मेघदूतम् — कालिदास

मेघदूतम् · कालिदास · 1.60

कैलास · the guest of the mountain

गत्वा चोर्ध्वं दशमुखभुजोच्छ्वासितप्रस्थसंधेः

ग

त्वा

चो

र्ध्वं

द

श

मु

ख

भु

जो

च्छ्वा

सि

त

प्र

स्थ

सं

धेः

कैलासस्य त्रिदशवनितादर्पणस्यातिथिः स्याः

कै

ला

स

स्य

त्रि

द

श

व

नि

ता

द

र्प

ण

स्या

ति

थिः

स्याः

शृङ्गोच्छ्रायैः कुमुदविशदैर्यो वितत्य स्थितः खं

शृ

ङ्गो

च्छ्रा

यैः

कु

मु

द

वि

श

दै

र्यो

वि

त

त्य

स्थि

तः

खं

राशीभूतः प्रतिदिनमिव त्र्यम्बकस्याट्टहासः

रा

शी

भू

तः

प्र

ति

दि

न

मि

व

त्र्य

म्ब

क

स्या

ट्ट

हा

सः

वृत्तविचारthe metre, syllable by syllable

pāda a

गguruthe conjunct त्व that follows it
त्वाguruits long vowel आ
चोguruits long vowel ओ
र्ध्वंguruthe anusvāra it carries
दlaghuits short vowel, with a single consonant after it
शlaghuits short vowel, with a single consonant after it
मुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
खlaghuits short vowel, with a single consonant after it
भुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
जोguruits long vowel ओ
च्छ्वाguruits long vowel आ
सिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तguruthe conjunct प्र that follows it
प्रguruthe conjunct स्थ that follows it
स्थlaghuits short vowel, with a single consonant after it
संguruthe anusvāra it carries
धेःguruthe visarga it carries

yati after 4 — a word ends here — चोर्ध्वं
yati after 10 — it falls inside the compound दशमुखभुजोच्छ्वासितप्रस्थसंधेः

pāda b

कैguruits long vowel ऐ
लाguruits long vowel आ
सguruthe conjunct स्य that follows it
स्यguruthe conjunct त्र that follows it
त्रिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
दlaghuits short vowel, with a single consonant after it
शlaghuits short vowel, with a single consonant after it
वlaghuits short vowel, with a single consonant after it
निlaghuits short vowel, with a single consonant after it
ताguruits long vowel आ
दguruthe conjunct र्प that follows it
र्पlaghuits short vowel, with a single consonant after it
णguruthe conjunct स्य that follows it
स्याguruits long vowel आ
तिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
थिःguruthe visarga it carries
स्याःguruthe visarga it carries

yati after 4 — a word ends here — कैलासस्य
yati after 10 — a compound member ends here, inside त्रिदशवनितादर्पणस्य

pāda c

शृguruthe conjunct ङ्ग that follows it
ङ्गोguruits long vowel ओ
च्छ्राguruits long vowel आ
यैःguruthe visarga it carries
कुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
मुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
दlaghuits short vowel, with a single consonant after it
विlaghuits short vowel, with a single consonant after it
शlaghuits short vowel, with a single consonant after it
दैguruits long vowel ऐ
र्योguruits long vowel ओ
विlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तguruthe conjunct त्य that follows it
त्यguruthe conjunct स्थ that follows it
स्थिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तःguruthe visarga it carries
खंguruthe anusvāra it carries

yati after 4 — a word ends here — शृङ्गोच्छ्रायैः
yati after 10 — it falls inside the compound कुमुदविशदैः

pāda d

राguruits long vowel आ
शीguruits long vowel ई
भूguruits long vowel ऊ
तःguruthe visarga it carries
प्रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
दिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
नlaghuits short vowel, with a single consonant after it
मिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
वguruthe conjunct त्र्य that follows it
त्र्यguruthe conjunct म्ब that follows it
म्बlaghuits short vowel, with a single consonant after it
कguruthe conjunct स्य that follows it
स्याguruits long vowel आ
ट्टlaghuits short vowel, with a single consonant after it
हाguruits long vowel आ
सःguruthe visarga it carries

yati after 4 — a word ends here — राशीभूतः
yati after 10 — a word ends here — प्रतिदिनमिव

सन्धिrecovering the words from the sound

च + ऊर्ध्वम् → चोर्ध्वं
अ + ऊ → ओ
6.1.87
त्रिदशवनितादर्पणस्य + अतिथिः → त्रिदशवनितादर्पणस्यातिथिः
अ + अ → आ
6.1.101
कुमुदविशदैः + यः → कुमुदविशदैर्यो
ः + य्
no rule named — the builder's table does not hold this change
खम् + राशीभूतः → खं
म् + र्
8.3.23
प्रतिदिनम् + इव → प्रतिदिनमिव
म् + इ
no rule named — the builder's table does not hold this change
त्र्यम्बकस्य + अट्टहासः → त्र्यम्बकस्याट्टहासः
अ + अ → आ
6.1.101
दशमुख + भुज → दशमुखभुजोच्छ्वासितप्रस्थसंधेः
अ + भ्
no rule named — the builder's table does not hold this change
भुज + उच्छ्वासित → दशमुखभुजोच्छ्वासितप्रस्थसंधेः
अ + उ → ओ · falls inside the syllable जो
6.1.87
उच्छ्वासित + प्रस्थ → दशमुखभुजोच्छ्वासितप्रस्थसंधेः
अ + प्
no rule named — the builder's table does not hold this change
प्रस्थ + संधि → दशमुखभुजोच्छ्वासितप्रस्थसंधेः
अ + स्
no rule named — the builder's table does not hold this change
त्रिदश + वनिता → त्रिदशवनितादर्पणस्य
अ + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
वनिता + दर्पण → त्रिदशवनितादर्पणस्य
आ + द्
no rule named — the builder's table does not hold this change
शृङ्ग + उच्छ्राय → शृङ्गोच्छ्रायैः
अ + उ → ओ · falls inside the syllable ङ्गो
6.1.87
कुमुद + विशद → कुमुदविशदैः
अ + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
प्रति + दिन → प्रतिदिनम्
इ + द्
no rule named — the builder's table does not hold this change
त्रि + अम्बक → त्र्यम्बकस्य
इ + अ
6.1.77
अट्ट + हास → अट्टहासः
अ + ह्
no rule named — the builder's table does not hold this change

चोर्ध्वं shows गुण at a word-seam: च + ऊर्ध्वम्, and the अ of च with the ऊ of ऊर्ध्वम् becomes ओ (Pāṇini 6.1.87 आद्गुणः). खं राशीभूतः holds the accusative म् of खम् as अनुस्वार before the following र् (8.3.23). त्रिदशवनितादर्पणस्यातिथिः and त्र्यम्बकस्याट्टहासः merge अ with अ into a single long आ (6.1.101 अकः सवर्णे दीर्घः); त्र्यम्बक itself has इ before अ turned to य् inside the word (6.1.77 इको यणचि). कुमुदविशदैर्यः is the block’s unnamed visarga join — ऐः before the voiced य् giving र्, the शape the builder leaves null because the same र् can come of a रेफ or a रुत्व stem.

చోర్ధ్వం పదసంధిలో గుణం చూపుతుంది: చ + ఊర్ధ్వమ్‌, చ లోని అ, ఊర్ధ్వమ్‌ లోని ఊ కలిసి ఓ (పాణిని 6.1.87 ఆద్గుణః). ఖం రాశీభూతః లో ఖమ్‌ ద్వితీయా మ్‌ తర్వాతి ర్‌ ముందు అనుస్వారంగా నిలుస్తుంది (8.3.23). త్రిదశవనితాదర్పణస్యాతిథిః, త్ర్యమ్బకస్యాట్టహాసః లో అ+అ ఒకే దీర్ఘ ఆ అవుతుంది (6.1.101 అకః సవర్ణే దీర్ఘః); త్ర్యమ్బక లోపల ఇ, అ ముందు య్‌ అవుతుంది (6.1.77 ఇకో యణచి). కుముదవిశదైర్యః ఈ బ్లాకు పేరుపెట్టని విసర్గజోడీ — ఘోష య్‌ ముందు ఐః ర్‌ ఇచ్చుట, అదే ర్‌ రేఫ నుండో రుత్వ నుండో వచ్చునుగనుక బిల్డరు నల్‌ గా వదులుతుంది.

Chinnaya Sūri, Bālavyākaraṇam — సంధిపరిచ్ఛేదము; vendor/balavyakaranam-sandhi.txt

कारकwhat each case is doing

कैलासस्य षष्ठी · genitive — अतिथियोगे षष्ठी — a genitive governed by ‘guest’, ‘the guest of Kailāsa’, not a possessive hanging on some noun
with दशमुखभुजोच्छ्वासितप्रस्थसंधेः, त्रिदशवनितादर्पणस्य
अतिथि, ‘a guest,’ takes the sixth case for the host it comes to, and that is what कैलासस्य is: not ‘Kailāsa’s guest’ in the sense of one belonging to it, but the guest who arrives at it. Mallinātha reads it straight, कैलासस्यातिथिः स्याः, ‘become the guest of Kailāsa,’ after the long description of the mountain — so the whole genitive weight of the ridges and the mirror falls on the one word अतिथि.
- Mallinātha, Sañjīvinī — 1.60: kailāsasyātithiḥ syāḥ
अतिथिः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
with स्थितः, राशीभूतः
शृङ्गोच्छ्रायैः तृतीया · instrumental — करण, the instrument or cause
with कुमुदविशदैः
यः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
खम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
अट्टहासः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent

प्रकरणानुक्रमthe rules the verse uses, by section of the abridgement

हलन्त्यम् 1.3.3 · प्रकरण 1← स्याः; वितत्य
a final consonant of the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a final consonant (हल्) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it, and drops by 1.3.9. So the personal ending तिप् contributes only ति, the प् marking it, and क्तवतु leaves क्तवत् with the उ nasalized and the last letter both gone. Final त्, स् and म् of a case or personal ending are exempt (1.3.4).
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అంత్యంగా ఉన్న హల్లు (హల్) ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది వస్తువును గుర్తించే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు, 1.3.9 చేత లోపిస్తుంది. కాబట్టి తిప్ నుండి తి మాత్రమే మిగులుతుంది, ప్ ఇత్తు. విభక్తి/తిఙ్ ప్రత్యయాల అంత్య త్, స్, మ్ మాత్రం ఇత్తు కావు (1.3.4). అనునాసిక అచ్చు ఇత్తు (1.3.2) కి జోడీ.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.3 हलन्त्यम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तस्य लोपः 1.3.9 · प्रकरण 1← गत्वा; दशमुखभुजोच्छ्वासितप्रस्थसंधेः; अतिथिः; स्याः; शृङ्गोच्छ्रायैः; कुमुदविशदैः; वितत्य; स्थितः; राशीभूतः; अट्टहासः
an it-marker drops
What has been named an it-marker (इत्) is then elided (लोप). The tag has done its work — naming the suffix, and conditioning or blocking some operation — and leaves no sound behind. So the उ marked in सुँ, the ट् of टा, the ङ् of ङे ङसि ङस् ङि, and the प् of सुप् are all gone before the ending is attached.
ఇత్సంజ్ఞగా గుర్తించబడినది (इत्) తరువాత లోపిస్తుంది. ఆ గుర్తు తన పని ముగించుకుంది — ప్రత్యయానికి పేరుపెట్టడం, ఏదో కార్యాన్ని కలిగించడమో ఆపడమో — ఏ ధ్వనీ మిగలదు. सुँ లోని ఉ, टा లోని ట్, ङे ङसि ङस् ङि లోని ङ్, सुप् లోని ప్ అన్నీ ప్రత్యయం చేరేముందు పోతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.9 तस्य लोपः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 3 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुप्तिङन्तं पदम् 1.4.14 · प्रकरण 1← स्याः; वितत्य; स्थितः
a form ending in a case ending (सुप्) or a verb ending (तिङ्) is a पद, a finished word
A form that ends in a nominal case ending — one of the twenty-one सुप् endings 4.1.2 lists — or in a verbal personal ending — one of the eighteen तिङ् endings — is named पद, a complete word. The name is what a great many rules wait on: the visarga rules, the final-consonant rules and the anusvāra rule all apply only "in a पद" or "at the end of a पद". So राम is not yet a पद, but राम + स् is; and चक्रे is a पद once the ending ए is on. Every word the poem carries reaches this name before its word-final changes can fire.
నామవాచక విభక్తి ప్రత్యయంతో — 4.1.2 చెప్పే ఇరవై ఒక్క సుప్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — లేదా క్రియా పురుష ప్రత్యయంతో — పద్దెనిమిది తిఙ్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — అంతమయ్యే రూపానికి పద సంజ్ఞ. ఈ సంజ్ఞ మీదే ఎన్నో సూత్రాలు ఆధారపడతాయి: విసర్గ సూత్రాలు, పదాంత హల్లు సూత్రాలు, అనుస్వార సూత్రం అన్నీ "పదంలో" లేదా "పదాంతంలో" మాత్రమే పనిచేస్తాయి. రామ ఇంకా పదం కాదు; రామ + స్ పదం; చక్రే ప్రత్యయం ఏ చేరాక పదం. కావ్యంలోని ప్రతి పదం తన పదాంత మార్పులకు ముందు ఈ సంజ్ఞను చేరుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.14 सुप्तिङन्तं पदम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 14 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
भूवादयो धातवः 1.3.1 · प्रकरण 2← गत्वा; स्याः; वितत्य; स्थितः
the words beginning with भू, listed in the Dhātupāṭha, are called धातु (roots)
The action-denoting words listed in the Dhātupāṭha — the root-list that opens with भू "to be" — are named धातु, roots. A धातु is the action-base from which every finite verb and every कृत् (primary derivative) form is built. It is the rule that stands at the head of every verb chain in the poem: चक्रे begins as the root डुकृञ्, जगाम as गम्, प्रमत्तः as मद्. Nothing is conjugated or turned into a participle until it first bears this name.
ధాతుపాఠంలో — భూ "ఉండటం" తో మొదలయ్యే ధాతువుల జాబితాలో — ఉన్న క్రియావాచక శబ్దాలకు ధాతు సంజ్ఞ. ధాతువు అంటే క్రియాధారం; దానినుండే ప్రతి తిఙంత క్రియా, ప్రతి కృదంత (ప్రాథమిక వ్యుత్పన్న) రూపం పుడతాయి. కావ్యంలోని ప్రతి క్రియా గొలుసుకు ఇది శిరస్సు: చక్రే డుకృఞ్ ధాతువుగా, జగామ గమ్ గా, ప్రమత్తః మద్ గా మొదలవుతాయి. ఈ సంజ్ఞ చేరకముందు ఏదీ రూపం దాల్చదు, కృదంతం కాదు.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.1 भूवादयो धातवः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 36 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपदेशेऽजनुनासिक इत् 1.3.2 · प्रकरण 2← गत्वा; दशमुखभुजोच्छ्वासितप्रस्थसंधेः; अतिथिः; स्याः; शृङ्गोच्छ्रायैः; कुमुदविशदैः; वितत्य; स्थितः; राशीभूतः; अट्टहासः
a nasalized vowel in the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a vowel pronounced with nasal resonance (anunāsika) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it. The उ of सुँ and of रुँ is such a vowel, so it is a marker and drops (by 1.3.9). This is why the nominative-singular ending सुँ contributes only स्, and रुँ leaves only र्.
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అనునాసికంగా ఉచ్చరించే అచ్చు ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది ఆ వస్తువుకు పేరుపెట్టే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు. सुँ, रुँ లోని ఉ అలాంటి అచ్చే; కాబట్టి అది ఇత్తు, లోపిస్తుంది (1.3.9). అందుకే ప్రథమైకవచన ప్రత్యయం సుँ నుండి స్ మాత్రమే, రుँ నుండి ర్ మాత్రమే మిగులుతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.2 उपदेशेऽजनुनासिक इत्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 28 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
प्रादयः 1.4.58 · प्रकरण 2← वितत्य
प्र and the rest of the prefix list are called निपात (particles)
The words प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, नि, वि, उद् and the rest of the प्रादि list are named निपात — indeclinable particles. Joined to a root they are the upasargas, the verbal prefixes that turn or deepen its sense: प्र + मद् gives प्रमद् "be heedless, be carried away", the base of प्रमत्तः, and उद् + स्था gives उत्था "rise". Because the prefix is a particle held before the root, the corpus writes it into the word, and the derivation names this rule when it puts the prefix on.
ప్ర, పరా, అప, సమ్, అను, అవ, ని, వి, ఉద్ మొదలైన ప్రాది గణపు శబ్దాలకు నిపాత సంజ్ఞ — అవి అవ్యయాలు (వికారం లేని పదాలు). ధాతువుకు చేరినప్పుడు అవే ఉపసర్గలు, ధాతువు అర్థాన్ని తిప్పే లేదా లోతు చేసే క్రియా ఉపసర్గలు: ప్ర + మద్ → ప్రమద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం, పరవశం కావటం", ఇది ప్రమత్తః కు ఆధారం; ఉద్ + స్థా → ఉత్థా "లేవటం". ఉపసర్గ ధాతువు ముందు నిలిచే నిపాతం కావటాన కార్పస్ దాన్ని పదంలోనే రాస్తుంది, గొలుసు ఉపసర్గను చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.58 प्रादयः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 54 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपसर्गाः क्रियायोगे 1.4.59 · प्रकरण 2← वितत्य
प्र and the rest, joined to a verb, are called उपसर्ग (preverbs)
The प्रादि particles (प्र, सम्, उद्, नि, वि and the rest, named निपात by the previous rule) are called उपसर्ग — "preverbs" — when they stand in construction with a verb (क्रियायोग, "joined to an action"). Away from a verb the same words keep only their निपात name; before a root they are the prefix that turns its sense. प्र before मद् "be heedless" gives the प्रमद् of प्रमत्तः, and उद् before पत् "fall, fly" gives the उत्पत् of उत्पत. The derivation names this rule where it sets the prefix on the root.
ప్రాది నిపాతాలు (ప్ర, సమ్, ఉద్, ని, వి మొదలైనవి — ముందటి సూత్రం వీటికి నిపాత సంజ్ఞ ఇచ్చింది) క్రియతో కలిసి నిలిచినప్పుడు (క్రియాయోగం) వాటికి ఉపసర్గ సంజ్ఞ. క్రియ లేకుంటే అవే శబ్దాలు కేవలం నిపాతాలుగా నిలుస్తాయి; ధాతువు ముందు నిలిస్తే అర్థాన్ని తిప్పే ఉపసర్గలు. మద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం" ముందు ప్ర → ప్రమత్తః లోని ప్రమద్; పత్ "పడటం, ఎగరటం" ముందు ఉద్ → ఉత్పత లోని ఉత్పత్. గొలుసు ఉపసర్గను ధాతువుకు చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.59 उपसर्गाः क्रियायोगे
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 35 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
इको यणचि 6.1.77 · प्रकरण 2← त्रि + अम्बक
इक् becomes यण् before a dissimilar vowel
A simple vowel of the इक् set — इ उ ऋ ऌ — becomes the matching semivowel यण् — य् व् र् ल् — when a dissimilar vowel follows: इति + अत्र → इत्यत्र, मधु + अरि → मध्वरि, धातृ + अंशः → धात्रंशः. This is the commonest vowel sandhi, the point where two words or a stem and its ending run together.
ఇక్ (ఇ ఉ ఋ ఌ) అచ్చు, భిన్నమైన అచ్చు పరమైనప్పుడు దానికి సవర్ణమైన యణ్ (య్ వ్ ర్ ల్) అవుతుంది: ఇతి + అత్ర → ఇత్యత్ర, మధు + అరి → మధ్వరి, ధాతృ + అంశః → ధాత్రంశః. రెండు పదాలు గానీ, ప్రాతిపదిక-ప్రత్యయాలు గానీ కలిసే అత్యంత సామాన్య అచ్‌సంధి ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.77 इको यणचि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 15 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आद्गुणः 6.1.87 · प्रकरण 2← च + ऊर्ध्वम्; भुज + उच्छ्वासित; शृङ्ग + उच्छ्राय
a followed by i/u/ṛ becomes the guṇa vowel e/o/ar
When a final अ or आ is followed by a simple vowel इ उ or ऋ, the two together become the corresponding guṇa vowel — ए, ओ, or अर् — as one sound, a single substitution for both. So राम + इन (from टा) gives the ए of रामेण, and पुण्य + उदक gives the ओ of पुण्योदक. It is the guṇa-sandhi a student meets first.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఇ ఉ ఋ (సామాన్య అచ్చు) వస్తే, రెండూ కలిసి గుణమవుతాయి — ఏ, ఓ, అర్ — ఒకే ధ్వనిగా (ఏకాదేశం). రామ + ఇన (టా నుండి) → రామేణ లోని ఏ; పుణ్య + ఉదక → పుణ్యోదక లోని ఓ. విద్యార్థి మొదట కలిసే గుణసంధి ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.87 आद्गुणः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 27 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the guṇa sandhi
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वृद्धिरेचि 6.1.88 · प्रकरण 2← शृङ्गोच्छ्रायैः; कुमुदविशदैः
a/ā followed by e/ai/o/au becomes the vṛddhi vowel ai/au
When a final अ or आ is followed by a vowel of the एच् set — ए, ऐ, ओ, औ — the two together become a single vṛddhi vowel, ऐ or औ. It overrides the guṇa rule: कृष्ण + एकत्वम् → कृष्णैकत्वम्, गङ्गा + ओघः → गङ्गौघः. This is the vṛddhi-sandhi.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఏచ్ వర్గపు అచ్చు — ఏ, ఐ, ఓ, ఔ — వస్తే, రెండూ కలిసి ఒకే వృద్ధ్యచ్చు (ఐ లేదా ఔ) అవుతాయి. ఇది గుణసూత్రాన్ని అపవదిస్తుంది: కృష్ణ + ఏకత్వమ్ → కృష్ణైకత్వమ్; గంగా + ఓఘః → గంగౌఘః. దీన్నే వృద్ధిసంధి అంటారు.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.88 वृद्धिरेचि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 33 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अकः सवर्णे दीर्घः 6.1.101 · प्रकरण 2← त्रिदशवनितादर्पणस्य + अतिथिः; त्र्यम्बकस्य + अट्टहासः
a simple vowel before a like vowel becomes the long one
When a simple vowel (अक्: अ इ उ ऋ ऌ) is followed by a vowel of the same class (savarṇa), the two become the single long vowel of that class — अ/आ + अ/आ → आ, इ/ई + इ/ई → ई, and so on. So स्व + अधिकार → स्वाधिकार. This is dīrgha-sandhi.
అక్ (అ ఇ ఉ ఋ ఌ) తరువాత దానికి సవర్ణమైన అచ్చు వస్తే, రెండూ కలిసి ఆ వర్గపు దీర్ఘమవుతాయి — అ/ఆ + అ/ఆ → ఆ, ఇ/ఈ + ఇ/ఈ → ఈ, ఇలా. స్వ + అధికార → స్వాధికార. ఇది దీర్ఘసంధి.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.101 अकः सवर्णे दीर्घः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 42 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the dīrgha sandhi
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8.3.15 · प्रकरण 3← दशमुखभुजोच्छ्वासितप्रस्थसंधेः; अतिथिः; स्याः; शृङ्गोच्छ्रायैः; कुमुदविशदैः; यः; स्थितः; राशीभूतः; अट्टहासः
र् becomes visarga before a खर् consonant or at a pause
A रेफ (र्) at the end of a word becomes visarga (ः) before a खर् consonant — the voiceless stops and the sibilants — or at a pause (avasāna). It is the last step of every nominative singular: यक्ष + र् becomes यक्षः. The visarga of भर्तुः is the same thing, the र् that came with the ṛ-stem's ending surfacing before the pause.
పదాంతంలోని రేఫ (ర్) ఖర్ హల్లు ముందు — అఘోష స్పర్శలు, ఊష్మలు — గాని, విరామం (అవసానం) దగ్గర గాని విసర్గ (ః) అవుతుంది. ప్రతి ప్రథమా ఏకవచనపు చివరి మెట్టు ఇదే: యక్ష + ర్ → యక్షః. భర్తుః లోని విసర్గ కూడా ఋకారాంత శబ్దపు ర్ ఇలాగే విరామం ముందు పైకి రావడమే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 93 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः and भर्तुः prakriyās
- docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः and भर्तुः derivations
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
मोऽनुस्वारः 8.3.23 · प्रकरण 3← खम् + राशीभूतः
a word-final म् becomes anusvāra before a consonant
A म् at the end of a word becomes anusvāra — the nasal dot ं — when a consonant follows: हरिम् + वन्दे → हरिं वन्दे "I praise Hari". The accusative singular in -म् and every word-final म् before a consonant is written this way; before a vowel or at a pause the म् itself stays. This is why the chain-check reads a final ं and a final म् as the same sound: they are one म्, shown one way or the other by what follows.
పదాంతంలోని మ్, హల్లు ముందు అనుస్వారం — ం అనే నాసిక బిందువు — గా మారుతుంది: హరిమ్ + వన్దే → హరిం వన్దే "హరిని నమస్కరిస్తాను". మ్-అంత ద్వితీయా ఏకవచనం, హల్లు ముందు వచ్చే ప్రతి పదాంత మ్ ఇలాగే రాయబడతాయి; అచ్చు ముందు గానీ విరామంలో గానీ మ్ అలాగే నిలుస్తుంది. అందుకే గొలుసు-పరీక్ష పదాంత ం ను, పదాంత మ్ ను ఒకే ధ్వనిగా చదువుతుంది: అవి ఒకే మ్, తరువాత వచ్చేదాన్ని బట్టి ఒక్కో రూపంలో చూపబడతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.23 मोऽनुस्वारः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 77 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ससजुषो रुः 8.2.66 · प्रकरण 4← दशमुखभुजोच्छ्वासितप्रस्थसंधेः; अतिथिः; स्याः; शृङ्गोच्छ्रायैः; कुमुदविशदैः; यः; स्थितः; राशीभूतः; अट्टहासः
a word-final स् becomes रु
The स् at the end of a word — and the word सजुष् — is replaced by रु. The उ of रु is only a marker and drops, so what is left is र्. This is why यक्ष + स् becomes यक्ष + र्, which then turns to visarga at a pause by 8.3.15: the visarga of every nominative singular is a buried स्. It also explains यक्षः + चक्रे → यक्षश्चक्रे — the स् resurfaces before च and becomes श्.
పదాంతంలోని స్ (మరియు సజుష్ శబ్దపు స్) రుగా మారుతుంది. 'రు'లోని ఉ కేవలం ఇత్‌సంజ్ఞ, అది లోపించి ర్ మాత్రమే మిగులుతుంది. కాబట్టి యక్ష + స్ → యక్ష + ర్; ఆ ర్ విరామం ముందు విసర్గ అవుతుంది (8.3.15). అందుకే ప్రతి ప్రథమా ఏకవచన విసర్గ దాగిన స్; యక్షః + చక్రే లో ఆ స్ మళ్లీ పైకి వచ్చి చకారం ముందు శ్ అవుతుంది — యక్షశ్చక్రే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.66 ससजुषो रुः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 105 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः prakriyā
- docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः derivation
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुडनपुंसकस्य 1.1.43 · प्रकरण 5← वितत्य; स्थितः
the सुट् endings of a non-neuter stem are called सर्वनामस्थान
For a stem that is not neuter (अनपुंसक), the endings of the सुट् set — सु, औ, जस् (nominative singular, dual, plural) and अम्, औट् (accusative singular, dual) — are termed सर्वनामस्थान. This name marks the "strong" cases, where a stem shows its fullest form: it is before a सर्वनामस्थान that नुम् is inserted, a vowel lengthens, and the like. प्रमत्तः "heedless" is प्रमत्त + सु, a nominative singular, so its सु is a सर्वनामस्थान.
నపుంసకం కాని (అనపుంసక) స్టెముకు, సుట్ గణపు ప్రత్యయాలు — సు, ఔ, జస్ (ప్రథమా ఏక, ద్వి, బహువచనం) మరియు అమ్, ఔట్ (ద్వితీయా ఏక, ద్వివచనం) — సర్వనామస్థాన సంజ్ఞ పొందుతాయి. ఈ సంజ్ఞ "బలమైన" విభక్తులను గుర్తిస్తుంది, అక్కడ స్టెము తన పూర్ణ రూపాన్ని చూపుతుంది: సర్వనామస్థానం ముందే నుమ్ చేరిక, స్వరదీర్ఘీకరణం మొదలైనవి జరుగుతాయి. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త" = ప్రమత్త + సు, ప్రథమా ఏకవచనం, కాబట్టి దాని సు సర్వనామస్థానం.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.43 सुडनपुंसकस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 162 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् 1.2.45 · प्रकरण 5← वितत्य
a meaningful form that is neither a root nor an affix is a प्रातिपदिक (nominal base)
A form that carries meaning (अर्थवत्) and is neither a धातु (a verb root) nor a प्रत्यय (an affix) is termed प्रातिपदिक — a nominal base, the stem to which case endings are then added. This is the general definition; forms ending in a कृत् or a तद्धित affix and compounds are brought under the same name by the next rule (1.2.46). So a plain stem like मेघ "cloud" is a प्रातिपदिक on its own, while a कृत् form such as प्रमत्त reaches the name through that extension. The प्रातिपदिक is what takes the सुप् case endings.
అర్థవంతమైన (అర్థవత్), ధాతువు కాని, ప్రత్యయం కాని రూపానికి ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ — నామపదపు మూలం (స్టెమ్), దీనికే విభక్తి ప్రత్యయాలు చేరతాయి. ఇది సాధారణ నిర్వచనం; కృత్, తద్ధిత ప్రత్యయాంత రూపాలను, సమాసాలను తర్వాతి సూత్రం (1.2.46) అదే సంజ్ఞకు తెస్తుంది. కాబట్టి మేఘ "మేఘం" వంటి సాదా మూలం తనంతట తానే ప్రాతిపదికం, ప్రమత్త వంటి కృదంతం ఆ విస్తరణ వల్ల ఈ సంజ్ఞను పొందుతుంది. ప్రాతిపదికమే సుప్ విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.2.45 अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 115 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कृत्तद्धितसमासाश्च 1.2.46 · प्रकरण 5← गत्वा; वितत्य; स्थितः
forms ending in a कृत् or तद्धित affix, and compounds, are प्रातिपदिक too
Forms ending in a कृत् affix (a primary affix that makes a word straight from a root, like क्त in मत्त), in a तद्धित affix (a secondary affix on a noun), and समास (compounds) are also termed प्रातिपदिक — a nominal base. This extends the previous rule's definition. It is why a कृत् form such as प्रमत्त "heedless" (प्र + मद् + क्त) is itself a stem and takes case endings like any noun, and why the indeclinables श्रुत्वा "having heard" and आलिङ्ग्य "having embraced" count as nominal bases before their further treatment.
కృత్ ప్రత్యయాంత (ధాతువు నుండి నేరుగా పదం చేసే ప్రాథమిక ప్రత్యయం, మత్త లోని క్త వంటిది), తద్ధిత ప్రత్యయాంత (నామంపై గౌణ ప్రత్యయం), సమాస — వీటికి కూడా ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ, నామపదపు మూలం. ఇది ముందటి సూత్రపు నిర్వచనాన్ని విస్తరిస్తుంది. అందుకే ప్రమత్త "అజాగ్రత్త" (ప్ర + మద్ + క్త) వంటి కృదంతం తానే స్టెమ్ అయి, ఏ నామంవలెనే విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది; శ్రుత్వా "విని", ఆలింగ్య "కౌగిలించి" వంటి అవ్యయాలు కూడా తదుపరి వ్యవహారం ముందు నామపద మూలాలుగా లెక్క.
- Aṣṭādhyāyī — 1.2.46 कृत्तद्धितसमासाश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 116 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लशक्वतद्धिते 1.3.8 · प्रकरण 5← गत्वा; वितत्य; स्थितः
an affix’s initial ल्, श् or velar is a marker
In an affix that is not a taddhita (a secondary nominal affix), an initial ल्, श्, or velar (क ख ग घ ङ) is an इत्, a marker, and drops. This is why the present-participle affix शतृ adds only अत् — its श् is a tag — and why the tense-name लट् contributes no ल्.
తద్ధితం కాని ప్రత్యయం మొదట ఉన్న ల్, శ్, కవర్గం (క ఖ గ ఘ ఙ) ఇత్తులు, లోపిస్తాయి. అందుకే వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయమైన శతృ కేవలం అత్ ను చేరుస్తుంది — దాని శ్ ఒక గుర్తే — మరియు లట్ లకారంలోని ల్ ఏమీ మిగల్చదు.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.8 लशक्वतद्धिते
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 135 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् 1.4.13 · प्रकरण 5← गत्वा; स्याः; वितत्य; स्थितः
the base an affix is added to is called अङ्ग (stem) while the affix stands
Whatever an affix is prescribed after — taken with everything from that point on — is named अङ्ग, the stem, for as long as that affix is present. The name matters because a great many rules operate "on the अङ्ग": the guṇa and vṛddhi changes, the lengthenings, the augments all target the अङ्ग before its ending. So राम is the अङ्ग before a case ending, and चकृ the अङ्ग before a perfect ending — and it is on that अङ्ग that the vowel is strengthened to चकार.
ఒక ప్రత్యయం దేని తరువాత విధించబడుతుందో అది — అక్కడి నుండి ముందంతటితో సహా — ఆ ప్రత్యయం ఉన్నంత వరకు అఙ్గ, అంటే ప్రకృతి (కాండం), అని పిలవబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం, ఎందుకంటే ఎన్నో సూత్రాలు "అఙ్గం మీద" పనిచేస్తాయి: గుణ-వృద్ధి మార్పులు, దీర్ఘీకరణలు, ఆగమాలు అన్నీ ప్రత్యయం ముందు అఙ్గాన్నే లక్ష్యంగా చేసుకుంటాయి. కాబట్టి విభక్తి ముందు రామ అఙ్గం; పరోక్ష ప్రత్యయం ముందు చకృ అఙ్గం — ఆ అఙ్గం మీదే అచ్చు బలపడి చకార అవుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.13 यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 132 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
गतिश्च 1.4.60 · प्रकरण 5← वितत्य
the same prefixes, joined to a verb, are also called गति
The same प्रादि words, joined to a verb, are termed गति ("gati") as well, beside their उपसर्ग name. The गति name is what lets a prefix compound with a following क्त्वा form into a single ल्यप् word: नि + अस् + क्त्वा becomes न्यस्य "having laid down", and उप + भुज् + क्त्वा becomes उपभुज्य "having enjoyed". The derivation names this rule where the prefix earns its गति standing.
అవే ప్రాది శబ్దాలు క్రియతో కలిస్తే, ఉపసర్గ సంజ్ఞతో పాటు, గతి సంజ్ఞ కూడా పొందుతాయి. గతి సంజ్ఞే ఉపసర్గను తర్వాతి క్త్వా-రూపంతో ఒక్క ల్యప్ పదంగా సమాసం చేయనిస్తుంది: ని + అస్ + క్త్వా → న్యస్య "ఉంచి", ఉప + భుజ్ + క్త్వా → ఉపభుజ్య "అనుభవించి". ఉపసర్గ తన గతిత్వాన్ని పొందేచోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.60 गतिश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 200 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप् 4.1.2 · प्रकरण 5← स्थितः
the twenty-one nominal case endings (सुप्), three to a case
This one long sūtra names, in a single run, all twenty-one nominal endings — three for each of the seven cases: सु औ जस् (nominative), अम् औट् शस् (accusative), टा भ्याम् भिस् (instrumental), ङे भ्याम् भ्यस् (dative), ङसि भ्याम् भ्यस् (ablative), ङस् ओस् आम् (genitive), ङि ओस् सुप् (locative). Every declined noun in the poem takes one of these; they are the endings 1.4.14 counts as सुप्. The set's name सुप् is the pratyāhāra formed from its first sound स and its last सुप्.
ఈ ఒక్క పొడవాటి సూత్రం ఇరవై ఒక్క నామవాచక ప్రత్యయాలను ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది — ఏడు విభక్తులకు మూడేసి: సు ఔ జస్ (ప్రథమా), అమ్ ఔట్ శస్ (ద్వితీయా), టా భ్యామ్ భిస్ (తృతీయా), ఙే భ్యామ్ భ్యస్ (చతుర్థీ), ఙసి భ్యామ్ భ్యస్ (పఞ్చమీ), ఙస్ ఓస్ ఆమ్ (షష్ఠీ), ఙి ఓస్ సుప్ (సప్తమీ). కావ్యంలోని ప్రతి విభక్తి పదం వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది; 1.4.14 వీటినే సుప్ గా లెక్కిస్తుంది. ఈ గణపు పేరు 'సుప్' — మొదటి ధ్వని స, చివరి సుప్ లతో ఏర్పడిన ప్రత్యాహారం.
- Aṣṭādhyāyī — 4.1.2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 117 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अमि पूर्वः 6.1.107 · प्रकरण 5← खम्
before the accusative-singular अम्, the stem vowel alone remains
When the accusative-singular ending अम् follows a word ending in अक् (a short a i u …), the single substitute for stem-vowel + अ is the pūrva, the earlier, vowel — the stem vowel wins. So हरि + अम् → हरिम्, गुरु + अम् → गुरुम्, राम + अम् → रामम्. One rule for the accusative singular of every vowel stem.
అక్కు (హ్రస్వ అ ఇ ఉ…) తరువాత అమ్ (ద్వితీయైకవచనం) పరమైతే, ప్రాతిపదిక అచ్చుకూ అ కూ ఏకాదేశం పూర్వరూపం — ప్రాతిపదిక అచ్చు నిలుస్తుంది. హరి + అమ్ → హరిమ్, గురు + అమ్ → గురుమ్, రామ + అమ్ → రామమ్. అచ్చంత శబ్దాల ద్వితీయైకవచనానికి ఒకే సూత్రం.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.107 अमि पूर्वः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 134 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.4, वसतिम्
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ङसिङसोश्च 6.1.110 · प्रकरण 5← दशमुखभुजोच्छ्वासितप्रस्थसंधेः
after e/o, the abl. and gen. singular keep the vowel (pūrva-rūpa)
After a stem in ए or ओ (एङ्), the ablative-singular ङसि and the genitive-singular ङस् merge as pūrva-rūpa — the ए/ओ alone stands. An i-stem takes guṇa first (हरि → हरे), so both the ablative and the genitive singular come out हरेः.
ఏ లేదా ఓ (ఏఙ్) కారాంతం తరువాత పంచమ్యేకవచనం ఙసి, షష్ఠ్యేకవచనం ఙస్ పూర్వరూపంగా కలుస్తాయి — ఏ/ఓ మాత్రమే నిలుస్తుంది. ఇకారాంతం ముందు గుణం వస్తుంది (హరి → హరే), కాబట్టి పంచమి, షష్ఠి రెండూ హరేః గా వస్తాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.110 ङसिङसोश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 172 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो भिस ऐस् 7.1.9 · प्रकरण 5← शृङ्गोच्छ्रायैः; कुमुदविशदैः
after an a-stem, the instrumental plural भिस् becomes ऐस्
After an अ-stem, the instrumental-plural ending भिस् becomes ऐस्. रामैः, वृक्षैः — the -ऐः that marks “by the many”. Only a-stems do this; other stems keep भिः (हरिभिः).
అకారాంతం తరువాత తృతీయా బహువచన ప్రత్యయం భిస్ ఐస్ అవుతుంది. రామైః, వృక్షైః — “పలువురిచేత” అని తెలిపే -ఐః. ఇది అకారాంతాలకే; మిగతా శబ్దాలు భిః నిలుపుకుంటాయి (హరిభిః).
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.9 अतो भिस ऐस्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 141 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
टाङसिङसामिनात्स्याः 7.1.12 · प्रकरण 5← कैलासस्य; त्रिदशवनितादर्पणस्य; त्र्यम्बकस्य
after an a-stem, टा/ङसि/ङस् become इन/आत्/स्य
After a stem in अ, the instrumental-singular टा becomes इन, the ablative-singular ङसि becomes आत्, and the genitive-singular ङस् becomes स्य. So राम + टा → राम + इन → रामेण (with guṇa), राम + ङसि → रामात्, राम + ङस् → रामस्य. Three of the a-stem singular endings are set by this one rule.
అకారాంత శబ్దం తరువాత తృతీయైకవచనం టా → ఇన, పంచమీ ఙసి → ఆత్, షష్ఠీ ఙస్ → స్య. రామ + టా → రామ + ఇన → రామేణ (గుణంతో), రామ + ఙసి → రామాత్, రామ + ఙస్ → రామస్య. అకారాంత ఏకవచన ప్రత్యయాల్లో మూడు ఈ ఒక్క సూత్రంతోనే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.12 टाङसिङसामिनात्स्याः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 139 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.2, शापेन and स्वाधिकारात्
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
त्यदादीनामः 7.2.102 · प्रकरण 5← यः
a त्यदादि pronoun’s final becomes अ before an ending
The final sound of a त्यदादि pronoun — तद्, यद्, एतद्, इदम् and their group — becomes अ before a case-ending. तद् → त, which then goes on to सः, तम्, ते. It is the step that turns the stem into the shape the endings attach to.
త్యదాది సర్వనామం — తద్, యద్, ఏతద్, ఇదమ్ మొదలైన గణం — దాని అంత్యవర్ణం విభక్తి ముందు అ అవుతుంది. తద్ → త, అటుపైన సః, తమ్, తే అవుతుంది. ప్రత్యయాలు చేరే రూపంలోకి శబ్దాన్ని మార్చే మెట్టు ఇది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.102 त्यदादीनामः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 192 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
घेर्ङिति 7.3.111 · प्रकरण 5← दशमुखभुजोच्छ्वासितप्रस्थसंधेः
a short इ/उ-stem takes guṇa before a ङित् ending
A short इ- or उ-stem (a घि stem) takes guṇa — इ → ए, उ → ओ — before a ङित् case-ending. हरि + ए (dative) → हरये, and गुरु gives गुरवे. It is what raises the vowel in the oblique singular of these stems.
హ్రస్వ ఇ లేదా ఉ కారాంతం (ఘి శబ్దం), ఙిత్ విభక్తి ప్రత్యయం ముందు గుణం తీసుకుంటుంది — ఇ → ఏ, ఉ → ఓ. హరి + ఏ (చతుర్థి) → హరయే; గురు → గురవే. ఈ శబ్దాల పరోక్ష ఏకవచనంలో అచ్చును ఎత్తేది ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.3.111 घेर्ङिति
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 171 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतोऽम् 7.1.24 · प्रकरण 7← खम्
after a short-अ neuter, the nom./acc. singular become अम्
After a short-अ neuter stem, the nominative and accusative singular endings both become अम्. ज्ञानम्, फलम्, वचनम् — the -अम् that a neuter a-stem shows for both “it” and “it (as object)”.
హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దం తరువాత ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు రెండూ అమ్ అవుతాయి. జ్ఞానమ్, ఫలమ్, వచనమ్ — నపుంసక అకారాంతం కర్తగానూ కర్మగానూ చూపే -అమ్ ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.24 अतोऽम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 233 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो गुणे 6.1.97 · प्रकरण 8← यः
a non-final अ before a guṇa vowel merges forward (para-rūpa)
When a non-final short अ is followed by a guṇa vowel (अ, ए, ओ), the single substitute is the later vowel alone — para-rūpa, the second stands — not a guṇa of the two. It keeps a stem-final अ from doubling with an affix that opens on such a vowel, so only the affix’s vowel is heard.
అంత్యం కాని హ్రస్వ అ తరువాత గుణాచ్చు (అ, ఏ, ఓ) వస్తే, రెండింటి స్థానంలో పరమైన అచ్చు ఒక్కటే మిగులుతుంది — పరరూపం, రెండవది నిలుస్తుంది — గుణం కాదు. అలా అకారాంత శబ్దం అటువంటి అచ్చుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయంతో కలిసినప్పుడు ప్రత్యయపు అచ్చు మాత్రమే వినబడుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.97 अतो गुणे
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 273 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वरादिनिपातमव्ययम् 1.1.37 · प्रकरण 11← वितत्य
the स्वरादि words and the निपात particles are called अव्यय (indeclinable)
The words of the स्वरादि list (स्वर्, अन्तर्, प्रातर् and the rest) and the निपात particles are termed अव्यय — indeclinable, taking no case ending and never changing form. Because the प्रादि prefixes are निपात (by 1.4.58), a preverb like प्र in प्रभवति "he arises" is an अव्यय; that is why it stands unchanged before the root.
స్వరాది గణపు శబ్దాలు (స్వర్, అంతర్, ప్రాతర్ మొదలైనవి) మరియు నిపాత శబ్దాలు అవ్యయ సంజ్ఞ పొందుతాయి — అవ్యయం, విభక్తి తీసుకోని, ఎప్పుడూ రూపం మారని పదం. ప్రాది ఉపసర్గలు నిపాతాలు కావటాన (1.4.58 చేత), ప్రభవతి "ఉద్భవించును" లోని ప్ర ఉపసర్గ అవ్యయం; అందుకే అది ధాతువు ముందు మారకుండా నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.37 स्वरादिनिपातमव्ययम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 366 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्त्वातोसुन्कसुनः 1.1.40 · प्रकरण 11← गत्वा; वितत्य
a form ending in क्त्वा, तोसुन् or कसुन् is called अव्यय (indeclinable)
A word ending in the suffix क्त्वा, तोसुन् or कसुन् is called अव्यय — indeclinable, taking no case ending and never changing form. क्त्वा makes the absolutive, the "having done X" form that leans on a later verb: श्रुत्वा "having heard" is such a word, fixed in shape. When a prefix stands before the root, क्त्वा is replaced by ल्यप् (by 7.1.37), and the ल्यप् form keeps this same अव्यय name — so आलिङ्ग्य "having embraced" and एत्य "having come" are indeclinable too. The derivation names this rule where it fixes the absolutive as an अव्यय.
క్త్వా, తోసున్, లేదా కసున్ ప్రత్యయంతో అంతమయ్యే పదానికి అవ్యయ సంజ్ఞ — అవ్యయం, విభక్తి తీసుకోని, ఎప్పుడూ రూపం మారని పదం. క్త్వా ప్రత్యయం "చేసి" అనే క్త్వాంత (absolutive) రూపాన్ని చేస్తుంది, అది తరువాతి క్రియను ఆనుకొని నిలుస్తుంది: శ్రుత్వా "విని" అటువంటి రూపం. ధాతువు ముందు ఉపసర్గ నిలిస్తే క్త్వా స్థానంలో ల్యప్ వస్తుంది (7.1.37 చేత), ల్యప్ రూపమూ ఇదే అవ్యయ సంజ్ఞ నిలుపుకుంటుంది — ఆలింగ్య "కౌగిలించుకొని", ఏత్య "వచ్చి" కూడా అవ్యయాలు. గొలుసు క్త్వాంత రూపాన్ని అవ్యయంగా నిర్ణయించే చోట ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.40 क्त्वातोसुन्कसुनः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 368 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् 1.3.78 · प्रकरण 12← स्याः
in the remaining case, a root in the active takes परस्मैपद
In the case left over (शेष — a root not sent to the middle by the preceding rules), when the ending stands for the agent (कर्तरि, the active sense) the root takes परस्मैपद, the set of personal endings that turn the action away from the agent. This is the default that catches every root the आत्मनेपद rules did not claim: भू "be, become" is such a root, so भवति "he becomes" and प्रभवति "he arises" take the active endings. The derivation names this rule where it chooses the active set.
మిగిలిన సందర్భంలో (శేషం — ముందటి సూత్రాలు ఆత్మనేపదానికి పంపని ధాతువు), ప్రత్యయం కర్తను సూచించినప్పుడు (కర్తరి, కర్తృ అర్థం) ధాతువు పరస్మైపదాన్ని — క్రియను కర్త నుండి దూరంగా మళ్ళించే పురుష ప్రత్యయాల గణాన్ని — తీసుకుంటుంది. ఇది ఆత్మనేపద సూత్రాలు తీసుకోని ప్రతి ధాతువునూ పట్టుకొనే మూలనియమం: భూ "అగు, ఉండు" అటువంటి ధాతువు, కాబట్టి భవతి "అగును", ప్రభవతి "ఉద్భవించును" పరస్మైపద ప్రత్యయాలను తీసుకుంటాయి. ఆ గణాన్ని ఎంచుకొనే చోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.78 शेषात् कर्तरि परस्मैपदम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 378 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ते प्राग्धातोः 1.4.80 · प्रकरण 12← वितत्य
the prefixes (gati and upasarga) stand before the root
The words just named — the upasargas and the other gati particles — are placed before the root (धातु) they qualify. This is the rule that fixes a prefix's position at the head of the verb. So प्र stands before मद् in प्रमत्तः "heedless", आ before लिङ्ग् in आलिङ्ग्य "having embraced", आ before इ in एत्य "having come". The seam between prefix and root is then handled by sandhi, but their order is settled here.
ఇప్పుడే పేర్కొన్న పదాలు — ఉపసర్గలు, ఇతర గతి పదాలు — తాము విశేషించే ధాతువుకు ముందు ఉంచబడతాయి. ఉపసర్గ స్థానాన్ని క్రియ మొదట స్థిరపరచే సూత్రం ఇది. అలా ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తగలవాడు" లో ప్ర మద్ ముందు, ఆలిఙ్గ్య "కౌగిలించి" లో ఆ లిఙ్గ్ ముందు, ఏత్య "వచ్చి" లో ఆ ఇ ముందు నిలుస్తుంది. ఉపసర్గ, ధాతువుల మధ్య సంధి తరవాత జరుగుతుంది, కానీ వాటి క్రమం ఇక్కడ స్థిరమవుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.80 ते प्राग्धातोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 417 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कर्तरि शप् 3.1.68 · प्रकरण 12← स्याः
the class-sign शप् is added after a root, in the active, before a present-system ending
In the active (कर्तरि, when the verb agrees with its agent), the affix शप् — which surfaces as a plain अ, its श् and प् being only markers — is placed between a root and a following सार्वधातुक ending (the present-system endings). It is the class-sign (विकरण) of the first, sixth and tenth verb classes, and it is what makes their present stems thematic. So भू "to be" takes शप् to give भू + अ + ति, which goes on to भवति "he is" — the poem's भवति and प्रभवति; हृ "to carry" likewise gives हरति "he carries". Where a class takes a different sign, or none, this rule does not apply.
కర్తరి ప్రయోగంలో (క్రియ కర్తతో సమన్వయించినప్పుడు) శప్ ప్రత్యయం — దీని శ్, ప్ కేవలం గుర్తులు కావటాన కేవలం అ గా కనబడేది — ధాతువుకూ, తరువాతి సార్వధాతుక ప్రత్యయానికీ (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలకు) మధ్య చేరుతుంది. ఇది మొదటి, ఆరవ, పదవ ధాతుగణాల వికరణం (గణచిహ్నం); వాటి వర్తమాన అఙ్గాలను థెమాటిక్ గా చేసేది ఇదే. అలా భూ "ఉండుట" శప్ తీసుకొని భూ + అ + తి అవుతుంది, అది భవతి "ఉన్నాడు" గా కొనసాగుతుంది — కావ్యంలోని భవతి, ప్రభవతి; హృ "మోయుట" కూడా హరతి "మోస్తాడు" గా అవుతుంది. వేరే వికరణం తీసుకునే గణానికి, లేదా ఏదీ తీసుకోని గణానికి ఈ సూత్రం వర్తించదు.
- Aṣṭādhyāyī — 3.1.68 कर्तरि शप्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 385 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ् 3.3.161 · प्रकरण 12← स्याः
लिङ् (the optative) in command, invitation, address, entreaty, deliberation and prayer
In the senses of injunction (विधि), invitation, respectful address, solicited request, deliberative question and prayer, a root takes लिङ् — the optative or "potential". It renders "should, may, would": गच्छेत् "he should go", कुर्यात् "he should do". The one mood carries the whole range from a rule laid down to a wish expressed.
విధి, నిమంత్రణ, ఆమంత్రణ, అధీష్ట (గౌరవంతో కోరడం), సంప్రశ్న (ఆలోచనతో ప్రశ్నించడం), ప్రార్థన — ఈ అర్థాల్లో ధాతువుకు లిఙ్ (విధిలిఙ్) వస్తుంది. "చేయవలెను, చేయవచ్చు" అనే భావం: గచ్ఛేత్ "వెళ్ళవలెను", కుర్యాత్ "చేయవలెను". విధి నుండి కోరిక దాకా ఈ ఒక్క లకారమే మోస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.3.161 विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 423 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् 3.4.78 · प्रकरण 12← स्याः
the eighteen personal endings (तिङ्) that replace a verb's tense-marker (लकार)
This one sūtra names, in a single run, all eighteen verbal personal endings — the तिङ् set — that stand in for the abstract tense-marker (लकार) a verb first receives. Nine are parasmaipada (active): तिप् तस् झि, सिप् थस् थ, मिप् वस् मस्; nine are ātmanepada (middle): त आताम् झ, थास् आथाम् ध्वम्, इट् वहि महिङ् — three persons against singular, dual and plural in each voice. Every finite verb in the poem takes one: चक्रे "he did" reaches the ātmanepada त, रुणद्धि "he obstructs" the parasmaipada तिप्, द्रक्ष्यसि "you will see" the सिप्. It is the verb's counterpart to 4.1.2, which lists the noun's सुप् endings.
ఈ ఒక్క సూత్రం, ఒక క్రియ మొదట పొందే భావ కాలచిహ్నం (లకారం) స్థానంలో వచ్చే పద్దెనిమిది క్రియా పురుష ప్రత్యయాలను — తిఙ్ గణాన్ని — ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది. తొమ్మిది పరస్మైపదం: తిప్ తస్ ఝి, సిప్ థస్ థ, మిప్ వస్ మస్; తొమ్మిది ఆత్మనేపదం: త ఆతామ్ ఝ, థాస్ ఆథామ్ ధ్వమ్, ఇట్ వహి మహిఙ్ — ప్రతి పదంలో మూడు పురుషలు ఏకవచన, ద్వివచన, బహువచనాలకు ఎదురుగా. కావ్యంలోని ప్రతి తిఙంత క్రియా వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది: చక్రే "చేశాడు" ఆత్మనేపద త ను, రుణద్ధి "అడ్డగిస్తాడు" పరస్మైపద తిప్ ను, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" సిప్ ను చేరుకుంటాయి. నామపదపు సుప్ ప్రత్యయాలను పేర్కొనే 4.1.2 కు ఇది క్రియాపరమైన జోడి.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.78 तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 373 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
इतश्च 3.4.100 · प्रकरण 12← स्याः
and the final इ of a ङित् personal ending is dropped
And the final इ of a personal ending that is marked ङित् is dropped. Such endings stand in the imperfect (लङ्), the optative (विधिलिङ्) and the other secondary tenses. So the third-person ति, having lost its इ, ends in a bare त्: भू gives अभूत् "it became", वस् gives व्यवस्येत् and अधिवसेः; the second-person सि gives a final -ः: गच्छेः "you would go", यायाः "you would go", भूः. It is what makes these forms end short where the present ends in -ति and -सि.
మరియు ఙిత్ గుర్తుగల పురుష ప్రత్యయపు అంత్య ఇ లోపిస్తుంది. ఇలాంటి ప్రత్యయాలు అనద్యతన భూత (లఙ్), విధ్యర్థ (విధిలిఙ్) మొదలైన కాలాల్లో నిలుస్తాయి. అలా ప్రథమ పురుష తి తన ఇ ని కోల్పోయి కేవలం త్ తో చివరవుతుంది: భూ అభూత్ "అయ్యింది" ను, వస్ వ్యవస్యేత్, అధివసేః ను ఇస్తుంది; మధ్యమ పురుష సి అంత్య -ః ను ఇస్తుంది: గచ్ఛేః "వెళ్తావు", యాయాః "వెళ్తావు", భూః. వర్తమానం -తి, -సి తో చివరయ్యే చోట ఈ రూపాలు పొట్టిగా చివరయ్యేలా చేసేది ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.100 इतश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 422 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च 3.4.103 · प्रकरण 12← स्याः
the optative adds the augment यासुट् before its parasmaipada endings, and it is ङित्
In the optative (विधिलिङ्, "you should / would"), before the parasmaipada personal endings the augment यासुट् — the piece यास् — is inserted between the stem and the ending. It is pronounced उदात्त (high-pitched) and is marked ङित्. The ङित् mark matters: it forbids the strengthening (गुण) of the root vowel that a plain ending would cause, so the root stays weak. So कृ "to do" reaches कुर्यात् "he should do"; गम् "to go" reaches गच्छेः "you would go"; अस् "to be" reaches स्यात् "it would be". The यास् is worn down to या and then further by the rules that follow.
విధ్యర్థంలో (విధిలిఙ్, "చేయవలెను / చేయును"), పరస్మైపద పురుష ప్రత్యయాల ముందు యాసుట్ ఆగమం — యాస్ అనే భాగం — అంగానికీ ప్రత్యయానికీ మధ్య చేర్చబడుతుంది. ఇది ఉదాత్త స్వరంతో పలుకబడుతుంది, ఙిత్ గుర్తుగలది. ఈ ఙిత్ గుర్తు ముఖ్యం: సాధారణ ప్రత్యయం కలిగించే ధాతు స్వరపు గుణాన్ని అది నిషేధిస్తుంది, కనుక ధాతువు బలహీనంగా నిలుస్తుంది. అలా కృ "చేయుట" కుర్యాత్ "చేయవలెను" కు; గమ్ "వెళ్ళుట" గచ్ఛేః "వెళ్తావు" కు; అస్ "ఉండుట" స్యాత్ "ఉండును" కు చేరుతుంది. యాస్ యా గా, ఆ తరవాత మరింత, తరవాతి సూత్రాల చేత అరిగిపోతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.103 यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 424 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिङ्शित्सार्वधातुकम् 3.4.113 · प्रकरण 12← स्याः
a तिङ् ending and a शित् affix are called सार्वधातुक
A तिङ् ending (तिङ्, the block of finite personal endings) and any शित् affix (शित्, one that carries श् as its इत् mark, such as the class-signs शप् and श्यन्) are called सार्वधातुक — "reaching the whole root", the class of affixes that stand in the present system and act on the root as a whole. भवति "he becomes" ends in the तिङ् ending तिप् and carries the class-sign शप्, both सार्वधातुक. The name matters because other rules turn on it — some strengthenings apply only before a सार्वधातुक affix. The derivation names this rule where it fixes the affix as सार्वधातुक.
తిఙ్ ప్రత్యయం (తిఙ్ — క్రియాపదపు పురుష ప్రత్యయాల గణం) మరియు ఏదైనా శిత్ ప్రత్యయం (శిత్ — శ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినది, శప్, శ్యన్ వంటి గణచిహ్నాలు) సార్వధాతుక సంజ్ఞ పొందుతాయి — "ధాతువు పూర్తికి చేరునది", వర్తమాన వ్యవస్థలో నిలిచి ధాతువును మొత్తంగా వర్తించే ప్రత్యయాల గణం. భవతి "అగును" తిఙ్ ప్రత్యయం తిప్‌తో అంతమై గణచిహ్నం శప్‌ను కలిగి ఉంది, రెండూ సార్వధాతుకాలు. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం — కొన్ని బలపరిచే మార్పులు సార్వధాతుక ప్రత్యయం ముందు మాత్రమే జరుగుతాయి. ప్రత్యయాన్ని సార్వధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.113 तिङ्शित्सार्वधातुकम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 384 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आर्धधातुकं शेषः 3.4.114 · प्रकरण 12← गत्वा; वितत्य; स्थितः
the affix left over (not तिङ् or शित्) is called आर्धधातुक
Any affix enjoined after a root that is not a तिङ् ending and not a शित् affix — everything left over (शेष) once the सार्वधातुक affixes are set aside — is called आर्धधातुक, the class that reaches "half the root" and builds the stems outside the present system. The कृत् suffixes fall here: क्त in प्रमत्तः "heedless", क्त्वा in श्रुत्वा "having heard", and the future sign स्य in द्रक्ष्यसि "you will see" are all आर्धधातुक. The name governs whether the augment इट् may come and how the root's vowel strengthens. The derivation names this rule where it fixes the कृत् or derived affix as आर्धधातुक.
ధాతువు తరువాత విధించిన ప్రత్యయాలలో తిఙ్ ప్రత్యయమూ కాక శిత్ ప్రత్యయమూ కాక — సార్వధాతుక ప్రత్యయాలను పక్కన పెట్టాక మిగిలినది (శేషం) — దానికి ఆర్ధధాతుక సంజ్ఞ, "ధాతువులో సగానికే" చేరి వర్తమాన వ్యవస్థ వెలుపలి రూపాలను నిర్మించే గణం. కృత్ ప్రత్యయాలు ఇక్కడకు వస్తాయి: ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లోని క్త, శ్రుత్వా "విని" లోని క్త్వా, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" లోని భవిష్యత్ చిహ్నం స్య — అన్నీ ఆర్ధధాతుకాలు. ఇట్ ఆగమం వచ్చునా, ధాతువు అచ్చు ఎలా బలపడునా అనేది ఈ సంజ్ఞపై ఆధారపడుతుంది. కృత్ లేదా సాధిత ప్రత్యయాన్ని ఆర్ధధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.114 आर्धधातुकं शेषः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 402 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् 7.2.10 · प्रकरण 12← गत्वा; स्थितः
after a single-vowel root unaccented in its teaching form, आर्धधातुक takes no इट्
After a root that is एकाच् — of a single vowel, one syllable — and anudātta (unaccented) in the way it is taught, an आर्धधातुक affix does not take the augment इट् (the इ- that otherwise props such an affix onto the root). These are the अनिट् roots, the ones that join their suffix bare. दृश् "see", कृ "do" and पद् "go" are among them, so द्रक्ष्यसि "you will see", कर्तुम् "to do" and सम्पत्स्यन्ते "they will come about" set the future or the infinitive straight on the root with no इ between. The derivation names this rule on the silent step where the इट् is withheld.
ఏకాచ్ — ఒకే అచ్చు, ఒక అక్షరం — అయి, ఉపదేశింపబడిన తీరులో అనుదాత్తమైన (అనుదాత్త) ధాతువు తరువాత ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం ఇట్ ఆగమాన్ని (లేకపోతే ఆ ప్రత్యయాన్ని ధాతువుకు ఆనించే ఇ-) తీసుకోదు. ఇవి అనిట్ ధాతువులు, తమ ప్రత్యయాన్ని ప్రత్యయాంతరం లేకుండా చేరేవి. దృశ్ "చూడు", కృ "చేయు", పద్ "పోవు" వీటిలోనివి, కాబట్టి ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు", కర్తుమ్ "చేయుటకు", సంపత్స్యంతే "సంభవించును" భవిష్యత్తును లేదా భావార్థకాన్ని మధ్య ఇ లేకుండా నేరుగా ధాతువుపై ఉంచుతాయి. ఇట్ ఆగిపోయే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.10 एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 473 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य 7.2.79 · प्रकरण 12← स्याः
in the optative, the स् of the ending and its augment is dropped, unless it is the last sound
In the optative (लिङ्), a स् belonging to the sārvadhātuka ending or to its यासुट् augment is dropped — but only a स् that is not the final sound of the form. So the यास् augment, whose स् is not final, loses it and becomes या: गम् reaches गच्छेः through गच्छ् + अ + यास् + स् → गच्छ् + अ + या + स्, where the first स् (of यास्) goes and the last स् (the ending) stays. वस् "to dwell" gives अधिवसेः, and या "to go" gives यायाः. Where the स् would be the last sound of the word it is kept, which is why the ending's own स् survives.
విధ్యర్థంలో (లిఙ్), సార్వధాతుక ప్రత్యయానికి గాని దాని యాసుట్ ఆగమానికి గాని చెందిన స్ లోపిస్తుంది — కాని రూపపు చివరి ధ్వని కాని స్ మాత్రమే. అలా యాస్ ఆగమం, దాని స్ చివరిది కాదు కనుక, దాన్ని కోల్పోయి యా అవుతుంది: గమ్ గచ్ఛ్ + అ + యాస్ + స్ → గచ్ఛ్ + అ + యా + స్ ద్వారా గచ్ఛేః కు చేరుతుంది, ఇక్కడ మొదటి స్ (యాస్ ది) పోతుంది, చివరి స్ (ప్రత్యయానిది) నిలుస్తుంది. వస్ "నివసించుట" అధివసేః ను, యా "వెళ్ళుట" యాయాః ను ఇస్తుంది. స్ పదపు చివరి ధ్వని అయ్యే చోట అది నిలుపబడుతుంది, అందుకే ప్రత్యయపు సొంత స్ మిగులుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.79 लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 425 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अदिप्रभृतिभ्यः शपः 2.4.72 · प्रकरण 13← स्याः
after अद् and the rest of the second class the present marker शप् is elided
After अद् "to eat" and the roots that head its list — the अदादि or second class — the present marker शप् (the थेमाटिक अ that the first class inserts between root and ending) is elided by लुक्, so no अ appears. The ending joins the bare root: अद् + ति → अत्ति "he eats", and अस् "to be" + ति → अस्ति "is". Compare a first-class root, which keeps the marker: भू gives भव + ति → भवति.
అద్ "తినుట" మొదలైన ధాతువుల తరవాత — అదాది గణం, రెండవ గణం — వర్తమాన వికరణ శప్ (భ్వాది గణం ధాతువుకూ ప్రత్యయానికీ మధ్య చేర్చే థేమాటిక్ అ) లుక్ చేత లోపిస్తుంది, కనుక అ కనిపించదు. ప్రత్యయం కేవల ధాతువుతో కలుస్తుంది: అద్ + తి → అత్తి "తినును", అస్ "అగుట" + తి → అస్తి "ఉన్నది". వికరణాన్ని నిలుపుకొనే భ్వాది ధాతువుతో పోల్చండి: భూ భవ + తి → భవతి ను ఇస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 2.4.72 अदिप्रभृतिभ्यः शपः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 550 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिक लोपो झलि क्ङिति 6.4.37 · प्रकरण 13← गत्वा
certain roots lose their final nasal before a झल्-initial कित्/ङित् affix
A set of roots loses its final nasal before an affix that begins with a झल् (a stop or sibilant) and is marked with a silent क् or ङ् (a weak affix). The set is the roots taught with a low pitch (anudātta) — यम्, रम्, नम्, गम्, हन्, मन् and their like — together with वन् and the तनादि roots (तन् and its group). गम् "to go" before the gerund क्त्वा, which begins with the झल् त and is कित्, drops its म्: गम् + त्वा → ग + त्वा → गत्वा "having gone"; नम् "to bend" likewise gives नत "bowed".
ఒక గుంపు ధాతువులు — ఝల్ (స్పర్శం లేదా ఊష్మం) తో మొదలై, మౌన క్ లేదా ఙ్ గుర్తుగల (దుర్బల) ప్రత్యయం ముందు తమ చివరి అనునాసికాన్ని కోల్పోతాయి. ఆ గుంపు: అనుదాత్తంగా నేర్పిన ధాతువులు — యమ్, రమ్, నమ్, గమ్, హన్, మన్ మొదలైనవి — వన్, తనాది ధాతువులు (తన్ మొదలైనవి) కలిపి. గమ్ "వెళ్ళుట" — ఝల్ అయిన త తో మొదలై కిత్ అయిన క్త్వా (గత్వార్థ) ముందు తన మ్ ను కోల్పోతుంది: గమ్ + త్వా → గ + త్వా → గత్వా "వెళ్ళి"; నమ్ "వంగుట" అదేవిధంగా నత "వంగిన" ను ఇస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.4.37 अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिकलोपो झलि क्ङिति
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 557 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
श्नसोरल्लोपः 6.4.111 · प्रकरण 13← स्याः
the अ of श्न and of अस् drops before a weak sārvadhātuka ending
The अ of श्न — the ninth-class marker श्ना when it has been shortened to श्न — and the अ of अस् "to be" drops before a sārvadhātuka ending marked with a silent क् or ङ् (a weak ending). अस् loses its अ and stands as स् before such endings: अस् + अन्ति → स् + अन्ति → सन्ति "they are", and in the optative अस् + यास् + उस् → स्युः "they would be". Before a strong ending the अ stays, as अस् keeps it in अस्ति "is".
శ్న యొక్క అ — తొమ్మిదవ గణపు వికరణం శ్నా పొట్టిగా శ్న అయినపుడు — మరియు అస్ "అగుట" యొక్క అ — మౌన క్ లేదా ఙ్ గుర్తుగల సార్వధాతుక ప్రత్యయం (దుర్బల ప్రత్యయం) ముందు లోపిస్తుంది. అస్ తన అ ను కోల్పోయి అటువంటి ప్రత్యయాల ముందు స్ గా నిలుస్తుంది: అస్ + అన్తి → స్ + అన్తి → సన్తి "ఉన్నారు", విధ్యర్థంలో అస్ + యాస్ + ఉస్ → స్యుః "అయ్యెదరు". బలమైన ప్రత్యయం ముందు అ నిలుస్తుంది, అస్ దాన్ని అస్తి "ఉన్నది" లో నిలుపుకొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.4.111 श्नसोरल्लोपः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 573 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ह्रस्वस्य पिति कृति तुक् 6.1.71 · प्रकरण 33← वितत्य
a short-vowel-final root takes the तुक् augment before a पित् कृत् affix
A root ending in a short vowel takes the तुक् augment — a त् set after it — before a कृत् affix marked पित्. इ "to go" + य (the prefixed absolutive ल्यप्, which is पित्) → इ + त् + य, and with the prefix आ, एत्य "having come".
హ్రస్వ అచ్చుతో ముగిసే ధాతువు పిత్ చే గుర్తైన కృత్ ప్రత్యయం ముందు తుక్ ఆగమం — దాని తరవాత చేరే త్ — పొందుతుంది. ఇ "పోవుట" + య (ఉపసర్గంతోని ల్యప్, ఇది పిత్) → ఇ + త్ + య, ఆ ఉపసర్గంతో ఏత్య "వచ్చి".
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.71 ह्रस्वस्य पिति कृति तुक्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 773 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्तक्तवतू निष्ठा 1.1.26 · प्रकरण 34← स्थितः
the क्त and क्तवतु affixes are named निष्ठा
The two affixes क्त and क्तवतु are given the name निष्ठा. क्त makes the past passive participle (कृतम् "done") and क्तवतु the past active participle (कृतवत् "having done"); gathering both under one name lets the later rules that shape them — the ones that add or withhold the augment इट्, or change the root before them — reach both by one word. प्रमत्तः "heedless", from मद् with क्त, तीर्णः "crossed", from तॄ, and विरचिताम् "arranged", from रच् with the causative, all end in a निष्ठा affix. The derivation names it on the silent step where the affix is fixed as निष्ठा.
క్త, క్తవతు అనే రెండు ప్రత్యయాలకు నిష్ఠా అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. క్త భూతకాల కర్మణి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతమ్ "చేయబడిన"), క్తవతు భూతకాల కర్తరి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతవత్ "చేసినవాడు"); రెంటినీ ఒక సంజ్ఞ కింద కూర్చడం వల్ల వాటిని తీర్చిదిద్దే తరువాతి సూత్రాలు — ఇట్ ఆగమాన్ని చేర్చే లేదా ఆపే, లేదా వాటి ముందు ధాతువును మార్చే సూత్రాలు — రెంటినీ ఒక్క మాటతో అందుకోగలవు. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త గలవాడు", మద్ నుండి క్త తో, తీర్ణః "దాటిన", తౄ నుండి, విరచితామ్ "అమర్చబడిన", రచ్ నుండి ప్రేరణతో, అన్నీ నిష్ఠా ప్రత్యయంతో అంతమవుతాయి. ప్రత్యయం నిష్ఠాగా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.26 क्तक्तवतू निष्ठा
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 810 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
निष्ठा 3.2.102 · प्रकरण 34← स्थितः; राशीभूतः
the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root in a past sense
In the sense of the past, the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root. क्त gives the past participle — usually passive (कृत 'done', गत 'gone'), active with verbs of state or motion (मत्त 'intoxicated'); क्तवतु gives the active past participle in -तवत् (कृतवत् 'having done'). The क्त word then declines as an ordinary adjective and agrees with its noun.
భూతార్థంలో ధాతువు తరువాత నిష్ఠా ప్రత్యయాలు క్త, క్తవతు వస్తాయి. క్త భూత కృదంతం — సాధారణంగా కర్మణి (కృత "చేయబడినది", గత "వెళ్లినది"), స్థితి/గతి ధాతువులకు కర్తరి (మత్త "మత్తెక్కినవాడు"); క్తవతు కర్తరి భూత కృదంతం -తవత్ (కృతవత్ "చేసినవాడు"). క్త రూపం సామాన్య విశేషణంలా నడిచి తన నామంతో అన్వయిస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.102 निष्ठा
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 811 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §5.1, प्रमत्तः
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
समानकर्तृकयोः पूर्वकाले 3.4.21 · प्रकरण 36← गत्वा; वितत्य
the absolutive क्त्वा for the earlier of two acts by one agent
When two actions share one agent, the earlier of them takes the affix क्त्वा — the absolutive, “having …ed”. भुक्त्वा व्रजति, “having eaten, he goes”. It ties two verbs into one sentence under a single subject, the क्त्वा-form always the prior act. नीत्वा and स्थित्वा are of this kind.
ఒకే కర్తకు రెండు క్రియలు ఉన్నప్పుడు, ముందు జరిగేదానికి క్త్వా ప్రత్యయం — క్త్వార్థకం (అసమాపక క్రియ), “…చేసి” — వస్తుంది. భుక్త్వా వ్రజతి — “తిని వెళ్తాడు”. ఒకే కర్తతో రెండు క్రియలను ఒక వాక్యంగా కలుపుతుంది; క్త్వాంత రూపమే ముందటి పని. నీత్వా, స్థిత్వా ఈ రకమే.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.21 समानकर्तृकयोः पूर्वकाले
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 875 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप् 7.1.37 · प्रकरण 36← वितत्य
in a compound not preceded by नञ्, क्त्वा becomes ल्यप्
The absolutive affix क्त्वा (which alone gives -त्वा) becomes ल्यप् when the root stands in a compound whose prior member is not the negative नञ्. ल्यप् yields -य, or -त्य after a short-vowel root by the तुक् augment: प्र + आप् → प्राप्य "having reached", वि + लोक् → विलोक्य "having looked", आ + दा → आदाय "having taken". The bare uncompounded absolutive keeps क्त्वा (गत्वा).
సమాసంలో పూర్వపదం నఞ్ (నిషేధం) కానప్పుడు, ధాతువుకు క్త్వా బదులు ల్యప్ వస్తుంది. ల్యప్ –య ఇస్తుంది; హ్రస్వాంత ధాతువుకు తుక్ ఆగమంతో –త్య: ప్ర + ఆప్ → ప్రాప్య "పొంది", వి + లోక్ → విలోక్య "చూసి", ఆ + దా → ఆదాయ "తీసుకుని". సమాసం లేని కేవల ల్యబంతం క్త్వానే నిలుపుకుంటుంది (గత్వా).
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.37 समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 880 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद् वृद्धम् 1.1.73 · प्रकरण 48← गत्वा; वितत्य
a stem whose first vowel is a वृद्धि vowel is named वृद्धम्
A stem the first of whose vowels (अचाम् आदिः) is a वृद्धि vowel — आ, ऐ or औ — is given the name वृद्धम्. The name marks a word as begun in a strengthened vowel, so the rules that turn on such a beginning can reach it. आदाय "having taken", आरूढे "mounted" and आयत्तम् "dependent" all open in आ, and are वृद्धम् by this rule. The derivation names it on the silent step where the word is fixed as वृद्धम्.
ఏ అంగం మొదటి అచ్చు (అచామ్ ఆదిః) వృద్ధి అచ్చు — ఆ, ఐ లేదా ఔ — అయితే, ఆ అంగానికి వృద్ధమ్ అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ, పదం బలపడిన అచ్చుతో మొదలైనట్లు గుర్తిస్తుంది, తద్వారా అటువంటి ఆరంభంపై ఆధారపడే సూత్రాలు దాన్ని అందుకోగలవు. ఆదాయ "తీసుకొని", ఆరూఢే "ఎక్కిన", ఆయత్తమ్ "ఆధారపడిన" అన్నీ ఆ తో మొదలవుతాయి, ఈ సూత్రంచేత వృద్ధమ్ అవుతాయి. పదం వృద్ధమ్‌గా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.73 वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद् वृद्धम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1070 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सात्पदाद्योः 8.3.111 · प्रकरण 59← स्याः; स्थितः
the स of the सात् affix and a word-initial स are not made retroflex
The स of the affix सात् (as in अग्निसात् "reduced to ashes") and a स that begins a word are not turned into the retroflex ष. So अस् "to be", built to सन् "being", keeps its dental स because it stands at the head of the word.
సాత్ ప్రత్యయపు స (అగ్నిసాత్ "బూడిదైపోయినది" లో వలె) మరియు పదం మొదట నిలిచే స మూర్ధన్య ష గా మారవు. కనుక అస్ "ఉండుట", సన్ "ఉన్న" గా ఏర్పడినప్పుడు, పదం మొదట నిలవడం చేత తన దంత్య స ను నిలుపుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.111 सात्पदाद्योः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1238 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वा ल्यपि 6.4.38 · not in the abridgement← वितत्य
the penultimate nasal is dropped optionally before ल्यप्
The penultimate nasal that the preceding rule would drop is dropped only optionally (वा) before ल्यप् (the prefixed absolutive -य). तन् "to stretch" → optionally त before ल्यप्, and so वितत्य "having spread out". This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.
ముందు సూత్రం పడగొట్టే ఉపధ నాసికం ల్యప్ (ఉపసర్గంతోని -య) ముందు వికల్పంగా (వా) మాత్రమే పడిపోతుంది. తన్ "విస్తరించుట" → ల్యప్ ముందు వికల్పంగా త, కనుక వితత్య "విస్తరించి". ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.4.38 वा ल्यपि
- Siddhāntakaumudī — outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras
uncheckeddrafted from the rule text
द्यतिस्यतिमास्थामित्ति किति 7.4.40 · not in the abridgement← स्थितः
दो, सो, मा, स्था replace their final by इ before a त-initial कित् affix
The roots दो "cut", सो "end", मा "measure" and स्था "stand" replace their final vowel by इ before a त-initial affix marked कित्. स्था + क्त → स्थित "stood", and so स्थितः "standing", स्थित्वा "having stood". This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.
దో "కోయుట", సో "అంతమొందుట", మా "కొలుచుట", స్థా "నిలుచుట" ధాతువులు కిత్ చే గుర్తైన తకారాది ప్రత్యయం ముందు తమ చివరి అచ్చును ఇ చే మారుస్తాయి. స్థా + క్త → స్థిత "నిలిచిన", కనుక స్థితః "నిలుచుచున్న", స్థిత్వా "నిలిచి". ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.4.40 द्यतिस्यतिमास्थामित्ति किति
- Siddhāntakaumudī — outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras
uncheckeddrafted from the rule text
अ अ 8.4.68 · not in the abridgement← गत्वा; वितत्य; स्थितः
the short अ, held open through the derivation, returns to its close sound at the end
The last sūtra of the Aṣṭādhyāyī. Throughout a derivation the short अ is treated as though it were open (विवृत), like the long आ, so that the rules can reach it; this rule restores its natural close (संवृत) sound once the derivation is done. It is the final step of nearly every chain — of चक्रे, of प्रमत्तः, and the rest. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.
అష్టాధ్యాయి చివరి సూత్రం. వ్యుత్పత్తి అంతటా హ్రస్వ అ ను విచ్చుకున్నట్టుగా (వివృత), దీర్ఘ ఆ వలె, గ్రహిస్తారు — తద్వారా నియమాలు దానిని అందుకోగలుగుతాయి; వ్యుత్పత్తి ముగిసిన పిదప ఈ సూత్రం దాని సహజ సంవృత ధ్వనిని తిరిగి ఇస్తుంది. ఇది దాదాపు ప్రతి గొలుసుకూ చివరి మెట్టు — చక్రే కు, ప్రమత్తః కు, మిగిలిన వాటికి. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.68 अ अ
- Siddhāntakaumudī — outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras
uncheckeddrafted from the rule text

१समासविग्रहthe compounds, unpacked

दशमुखभुजोच्छ्वासितप्रस्थसंधेः

दशमुख · भुज · उच्छ्वासित · प्रस्थ · संधि

दश मुखानि यस्य सः
बहुव्रीहि — the one with ten faces
दशमुखस्य भुजाः
तत्पुरुष (genitive) — his arms
प्रस्थानां संधयः
तत्पुरुष (genitive) — the seams where the tablelands join
भुजैः उच्छ्वासिताः प्रस्थसंधयः
तत्पुरुष (instrumental) — those seams sprung apart by the arms
उच्छ्वासितप्रस्थसंधयः यस्य सः
बहुव्रीहि — the mountain whose seams they are

बहुव्रीहि — it refers to कैलासस्य. whose plateau-seams were sprung apart by the ten-faced one's arms — Rāvaṇa, who put his shoulder under Kailāsa and lifted. Mallinātha builds it member by member and glosses the two that are not obvious: दशमुखस्य रावणस्य, so the ten faces are the name and not a description; and उच्छ्वासिताः विश्लेषिताः, 'made to breathe out, that is, made to come apart'. उच्छ्वासित is the causative participle of उद् + √श्वस्, to breathe up, so a mountain's joints loosening is described as a body exhaling. **Then he says what the compound is for**: एतेन नयनकौतुकसद्भाव उक्तः, 'by this the existence of something worth the eye's curiosity is stated'. It is not scene-setting. The cloud is being given a reason to stop, and the reason is that there is damage to look at

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who names Rāvaṇa, glosses उच्छ्वासित with विश्लेषित and says what the compound establishes. `vendor/meghaduta-sanjivini.itx` prints `sa~Nghayo` for `संधयः`, which is read through against the word being glossed“daśamukhasya rāvaṇasya bhujairbāhubhirucchvāsitā viśleṣitāḥ prasthānāṃ sānūnāṃ saṃdhayo yasya tasya || etena nayanakautukasadbhāva uktaḥ”

त्रिदशवनितादर्पणस्य

त्रिदश · वनिता · दर्पण

त्रिर्दशपरिमाणम् एषाम् अस्ति इति त्रिदशाः
बहुव्रीहि — the thirty, which is to say the gods
त्रिदशानां वनिताः
तत्पुरुष (genitive) — the women of the gods
त्रिदशवनितानां दर्पणः
तत्पुरुष (genitive) — the looking-glass they use

तत्पुरुष — it agrees with कैलासस्य. the mirror of the women of heaven — and Mallinātha spends his whole note on the first member, which is a word for the gods that nobody hears as a numeral any more. He takes it apart: त्रिर्दशपरिमाणम् एषाम् अस्ति इति त्रिदशाः, 'those who have thrice ten for their measure' — a bahuvrīhi with a numeral in it, licensed by Pāṇini 2.2.25 संख्ययाऽव्ययासन्नादूराधिकसंख्याः संख्येये. Then the ending: the compound closes with the समासान्त affix डच् by 5.4.73 बहुव्रीहौ संख्येये डजबहुगणात्, and he attributes the point to Kṣīrasvāmin. **Then he says why a mountain can be a mirror at all**: कैलासस्य स्फटिकत्वाद् रजतत्वाद् वा बिम्बग्राहित्वेन इदम् उक्तम्, 'this is said of Kailāsa because, being of crystal or of silver, it takes a reflection'. So the compound is not flattery: it is an inference from what the mountain is made of

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who derives त्रिदश as a numeral bahuvrīhi with डच्, citing 2.2.25 and 5.4.73 by their opening words and Kṣīrasvāmin for the second, and who gives the mountain's material as the ground of the metaphor; the texts of 2.2.25 and 5.4.73 from skt-mcp“trirdaśaparimāṇameṣāmastīti tridaśāḥ || “saṅkhyayāvyayā-” ityādinā bahuvrīhiḥ | “bahuvrīhau saṅkhyeye ḍac-” ityādinā samāsānto ḍajiti kṣīrasvāmī || tridaśānāṃ devānāṃ vanitāstāsāṃ darpaṇasya || kailāsasya sphaṭikatvādrajatatvādvā bimbagrāhitvenedamuktam”

शृङ्गोच्छ्रायैः

शृङ्ग · उच्छ्राय

शृङ्गाणाम् उच्छ्रायाः
तत्पुरुष (genitive) — the heights the peaks rise to

तत्पुरुष. by the lift of its peaks — glossed औन्नत्यैः, by their loftiness. उच्छ्राय is उद् + √श्रि with घञ्, a rising-up taken as a noun, so what spreads over the sky is not the peaks but their height. The instrumental is the means by which the mountain covers the sky, and the abstract noun is what lets a stationary thing be said to spread

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who glosses शृङ्गाणाम् उच्छ्रायैः with औन्नत्यैः“śṛṅgāṇāmucchrāyairaunnatyaiḥ khamākāśaṃ vitatya vyāpya”

कुमुदविशदैः

कुमुद · विशद

कुमुदानि इव विशदाः
कर्मधारय — white the way white lotuses are

कर्मधारय — it agrees with शृङ्गोच्छ्रायैः. white as night-lotuses — the sort of karmadhāraya whose first member is what the second is compared to, so the comparison is inside the compound and needs no particle. Mallinātha glosses only the second member, विशदैः निर्मलैः, 'spotless', which takes the word from bright to clean and prepares the figure at the end of the stanza: what is being built up is whiteness, and whiteness is what makes the mountain a laugh

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who glosses विशद with निर्मल and carries the first member over. `vendor/meghaduta-sanjivini.itx` prints `mirmalaiH` for `निर्मलैः`, which is read through“kumudaviśadairnirmalaiḥ śṛṅgāṇāmucchrāyaiḥ”

प्रतिदिनम्

प्रति · दिन

दिनं दिनं प्रति
अव्ययीभाव — day after day, each one of them

अव्ययीभाव. every day — the second avyayībhāva in two stanzas, after उपतटम् at 1.59, and again an indeclinable that ends in अम् and is not an accusative. Mallinātha glosses it with a doubling, दिने दिने, 'on day and day' — which is the same वीप्सा he named at 1.59 for तांस्तान्, taking a thing one by one over its whole extent. So the compound and the doubling are two ways of saying one thing, and he uses the second to explain the first. What it does in the stanza is make the heap cumulative: the laughter is not laughed once but added to daily

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who glosses प्रतिदिनम् with दिने दिने; the sense वीप्सा is the one he named at 1.59, and he does not name the rule that makes this compound“pratidinaṃ dine dine rāśībhūtaḥ”

त्र्यम्बकस्य

त्रि · अम्बक

त्रीणि अम्बकानि यस्य सः
बहुव्रीहि — he who has three eyes

बहुव्रीहि — it refers to शिव. of the three-eyed god — Śiva, and Mallinātha glosses the name with another name of the same make, त्रिलोचनस्य: one bahuvrīhi for another, अम्बक swapped for लोचन. Neither is the head; the head is Śiva, whom the stanza does not name at all. This is the third stanza running in which a god is present only as an epithet — अर्धेन्दुमौलि at 1.57, विष्णु glossed by two names at 1.59, and now a name that is a description of a face

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who glosses त्र्यम्बकस्य with त्रिलोचनस्य; the head शिव is supplied and is in neither the verse nor the gloss“tryambakasya trilocanasya”

अट्टहासः

अट्ट · हास

अट्टः हासः
कर्मधारय — laughter carried to excess

कर्मधारय. the great guffaw — Mallinātha glosses the compound with another compound, अतिहासः, and then proves the first member from Yādava: अट्टावतिशयक्षौमौ, 'aṭṭa is used of excess and of linen'. So अट्ट is not a kind of laugh but a degree of one, and the word is a karmadhāraya rather than the fixed noun it looks like. What that buys the stanza is size: a laugh at excess is loud enough to have piled up into a mountain

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who glosses the compound अतिहासः and quotes Yādava for अट्ट. `vendor/meghaduta-sanjivini.itx` prints `aTTso.atihAsa` for `अट्टहासोऽतिहासः`, which is read through“tryambakasya trilocanasyāṭṭahāso'tihāsa iva sthitaḥ || “aṭṭāvatiśayakṣaumau” iti yādavaḥ”

२प्रतिपदार्थeach word, its form and sense

√गम् + क्त्वा
गत्वा
√गम्
having gone — and Mallinātha writes in where from: क्रौञ्चबिलनिर्गमनानन्तरम्, 'after the coming out of the Krauñca hole'. The stanza gives no starting point and the last one gave the gap; three stanzas running he ties the cloud's route together with a phrase the poem does not print. The absolutive takes क्त्वा here and ल्यप् at वितत्य in the third pāda, and the only difference between them is that the second root carries a prefix
absolutive, क्त्वा
'Having X-ed' — the earlier of two actions with the same agent: नीत्वा 'having passed [the months]'. It never declines.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
√गम् · class 1 · क्त्वा
1. गमॢँ
2. 1.3.1भूवादयो धातवः
  ग॒मॢँ
  and, without changing the form,1.3.2
3. 1.3.9तस्य लोपः
  गम्
  and, without changing the form,dhātupāṭha 01.0934
4. 3.4.21समानकर्तृकयोः पूर्वकाले
  गम् + क्त्वा
  and, without changing the form,1.3.8
5. 1.3.9तस्य लोपः
  गम् + त्वा
  and, without changing the form,1.2.463.4.1141.1.731.1.407.2.101.4.13
6. 6.4.37अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिक लोपो झलि क्ङिति
  ग + त्वा
7. 8.4.68अ अ
  गत्वा
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
अव्यय
च
printed चोर्ध्वं
च
and — the connective, second word in its clause as Sanskrit requires of it: च never opens a sentence, it follows the first word of what it joins. Mallinātha keeps it exactly where it is, ऊर्ध्वं च गत्वा, and what it joins is this stanza's journey to the last one's
indeclinable
An indeclinable — no case, no number, one form everywhere.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
अव्यय
ऊर्ध्वम्
printed चोर्ध्वं
ऊर्ध्वम्
upward — and this time the word means what it says. At 1.57 the same form stood beside an ablative and meant 'after'; here there is no ablative and it is the plain direction. One indeclinable, two stanzas apart, doing the two halves of what Sanskrit does with height: the spatial sense here, the temporal one there
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय

i-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular

दशमुखभुजोच्छ्वासितप्रस्थसंधेः

संधि

seam — संधि is सम् + √धा with कि, a putting-together, so it is the join rather than the thing joined. The word ends a bahuvrīhi describing कैलासस्य and takes its case and number, which is why a plural of seams shows as a genitive singular. Mallinātha's own vigraha has it plural, प्रस्थानां सन्धयो यस्य, and the compound flattens that

i-stem masculine

A short-i stem: अद्रिः, अद्री, अद्रयः. The i lengthens or takes guṇa before most endings.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

i-stem masculine

Nouns whose stem ends in short इ, in the masculine: हरि, अद्रि, कवि. The nominative singular is हरिः; the instrumental हरिणा takes ना for टा after a short इ-stem (7.3.120); the dative हरये and the genitive/ablative हरेः show guṇa (7.3.111, 6.1.110); the locative singular हरौ ends in औ (7.3.119). Śabdamañjarī drills it as हरिः हरी हरयः.

హ్రస్వ ఇకారాంత పుంలింగ శబ్దాలు: హరి, అద్రి, కవి. ప్రథమైకవచనం హరిః; తృతీయైకవచనం హరిణా — హ్రస్వ ఇకారాంతం తరువాత టా → నా (7.3.120); చతుర్థి హరయే, షష్ఠి/పంచమి హరేః గుణంతో (7.3.111, 6.1.110); సప్తమైకవచనం హరౌ, ఔ కారాంతం (7.3.119). శబ్దమంజరి “హరిః హరీ హరయః”.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — हरि / i-stem masculine prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — इकारान्त पुंल्लिङ्ग — हरिः हरी हरयः

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

इकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	संधिः	संधी	संधयः
द्वितीया	संधिम्	संधी	संधीन्
तृतीया	संधिना	संधिभ्याम्	संधिभिः
चतुर्थी	संधये	संधिभ्याम्	संधिभ्यः
पञ्चमी	संधेः	संधिभ्याम्	संधिभ्यः
षष्ठी	संधेः	संध्योः	संधीनाम्
सप्तमी	संधौ	संध्योः	संधिषु
सम्बोधन	संधे	संधी	संधयः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

i-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern हरि declines on

हरि
7.3.111घेर्ङिति
हरे + अस्
6.1.110ङसिङसोश्च
हरेस्
8.2.66ससजुषो रुः
हरे+ रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
हरे + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
हरेः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

दशमुखभुजोच्छ्वासितप्रस्थसंधेः, “whose ridge-joints were forced apart by the arms of the ten-faced one,” folds a whole legend into one word. दशमुख is Rāvaṇa, “ten faces,” and the story is that he tried to uproot Kailāsa and only wrenched its ridges loose. Mallinātha unpacks the bahuvrīhi, दशमुखस्य रावणस्य भुजैर्बाहुभिरुच्छ्वासिता विश्लेषिताः प्रस्थानां सानूनां सन्धयो यस्य, “he whose ridge-joints, the seams of its plateaus, were loosened by the arms of ten-faced Rāvaṇa,” and adds why it matters here, एतेन नयनकौतुकसद्भाव उक्तः, “by this the mountain’s worth as a sight is stated” — a marred giant is a thing to see.

దశముఖభుజోచ్ఛ్వాసితప్రస్థసంధేః, “పదిముఖాలవాని భుజాలచే వదులైన శిఖరసంధులు గలవాని,” ఒక కథనంతా ఒకే మాటలో ముడిచింది. దశముఖ అనగా రావణుడు, “పది ముఖాలు,” కథ ఏమంటే అతడు కైలాసాన్ని పెల్లగించబోయి దాని శిఖరాలను మాత్రమే వదలించాడు. మల్లినాథుడు బహువ్రీహిని విప్పుతాడు, దశముఖస్య రావణస్య భుజైర్బాహుభిరుచ్ఛ్వాసితా విశ్లేషితాః ప్రస్థానాం సానూనాం సన్ధయో యస్య, ఆపై ఇక్కడి ప్రయోజనం చెబుతాడు, ఏతేన నయనకౌతుకసద్భావ ఉక్తః, “దీనిచే పర్వతం చూడదగినదను విలువ చెప్పబడింది” — దెబ్బతిన్న మహాకాయం చూడదగినది.

Mallinātha, Sañjīvinī — 1.60: daśamukhasya rāvaṇasya bhujair … prasthānāṃ … sandhayo yasya

a-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular

कैलासस्य

कैलास

of Kailāsa — the word two long compounds are hanging off, and the genitive is governed by अतिथिः: one is the guest of somebody. The mountain is Śiva's, and the stanza names it and then spends three pādas saying what it looks like rather than what it is

a-stem masculine

The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः.

అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్షః, యక్షౌ, యక్షాః.

Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; राम prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
docs/lessons/1.1.md — §4.2, the a-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

a-stem masculine

The largest noun class, and the one every other declension is measured against: यक्ष, राम. The nominative singular यक्षः ends in a visarga that is a buried स् (8.2.66, then 8.3.15); the instrumental शापेन comes from टा becoming इन after an a-stem (7.1.12) and then अ + इ → ए (6.1.87); the locative plural is यक्षेषु. Adjectives in अ — प्रमत्त, भोग्य — decline the same way in the masculine, so प्रमत्तः and भोग्येण sit in this same table.

అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్ష, రామ. శబ్దమంజరిలో మొదటి శబ్దం 'రామః రామౌ రామాః'. ప్రథమా ఏకవచనం యక్షః (దాగిన స్), తృతీయా శాపేన (టా → ఇన 7.1.12; అ + ఇ → ఏ 6.1.87), సప్తమీ బహువచనం యక్షేషు. అకారాంత విశేషణాలు — ప్రమత్త, భోగ్య — పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి; ప్రమత్తః, భోగ్యేణ ఇదే పట్టికలో ఉంటాయి.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — रामः prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
docs/lessons/1.1.md — §4, the a-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	कैलासः	कैलासौ	कैलासाः
द्वितीया	कैलासम्	कैलासौ	कैलासान्
तृतीया	कैलासेन	कैलासाभ्याम्	कैलासैः
चतुर्थी	कैलासाय	कैलासाभ्याम्	कैलासेभ्यः
पञ्चमी	कैलासात्	कैलासाभ्याम्	कैलासेभ्यः
षष्ठी	कैलासस्य	कैलासयोः	कैलासानाम्
सप्तमी	कैलासे	कैलासयोः	कैलासेषु
सम्बोधन	कैलास	कैलासौ	कैलासाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern राम declines on

राम
7.1.12टाङसिङसामिनात्स्याः
रामस्य

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular

त्रिदशवनितादर्पणस्य

printed त्रिदशवनितादर्पणस्यातिथिः

दर्पण

mirror — दर्पण is from √दृप् in the causative, the thing that makes you proud, which is a lexicographer's joke that stuck. The word stands in apposition to कैलासस्य and takes its case: the mountain is the mirror, it does not have one. Mallinātha's reason — crystal or silver, and so reflective — is what keeps the apposition from being a metaphor

a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	दर्पणः	दर्पणौ	दर्पणाः
द्वितीया	दर्पणम्	दर्पणौ	दर्पणान्
तृतीया	दर्पणेन	दर्पणाभ्याम्	दर्पणैः
चतुर्थी	दर्पणाय	दर्पणाभ्याम्	दर्पणेभ्यः
पञ्चमी	दर्पणात्	दर्पणाभ्याम्	दर्पणेभ्यः
षष्ठी	दर्पणस्य	दर्पणयोः	दर्पणानाम्
सप्तमी	दर्पणे	दर्पणयोः	दर्पणेषु
सम्बोधन	दर्पण	दर्पणौ	दर्पणाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern राम declines on

राम
7.1.12टाङसिङसामिनात्स्याः
रामस्य

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

त्रिदशवनितादर्पणस्य, “mirror of the women of the gods,” tells why the mountain is a mirror and why the gods are called त्रिदश. Mallinātha derives the name, त्रिर्दशपरिमाणमेषामस्तीति त्रिदशाः, “the gods are ‘thrice-ten’ because they number three times ten,” by the bahuvrīhi that ends in डच्; and he explains the mirror by the stone, कैलासस्य स्फटिकत्वाद्रजतत्वाद्वा बिम्बग्राहित्वेनेदमुक्तम्, “Kailāsa, being of crystal or of silver, catches an image, and so is called a mirror” — the divine women see themselves in its polished flank.

త్రిదశవనితాదర్పణస్య, “దేవస్త్రీల అద్దం,” పర్వతం అద్దమెందుకో, దేవతలు త్రిదశులెందుకో చెబుతుంది. మల్లినాథుడు పేరును సాధిస్తాడు, త్రిర్దశపరిమాణమేషామస్తీతి త్రిదశాః, “దేవతలు మూడు పదులు (ముప్పది) కావున త్రిదశులు,” డచ్‌ అంతమగు బహువ్రీహి చే; అద్దాన్ని ఱాతిచే వివరిస్తాడు, కైలాసస్య స్ఫటికత్వాద్రజతత్వాద్వా బిమ్బగ్రాహిత్వేనేదముక్తమ్‌, “కైలాసం స్ఫటికమో వెండియో అగుటచే ప్రతిబింబం పట్టుకుంటుంది, కావున అద్దమనబడింది” — దేవస్త్రీలు దాని నున్నని పార్శ్వంలో తమను చూసుకుంటారు.

Mallinātha, Sañjīvinī — 1.60: trir daśaparimāṇam eṣām astīti tridaśāḥ; kailāsasya sphaṭikatvād rajatatvād vā bimbagrāhitvena

i-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

अतिथिः

printed त्रिदशवनितादर्पणस्यातिथिः

अतिथि

a guest — the word the whole errand turns on, and the cloud is being told to be one rather than to arrive. अतिथि is traditionally derived from न तिथिः, 'one with no set date', a man who comes unannounced; the duty of the house is to feed him anyway. Kālidāsa gives the mountain the host's part and the cloud the guest's, so the halt is not sightseeing but something owed on both sides

i-stem masculine — A short-i stem: अद्रिः, अद्री, अद्रयः. The i lengthens or takes guṇa before most endings. · i-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

इकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	अतिथिः	अतिथी	अतिथयः
द्वितीया	अतिथिम्	अतिथी	अतिथीन्
तृतीया	अतिथिना	अतिथिभ्याम्	अतिथिभिः
चतुर्थी	अतिथये	अतिथिभ्याम्	अतिथिभ्यः
पञ्चमी	अतिथेः	अतिथिभ्याम्	अतिथिभ्यः
षष्ठी	अतिथेः	अतिथ्योः	अतिथीनाम्
सप्तमी	अतिथौ	अतिथ्योः	अतिथिषु
सम्बोधन	अतिथे	अतिथी	अतिथयः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

i-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern हरि declines on

हरि
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
हरि + स्
8.2.66ससजुषो रुः
हरि+ रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
हरि + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
हरिः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

√अस्, class 2, विधिलिङ्, parasmaipada, second person singular

स्याः

√अस्

be — the fifth optative in four stanzas, and the first of them that is neither supposition nor injunction glossed by an imperative: Mallinātha carries this one over without a word. Two pādas back at 1.58 the same root stood in the same mood as the protasis of a condition, स्यात्; here it is the second person and the plain instruction. √अस् has no middle, so the ending could only be this one

optative, विधिलिङ्

What would, should, or might be: स्यात् 'there might be', उपेक्षेत 'would he overlook'.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)

परस्मैपद · विधिलिङ्
प्रथम	स्यात्	स्याताम्	स्युः
मध्यम	स्याः	स्यातम्	स्यात
उत्तम	स्याम्	स्याव	स्याम

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

√अस् · class 2 · विधिलिङ्

असँ
1.3.1भूवादयो धातवः
असँ
and, without changing the form,1.3.2
1.3.9तस्य लोपः
अस्
3.3.161विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ्
अस् + लिँङ्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
अस् + ल्
and, without changing the form,1.3.78
3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
अस् + सिप्
and, without changing the form,1.3.3
1.3.9तस्य लोपः
अस् + सि
and, without changing the form,3.4.113
3.1.68कर्तरि शप्
अस् + शप् + सि
2.4.72अदिप्रभृतिभ्यः शपः
अस् + सि
3.4.100इतश्च
अस् + स्
3.4.103यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च
अस् + यासुँट् + स्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
अस् + यास् + स्
and, without changing the form,1.4.13
7.2.79लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य
अस् + या + स्
and, without changing the form,1.4.14
6.4.111श्नसोरल्लोपः
स् + या + स्
8.2.66ससजुषो रुः
स् + या + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्
स् + या + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
स् + या + ः
8.3.111सात्पदाद्योः
स्याः

uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural

शृङ्गोच्छ्रायैः

उच्छ्राय

by the liftings — glossed औन्नत्यैः. The instrumental is the means of वितत्य, spreading: the mountain covers the sky by its heights, which is as close as Sanskrit gets to saying that something tall takes up room. The plural counts the peaks rather than the heights

a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	उच्छ्रायः	उच्छ्रायौ	उच्छ्रायाः
द्वितीया	उच्छ्रायम्	उच्छ्रायौ	उच्छ्रायान्
तृतीया	उच्छ्रायेण	उच्छ्रायाभ्याम्	उच्छ्रायैः
चतुर्थी	उच्छ्रायाय	उच्छ्रायाभ्याम्	उच्छ्रायेभ्यः
पञ्चमी	उच्छ्रायात्	उच्छ्रायाभ्याम्	उच्छ्रायेभ्यः
षष्ठी	उच्छ्रायस्य	उच्छ्राययोः	उच्छ्रायाणाम्
सप्तमी	उच्छ्राये	उच्छ्राययोः	उच्छ्रायेषु
सम्बोधन	उच्छ्राय	उच्छ्रायौ	उच्छ्रायाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural · the pattern राम declines on

राम
7.1.9अतो भिस ऐस्
राम + ऐस्
6.1.88वृद्धिरेचि
रामैस्
8.2.66ससजुषो रुः
रामैरुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
रामैर्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामैः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural

कुमुदविशदैः

printed कुमुदविशदैर्यो

विशद

white — glossed निर्मलैः, unstained, so the word is chosen for purity and not for brightness. विशद is what a thing is when nothing is on it; the peaks are white because there is nothing else on them. The adjective agrees with शृङ्गोच्छ्रायैः, so what is white is strictly the heights, which is a way of saying the snowline

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	विशदः	विशदौ	विशदाः
द्वितीया	विशदम्	विशदौ	विशदान्
तृतीया	विशदेन	विशदाभ्याम्	विशदैः
चतुर्थी	विशदाय	विशदाभ्याम्	विशदेभ्यः
पञ्चमी	विशदात्	विशदाभ्याम्	विशदेभ्यः
षष्ठी	विशदस्य	विशदयोः	विशदानाम्
सप्तमी	विशदे	विशदयोः	विशदेषु
सम्बोधन	विशद	विशदौ	विशदाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural · the pattern राम declines on

राम
7.1.9अतो भिस ऐस्
राम + ऐस्
6.1.88वृद्धिरेचि
रामैस्
8.2.66ससजुषो रुः
रामैरुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
रामैर्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामैः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular
यः
printed कुमुदविशदैर्यो
यद्
which — the relative reaching back to कैलासस्य across a pāda boundary, and it has no correlative anywhere: the second half of the stanza is a relative clause with nothing to answer it, which Sanskrit allows where the antecedent is already definite. Mallinātha puts the noun back in when he construes, यः कैलासः
pronoun
A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern यद् declines on
1. यद्
2. 7.2.102त्यदादीनामः
  य+अ+स्
3. 6.1.97अतो गुणे
  य+स्
4. 8.2.66ससजुषो रुः
  यरुँ
5. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
  यः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√तन् + ल्यप्
वितत्य
वि + √तन्
having spread over — glossed व्याप्य, having pervaded. √तन् is to stretch, and with वि it is stretching a thing out over something; the gloss swaps it for a root that means filling, which is what a mountain does to a sky rather than what a cloth does to a frame. The absolutive takes ल्यप् because the root has a prefix on it, where the bare √गम् of the first pāda took क्त्वा
absolutive, ल्यप्
The same 'having X-ed', but in -ya, which is what क्त्वा becomes when the root carries a prefix: आलिङ्ग्य 'having embraced'.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
√तन् · class 8 · ल्यप्
1. तनुँ
2. 1.3.1भूवादयो धातवः
  तनुँ॑
  and, without changing the form,1.3.2
3. 1.3.9तस्य लोपः
  तन्
4. 1.4.58प्रादयः
  वि + तन्
  and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80
5. 3.4.21समानकर्तृकयोः पूर्वकाले
  वि + तन् + क्त्वा
  and, without changing the form,1.3.8
6. 1.3.9तस्य लोपः
  वि + तन् + त्वा
  and, without changing the form,1.2.451.2.463.4.1141.1.731.1.431.1.371.1.40
7. 7.1.37समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप्
  वि + तन् + ल्यप्
  and, without changing the form,1.3.31.3.8
8. 1.3.9तस्य लोपः
  वि + तन् + य
  and, without changing the form,1.4.13
9. 6.4.38वा ल्यपि
  वि + त + य
10. 6.1.71ह्रस्वस्य पिति कृति तुक्
  वि + त + तुँक् + य
  and, without changing the form,1.3.21.3.3
11. 1.3.9तस्य लोपः
  वि + त + त् + य
  and, without changing the form,1.4.14
12. 8.4.68अ अ
  वितत्य
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
√स्था + क्त, प्रथमा एकवचन nominative singular
स्थितः
स्थित, from √स्था
stands — a past participle doing the work of a finite present, which is what क्त does with a root of resting: the mountain has taken up its position and is in it. It is the verb of the relative clause and everything from यः onward hangs on it, including the whole comparison of the last pāda
past participle, क्त
The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective.
క్త ప్రత్యయం భూత కృదంతాన్ని చేస్తుంది — సాధారణంగా కర్మణి, "చేయబడినది"; గతి/స్థితి ధాతువులకు కర్తరి: గతః "వెళ్లినవాడు". తరువాత సామాన్య విశేషణంలా నడుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.102 निष्ठा
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 811 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §5.1, प्रमत्तः
uncheckeddrafted from the rule and the Bālānandinī; sūtra from skt-mcp
√स्था · class 1 · क्त
1. ष्ठा
2. 1.3.1भूवादयो धातवः
  ष्ठा॒
3. vārttika 6.1.64.2
  स्था
4. 3.2.102निष्ठा
  स्था + क्त
  and, without changing the form,1.3.8
5. 1.3.9तस्य लोपः
  स्था + त
  and, without changing the form,1.1.261.2.463.4.114
6. 4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
  स्था + त + सुँ
  and, without changing the form,1.3.2
7. 1.3.9तस्य लोपः
  स्था + त + स्
  and, without changing the form,1.1.437.2.101.4.13
8. 7.4.40द्यतिस्यतिमास्थामित्ति किति
  स्थि + त + स्
  and, without changing the form,1.4.14
9. 8.2.66ससजुषो रुः
  स्थि + त + रुँ
10. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्
  स्थि + त + र्
11. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
  स्थि + त + ः
  and, without changing the form,8.3.111
12. 8.4.68अ अ
  स्थितः
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on
1. राम
2. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
  राम + स्
3. 8.2.66ससजुषो रुः
  राम + रुँ
4. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
  राम + र्
5. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
  रामः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular

खम्

printed खं

ख

the sky — glossed आकाशम्. ख is first of all a hole: the hollow of a wheel's nave, then any cavity, then the emptiness overhead. The word the gloss gives is the one built out of shining; the word the poet uses is the one built out of emptiness, and what the mountain does to it is fill it

a-stem neuter

Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

a-stem neuter

Neuter nouns in short अ: फल “fruit”, वचन “word”, कुसुम, and adjectives in अ agreeing with a neuter noun. The nominative and accusative singular end in अम् (7.1.24) — फलम् — and are alike; the plural फलानि takes नुम् and lengthens; the instrumental plural is फलैः (7.1.9). It is the a-stem masculine’s table with the neuter’s own nominative, accusative and the -आनि plural.

హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దాలు: ఫల “పండు”, వచన “మాట”, కుసుమ, నపుంసక నామానికి అన్వయించే అకారాంత విశేషణాలు. ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు అమ్ తో ముగుస్తాయి (7.1.24) — ఫలమ్ — రెండూ ఒకటే; బహువచనం ఫలాని నుమాగమంతో దీర్ఘమవుతుంది; తృతీయా బహువచనం ఫలైః (7.1.9). అకారాంత పుంలింగ పట్టికే, నపుంసకపు సొంత ప్రథమ, ద్వితీయ, -ఆని బహువచనంతో.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — फल / a-stem neuter prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — अकारान्त नपुंसकलिङ्ग — फलम् फले फलानि

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	खम्	खे	खानि
द्वितीया	खम्	खे	खानि
तृतीया	खेन	खाभ्याम्	खैः
चतुर्थी	खाय	खाभ्याम्	खेभ्यः
पञ्चमी	खात्	खाभ्याम्	खेभ्यः
षष्ठी	खस्य	खयोः	खानाम्
सप्तमी	खे	खयोः	खेषु
सम्बोधन	ख	खे	खानि

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern फल declines on

फल
7.1.24अतोऽम्
फल+अम्
6.1.107अमि पूर्वः
फलम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

√भू + च्वि + क्त, प्रथमा एकवचन nominative singular
राशीभूतः
राशि, on the cvi-stem राशीभू
heaped up — literally 'become a heap', and the ī in the middle is a grammatical affix rather than a lengthening. Pāṇini 5.4.50 अभूततद्भावे कृभ्वस्तियोगे सम्पद्यकर्तरि च्विः gives the affix च्वि when a noun is joined to √कृ, √भू or √अस् in the sense of a thing becoming what it was not: राशि becomes राशी and then joins √भू. The construction is what Sanskrit has instead of 'turn into', and it carries the whole of the stanza's fancy — a laugh laughed daily has been accumulating, and the mountain is the pile
past participle, क्त — The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective. · √भू + च्वि + क्त, प्रथमा एकवचन nominative singular
a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on
1. राम
2. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
  राम + स्
3. 8.2.66ससजुषो रुः
  राम + रुँ
4. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
  राम + र्
5. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
  रामः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
अव्ययीभाव
प्रतिदिनम्
printed प्रतिदिनमिव
प्रति + दिन
day after day — glossed दिने दिने, which is the doubling that says वीप्सा, one by one over the whole run of them. It goes with राशीभूतः and not with स्थितः: the heaping is what happens daily, and the standing is what the heap does now
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्ययीभाव
अव्यय
इव
printed प्रतिदिनमिव
इव
as if — the third stanza running to turn on this particle, and the first of the three where Mallinātha names what it is doing. At 1.58 and 1.59 he let it stand; here he calls the whole thing उत्प्रेक्षा, and the particle is what marks the figure. In an utprekṣā इव is not 'like' but 'as if': the mountain is not being compared to a laugh, it is being entertained as one
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय

a-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular

त्र्यम्बकस्य

printed त्र्यम्बकस्याट्टहासः

त्र्यम्बक

of the three-eyed god — glossed त्रिलोचनस्य. The genitive belongs to अट्टहासः: it is his laugh. Whose mountain it is has been settled since the second pāda, where the guest was told whose house he was going to; the last pāda says whose laugh the house is made of

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	त्र्यम्बकः	त्र्यम्बकौ	त्र्यम्बकाः
द्वितीया	त्र्यम्बकम्	त्र्यम्बकौ	त्र्यम्बकान्
तृतीया	त्र्यम्बकेण	त्र्यम्बकाभ्याम्	त्र्यम्बकैः
चतुर्थी	त्र्यम्बकाय	त्र्यम्बकाभ्याम्	त्र्यम्बकेभ्यः
पञ्चमी	त्र्यम्बकात्	त्र्यम्बकाभ्याम्	त्र्यम्बकेभ्यः
षष्ठी	त्र्यम्बकस्य	त्र्यम्बकयोः	त्र्यम्बकाणाम्
सप्तमी	त्र्यम्बके	त्र्यम्बकयोः	त्र्यम्बकेषु
सम्बोधन	त्र्यम्बक	त्र्यम्बकौ	त्र्यम्बकाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern राम declines on

राम
7.1.12टाङसिङसामिनात्स्याः
रामस्य

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

अट्टहासः

printed त्र्यम्बकस्याट्टहासः

हास

laughter — हास is from √हस् with घञ्, the laugh rather than the laughing. It is the last word of the stanza and the thing the mountain is said to be; everything before it has been building the two grounds the identification needs, whiteness and size, and neither is stated as a reason anywhere in the verse. Mallinātha states both

a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	हासः	हासौ	हासाः
द्वितीया	हासम्	हासौ	हासान्
तृतीया	हासेन	हासाभ्याम्	हासैः
चतुर्थी	हासाय	हासाभ्याम्	हासेभ्यः
पञ्चमी	हासात्	हासाभ्याम्	हासेभ्यः
षष्ठी	हासस्य	हासयोः	हासानाम्
सप्तमी	हासे	हासयोः	हासेषु
सम्बोधन	हास	हासौ	हासाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on

राम
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + स्
8.2.66ससजुषो रुः
राम + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

अट्टहासः, “loud laughter,” is the far reach of the verse: the white mountain heaped against the sky is fancied to be Śiva’s laughter piled up day by day. Mallinātha names the figure, धावल्याद्धासत्वेनोत्प्रेक्षा, “by its whiteness it is imagined as laughter,” and grounds the colour in poetic custom, हासादीनां धावल्यं कविसमयसिद्धम्, “that laughter and the like are white is settled convention of the poets.” अट्ट he takes as ‘loud,’ quoting Yādava, अट्टावतिशयक्षौमौ; so the peak is not merely bright but a burst of white mirth that has been gathering, राशीभूतः, since before memory.

అట్టహాసః, “పెద్ద నవ్వు,” శ్లోకపు దూరపు చేరిక: ఆకాశానికి ఎదురుగా రాశిగా నిలిచిన తెల్లని పర్వతం శివుని నవ్వు నానాటికీ పోగుపడినట్లు ఊహించబడుతుంది. మల్లినాథుడు అలంకారాన్ని పేర్కొంటాడు, ధావల్యాద్ధాసత్వేనోత్ప్రేక్షా, “తెలుపుచే నవ్వుగా ఊహ,” వర్ణాన్ని కవిసమయంలో నిలుపుతాడు, హాసాదీనాం ధావల్యం కవిసమయసిద్ధమ్‌, “నవ్వు మొదలైనవి తెల్లనివనుట కవుల సంప్రదాయసిద్ధం.” అట్ట ను ‘పెద్ద’ అని యాదవాన్ని ఉదాహరిస్తూ తీసుకుంటాడు, అట్టావతిశయక్షౌమౌ; కావున శిఖరం కేవలం మెఱుపు కాదు, పూర్వం నుండి పోగుపడిన తెల్లని నవ్వు, రాశీభూతః.

Mallinātha, Sañjīvinī — 1.60: dhāvalyād dhāsatvenotprekṣā; hāsādīnāṃ dhāvalyaṃ kavisamayasiddham

३अन्वयthe words in prose order

ऊर्ध्वम् · च · गत्वा · दशमुखभुजोच्छ्वासितप्रस्थसंधेः · त्रिदशवनितादर्पणस्य · कैलासस्य · अतिथिः · स्याः · यः · कुमुदविशदैः · शृङ्गोच्छ्रायैः · खम् · वितत्य · प्रतिदिनम् · राशीभूतः · त्र्यम्बकस्य · अट्टहासः · इव · स्थितः

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, whose commentary runs as anvaya. He puts कैलासस्य after both the compounds that qualify it, where the verse has it between them, and in the relative clause he takes the adjective कुमुदविशदैः in front of the noun it qualifies“krauñcabilanirgamanānantaramūrdhvaṃ ca gatvā … kailāsasyātithiḥ syāḥ | yaḥ kailāsaḥ kumudaviśadairnirmalaiḥ śṛṅgāṇāmucchrāyairaunnatyaiḥ khamākāśaṃ vitatya vyāpya pratidinaṃ dine dine rāśībhūtastryambakasya trilocanasyāṭṭahāso'tihāsa iva sthitaḥ”

the dependency structure

स्याः · क्रिया — you should be, भवेः; the optative of √अस्, ‘become’ the guest of Kailāsa

अतिथिः · कर्तृसमानाधिकरण — a guest, अतिथिः; the predicate the verb makes of the cloud

कैलासस्य · षष्ठी governed by अतिथि — of Kailāsa, कैलासस्य; whose guest the cloud is to be

दशमुखभुजोच्छ्वासितप्रस्थसंधेः · agreeing with कैलासस्य — whose ridge-joints ten-faced Rāvaṇa’s arms forced apart, दशमुखभुजैरुच्छ्वासिताः प्रस्थसन्धयो यस्य

त्रिदशवनितादर्पणस्य · agreeing with कैलासस्य — the mirror of the gods’ women, त्रिदशवनितानां दर्पणस्य; bright enough to hold their reflection

स्थितः · relative-clause predicate — which stands, स्थितः; the participle describing Kailāsa that यः reaches

यः · सम्बन्धसर्वनाम agreeing with कैलासः — which, यः

अट्टहासः · उपमानम् — like the loud laughter, अट्टहासः इव; what the white mountain is fancied to be

त्र्यम्बकस्य · षष्ठी — of the three-eyed god, त्रिलोचनस्य; Śiva, whose laughter is white

राशीभूतः · agreeing — heaped up, राशीभूतः; the laughter piled day upon day

इव · उपमार्थे — like

वितत्य · पूर्वकालक्रिया — having spread, व्याप्य; the absolutive before स्थितः

खम् · कर्म — the sky, आकाशम्; what the peaks spread across

शृङ्गोच्छ्रायैः · करण — with its towering peaks, शृङ्गाणामुच्छ्रायैः; the means of the spreading

कुमुदविशदैः · agreeing with शृङ्गोच्छ्रायैः — white as water-lilies, निर्मलैः

प्रतिदिनम् · क्रियाविशेषण — day after day, दिने दिने; how long it has stood

ऊर्ध्वम् · क्रियाविशेषण — upward, ऊर्ध्वम्; the direction of the going

च · समुच्चय — and; joining this errand to the last

गत्वा · पूर्वकालक्रिया — having gone, गत्वा; the absolutive before स्याः

uncheckedMallinātha’s Sañjīvinī for the anvaya and the reading; the Telugu drawn from Vedam Venkataraya Sastri’s Āndhra Meghasandeśam and the Bālānandinī. The relative clause describing Kailāsa is hung under कैलासस्य through its participle स्थितः.

४भावार्थthe sense of the whole

And when you have gone up from there, be the guest of Kailāsa — the mountain whose plateau-seams Rāvaṇa's arms sprang apart, and which the women of heaven use for a looking-glass — Kailāsa, that stands with the sky spread under the lift of its peaks, white as night-lotuses, as though it were the three-eyed god's great laugh, heaped up a little more each day. Mallinātha gives a reason for each half of that. The mirror is not flattery: कैलासस्य स्फटिकत्वाद् रजतत्वाद् वा बिम्बग्राहित्वेन, the mountain is crystal or silver and so takes a reflection. And the damage Rāvaṇa did is not scenery: एतेन नयनकौतुकसद्भाव उक्तः, by it the poet states that there is something there worth the eye's curiosity — the cloud is being given a reason to stop.

uncheckedthe reader's reading, following Mallinātha's gloss; the two reasons are his“etena nayanakautukasadbhāva uktaḥ … kailāsasya sphaṭikatvādrajatatvādvā bimbagrāhitvenedamuktam”

And going on upward, become the guest of Kailāsa — the mountain whose ridge-seams the arms of ten-faced Rāvaṇa once wrenched loose, the mirror in which the women of the gods behold themselves — which, white as water-lilies with its towering peaks, has spread across the sky and stands there day after day, heaped up like the loud laughter of the three-eyed god.

ఇంకా పైకి పోయి, కైలాసానికి అతిథివి కమ్ము — పదిముఖాల రావణుని భుజాలు ఒకప్పుడు వదలించిన శిఖరసంధులు గల పర్వతం, దేవస్త్రీలు తమను చూసుకొను అద్దం — కలువలంత తెల్లని ఎత్తైన శిఖరాలతో ఆకాశమంతా వ్యాపించి, ముక్కంటి దేవుని పెద్ద నవ్వు పోగుపడినట్లు నానాటికీ నిలిచియుండు పర్వతం.

Mallinātha, Sañjīvinī — 1.60, whole-verse gloss

५अलंकारthe figure

उत्प्रेक्षा — poetic fancy: the thing in front of you is entertained as being something else, and the entertaining is marked as such by इव, 'as if'. It differs from a simile in that a simile sets two things side by side and an utprekṣā puts one in place of the other, tentatively

Mallinātha names it in four words and gives its ground in the first of them: धावल्याद् हासत्वेन उत्प्रेक्षा, 'by reason of whiteness, an utprekṣā in the form of laughter'. Then he says where the whiteness of laughter comes from, and the answer is not from the world: हासादीनां धावल्यं कविसमयसिद्धम्, 'the whiteness of laughter and the rest is established by the poets' convention'. कविसमय is the body of things Sanskrit poets agree to treat as true whether or not they are — fame is white, laughter is white, glory is white. कविसमय is the body of things Sanskrit poets agree to treat as true whether or not they are — fame is white, laughter is white, glory is white. **He has written this figure once before in these very words.** At 1.52 the foam of a river was Śiva's laugh and the formula was धावल्यात्फेनानां हासत्वेनोत्प्रेक्षा, the same ground and the same shape of sentence eight stanzas earlier. What is new here is the second sentence: there he left the whiteness of laughter to stand, and here he says where it comes from, and the answer is not the world but an agreement among poets. So the figure rests on a convention the commentator names as a convention, and the stanza is legible only to a reader who already holds it. It is the sixth utprekṣā of the canto, after 1.18, 1.30, 1.31, 1.48 and 1.52, and the first figure named since that one.

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who names the figure, its ground and the convention behind the ground“dhāvalyāddhāsatvenotprekṣā | hāsādīnāṃ dhāvalyaṃ kavisamayasiddham”