further substitutions of the singular base — त्व/म by 7.2.97 — this gives त्वाम्, माम् in the accusative and, with companion rules, तुभ्यम्, मह्यम् in the dative.
యుష్మద్/అస్మద్ తరువాత చతుర్థీ ఏకవచన ప్రత్యయం ఙే, మొదటి రెండు విభక్తుల (ప్రథమా-ద్వితీయా) ఏకవచన ప్రత్యయాలు — అన్నీ అమ్ అవుతాయి. ఏకవచన ప్రాతిపదికాదేశం త్వ/మ (7.2.97) తో కలిసి ద్వితీయలో త్వామ్, మామ్; సహకారి సూత్రాలతో చతుర్థిలో తుభ్యమ్, మహ్యమ్.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.28 ङे प्रथमयोरम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 310 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
द्वितीयायां च 7.2.87 · प्रकरण 8← त्वाम्
and in the accusative, त्व/म replaces युष्मद्/अस्मद्
In the accusative too, the singular base of युष्मद्/अस्मद् becomes त्व/म: त्वाम् "you", माम् "me". The rule extends to the accusative the singular substitution that 7.2.97 makes, so the accusative singular of these pronouns is built on त्व- and म- like the other singular cases.
ద్వితీయా విభక్తిలో కూడా యుష్మద్/అస్మద్ ఏకవచన ప్రాతిపదికం త్వ/మ అవుతుంది: త్వామ్ "నిన్ను", మామ్ "నన్ను". 7.2.97 చేసే ఏకవచన ఆదేశాన్ని ఈ సూత్రం ద్వితీయకు విస్తరిస్తుంది; కాబట్టి ఈ సర్వనామాల ద్వితీయైకవచనం మిగతా ఏకవచనాల్లాగే త్వ-, మ- పైన నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.87 द्वितीयायां च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 317 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
योऽचि 7.2.89 · प्रकरण 8← त्वयि
the final of युष्मद्/अस्मद् becomes य् before a vowel ending
Before a vowel-initial case ending, the final letter of युष्मद्/अस्मद् becomes य्. With the singular base त्व/म this gives the instrumental त्वया "by you", मया "by me" — त्व + अ → त्वय् before आ, then त्वया. The semivowel is what carries these pronouns into the vowel cases.
అచ్-ఆది విభక్తి ప్రత్యయం పరమైనప్పుడు యుష్మద్/అస్మద్ అంత్యవర్ణం య్ అవుతుంది. ఏకవచన ప్రాతిపదికం త్వ/మ తో కలిసి తృతీయలో త్వయా "నీచేత", మయా "నాచేత" — త్వ + అ, ఆ ముందు త్వయ్, ఆపై త్వయా. ఈ సర్వనామాలను అచ్-విభక్తుల్లోకి మోసేది ఈ అంతస్థమే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.89 योऽचि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 319 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
शेषे लोपः 7.2.90 · प्रकरण 8← अहम्
in the remaining cases, the final of युष्मद्/अस्मद् elides
In the cases not otherwise provided for, the final अद् of युष्मद्/अस्मद् elides, leaving the bare त्व- / म- (and युष्म-/अस्म- in the plural): ते, मे in the shorter datives and genitives, तव, मम, and the locatives त्वयि "in you", मयि "in me". Elision is the default; the other rules name where a substitute stands instead.
ప్రత్యేకంగా విధించని మిగతా విభక్తుల్లో యుష్మద్/అస్మద్ అంత్యం (అద్) లోపిస్తుంది; కేవలం త్వ-/మ- (బహువచనంలో యుష్మ-/అస్మ-) మిగులుతుంది: హ్రస్వ చతుర్థీ/షష్ఠుల్లో తే, మే; తవ, మమ; సప్తమిలో త్వయి "నీయందు", మయి "నాయందు". లోపమే సామాన్యం; ఆదేశమెక్కడ ఉంటుందో మిగతా సూత్రాలు చెబుతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.90 शेषे लोपः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 312 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
त्वाहौ सौ 7.2.94 · प्रकरण 8← अहम्
त्व and अह् replace the base before the nominative सुँ
Before the nominative-singular ending सुँ, युष्मद् becomes त्व and अस्मद् becomes अह्. With अम् for the ending (by 7.1.28) this gives त्वम् "you" and अहम् "I" — the bare subject forms of the second and first persons.
ప్రథమా ఏకవచన ప్రత్యయం సుँ పరమైనప్పుడు యుష్మద్ → త్వ, అస్మద్ → అహ్. ప్రత్యయం అమ్ (7.1.28) తో కలిసి త్వమ్ "నీవు", అహమ్ "నేను" — మధ్యమ, ప్రథమ పురుషాల కర్తృరూపాలు.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.94 त्वाहौ सौ
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 311 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
त्वमावेकवचने 7.2.97 · प्रकरण 8← त्वाम्; त्वयि
त्व and म replace युष्मद्/अस्मद् in the singular
In the singular throughout, युष्मद् becomes त्व and अस्मद् becomes म. This is the substitution the other rules build on: त्वाम्, माम्; त्वया, मया; त्वयि, मयि. In the dual and plural the base stays युष्म-/अस्म-, so it is the singular that these pronouns reshape most.
ఏకవచనమంతటా యుష్మద్ → త్వ, అస్మద్ → మ. మిగతా సూత్రాలు నిలిచేది ఈ ఆదేశంపైనే: త్వామ్, మామ్; త్వయా, మయా; త్వయి, మయి. ద్వి/బహువచనాల్లో ప్రాతిపదికం యుష్మ-/అస్మ- గా నిలుస్తుంది; కాబట్టి ఈ సర్వనామాలు ఎక్కువగా మార్చుకునేది ఏకవచనాన్నే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.97 त्वमावेकवचने
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 316 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्ङिति च 1.1.5 · प्रकरण 12← भुवनविदिते
no गुण or वृद्धि before an affix marked क् or ङ्
The strengthening of a vowel — गुण (इ→ए, उ→ओ, ऋ→अर्) and वृद्धि (its longer grade) — does not take place when the affix that would cause it is marked with an indicatory क् (कित्) or ङ् (ङित्). Many endings carry these marks precisely to keep the root weak. So कृ "to do" reaches चक्रे "he did", where the perfect endings are ङित् and the root ऋ is not raised to अर्; श्रु "to hear" reaches श्रुत्वा "having heard", where क्त्वा is कित् and the उ stays. It is the standard brake on strengthening, and it works by leaving a form unchanged where a plainer affix would have raised it.
అచ్చు బలపడుట — గుణం (ఇ→ఏ, ఉ→ఓ, ఋ→అర్) మరియు వృద్ధి (దాని దీర్ఘతర రూపం) — దాన్ని కలిగించే ప్రత్యయం సూచక క్ (కిత్) గాని ఙ్ (ఙిత్) గాని గుర్తుగలదైనపుడు జరుగదు. ధాతువును బలహీనంగా ఉంచుటకే చాలా ప్రత్యయాలు ఈ గుర్తులను మోస్తాయి. అలా కృ "చేయుట" చక్రే "చేశాడు" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ లిట్ ప్రత్యయాలు ఙిత్, ధాతువు ఋ అర్ గా లేపబడదు; శ్రు "వినుట" శ్రుత్వా "విని" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ క్త్వా కిత్, ఉ నిలుస్తుంది. ఇది బలపడుటపై సాధారణ కళ్ళెం, సాధారణ ప్రత్యయం లేపిన చోట రూపాన్ని మార్పు లేకుండా వదలి పని చేస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.5 क्ङिति च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 431 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सार्वधातुकमपित् 1.2.4 · प्रकरण 12← जानामि
a सार्वधातुक affix that is not पित् is treated as ङित्
A सार्वधातुक affix — a present-system ending or the class sign that goes with it — that is not पित् (not marked प् as its इत्) is treated as ङित्, as though it carried ङ् as an इत्. The ङित् mark blocks the guṇa or vṛddhi strengthening the affix would otherwise pull, so the stem keeps its weak shape under such an ending. The third-person and the आत्मनेपद endings, and the imperatives that are not पित्, all fall under it: शृणु "listen", कथयतः "of the two telling" and रमसे "you take delight" keep their unstrengthened stems by this rule. The derivation names it on the silent step where the ending is fixed as ङित्.
సార్వధాతుక ప్రత్యయం — వర్తమానగణ ప్రత్యయం, లేదా దానితో వచ్చే గణచిహ్నం — పిత్ కానిది (ప్ను ఇత్గా గుర్తు లేనిది) ఙిత్గా, ఙ్ను ఇత్గా కలిగినట్లుగా వర్తిస్తుంది. ఙిత్ గుర్తు, ప్రత్యయం లేకపోతే కలిగించే గుణ లేదా వృద్ధి బలపడటాన్ని అడ్డుకుంటుంది, కాబట్టి ధాతువు అటువంటి ప్రత్యయం కింద తన బలహీన రూపాన్ని నిలుపుకుంటుంది. ప్రథమ పురుష ప్రత్యయాలు, ఆత్మనేపద ప్రత్యయాలు, పిత్ కాని ఆజ్ఞార్థాలు అన్నీ దీని కిందకు వస్తాయి: శృణు "వినుము", కథయతః "చెప్పే ఇద్దరి", రమసే "ఆనందిస్తావు" ఈ సూత్రంచేత బలపడని ధాతురూపాన్ని నిలుపుకుంటాయి. ప్రత్యయాన్ని ఙిత్గా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.2.4 सार्वधातुकमपित्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 498 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् 1.3.78 · प्रकरण 12← जानामि
in the remaining case, a root in the active takes परस्मैपद
In the case left over (शेष — a root not sent to the middle by the preceding rules), when the ending stands for the agent (कर्तरि, the active sense) the root takes परस्मैपद, the set of personal endings that turn the action away from the agent. This is the default that catches every root the आत्मनेपद rules did not claim: भू "be, become" is such a root, so भवति "he becomes" and प्रभवति "he arises" take the active endings. The derivation names this rule where it chooses the active set.
మిగిలిన సందర్భంలో (శేషం — ముందటి సూత్రాలు ఆత్మనేపదానికి పంపని ధాతువు), ప్రత్యయం కర్తను సూచించినప్పుడు (కర్తరి, కర్తృ అర్థం) ధాతువు పరస్మైపదాన్ని — క్రియను కర్త నుండి దూరంగా మళ్ళించే పురుష ప్రత్యయాల గణాన్ని — తీసుకుంటుంది. ఇది ఆత్మనేపద సూత్రాలు తీసుకోని ప్రతి ధాతువునూ పట్టుకొనే మూలనియమం: భూ "అగు, ఉండు" అటువంటి ధాతువు, కాబట్టి భవతి "అగును", ప్రభవతి "ఉద్భవించును" పరస్మైపద ప్రత్యయాలను తీసుకుంటాయి. ఆ గణాన్ని ఎంచుకొనే చోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.78 शेषात् कर्तरि परस्मैपदम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 378 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वर्तमाने लट् 3.2.123 · प्रकरण 12← जानामि
the present tense लट् for an action going on now
For an action going on now, the affix लट् — the present tense — is placed after the root. भू “to be” gives भवति, “is”. लट् is the first of the ten लकारs, the slots the tense-and-mood endings fill.
ఇప్పుడు జరుగుతున్న క్రియకు ధాతువు తరువాత లట్ — వర్తమాన లకారం — వస్తుంది. భూ (ఉండుట) → భవతి. పది లకారాల్లో లట్ మొదటిది; కాలార్థ ప్రత్యయాలు నిండే స్థానాలే ఈ లకారాలు.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.123 वर्तमाने लट्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 372 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् 3.4.78 · प्रकरण 12← जानामि
the eighteen personal endings (तिङ्) that replace a verb's tense-marker (लकार)
This one sūtra names, in a single run, all eighteen verbal personal endings — the तिङ् set — that stand in for the abstract tense-marker (लकार) a verb first receives. Nine are parasmaipada (active): तिप् तस् झि, सिप् थस् थ, मिप् वस् मस्; nine are ātmanepada (middle): त आताम् झ, थास् आथाम् ध्वम्, इट् वहि महिङ् — three persons against singular, dual and plural in each voice. Every finite verb in the poem takes one: चक्रे "he did" reaches the ātmanepada त, रुणद्धि "he obstructs" the parasmaipada तिप्, द्रक्ष्यसि "you will see" the सिप्. It is the verb's counterpart to 4.1.2, which lists the noun's सुप् endings.
ఈ ఒక్క సూత్రం, ఒక క్రియ మొదట పొందే భావ కాలచిహ్నం (లకారం) స్థానంలో వచ్చే పద్దెనిమిది క్రియా పురుష ప్రత్యయాలను — తిఙ్ గణాన్ని — ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది. తొమ్మిది పరస్మైపదం: తిప్ తస్ ఝి, సిప్ థస్ థ, మిప్ వస్ మస్; తొమ్మిది ఆత్మనేపదం: త ఆతామ్ ఝ, థాస్ ఆథామ్ ధ్వమ్, ఇట్ వహి మహిఙ్ — ప్రతి పదంలో మూడు పురుషలు ఏకవచన, ద్వివచన, బహువచనాలకు ఎదురుగా. కావ్యంలోని ప్రతి తిఙంత క్రియా వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది: చక్రే "చేశాడు" ఆత్మనేపద త ను, రుణద్ధి "అడ్డగిస్తాడు" పరస్మైపద తిప్ ను, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" సిప్ ను చేరుకుంటాయి. నామపదపు సుప్ ప్రత్యయాలను పేర్కొనే 4.1.2 కు ఇది క్రియాపరమైన జోడి.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.78 तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 373 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिङ्शित्सार्वधातुकम् 3.4.113 · प्रकरण 12← जानामि
a तिङ् ending and a शित् affix are called सार्वधातुक
A तिङ् ending (तिङ्, the block of finite personal endings) and any शित् affix (शित्, one that carries श् as its इत् mark, such as the class-signs शप् and श्यन्) are called सार्वधातुक — "reaching the whole root", the class of affixes that stand in the present system and act on the root as a whole. भवति "he becomes" ends in the तिङ् ending तिप् and carries the class-sign शप्, both सार्वधातुक. The name matters because other rules turn on it — some strengthenings apply only before a सार्वधातुक affix. The derivation names this rule where it fixes the affix as सार्वधातुक.
తిఙ్ ప్రత్యయం (తిఙ్ — క్రియాపదపు పురుష ప్రత్యయాల గణం) మరియు ఏదైనా శిత్ ప్రత్యయం (శిత్ — శ్ను ఇత్గా కలిగినది, శప్, శ్యన్ వంటి గణచిహ్నాలు) సార్వధాతుక సంజ్ఞ పొందుతాయి — "ధాతువు పూర్తికి చేరునది", వర్తమాన వ్యవస్థలో నిలిచి ధాతువును మొత్తంగా వర్తించే ప్రత్యయాల గణం. భవతి "అగును" తిఙ్ ప్రత్యయం తిప్తో అంతమై గణచిహ్నం శప్ను కలిగి ఉంది, రెండూ సార్వధాతుకాలు. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం — కొన్ని బలపరిచే మార్పులు సార్వధాతుక ప్రత్యయం ముందు మాత్రమే జరుగుతాయి. ప్రత్యయాన్ని సార్వధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.113 तिङ्शित्सार्वधातुकम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 384 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आर्धधातुकं शेषः 3.4.114 · प्रकरण 12← जातम्; भुवनविदिते; गतः
the affix left over (not तिङ् or शित्) is called आर्धधातुक
Any affix enjoined after a root that is not a तिङ् ending and not a शित् affix — everything left over (शेष) once the सार्वधातुक affixes are set aside — is called आर्धधातुक, the class that reaches "half the root" and builds the stems outside the present system. The कृत् suffixes fall here: क्त in प्रमत्तः "heedless", क्त्वा in श्रुत्वा "having heard", and the future sign स्य in द्रक्ष्यसि "you will see" are all आर्धधातुक. The name governs whether the augment इट् may come and how the root's vowel strengthens. The derivation names this rule where it fixes the कृत् or derived affix as आर्धधातुक.
ధాతువు తరువాత విధించిన ప్రత్యయాలలో తిఙ్ ప్రత్యయమూ కాక శిత్ ప్రత్యయమూ కాక — సార్వధాతుక ప్రత్యయాలను పక్కన పెట్టాక మిగిలినది (శేషం) — దానికి ఆర్ధధాతుక సంజ్ఞ, "ధాతువులో సగానికే" చేరి వర్తమాన వ్యవస్థ వెలుపలి రూపాలను నిర్మించే గణం. కృత్ ప్రత్యయాలు ఇక్కడకు వస్తాయి: ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లోని క్త, శ్రుత్వా "విని" లోని క్త్వా, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" లోని భవిష్యత్ చిహ్నం స్య — అన్నీ ఆర్ధధాతుకాలు. ఇట్ ఆగమం వచ్చునా, ధాతువు అచ్చు ఎలా బలపడునా అనేది ఈ సంజ్ఞపై ఆధారపడుతుంది. కృత్ లేదా సాధిత ప్రత్యయాన్ని ఆర్ధధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.114 आर्धधातुकं शेषः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 402 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् 7.2.10 · प्रकरण 12← गतः
after a single-vowel root unaccented in its teaching form, आर्धधातुक takes no इट्
After a root that is एकाच् — of a single vowel, one syllable — and anudātta (unaccented) in the way it is taught, an आर्धधातुक affix does not take the augment इट् (the इ- that otherwise props such an affix onto the root). These are the अनिट् roots, the ones that join their suffix bare. दृश् "see", कृ "do" and पद् "go" are among them, so द्रक्ष्यसि "you will see", कर्तुम् "to do" and सम्पत्स्यन्ते "they will come about" set the future or the infinitive straight on the root with no इ between. The derivation names this rule on the silent step where the इट् is withheld.
ఏకాచ్ — ఒకే అచ్చు, ఒక అక్షరం — అయి, ఉపదేశింపబడిన తీరులో అనుదాత్తమైన (అనుదాత్త) ధాతువు తరువాత ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం ఇట్ ఆగమాన్ని (లేకపోతే ఆ ప్రత్యయాన్ని ధాతువుకు ఆనించే ఇ-) తీసుకోదు. ఇవి అనిట్ ధాతువులు, తమ ప్రత్యయాన్ని ప్రత్యయాంతరం లేకుండా చేరేవి. దృశ్ "చూడు", కృ "చేయు", పద్ "పోవు" వీటిలోనివి, కాబట్టి ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు", కర్తుమ్ "చేయుటకు", సంపత్స్యంతే "సంభవించును" భవిష్యత్తును లేదా భావార్థకాన్ని మధ్య ఇ లేకుండా నేరుగా ధాతువుపై ఉంచుతాయి. ఇట్ ఆగిపోయే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.10 एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 473 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आर्धधातुकस्येड् वलादेः 7.2.35 · प्रकरण 12← भुवनविदिते
an ārdhadhātuka suffix beginning with a वल् consonant takes the augment इट् (इ)
An ārdhadhātuka suffix (आर्धधातुक — the class that holds the past participle क्त, the futures, the perfect and more) that begins with a वल् consonant — any consonant except य् — receives the augment इट्, a prefixed इ. This इ is what lets a consonant-initial suffix attach without an unpronounceable cluster. So रच् "to arrange" + त gives रचित, in विरचिताम् "arranged"; वञ्च् gives वञ्चितः "deceived"; the future सूचयिष्यन्ति carries the same इ before its स्य. Roots that block the augment are called अनिट्; those that take it, सेट्.
వల్ హల్లుతో — య్ తప్ప ఏ హల్లుతోనైనా — మొదలయ్యే ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం (ఆర్ధధాతుకము — క్త కృదంతం, భవిష్యత్తులు, పరోక్షం మొదలైనవి కల గణం) తనకు ముందు ఇట్ ఆగమాన్ని — చేర్చిన ఇ ను — పొందుతుంది. ఈ ఇ, హల్లుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయం ఉచ్చరించలేని సంయుక్తాక్షరం లేకుండా చేరేలా చేస్తుంది. అలా రచ్ "అమర్చుట" + త రచిత అవుతుంది, విరచితామ్ "అమర్చబడిన" లో; వఞ్చ్ వఞ్చితః "మోసగింపబడిన" ను; భవిష్యత్తు సూచయిష్యన్తి తన స్య ముందు అదే ఇ ను మోస్తుంది. ఆగమాన్ని నిరోధించే ధాతువులను అనిట్ అంటారు; తీసుకునేవి సేట్.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.35 आर्धधातुकस्येड् वलादेः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 399 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिक लोपो झलि क्ङिति 6.4.37 · प्रकरण 13← गतः
certain roots lose their final nasal before a झल्-initial कित्/ङित् affix
A set of roots loses its final nasal before an affix that begins with a झल् (a stop or sibilant) and is marked with a silent क् or ङ् (a weak affix). The set is the roots taught with a low pitch (anudātta) — यम्, रम्, नम्, गम्, हन्, मन् and their like — together with वन् and the तनादि roots (तन् and its group). गम् "to go" before the gerund क्त्वा, which begins with the झल् त and is कित्, drops its म्: गम् + त्वा → ग + त्वा → गत्वा "having gone"; नम् "to bend" likewise gives नत "bowed".
ఒక గుంపు ధాతువులు — ఝల్ (స్పర్శం లేదా ఊష్మం) తో మొదలై, మౌన క్ లేదా ఙ్ గుర్తుగల (దుర్బల) ప్రత్యయం ముందు తమ చివరి అనునాసికాన్ని కోల్పోతాయి. ఆ గుంపు: అనుదాత్తంగా నేర్పిన ధాతువులు — యమ్, రమ్, నమ్, గమ్, హన్, మన్ మొదలైనవి — వన్, తనాది ధాతువులు (తన్ మొదలైనవి) కలిపి. గమ్ "వెళ్ళుట" — ఝల్ అయిన త తో మొదలై కిత్ అయిన క్త్వా (గత్వార్థ) ముందు తన మ్ ను కోల్పోతుంది: గమ్ + త్వా → గ + త్వా → గత్వా "వెళ్ళి"; నమ్ "వంగుట" అదేవిధంగా నత "వంగిన" ను ఇస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.4.37 अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिकलोपो झलि क्ङिति
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 557 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ज्ञाजनोर्जा 7.3.79 · प्रकरण 15← जानामि
ज्ञा and जन् are replaced by जा before a शित् suffix
The roots ज्ञा "to know" and जन् "to be born" are replaced by जा before a suffix marked श् (a शित् suffix). ज्ञा takes the ninth-class marker श्ना (शित्); the root becomes जा: जा + ना + मि → जानामि "I know".
జ్ఞా "తెలియుట", జన్ "పుట్టుట" ధాతువులు, శ్ చే గుర్తైన (శిత్) ప్రత్యయం ముందు జా చే మార్చబడతాయి. జ్ఞా తొమ్మిదవ గణపు వికరణ శ్నా (శిత్) ను గ్రహిస్తుంది; ధాతువు జా అవుతుంది: జా + నా + మి → జానామి "నేను ఎఱుగుదును".
- Aṣṭādhyāyī — 7.3.79 ज्ञाजनोर्जा
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 638 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
जनसनखनां सञ्झलोः 6.4.42 · प्रकरण 19← जातम्
जन्, सन्, खन् replace their final by आ before सन् or a झल्-initial क्ङित् affix
The three roots जन् "be born", सन् "gain" and खन् "dig" replace their final consonant-and-vowel by आ before the desiderative affix सन् or before a झल्-initial affix marked कित् or ङित् (a झल् is any stop or spirant). जन् + क्त (the past participle -त, कित् and त-initial) → जा + त, and so जातम् "born", जातानि "the born ones".
జన్ "పుట్టుట", సన్ "సంపాదించుట", ఖన్ "త్రవ్వుట" — ఈ మూడు ధాతువులు సన్ (desiderative) ప్రత్యయం ముందు, లేదా కిత్/ఙిత్ చే గుర్తై ఝల్తో మొదలయ్యే ప్రత్యయం ముందు (ఝల్ = స్పర్శములు, ఊష్మములు) తమ చివరిని ఆ చే మారుస్తాయి. జన్ + క్త (భూతకృదంతం -త, కిత్, తకారాది) → జా + త, కనుక జాతమ్ "పుట్టినది", జాతాని "పుట్టినవి".
- Aṣṭādhyāyī — 6.4.42 जनसनखनां सञ्झलोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 674 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्र्यादिभ्यः श्ना 3.1.81 · प्रकरण 20← जानामि
after the ninth class the present marker शप् is replaced by श्ना
After क्री "to buy" and the roots that head its list — the क्र्यादि or ninth class — the present marker शप् is replaced by श्ना, an affix -ना- (the श् is only its mark). ज्ञा "to know" is a ninth-class root, so ज्ञा + श्ना → जाना-, and with the endings जानामि "I know", जाने "I know (for myself)".
క్రీ "కొనుట" మొదలైన ధాతువుల తరవాత — క్ర్యాది గణం, తొమ్మిదవ గణం — వర్తమాన వికరణ శప్ శ్నా చే మార్చబడుతుంది; శ్నా అనగా -నా- ప్రత్యయం (శ్ కేవలం గుర్తు). జ్ఞా "తెలియుట" తొమ్మిదవ గణం ధాతువు, కనుక జ్ఞా + శ్నా → జానా-, ప్రత్యయాలతో జానామి "నేను తెలిసికొందును", జానే "నేను తెలిసికొందును (ఆత్మనేపదం)".
- Aṣṭādhyāyī — 3.1.81 क्र्यादिभ्यः श्ना
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 681 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्तक्तवतू निष्ठा 1.1.26 · प्रकरण 34← जातम्; भुवनविदिते; गतः
the क्त and क्तवतु affixes are named निष्ठा
The two affixes क्त and क्तवतु are given the name निष्ठा. क्त makes the past passive participle (कृतम् "done") and क्तवतु the past active participle (कृतवत् "having done"); gathering both under one name lets the later rules that shape them — the ones that add or withhold the augment इट्, or change the root before them — reach both by one word. प्रमत्तः "heedless", from मद् with क्त, तीर्णः "crossed", from तॄ, and विरचिताम् "arranged", from रच् with the causative, all end in a निष्ठा affix. The derivation names it on the silent step where the affix is fixed as निष्ठा.
క్త, క్తవతు అనే రెండు ప్రత్యయాలకు నిష్ఠా అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. క్త భూతకాల కర్మణి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతమ్ "చేయబడిన"), క్తవతు భూతకాల కర్తరి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతవత్ "చేసినవాడు"); రెంటినీ ఒక సంజ్ఞ కింద కూర్చడం వల్ల వాటిని తీర్చిదిద్దే తరువాతి సూత్రాలు — ఇట్ ఆగమాన్ని చేర్చే లేదా ఆపే, లేదా వాటి ముందు ధాతువును మార్చే సూత్రాలు — రెంటినీ ఒక్క మాటతో అందుకోగలవు. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త గలవాడు", మద్ నుండి క్త తో, తీర్ణః "దాటిన", తౄ నుండి, విరచితామ్ "అమర్చబడిన", రచ్ నుండి ప్రేరణతో, అన్నీ నిష్ఠా ప్రత్యయంతో అంతమవుతాయి. ప్రత్యయం నిష్ఠాగా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.26 क्तक्तवतू निष्ठा
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 810 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
निष्ठा 3.2.102 · प्रकरण 34← जातम्; भुवनविदिते; गतः
the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root in a past sense
In the sense of the past, the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root. क्त gives the past participle — usually passive (कृत 'done', गत 'gone'), active with verbs of state or motion (मत्त 'intoxicated'); क्तवतु gives the active past participle in -तवत् (कृतवत् 'having done'). The क्त word then declines as an ordinary adjective and agrees with its noun.
భూతార్థంలో ధాతువు తరువాత నిష్ఠా ప్రత్యయాలు క్త, క్తవతు వస్తాయి. క్త భూత కృదంతం — సాధారణంగా కర్మణి (కృత "చేయబడినది", గత "వెళ్లినది"), స్థితి/గతి ధాతువులకు కర్తరి (మత్త "మత్తెక్కినవాడు"); క్తవతు కర్తరి భూత కృదంతం -తవత్ (కృతవత్ "చేసినవాడు"). క్త రూపం సామాన్య విశేషణంలా నడిచి తన నామంతో అన్వయిస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.102 निष्ठा
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 811 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §5.1, प्रमत्तः
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
श्वीदितो निष्ठायाम् 7.2.14 · not in the abridgement← जातम्
श्वि and ई-marked roots take no इट् in the निष्ठा
The root श्वि "to swell" and every root marked with ई as its इत् (an ईदित् root) take no इट् — the इ the augment would insert — in the निष्ठा, the participles in क्त and क्तवतु. So the ई-marked मद् (मदी), जन् (जनी) and यत् (यती) form प्रमत्तः "heedless", जातम् "born" and आयत्तम् "dependent" with no इट्: मद् + त gives मत्त, not मदित. The derivation names the rule on the silent step where the इट् augment is refused. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.
శ్వి "ఉబ్బుట" ధాతువు, మరియు ఈ ని ఇత్ గా కలిగిన ప్రతి ధాతువు (ఈదిత్), నిష్ఠాలో — క్త, క్తవతు కృదంతాలలో — ఇట్ (ఆగమం చేర్చే ఇ) ను తీసుకోవు. కాబట్టి ఈదిత్ అయిన మద్ (మదీ), జన్ (జనీ), యత్ (యతీ) — ప్రమత్తః "ప్రమత్తుడైన", జాతమ్ "పుట్టిన", ఆయత్తమ్ "ఆధారపడిన" — ఇట్ లేకుండా ఏర్పడతాయి: మద్ + త మత్త అవుతుంది, మదిత కాదు. ఇట్ ఆగమం నిరాకరించబడే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.14 श्वीदितो निष्ठायाम्
- Siddhāntakaumudī — outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras
uncheckeddrafted from the rule text
अ अ 8.4.68 · not in the abridgement← जातम्; गतः
the short अ, held open through the derivation, returns to its close sound at the end
The last sūtra of the Aṣṭādhyāyī. Throughout a derivation the short अ is treated as though it were open (विवृत), like the long आ, so that the rules can reach it; this rule restores its natural close (संवृत) sound once the derivation is done. It is the final step of nearly every chain — of चक्रे, of प्रमत्तः, and the rest. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.
అష్టాధ్యాయి చివరి సూత్రం. వ్యుత్పత్తి అంతటా హ్రస్వ అ ను విచ్చుకున్నట్టుగా (వివృత), దీర్ఘ ఆ వలె, గ్రహిస్తారు — తద్వారా నియమాలు దానిని అందుకోగలుగుతాయి; వ్యుత్పత్తి ముగిసిన పిదప ఈ సూత్రం దాని సహజ సంవృత ధ్వనిని తిరిగి ఇస్తుంది. ఇది దాదాపు ప్రతి గొలుసుకూ చివరి మెట్టు — చక్రే కు, ప్రమత్తః కు, మిగిలిన వాటికి. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.68 अ अ
- Siddhāntakaumudī — outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras
uncheckeddrafted from the rule text
१समासविग्रहthe compounds, unpacked
पुष्करावर्तकानाम्
पुष्कर · आवर्तक
पुष्कराश्च आवर्तकाश्च तेषाम्
द्वन्द्व — of the Puṣkaras and the Āvartakas
द्वन्द्व. of the two clans reckoned the best of clouds
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“puṣkarāścāvartakāśca kecinmeghānāṃ śreṣṭhāḥ”
प्रकृतिपुरुषम्
प्रकृति · पुरुष
प्रकृतेः पुरुषः
तत्पुरुष (genitive) — the man of the establishment — its principal officer
तत्पुरुष — it agrees with त्वाम्. Indra’s chief officer
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī (gloss); the vigraha is the reader’s“prakṛtipuruṣaṃ pradhānapuruṣaṃ”
कामरूपम्
काम · रूप
कामः रूपं यस्य तम्
बहुव्रीहि — [one] whose shape is as he wishes
बहुव्रीहि — it refers to त्वाम्. taking whatever shape you please
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“kāmarūpamicchādhīnavigraham”
विधिवशात्
विधि · वश
विधेः वशः
तत्पुरुष (genitive) — the force of fate
तत्पुरुष. by what fate holds in its power
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“vidhivaśāddaivāyattatvāt”
दूरबन्धुः
दूर · बन्धु
दूरे बन्धुः यस्य सः
बहुव्रीहि — [the man] whose kin is far away
बहुव्रीहि — it refers to अहम्. parted from my wife, is what he means
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“dūre bandhuryasya sa dūrabandhurviyuktabhāryo’ham”
अधिगुणे
अधि · गुण
अधिकः गुणः यस्य तस्मिन्
बहुव्रीहि — [in a man] whose merit is greater
बहुव्रीहि — it refers to पुंसि. in a man of surpassing worth — the man is not in the verse at all; Mallinātha writes in पुंसि to stand for him
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“adhiguṇe’dhikaguṇe puṃsi viṣaye”
लब्धकामा
लब्ध · कामा
लब्धः कामः यया सा
बहुव्रीहि — [a request] by which its object was obtained
बहुव्रीहि — it refers to याच्ञा. a request that got what it asked for
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“yācñā labdhakāmāpi saphalāpi na varam”
२प्रतिपदार्थeach word, its form and sense
√जन् + क्त, द्वितीया एकवचन accusative singular
जातम्
printed जातं
जात, from √जन्
born — a past participle in an active sense, agreeing with त्वाम्
past participle, क्त
The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective.
క్త ప్రత్యయం భూత కృదంతాన్ని చేస్తుంది — సాధారణంగా కర్మణి, "చేయబడినది"; గతి/స్థితి ధాతువులకు కర్తరి: గతః "వెళ్లినవాడు". తరువాత సామాన్య విశేషణంలా నడుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.102 निष्ठा
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 811 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §5.1, प्रमत्तः
uncheckeddrafted from the rule and the Bālānandinī; sūtra from skt-mcp
√जन् · class 4 · क्त
जनीँ
1.3.1भूवादयो धातवः
जनीँ॒
and, without changing the form,1.3.2
1.3.9तस्य लोपः
जन्
and, without changing the form,dhātupāṭha 01.0934
3.2.102निष्ठा
जन् + क्त
and, without changing the form,1.3.8
1.3.9तस्य लोपः
जन् + त
and, without changing the form,1.1.261.2.463.4.114
4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
जन् + त + अम्
and, without changing the form,1.3.41.1.437.2.141.4.13
6.4.42जनसनखनां सञ्झलोः
जआ + त + अम्
and, without changing the form,1.4.14
6.1.107अमि पूर्वः
जआ + त + म्
6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
जा + त + म्
8.4.68अ अ
जातम्
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern राम declines on
- राम
6.1.107अमि पूर्वः
रामम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular
वंशे
वंश
in the line, the family — the locative of where one is born
a-stem masculine
The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः.
అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్షః, యక్షౌ, యక్షాః.
- Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; राम prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.2, the a-stem masculine
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
a-stem masculine
The largest noun class, and the one every other declension is measured against: यक्ष, राम. The nominative singular यक्षः ends in a visarga that is a buried स् (8.2.66, then 8.3.15); the instrumental शापेन comes from टा becoming इन after an a-stem (7.1.12) and then अ + इ → ए (6.1.87); the locative plural is यक्षेषु. Adjectives in अ — प्रमत्त, भोग्य — decline the same way in the masculine, so प्रमत्तः and भोग्येण sit in this same table.
అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్ష, రామ. శబ్దమంజరిలో మొదటి శబ్దం 'రామః రామౌ రామాః'. ప్రథమా ఏకవచనం యక్షః (దాగిన స్), తృతీయా శాపేన (టా → ఇన 7.1.12; అ + ఇ → ఏ 6.1.87), సప్తమీ బహువచనం యక్షేషు. అకారాంత విశేషణాలు — ప్రమత్త, భోగ్య — పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి; ప్రమత్తః, భోగ్యేణ ఇదే పట్టికలో ఉంటాయి.
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — रामः prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
- docs/lessons/1.1.md — §4, the a-stem masculine
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
अकारान्त पुंलिङ्ग एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथमा वंशः वंशौ वंशाः द्वितीया वंशम् वंशौ वंशान् तृतीया वंशेन वंशाभ्याम् वंशैः चतुर्थी वंशाय वंशाभ्याम् वंशेभ्यः पञ्चमी वंशात् वंशाभ्याम् वंशेभ्यः षष्ठी वंशस्य वंशयोः वंशानाम् सप्तमी वंशे वंशयोः वंशेषु सम्बोधन वंश वंशौ वंशाः uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern राम declines on
- राम
1.3.8लशक्वतद्धिते1.3.9तस्य लोपः
राम + इ
6.1.87आद्गुणः
रामे
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√विद् + क्त, सप्तमी एकवचन locative singular
भुवनविदिते
विदित, from √विद्
known — and the compound says to whom: to the worlds
past participle, क्त — The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective. · √विद् + क्त, सप्तमी एकवचन locative singular
√विद् · class 2 · क्त
विदँ
1.3.1भूवादयो धातवः
विदँ
and, without changing the form,1.3.2
1.3.9तस्य लोपः
विद्
3.2.102निष्ठा
विद् + क्त
and, without changing the form,1.3.8
1.3.9तस्य लोपः
विद् + त
and, without changing the form,1.1.261.2.463.4.114
4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
विद् + त + ङि
and, without changing the form,1.3.8
1.3.9तस्य लोपः
विद् + त + इ
7.2.35आर्धधातुकस्येड् वलादेः
विद् + इट् + त + इ
and, without changing the form,1.3.3
1.3.9तस्य लोपः
विद् + इ + त + इ
and, without changing the form,1.4.131.1.51.4.181.4.14
6.1.87आद्गुणः
विदिते
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern राम declines on
- राम
1.3.8लशक्वतद्धिते1.3.9तस्य लोपः
राम + इ
6.1.87आद्गुणः
रामे
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem masculine, षष्ठी बहुवचन genitive plural
पुष्करावर्तकानाम्
printed पुष्करावर्तकानां
आवर्तक
of the Āvartakas — with the Puṣkaras, the two clans of rain-cloud
a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, षष्ठी बहुवचन genitive plural
अकारान्त पुंलिङ्ग एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथमा आवर्तकः आवर्तकौ आवर्तकाः द्वितीया आवर्तकम् आवर्तकौ आवर्तकान् तृतीया आवर्तकेन आवर्तकाभ्याम् आवर्तकैः चतुर्थी आवर्तकाय आवर्तकाभ्याम् आवर्तकेभ्यः पञ्चमी आवर्तकात् आवर्तकाभ्याम् आवर्तकेभ्यः षष्ठी आवर्तकस्य आवर्तकयोः आवर्तकानाम् सप्तमी आवर्तके आवर्तकयोः आवर्तकेषु सम्बोधन आवर्तक आवर्तकौ आवर्तकाः uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, षष्ठी बहुवचन genitive plural · the pattern राम declines on
- राम
7.1.54ह्रस्वनद्यापो नुट्
राम + नुट् + आम्
1.3.3हलन्त्यम्1.3.9तस्य लोपः
राम + न् + आम्
6.4.3नामि
रामानाम्
8.4.2अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि
रामाणाम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√ज्ञा, class 9, लट्, parasmaipada, first person singular
जानामि
√ज्ञा
I know — the ninth class, which inserts ना before the ending
present, लट्
The present tense.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
परस्मैपद · लट् प्रथम जानाति जानीतः जानन्ति मध्यम जानासि जानीथः जानीथ उत्तम जानामि जानीवः जानीमः uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
√ज्ञा · class 9 · लट्
ज्ञा
1.3.1भूवादयो धातवः
ज्ञा॒
3.2.123वर्तमाने लट्
ज्ञा + लँट्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
ज्ञा + ल्
and, without changing the form,1.3.78
3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
ज्ञा + मिप्
and, without changing the form,1.3.3
1.3.9तस्य लोपः
ज्ञा + मि
and, without changing the form,3.4.113
3.1.81क्र्यादिभ्यः श्ना
ज्ञा + श्ना + मि
and, without changing the form,1.3.8
1.3.9तस्य लोपः
ज्ञा + ना + मि
and, without changing the form,3.4.1131.2.41.4.13
7.3.79ज्ञाजनोर्जा
जा + ना + मि
1.4.14सुप्तिङन्तं पदम्
जानामि
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
जानामि, “I know”, from √ज्ञा “to know”. √ज्ञा is a ninth-class root (क्र्यादि), and the ninth class is the one that puts ना between the root and the ending: ज्ञा + ना + मि, with the root shortened to ज. This is the first ninth-class verb in the poem, and the ना is the whole mark of the class.
జానామి, “ఎఱుగుదును”, √జ్ఞా (ఎఱుగుట) ధాతువు. √జ్ఞా క్ర్యాది — తొమ్మిదవ గణం, ధాతువుకూ ప్రత్యయానికీ మధ్య నా చేర్చే గణం: జ్ఞా + నా + మి, ధాతువు జ గా హ్రస్వమై. కావ్యంలో ఇది మొదటి నవమగణ క్రియ, ఈ నా యే గణపు గుర్తు.
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — क्र्यादि / नवमगण प्रकरणम्; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
pronoun, द्वितीया एकवचन accusative singular
त्वाम्
printed त्वां
त्वद्
you
pronoun
A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
pronoun, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern युष्मद् declines on
- युष्मद्
7.1.28ङे प्रथमयोरम्
युष्मद्+अम्
7.2.97त्वमावेकवचने
त्व+अद्+अम्
6.1.97अतो गुणे
त्व+द्+अम्
7.2.87द्वितीयायां च
त्व+आ+अम्
6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
त्वा+अम्
6.1.107अमि पूर्वः
त्वाम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular
प्रकृतिपुरुषम्
printed प्रकृतिपुरुषं
पुरुष
the man — and the compound makes him the principal one
a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular
अकारान्त पुंलिङ्ग एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथमा पुरुषः पुरुषौ पुरुषाः द्वितीया पुरुषम् पुरुषौ पुरुषान् तृतीया पुरुषेण पुरुषाभ्याम् पुरुषैः चतुर्थी पुरुषाय पुरुषाभ्याम् पुरुषेभ्यः पञ्चमी पुरुषात् पुरुषाभ्याम् पुरुषेभ्यः षष्ठी पुरुषस्य पुरुषयोः पुरुषाणाम् सप्तमी पुरुषे पुरुषयोः पुरुषेषु सम्बोधन पुरुष पुरुषौ पुरुषाः uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern राम declines on
- राम
6.1.107अमि पूर्वः
रामम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular
कामरूपम्
printed कामरूपं
रूप
form, shape — here inside a bahuvrīhi, so it describes the cloud
a-stem neuter
Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
a-stem neuter
Neuter nouns in short अ: फल “fruit”, वचन “word”, कुसुम, and adjectives in अ agreeing with a neuter noun. The nominative and accusative singular end in अम् (7.1.24) — फलम् — and are alike; the plural फलानि takes नुम् and lengthens; the instrumental plural is फलैः (7.1.9). It is the a-stem masculine’s table with the neuter’s own nominative, accusative and the -आनि plural.
హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దాలు: ఫల “పండు”, వచన “మాట”, కుసుమ, నపుంసక నామానికి అన్వయించే అకారాంత విశేషణాలు. ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు అమ్ తో ముగుస్తాయి (7.1.24) — ఫలమ్ — రెండూ ఒకటే; బహువచనం ఫలాని నుమాగమంతో దీర్ఘమవుతుంది; తృతీయా బహువచనం ఫలైః (7.1.9). అకారాంత పుంలింగ పట్టికే, నపుంసకపు సొంత ప్రథమ, ద్వితీయ, -ఆని బహువచనంతో.
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — फल / a-stem neuter prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- Śabdamañjarī — अकारान्त नपुंसकलिङ्ग — फलम् फले फलानि
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
अकारान्त नपुंसकलिङ्ग एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथमा रूपम् रूपे रूपाणि द्वितीया रूपम् रूपे रूपाणि तृतीया रूपेण रूपाभ्याम् रूपैः चतुर्थी रूपाय रूपाभ्याम् रूपेभ्यः पञ्चमी रूपात् रूपाभ्याम् रूपेभ्यः षष्ठी रूपस्य रूपयोः रूपाणाम् सप्तमी रूपे रूपयोः रूपेषु सम्बोधन रूप रूपे रूपाणि uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern फल declines on
- फल
7.1.24अतोऽम्
फल+अम्
6.1.107अमि पूर्वः
फलम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
an-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular
मघोनः
मघवन्
of Maghavan — Indra, whose officer the cloud is. The stem changes shape in the weak cases, मघवन् giving मघोनः, and no generated table has it. मघवन् is irregular in the weak cases
an-stem masculine
A consonant stem in -an, whose nominative singular loses the n and lengthens: महिमन् → महिमा.
-అన్ అంతమయ్యే హలంతం; ప్రథమైకవచనంలో న్ పోయి దీర్ఘమవుతుంది: మహిమన్ → మహిమా.
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; राजन् prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.6, the an-stem masculine
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
an-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern राजन् declines on
- राजन्
6.4.134अल्लोपोऽनः
राज्+न्+अस्
8.4.40स्तोः श्चुना श्चुः
राज्ञस्
8.2.66ससजुषो रुः
राज्ञरुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
राज्ञः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
मघोनः, “of Maghavan”, a name of Indra. The stem is मघवन्, an an-stem (ending in the consonant न्), and it is irregular: in the weak cases the middle syllable collapses and वन् gives ओन्, so the genitive singular is मघोनः, not the मघवनः a regular an-stem would give. The paradigm generator does not build it, so the word carries no table.
మఘోనః, “మఘవంతుని (ఇంద్రుని) యొక్క”. శబ్దం మఘవన్, న్ కారాంత (అన్) శబ్దం, అది అనియతం: దుర్బల విభక్తుల్లో మధ్య అక్షరం క్షీణించి వన్ ఓన్ అవుతుంది, కాబట్టి షష్ఠ్యేకవచనం మఘోనః — మామూలు అన్ శబ్దపు మఘవనః కాదు. పరిగణన నిర్మాత దీనికి పట్టిక కట్టదు.
- Mallinātha, Sañjīvinī — 1.6: maghonaḥ, maghavan iti indrasya nāma
pronoun, तृतीया एकवचन instrumental singular
तेन
printed तेनार्थित्वं
तद्
by that — Mallinātha reads it as the reason: because you are all this
pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, तृतीया एकवचन instrumental singular
pronoun, तृतीया एकवचन instrumental singular · the pattern तद् declines on
- तद्
7.2.102त्यदादीनामः
त+अ+आ्
6.1.97अतो गुणे
त+आ
7.1.12टाङसिङसामिनात्स्याः
त+इन
6.1.87आद्गुणः
तेन
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular
अर्थित्वम्
printed तेनार्थित्वं
अर्थित्व
the state of being a suppliant — the suffix त्व makes an abstract noun of it
a-stem neuter — Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि. · a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular
अकारान्त नपुंसकलिङ्ग एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथमा अर्थित्वम् अर्थित्वे अर्थित्वानि द्वितीया अर्थित्वम् अर्थित्वे अर्थित्वानि तृतीया अर्थित्वेन अर्थित्वाभ्याम् अर्थित्वैः चतुर्थी अर्थित्वाय अर्थित्वाभ्याम् अर्थित्वेभ्यः पञ्चमी अर्थित्वात् अर्थित्वाभ्याम् अर्थित्वेभ्यः षष्ठी अर्थित्वस्य अर्थित्वयोः अर्थित्वानाम् सप्तमी अर्थित्वे अर्थित्वयोः अर्थित्वेषु सम्बोधन अर्थित्व अर्थित्वे अर्थित्वानि uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern फल declines on
- फल
7.1.24अतोऽम्
फल+अम्
6.1.107अमि पूर्वः
फलम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
pronoun, सप्तमी एकवचन locative singular
त्वयि
त्वद्
towards you
pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, सप्तमी एकवचन locative singular
pronoun, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern युष्मद् declines on
- युष्मद्
7.2.97त्वमावेकवचने
त्व+अद्+इ
6.1.97अतो गुणे
त्वद्+इ
7.2.89योऽचि
त्वयि
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem masculine, पञ्चमी एकवचन ablative singular
विधिवशात्
printed विधिवशाद्दूरबन्धुर्गतोऽहं
वश
by the force of — the ablative that gives a reason
a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, पञ्चमी एकवचन ablative singular
अकारान्त पुंलिङ्ग एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथमा वशः वशौ वशाः द्वितीया वशम् वशौ वशान् तृतीया वशेन वशाभ्याम् वशैः चतुर्थी वशाय वशाभ्याम् वशेभ्यः पञ्चमी वशात् वशाभ्याम् वशेभ्यः षष्ठी वशस्य वशयोः वशानाम् सप्तमी वशे वशयोः वशेषु सम्बोधन वश वशौ वशाः uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, पञ्चमी एकवचन ablative singular · the pattern राम declines on
- राम
7.1.12टाङसिङसामिनात्स्याः
राम + आत्
6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
रामात्
8.2.39झलां जशोऽन्ते
रामाद्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
u-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular
दूरबन्धुः
printed विधिवशाद्दूरबन्धुर्गतोऽहं
बन्धु
kinsman — the compound turns it into "one whose kin are far off"
u-stem masculine
A short-u stem: तरुः, तरू, तरवः. Adjectives like गुरु decline this way in the masculine.
హ్రస్వ ఉకారాంతం: తరుః, తరూ, తరవః. గురు వంటి విశేషణాలు పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి.
- Śabdamañjarī — उकारान्त पुंल्लिङ्ग — गुरुः गुरू गुरवः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; गुरु prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.3, the u-stem masculine
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
u-stem masculine
Nouns whose stem ends in short उ, in the masculine: गुरु, तरु, शम्भु. The nominative singular is गुरुः; the instrumental singular गुरुणा has ना for the ending टा after a short इ/उ stem (7.3.120), not the इन of the a-stem. The locative plural गुरुषु has षु after उ (ṣatva). The strong cases show guṇa: गुरवः, गुरोः. Śabdamañjarī drills it as गुरुः गुरू गुरवः.
ఉకారాంత పుంలింగ శబ్దాలు: గురు, తరు, శంభు. ప్రథమైకవచనం గురుః; తృతీయైకవచనం గురుణా — హ్రస్వ ఇ/ఉ కారాంతం తరువాత టా → నా (7.3.120), అకారాంతంలోని ఇన కాదు. సప్తమీ బహువచనం గురుషు (ఉ తరువాత షత్వం). బలమైన విభక్తుల్లో గుణం: గురవః, గురోః. శబ్దమంజరి "గురుః గురూ గురవః".
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; गुरु / u-stem prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- Śabdamañjarī — उकारान्त पुंल्लिङ्ग — गुरुः गुरू गुरवः
- docs/lessons/1.1.md — §4.3, the u-stem masculine
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
उकारान्त पुंलिङ्ग एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथमा बन्धुः बन्धू बन्धवः द्वितीया बन्धुम् बन्धू बन्धून् तृतीया बन्धुना बन्धुभ्याम् बन्धुभिः चतुर्थी बन्धवे बन्धुभ्याम् बन्धुभ्यः पञ्चमी बन्धोः बन्धुभ्याम् बन्धुभ्यः षष्ठी बन्धोः बन्ध्वोः बन्धूनाम् सप्तमी बन्धौ बन्ध्वोः बन्धुषु सम्बोधन बन्धो बन्धू बन्धवः uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
u-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern शम्भु declines on
- शम्भुस्
8.2.66ससजुषो रुः
शम्भुरुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
शम्भुः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√गम् + क्त, प्रथमा एकवचन nominative singular
गतः
printed विधिवशाद्दूरबन्धुर्गतोऽहं
गत, from √गम्
gone, come to — with अर्थित्वम् it is "I have come to asking"
past participle, क्त — The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective. · √गम् + क्त, प्रथमा एकवचन nominative singular
√गम् · class 1 · क्त
गमॢँ
1.3.1भूवादयो धातवः
ग॒मॢँ
and, without changing the form,1.3.2
1.3.9तस्य लोपः
गम्
and, without changing the form,dhātupāṭha 01.0934
3.2.102निष्ठा
गम् + क्त
and, without changing the form,1.3.8
1.3.9तस्य लोपः
गम् + त
and, without changing the form,1.1.261.2.463.4.114
4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
गम् + त + सुँ
and, without changing the form,1.3.2
1.3.9तस्य लोपः
गम् + त + स्
and, without changing the form,1.1.437.2.101.4.13
6.4.37अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिक लोपो झलि क्ङिति
ग + त + स्
and, without changing the form,1.4.14
8.2.66ससजुषो रुः
ग + त + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्
ग + त + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
ग + त + ः
8.4.68अ अ
गतः
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on
- राम
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + स्
8.2.66ससजुषो रुः
राम + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular
अहम्
printed विधिवशाद्दूरबन्धुर्गतोऽहं
अस्मद्
I
pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular
pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern अस्मद् declines on
- अस्मद्
7.1.28ङे प्रथमयोरम्
अस्मद्+अम्
7.2.94त्वाहौ सौ
अह+अद्+अम्
6.1.97अतो गुणे
अहद्+अम्
7.2.90शेषे लोपः
अहम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
ā-stem feminine, प्रथमा एकवचन nominative singular
याच्ञा
याच्ञा
a request, the asking itself
ā-stem feminine
The commonest feminine class, formed from an a-stem by lengthening: कान्ता, कान्ते, कान्ताः.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
ā-stem feminine
Feminine stems ending in आ, built from an अ-stem by टाप् (4.1.4): रमा, बाला, कान्ता, and the poem's याच्ञा, अलका, मोघा. The nominative is रमा, the accusative रमाम्, the instrumental रमया (7.3.105); the dative, ablative, genitive and locative singular take the याट् augment — रमायै, रमायाः, रमायाम् (7.3.113). The genitive plural is रमाणाम् (नुट् by 7.1.54), and the vocative singular is रमे.
అకారాంత శబ్దం నుండి టాప్ (4.1.4) చేత ఏర్పడే ఆకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: రమా, బాలా, కాన్తా, పద్యంలోని యాచ్ఞా, అలకా, మోఘా. ప్రథమ రమా, ద్వితీయ రమామ్, తృతీయ రమయా (7.3.105); చతుర్థీ/పంచమీ/షష్ఠీ/సప్తమీ ఏకవచనాలు యాట్ ఆగమంతో — రమాయై, రమాయాః, రమాయామ్ (7.3.113). షష్ఠీబహువచనం రమాణామ్ (7.1.54 నుట్), సంబోధనైకవచనం రమే.
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — आकारान्त स्त्रीलिङ्ग prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- Śabdamañjarī — आकारान्त स्त्रीलिङ्ग — aa-fem
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
आकारान्त स्त्रीलिङ्ग एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथमा याच्ञा याच्ञे याच्ञाः द्वितीया याच्ञाम् याच्ञे याच्ञाः तृतीया याच्ञया याच्ञाभ्याम् याच्ञाभिः चतुर्थी याच्ञायै याच्ञाभ्याम् याच्ञाभ्यः पञ्चमी याच्ञायाः याच्ञाभ्याम् याच्ञाभ्यः षष्ठी याच्ञायाः याच्ञयोः याच्ञानाम् सप्तमी याच्ञायाम् याच्ञयोः याच्ञासु सम्बोधन याच्ञे याच्ञे याच्ञाः uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
ā-stem feminine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern रमा declines on
- रमा
6.1.68हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्
रमा
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
ā-stem feminine, प्रथमा एकवचन nominative singular
मोघा
मोघा
fruitless — agreeing with याच्ञा
ā-stem feminine — The commonest feminine class, formed from an a-stem by lengthening: कान्ता, कान्ते, कान्ताः. · ā-stem feminine, प्रथमा एकवचन nominative singular
आकारान्त स्त्रीलिङ्ग एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथमा मोघा मोघे मोघाः द्वितीया मोघाम् मोघे मोघाः तृतीया मोघया मोघाभ्याम् मोघाभिः चतुर्थी मोघायै मोघाभ्याम् मोघाभ्यः पञ्चमी मोघायाः मोघाभ्याम् मोघाभ्यः षष्ठी मोघायाः मोघयोः मोघानाम् सप्तमी मोघायाम् मोघयोः मोघासु सम्बोधन मोघे मोघे मोघाः uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
ā-stem feminine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern रमा declines on
- रमा
6.1.68हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्
रमा
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
अव्यय
वरम्
printed वरमधिगुणे
वरम्
better — Amara notes that in the neuter it means "a little dear", which is exactly the force here: not good, but the better of two
indeclinable
An indeclinable — no case, no number, one form everywhere.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
वरम्, “better”, is here an indeclinable, not the noun वर “boon”. Mallinātha cites Amara that in the neuter वरम् carries the sense “rather, the preferable of two”, which is exactly the maxim: a fruitless request to a worthy man is preferable to a granted one to a base man. The whole fourth line is a general truth (arthāntaranyāsa) laid under the personal plea.
వరమ్ ఇక్కడ అవ్యయం, “మేలు, రెంటిలో అభిమతం” — వర (వరము) అనే నామం కాదు. నపుంసకంలో వరమ్ కు ఈ అర్థమని మల్లినాథుడు అమరాన్ని ఉదాహరిస్తాడు; ఇదే ఇక్కడి సూక్తి: యోగ్యునికి విఫల యాచన అధముడు తీర్చిన యాచనకంటె మేలు. నాలుగవ పాదమంతా వ్యక్తిగత అభ్యర్థన కింద ఉంచిన సామాన్య సత్యం (అర్థాంతరన్యాసం).
- Mallinātha, Sañjīvinī — 1.6: varam ity avyayam; daivāt … iti amaraḥ
a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular
अधिगुणे
printed वरमधिगुणे
अधिगुण
in one of surpassing merit — the man himself is not named
a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular
अकारान्त पुंलिङ्ग एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथमा अधिगुणः अधिगुणौ अधिगुणाः द्वितीया अधिगुणम् अधिगुणौ अधिगुणान् तृतीया अधिगुणेन अधिगुणाभ्याम् अधिगुणैः चतुर्थी अधिगुणाय अधिगुणाभ्याम् अधिगुणेभ्यः पञ्चमी अधिगुणात् अधिगुणाभ्याम् अधिगुणेभ्यः षष्ठी अधिगुणस्य अधिगुणयोः अधिगुणानाम् सप्तमी अधिगुणे अधिगुणयोः अधिगुणेषु सम्बोधन अधिगुण अधिगुणौ अधिगुणाः uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern राम declines on
- राम
1.3.8लशक्वतद्धिते1.3.9तस्य लोपः
राम + इ
6.1.87आद्गुणः
रामे
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
अधिगुणे, “in a man of surpassing worth”, is a bahuvrīhi — a compound that describes something outside itself — but the thing it describes, the man, is nowhere in the verse. Mallinātha supplies पुंसि, “in a man”, to stand for it, so the locative अधिगुणे has a word to agree with. A request made to such a man, even if it fails, is worth more than one a worthless man grants.
అధిగుణే, “గొప్ప గుణముల మనిషిచోట”, బహువ్రీహి — తనకు వెలుపలి దాన్ని వర్ణించే సమాసం — కానీ అది వర్ణించే మనిషి పద్యంలో లేడు. మల్లినాథుడు పుంసి (“మనిషియందు”) అని అధ్యాహరించి, అధిగుణే అనే సప్తమికి అన్వయపదాన్ని ఇస్తాడు. అట్టి యోగ్యుని యాచన విఫలమైనా, నీచుడు తీర్చినదానికంటె మేలు.
- Mallinātha, Sañjīvinī — 1.6: adhiguṇe puṃsi, adhikaguṇe
अव्यय
न
printed नाधमे
न
not
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय
a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular
अधमे
printed नाधमे
अधम
in a base one — Mallinātha glosses निर्गुणे, a man with no merit at all
a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular
अकारान्त पुंलिङ्ग एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथमा अधमः अधमौ अधमाः द्वितीया अधमम् अधमौ अधमान् तृतीया अधमेन अधमाभ्याम् अधमैः चतुर्थी अधमाय अधमाभ्याम् अधमेभ्यः पञ्चमी अधमात् अधमाभ्याम् अधमेभ्यः षष्ठी अधमस्य अधमयोः अधमानाम् सप्तमी अधमे अधमयोः अधमेषु सम्बोधन अधम अधमौ अधमाः uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern राम declines on
- राम
1.3.8लशक्वतद्धिते1.3.9तस्य लोपः
राम + इ
6.1.87आद्गुणः
रामे
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
ā-stem feminine, प्रथमा एकवचन nominative singular
लब्धकामा
कामा
desire — inside a bahuvrīhi, so it describes the request that got what it wanted
ā-stem feminine — The commonest feminine class, formed from an a-stem by lengthening: कान्ता, कान्ते, कान्ताः. · ā-stem feminine, प्रथमा एकवचन nominative singular
आकारान्त स्त्रीलिङ्ग एकवचन द्विवचन बहुवचन प्रथमा कामा कामे कामाः द्वितीया कामाम् कामे कामाः तृतीया कामया कामाभ्याम् कामाभिः चतुर्थी कामायै कामाभ्याम् कामाभ्यः पञ्चमी कामायाः कामाभ्याम् कामाभ्यः षष्ठी कामायाः कामयोः कामानाम् सप्तमी कामायाम् कामयोः कामासु सम्बोधन कामे कामे कामाः uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
ā-stem feminine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern रमा declines on
- रमा
6.1.68हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्
रमा
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
३अन्वयthe words in prose order
भुवनविदिते · पुष्करावर्तकानाम् · वंशे · जातम् · मघोनः · प्रकृतिपुरुषम् · कामरूपम् · त्वाम् · जानामि · तेन · विधिवशात् · दूरबन्धुः · अहम् · त्वयि · अर्थित्वम् · गतः · अधिगुणे · मोघा · याच्ञा · वरम् · अधमे · लब्धकामा · न
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, whose commentary is written as anvaya“ihānvayamukhenaiva sarvaṃ vyākhyāyate mayā”
the dependency structure
जानामि · क्रिया — the verb the sentence turns on
त्वाम् · कर्म — you, the cloud he addresses
जातम् · born — a past participle agreeing with त्वाम्
वंशे · अधिकरण — in the line one is born into
भुवनविदिते · known through the worlds — agreeing with वंशे
पुष्करावर्तकानाम् · of the Puṣkaras and Āvartakas
प्रकृतिपुरुषम् · chief officer — agreeing with त्वाम्
मघोनः · of Maghavan, Indra
कामरूपम् · taking any shape you please — a bahuvrīhi describing त्वाम्
गतः · come to — the second sentence, hung beneath the verb
अहम् · कर्ता — I
दूरबन्धुः · my kin far off — a bahuvrīhi describing अहम्
अर्थित्वम् · कर्म — to the state of a suppliant
त्वयि · towards you
तेन · हेतु — for that reason
विधिवशात् · हेतु — by the force of fate
याच्ञा · the general truth, hung beneath the verb: a request
मोघा · fruitless — agreeing with याच्ञा
अधिगुणे · अधिकरण — in a man of worth
वरम् · is the better
लब्धकामा · one that got what it asked — a bahuvrīhi describing याच्ञा
अधमे · अधिकरण — in a base man
न · is not
uncheckedMallinātha’s Sañjīvinī for the anvaya and the reading; the Telugu drawn from Vedam Venkataraya Sastri’s Āndhra Meghasandeśam and the Bālānandinī
Three sentences under one verb. जानामि त्वाम्, “I know you” — and everything from जातम् to कामरूपम् is what he knows you to be. Then तेन … गतः, “for that reason I have come to asking you”, hung beneath the verb as its second thought. Then the maxim of the fourth line, अधिगुणे मोघा याच्ञा वरम्, न अधमे लब्धकामा. The tree roots at जानामि and hangs the plea and the maxim below it.
ఒక క్రియ కింద మూడు వాక్యాలు. జానామి త్వామ్, “నిన్నెఱుగుదును” — జాతమ్ మొదలు కామరూపమ్ దాకా నీవెవడవో చెప్పేదే. తర్వాత తేన … గతః, “ఆ కారణంగా నిన్ను యాచింపవచ్చాను”, క్రియ కింద రెండవ ఆలోచనగా. తర్వాత నాలుగవ పాదపు సూక్తి, అధిగుణే మోఘా యాచ్ఞా వరమ్, న అధమే లబ్ధకామా. చెట్టు జానామి వద్ద మొదలై, అభ్యర్థననూ సూక్తినీ కింద వేలాడదీస్తుంది.
- Mallinātha, Sañjīvinī — 1.6, anvaya order
४भावार्थthe sense of the whole
I know you: born in the line of the Puṣkaras and Āvartakas, known through the worlds, taking any shape you please, chief officer to Indra. That is why, my kin far off and fate having its way with me, I have come to asking you. A request that comes to nothing is better made to a man of worth than one granted by a worthless man.
uncheckedthe reader's reading, following Mallinātha's gloss
I know you: born in the line of the Puṣkaras and Āvartakas, known through all the worlds, taking whatever shape you please, chief officer to Indra. That is why — my kin far off, and fate having its way with me — I have come to begging you. A request that comes to nothing is better made to a man of worth than one granted by a worthless man.
నిన్నెఱుగుదును: పుష్కర ఆవర్తక కూటస్థ మేఘముల వంశంలో పుట్టినవాడవు, ముల్లోకములలో ప్రసిద్ధుడవు, కోరిన రూపము దాల్చగలవాడవు, ఇంద్రుని ప్రధాన పురుషుడవు. అందుచేతనే — బంధువులు దూరమై, దైవము తన దారిన నడుపగా — నిన్ను యాచింపవచ్చాను. విఫలమయ్యే యాచన కూడా యోగ్యుని కడ చేయడమే, నీచుడు తీర్చే యాచనకంటె మేలు.
- Mallinātha, Sañjīvinī — 1.6, whole-verse gloss
५अलंकारthe figure
प्रेयस् — the saying of something dearer — a compliment made part of the poem’s work rather than added as ornament
The whole first half is praise, and it is not idle: it is the reason the request is worth making at all, which the fourth line then states as a general rule. Mallinātha quotes Daṇḍin for the figure and says it is animated by the arthāntaranyāsa under it.
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“arthāntaranyāsānuprāṇitaḥ preyo’laṅkāraḥ | taduktaṃ daṇḍinā “preyaḥ priyatarākhyānam” iti”