मेघदूतम् — कालिदास

मेघदूतम् · कालिदास · 1.61

कैलास · the dark cloth on Balarāma's shoulder

उत्पश्यामि त्वयि तटगते स्निग्धभिन्नाञ्जनाभे

उ

त्प

श्या

मि

त्व

यि

त

ट

ग

ते

स्नि

ग्ध

भि

न्ना

ञ्ज

ना

भे

सद्यःकृत्तद्विरददशनच्छेदगौरस्य तस्य

स

द्यः

कृ

त्त

द्वि

र

द

श

न

च्छे

द

गौ

र

स्य

त

स्य

शोभामद्रेः स्तिमितनयनप्रेक्षणीयां भवित्रीं

शो

भा

म

द्रेः

स्ति

मि

त

न

य

न

प्रे

क्ष

णी

यां

भ

वि

त्रीं

अंसन्यस्ते सति हलभृतो मेचके वाससीव

अं

स

न्य

स्ते

स

ति

ह

ल

भृ

तो

मे

च

के

वा

स

सी

व

वृत्तविचारthe metre, syllable by syllable

pāda a

उguruthe conjunct त्प that follows it
त्पguruthe conjunct श्य that follows it
श्याguruits long vowel आ
मिguruthe conjunct त्व that follows it
त्वlaghuits short vowel, with a single consonant after it
यिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तlaghuits short vowel, with a single consonant after it
टlaghuits short vowel, with a single consonant after it
गlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तेguruits long vowel ए
स्निguruthe conjunct ग्ध that follows it
ग्धlaghuits short vowel, with a single consonant after it
भिguruthe conjunct न्न that follows it
न्नाguruits long vowel आ
ञ्जlaghuits short vowel, with a single consonant after it
नाguruits long vowel आ
भेguruits long vowel ए

yati after 4 — a word ends here — उत्पश्यामि
yati after 10 — a word ends here — तटगते

pāda b

सguruthe conjunct द्य that follows it
द्यःguruthe visarga it carries
कृguruthe conjunct त्त that follows it
त्तguruthe conjunct द्व that follows it
द्विlaghuits short vowel, with a single consonant after it
रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
दlaghuits short vowel, with a single consonant after it
दlaghuits short vowel, with a single consonant after it
शlaghuits short vowel, with a single consonant after it
नguruthe conjunct च्छ that follows it
च्छेguruits long vowel ए
दlaghuits short vowel, with a single consonant after it
गौguruits long vowel औ
रguruthe conjunct स्य that follows it
स्यlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तguruthe conjunct स्य that follows it
स्यlaghuits short vowel — light on its own, though the pāda ends here

yati after 4 — it falls inside the compound सद्यःकृत्तद्विरददशनच्छेदगौरस्य
yati after 10 — it falls inside the compound सद्यःकृत्तद्विरददशनच्छेदगौरस्य

pāda c

शोguruits long vowel ओ
भाguruits long vowel आ
मguruthe conjunct द्र that follows it
द्रेःguruthe visarga it carries
स्तिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
मिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तlaghuits short vowel, with a single consonant after it
नlaghuits short vowel, with a single consonant after it
यlaghuits short vowel, with a single consonant after it
नguruthe conjunct प्र that follows it
प्रेguruits long vowel ए
क्षlaghuits short vowel, with a single consonant after it
णीguruits long vowel ई
यांguruthe anusvāra it carries
भlaghuits short vowel, with a single consonant after it
विguruthe conjunct त्र that follows it
त्रींguruthe anusvāra it carries

yati after 4 — a word ends here — शोभामद्रेः
yati after 10 — it falls inside the compound स्तिमितनयनप्रेक्षणीयाम्

pāda d

अंguruthe anusvāra it carries
सguruthe conjunct न्य that follows it
न्यguruthe conjunct स्त that follows it
स्तेguruits long vowel ए
सlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
हlaghuits short vowel, with a single consonant after it
लlaghuits short vowel, with a single consonant after it
भृlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तोguruits long vowel ओ
मेguruits long vowel ए
चlaghuits short vowel, with a single consonant after it
केguruits long vowel ए
वाguruits long vowel आ
सlaghuits short vowel, with a single consonant after it
सीguruits long vowel ई
वlaghuits short vowel — light on its own, though the pāda ends here

yati after 4 — a word ends here — अंसन्यस्ते
yati after 10 — a word ends here — हलभृतो

सन्धिrecovering the words from the sound

शोभाम् + अद्रेः → शोभामद्रेः
म् + अ
no rule named — the builder's table does not hold this change
स्तिमितनयनप्रेक्षणीयाम् + भवित्रीम् → स्तिमितनयनप्रेक्षणीयां
म् + भ्
8.3.23 · 8.4.59
भवित्रीम् + अंसन्यस्ते → भवित्रीं
म् + अ
no rule named — the builder's table does not hold this change
हलभृतः + मेचके → हलभृतो
ः + म्
no rule named — the builder's table does not hold this change
वाससि + इव → वाससीव
इ + इ → ई
6.1.101
तट + गत → तटगते
अ + ग्
no rule named — the builder's table does not hold this change
स्निग्ध + भिन्न → स्निग्धभिन्नाञ्जनाभे
अ + भ्
no rule named — the builder's table does not hold this change
भिन्न + अञ्जन → स्निग्धभिन्नाञ्जनाभे
अ + अ → आ · falls inside the syllable न्ना
6.1.101
अञ्जन + आभा → स्निग्धभिन्नाञ्जनाभे
अ + आ → आ · falls inside the syllable ना
6.1.101
सद्यस् + कृत्त → सद्यःकृत्तद्विरददशनच्छेदगौरस्य
स् + क्
8.3.15
कृत्त + द्विरद → सद्यःकृत्तद्विरददशनच्छेदगौरस्य
अ + द्
no rule named — the builder's table does not hold this change
द्विरद + दशन → सद्यःकृत्तद्विरददशनच्छेदगौरस्य
अ + द्
no rule named — the builder's table does not hold this change
दशन + छेद → सद्यःकृत्तद्विरददशनच्छेदगौरस्य
अ + छ्
6.1.73
छेद + गौर → सद्यःकृत्तद्विरददशनच्छेदगौरस्य
अ + ग्
no rule named — the builder's table does not hold this change
स्तिमित + नयन → स्तिमितनयनप्रेक्षणीयाम्
अ + न्
no rule named — the builder's table does not hold this change
नयन + प्रेक्षणीय → स्तिमितनयनप्रेक्षणीयाम्
अ + प्
no rule named — the builder's table does not hold this change
अंस + न्यस्त → अंसन्यस्ते
अ + न्
no rule named — the builder's table does not hold this change
हल + भृत् → हलभृतः
अ + भ्
no rule named — the builder's table does not hold this change

शोभामद्रेः carries the accusative म् of शोभाम् on unchanged before the vowel of अद्रेः (शोभाम् + अद्रेः), as a word-final म् does before any vowel; भवित्रीमंसन्यस्ते does the same. प्रेक्षणीयां भवित्रीम् instead holds the म् as अनुस्वार before the following consonant (8.3.23, 8.4.59). वाससीव merges इ with इ into a single long ई (6.1.101 अकः सवर्णे दीर्घः). हलभृतो मेचके is the block’s unnamed visarga join — अः before the voiced म् giving ओ, the change the builder leaves null because the same ओ can come of a रेफ or a रुत्व stem. Inside the compound, दशनच्छेद doubles छ after the short अ (6.1.73 छे च).

శోభామద్రేః లో శోభామ్‌ ద్వితీయా మ్‌ అద్రేః లోని అచ్చు ముందు మార్పులేక సాగుతుంది (శోభామ్‌ + అద్రేః), పదాంత మ్‌ ఏ అచ్చు ముందైనా అట్లే; భవిత్రీమంసన్యస్తే కూడా అట్లే. ప్రేక్షణీయాం భవిత్రీమ్‌ లో మ్‌ తర్వాతి హల్లు ముందు అనుస్వారంగా నిలుస్తుంది (8.3.23, 8.4.59). వాససీవ లో ఇ+ఇ ఒకే దీర్ఘ ఈ (6.1.101 అకః సవర్ణే దీర్ఘః). హలభృతో మేచకే ఈ బ్లాకు పేరుపెట్టని విసర్గజోడీ — ఘోష మ్‌ ముందు అః ఓ ఇచ్చుట, అదే ఓ రేఫ నుండో రుత్వ నుండో వచ్చునుగనుక బిల్డరు నల్‌. సమాసంలో దశనచ్ఛేద అనునది హ్రస్వ అ తర్వాత ఛ ను రెట్టింపు చేస్తుంది (6.1.73 ఛే చ).

Chinnaya Sūri, Bālavyākaraṇam — సంధిపరిచ్ఛేదము; vendor/balavyakaranam-sandhi.txt

कारकwhat each case is doing

त्वयि सप्तमी · locative — सति-सप्तमी / निमित्तसप्तमी — a locative absolute, ‘you having alighted’, the occasion of the beauty, not a locative of place ‘in you’
with तटगते, स्निग्धभिन्नाञ्जनाभे
The locative here does not say where the beauty is; it names the circumstance that brings it about — the cloud having settled on the ridge. Mallinātha supplies the missing सति to make it plain, त्वयि तटगते सानुं गते सति, ‘you having gone to the ridge, having reached the peak,’ the absolute that sets the scene. So the whole main clause hangs on this settling: when the dark cloud lies on the white mountain, then the beauty the speaker foresees will be.
- Mallinātha, Sañjīvinī — 1.61: tvayi taṭagate sānuṃ gate sati
तस्य षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
with सद्यःकृत्तद्विरददशनच्छेदगौरस्य
शोभाम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
with स्तिमितनयनप्रेक्षणीयाम्
अद्रेः षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
भवित्रीम् द्वितीया · accusative — भविष्यदर्थे तृ-प्रत्ययान्तम् — a feminine ‘about-to-be’, ‘the beauty that will come’, not one already present
The word is not a plain adjective of शोभा but a form built to mean the future: भाविन्, feminine भवित्री, ‘she who is about to be.’ Mallinātha glosses it with a synonym and then states the sense outright, भवित्रीं भाविनीम् … शोभा भविष्यतीति तर्कयामीत्यर्थः, ‘about to be — I reckon the beauty will come to be.’ So उत्पश्यामि is not ‘I see’ a present beauty but ‘I foresee’ one, and भवित्रीम् is what puts the whole picture in the time to come.
- Mallinātha, Sañjīvinī — 1.61: bhavitrīṃ bhāvinīm; śobhā bhaviṣyatīti tarkayāmi
सति सप्तमी · locative — अधिकरण, the location
हलभृतः षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
मेचके सप्तमी · locative — अधिकरण, the location
वाससि सप्तमी · locative — अधिकरण, the location
with अंसन्यस्ते

प्रकरणानुक्रमthe rules the verse uses, by section of the abridgement

हलन्त्यम् 1.3.3 · प्रकरण 1← उत्पश्यामि; स्तिमितनयनप्रेक्षणीयाम्; सति
a final consonant of the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a final consonant (हल्) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it, and drops by 1.3.9. So the personal ending तिप् contributes only ति, the प् marking it, and क्तवतु leaves क्तवत् with the उ nasalized and the last letter both gone. Final त्, स् and म् of a case or personal ending are exempt (1.3.4).
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అంత్యంగా ఉన్న హల్లు (హల్) ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది వస్తువును గుర్తించే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు, 1.3.9 చేత లోపిస్తుంది. కాబట్టి తిప్ నుండి తి మాత్రమే మిగులుతుంది, ప్ ఇత్తు. విభక్తి/తిఙ్ ప్రత్యయాల అంత్య త్, స్, మ్ మాత్రం ఇత్తు కావు (1.3.4). అనునాసిక అచ్చు ఇత్తు (1.3.2) కి జోడీ.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.3 हलन्त्यम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तस्य लोपः 1.3.9 · प्रकरण 1← उत्पश्यामि; तटगते; स्निग्धभिन्नाञ्जनाभे; अद्रेः; स्तिमितनयनप्रेक्षणीयाम्; अंसन्यस्ते; सति
an it-marker drops
What has been named an it-marker (इत्) is then elided (लोप). The tag has done its work — naming the suffix, and conditioning or blocking some operation — and leaves no sound behind. So the उ marked in सुँ, the ट् of टा, the ङ् of ङे ङसि ङस् ङि, and the प् of सुप् are all gone before the ending is attached.
ఇత్సంజ్ఞగా గుర్తించబడినది (इत्) తరువాత లోపిస్తుంది. ఆ గుర్తు తన పని ముగించుకుంది — ప్రత్యయానికి పేరుపెట్టడం, ఏదో కార్యాన్ని కలిగించడమో ఆపడమో — ఏ ధ్వనీ మిగలదు. सुँ లోని ఉ, टा లోని ట్, ङे ङसि ङस् ङि లోని ङ్, सुप् లోని ప్ అన్నీ ప్రత్యయం చేరేముందు పోతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.9 तस्य लोपः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 3 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुप्तिङन्तं पदम् 1.4.14 · प्रकरण 1← उत्पश्यामि; तटगते; स्तिमितनयनप्रेक्षणीयाम्; अंसन्यस्ते; सति
a form ending in a case ending (सुप्) or a verb ending (तिङ्) is a पद, a finished word
A form that ends in a nominal case ending — one of the twenty-one सुप् endings 4.1.2 lists — or in a verbal personal ending — one of the eighteen तिङ् endings — is named पद, a complete word. The name is what a great many rules wait on: the visarga rules, the final-consonant rules and the anusvāra rule all apply only "in a पद" or "at the end of a पद". So राम is not yet a पद, but राम + स् is; and चक्रे is a पद once the ending ए is on. Every word the poem carries reaches this name before its word-final changes can fire.
నామవాచక విభక్తి ప్రత్యయంతో — 4.1.2 చెప్పే ఇరవై ఒక్క సుప్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — లేదా క్రియా పురుష ప్రత్యయంతో — పద్దెనిమిది తిఙ్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — అంతమయ్యే రూపానికి పద సంజ్ఞ. ఈ సంజ్ఞ మీదే ఎన్నో సూత్రాలు ఆధారపడతాయి: విసర్గ సూత్రాలు, పదాంత హల్లు సూత్రాలు, అనుస్వార సూత్రం అన్నీ "పదంలో" లేదా "పదాంతంలో" మాత్రమే పనిచేస్తాయి. రామ ఇంకా పదం కాదు; రామ + స్ పదం; చక్రే ప్రత్యయం ఏ చేరాక పదం. కావ్యంలోని ప్రతి పదం తన పదాంత మార్పులకు ముందు ఈ సంజ్ఞను చేరుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.14 सुप्तिङन्तं पदम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 14 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
भूवादयो धातवः 1.3.1 · प्रकरण 2← उत्पश्यामि; तटगते; स्तिमितनयनप्रेक्षणीयाम्; अंसन्यस्ते; सति
the words beginning with भू, listed in the Dhātupāṭha, are called धातु (roots)
The action-denoting words listed in the Dhātupāṭha — the root-list that opens with भू "to be" — are named धातु, roots. A धातु is the action-base from which every finite verb and every कृत् (primary derivative) form is built. It is the rule that stands at the head of every verb chain in the poem: चक्रे begins as the root डुकृञ्, जगाम as गम्, प्रमत्तः as मद्. Nothing is conjugated or turned into a participle until it first bears this name.
ధాతుపాఠంలో — భూ "ఉండటం" తో మొదలయ్యే ధాతువుల జాబితాలో — ఉన్న క్రియావాచక శబ్దాలకు ధాతు సంజ్ఞ. ధాతువు అంటే క్రియాధారం; దానినుండే ప్రతి తిఙంత క్రియా, ప్రతి కృదంత (ప్రాథమిక వ్యుత్పన్న) రూపం పుడతాయి. కావ్యంలోని ప్రతి క్రియా గొలుసుకు ఇది శిరస్సు: చక్రే డుకృఞ్ ధాతువుగా, జగామ గమ్ గా, ప్రమత్తః మద్ గా మొదలవుతాయి. ఈ సంజ్ఞ చేరకముందు ఏదీ రూపం దాల్చదు, కృదంతం కాదు.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.1 भूवादयो धातवः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 36 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपदेशेऽजनुनासिक इत् 1.3.2 · प्रकरण 2← उत्पश्यामि; तटगते; अद्रेः; स्तिमितनयनप्रेक्षणीयाम्; अंसन्यस्ते; सति
a nasalized vowel in the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a vowel pronounced with nasal resonance (anunāsika) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it. The उ of सुँ and of रुँ is such a vowel, so it is a marker and drops (by 1.3.9). This is why the nominative-singular ending सुँ contributes only स्, and रुँ leaves only र्.
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అనునాసికంగా ఉచ్చరించే అచ్చు ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది ఆ వస్తువుకు పేరుపెట్టే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు. सुँ, रुँ లోని ఉ అలాంటి అచ్చే; కాబట్టి అది ఇత్తు, లోపిస్తుంది (1.3.9). అందుకే ప్రథమైకవచన ప్రత్యయం సుँ నుండి స్ మాత్రమే, రుँ నుండి ర్ మాత్రమే మిగులుతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.2 उपदेशेऽजनुनासिक इत्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 28 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
प्रादयः 1.4.58 · प्रकरण 2← उत्पश्यामि; स्तिमितनयनप्रेक्षणीयाम्; अंसन्यस्ते
प्र and the rest of the prefix list are called निपात (particles)
The words प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, नि, वि, उद् and the rest of the प्रादि list are named निपात — indeclinable particles. Joined to a root they are the upasargas, the verbal prefixes that turn or deepen its sense: प्र + मद् gives प्रमद् "be heedless, be carried away", the base of प्रमत्तः, and उद् + स्था gives उत्था "rise". Because the prefix is a particle held before the root, the corpus writes it into the word, and the derivation names this rule when it puts the prefix on.
ప్ర, పరా, అప, సమ్, అను, అవ, ని, వి, ఉద్ మొదలైన ప్రాది గణపు శబ్దాలకు నిపాత సంజ్ఞ — అవి అవ్యయాలు (వికారం లేని పదాలు). ధాతువుకు చేరినప్పుడు అవే ఉపసర్గలు, ధాతువు అర్థాన్ని తిప్పే లేదా లోతు చేసే క్రియా ఉపసర్గలు: ప్ర + మద్ → ప్రమద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం, పరవశం కావటం", ఇది ప్రమత్తః కు ఆధారం; ఉద్ + స్థా → ఉత్థా "లేవటం". ఉపసర్గ ధాతువు ముందు నిలిచే నిపాతం కావటాన కార్పస్ దాన్ని పదంలోనే రాస్తుంది, గొలుసు ఉపసర్గను చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.58 प्रादयः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 54 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपसर्गाः क्रियायोगे 1.4.59 · प्रकरण 2← उत्पश्यामि; स्तिमितनयनप्रेक्षणीयाम्; अंसन्यस्ते
प्र and the rest, joined to a verb, are called उपसर्ग (preverbs)
The प्रादि particles (प्र, सम्, उद्, नि, वि and the rest, named निपात by the previous rule) are called उपसर्ग — "preverbs" — when they stand in construction with a verb (क्रियायोग, "joined to an action"). Away from a verb the same words keep only their निपात name; before a root they are the prefix that turns its sense. प्र before मद् "be heedless" gives the प्रमद् of प्रमत्तः, and उद् before पत् "fall, fly" gives the उत्पत् of उत्पत. The derivation names this rule where it sets the prefix on the root.
ప్రాది నిపాతాలు (ప్ర, సమ్, ఉద్, ని, వి మొదలైనవి — ముందటి సూత్రం వీటికి నిపాత సంజ్ఞ ఇచ్చింది) క్రియతో కలిసి నిలిచినప్పుడు (క్రియాయోగం) వాటికి ఉపసర్గ సంజ్ఞ. క్రియ లేకుంటే అవే శబ్దాలు కేవలం నిపాతాలుగా నిలుస్తాయి; ధాతువు ముందు నిలిస్తే అర్థాన్ని తిప్పే ఉపసర్గలు. మద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం" ముందు ప్ర → ప్రమత్తః లోని ప్రమద్; పత్ "పడటం, ఎగరటం" ముందు ఉద్ → ఉత్పత లోని ఉత్పత్. గొలుసు ఉపసర్గను ధాతువుకు చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.59 उपसर्गाः क्रियायोगे
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 35 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
इको यणचि 6.1.77 · प्रकरण 2← अंसन्यस्ते
इक् becomes यण् before a dissimilar vowel
A simple vowel of the इक् set — इ उ ऋ ऌ — becomes the matching semivowel यण् — य् व् र् ल् — when a dissimilar vowel follows: इति + अत्र → इत्यत्र, मधु + अरि → मध्वरि, धातृ + अंशः → धात्रंशः. This is the commonest vowel sandhi, the point where two words or a stem and its ending run together.
ఇక్ (ఇ ఉ ఋ ఌ) అచ్చు, భిన్నమైన అచ్చు పరమైనప్పుడు దానికి సవర్ణమైన యణ్ (య్ వ్ ర్ ల్) అవుతుంది: ఇతి + అత్ర → ఇత్యత్ర, మధు + అరి → మధ్వరి, ధాతృ + అంశః → ధాత్రంశః. రెండు పదాలు గానీ, ప్రాతిపదిక-ప్రత్యయాలు గానీ కలిసే అత్యంత సామాన్య అచ్‌సంధి ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.77 इको यणचि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 15 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आद्गुणः 6.1.87 · प्रकरण 2← तटगते; स्निग्धभिन्नाञ्जनाभे; स्तिमितनयनप्रेक्षणीयाम्; अंसन्यस्ते; मेचके
a followed by i/u/ṛ becomes the guṇa vowel e/o/ar
When a final अ or आ is followed by a simple vowel इ उ or ऋ, the two together become the corresponding guṇa vowel — ए, ओ, or अर् — as one sound, a single substitution for both. So राम + इन (from टा) gives the ए of रामेण, and पुण्य + उदक gives the ओ of पुण्योदक. It is the guṇa-sandhi a student meets first.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఇ ఉ ఋ (సామాన్య అచ్చు) వస్తే, రెండూ కలిసి గుణమవుతాయి — ఏ, ఓ, అర్ — ఒకే ధ్వనిగా (ఏకాదేశం). రామ + ఇన (టా నుండి) → రామేణ లోని ఏ; పుణ్య + ఉదక → పుణ్యోదక లోని ఓ. విద్యార్థి మొదట కలిసే గుణసంధి ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.87 आद्गुणः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 27 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the guṇa sandhi
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अकः सवर्णे दीर्घः 6.1.101 · प्रकरण 2← उत्पश्यामि; स्तिमितनयनप्रेक्षणीयाम्; वाससि + इव; भिन्न + अञ्जन; अञ्जन + आभा
a simple vowel before a like vowel becomes the long one
When a simple vowel (अक्: अ इ उ ऋ ऌ) is followed by a vowel of the same class (savarṇa), the two become the single long vowel of that class — अ/आ + अ/आ → आ, इ/ई + इ/ई → ई, and so on. So स्व + अधिकार → स्वाधिकार. This is dīrgha-sandhi.
అక్ (అ ఇ ఉ ఋ ఌ) తరువాత దానికి సవర్ణమైన అచ్చు వస్తే, రెండూ కలిసి ఆ వర్గపు దీర్ఘమవుతాయి — అ/ఆ + అ/ఆ → ఆ, ఇ/ఈ + ఇ/ఈ → ఈ, ఇలా. స్వ + అధికార → స్వాధికార. ఇది దీర్ఘసంధి.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.101 अकः सवर्णे दीर्घः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 42 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the dīrgha sandhi
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
छे च 6.1.73 · प्रकरण 3← दशन + छेद
a short vowel takes the augment तुक् (त्) before छ्
Before a छ्, a preceding short vowel gets the augment तुक् — an inserted त् — which then becomes च् (by श्चुत्व) and yields the doubled छ् heard at the seam: शिव + छाया → शिवच्छाया "Śiva's shade", आ + छादयति → आच्छादयति "covers over". It is the vowel-side counterpart of शश्छोऽटि (8.4.63), which doubles छ् after a stop; between them, almost every छ् inside a word or at a word-seam comes out doubled.
ఛ్ ముందు, ముందున్న హ్రస్వ అచ్చుకు తుక్ ఆగమం — చేరే త్ — వస్తుంది; ఆ త్ శ్చుత్వం చేత చ్ అయి, సంధిస్థానంలో వినిపించే ద్విత్వ ఛ్ ను ఇస్తుంది: శివ + ఛాయా → శివచ్ఛాయా "శివుని నీడ"; ఆ + ఛాదయతి → ఆచ్ఛాదయతి "కప్పుతుంది". స్పర్శం తరువాత ఛ్ ను ద్విత్వం చేసే శశ్ఛోఽటి (8.4.63) కు ఇది అచ్చు-వైపు ప్రతిరూపం; ఈ రెండింటి వల్ల పదంలో గానీ పద సంధిలో గానీ దాదాపు ప్రతి ఛ్ ద్విత్వమవుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.73 छे च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 101 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
झलां जशोऽन्ते 8.2.39 · प्रकरण 3← उत्पश्यामि
a word-final झल् becomes the corresponding जश् (voiced unaspirate)
At the end of a word, a झल् consonant — a stop or sibilant — is replaced by the corresponding जश्, a voiced unaspirated stop (ग् ज् ड् द् ब्). So a word-final त् may be written द् (वाक् beside वाग्, षष् beside षड्). At a pause it can revert to त् (8.4.56), and before a voiceless sound it stays voiceless (8.4.55 खरि च); so अधिकारात् before प्र keeps its त्.
పదాంతంలో ఝల్ (స్పర్శ లేదా ఊష్మ) హల్లుకు దాని జశ్ — ఘోష అల్పప్రాణ స్పర్శం (గ్ జ్ డ్ ద్ బ్) — ఆదేశం. పదాంత త్ ను ద్ గా రాయవచ్చు (వాక్/వాగ్, షష్/షడ్). విరామంలో మళ్లీ త్ కావచ్చు (8.4.56); అఘోషం ముందు అఘోషంగానే ఉంటుంది (8.4.55 ఖరి చ) — అధికారాత్ ప్ర ముందు త్ గానే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.39 झलां जशोऽन्ते
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 67 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.2, स्वाधिकारात्
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8.3.15 · प्रकरण 3← अद्रेः; सद्यस् + कृत्त
र् becomes visarga before a खर् consonant or at a pause
A रेफ (र्) at the end of a word becomes visarga (ः) before a खर् consonant — the voiceless stops and the sibilants — or at a pause (avasāna). It is the last step of every nominative singular: यक्ष + र् becomes यक्षः. The visarga of भर्तुः is the same thing, the र् that came with the ṛ-stem's ending surfacing before the pause.
పదాంతంలోని రేఫ (ర్) ఖర్ హల్లు ముందు — అఘోష స్పర్శలు, ఊష్మలు — గాని, విరామం (అవసానం) దగ్గర గాని విసర్గ (ః) అవుతుంది. ప్రతి ప్రథమా ఏకవచనపు చివరి మెట్టు ఇదే: యక్ష + ర్ → యక్షః. భర్తుః లోని విసర్గ కూడా ఋకారాంత శబ్దపు ర్ ఇలాగే విరామం ముందు పైకి రావడమే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 93 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः and भर्तुः prakriyās
- docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः and भर्तुः derivations
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
मोऽनुस्वारः 8.3.23 · प्रकरण 3← स्तिमितनयनप्रेक्षणीयाम् + भवित्रीम्
a word-final म् becomes anusvāra before a consonant
A म् at the end of a word becomes anusvāra — the nasal dot ं — when a consonant follows: हरिम् + वन्दे → हरिं वन्दे "I praise Hari". The accusative singular in -म् and every word-final म् before a consonant is written this way; before a vowel or at a pause the म् itself stays. This is why the chain-check reads a final ं and a final म् as the same sound: they are one म्, shown one way or the other by what follows.
పదాంతంలోని మ్, హల్లు ముందు అనుస్వారం — ం అనే నాసిక బిందువు — గా మారుతుంది: హరిమ్ + వన్దే → హరిం వన్దే "హరిని నమస్కరిస్తాను". మ్-అంత ద్వితీయా ఏకవచనం, హల్లు ముందు వచ్చే ప్రతి పదాంత మ్ ఇలాగే రాయబడతాయి; అచ్చు ముందు గానీ విరామంలో గానీ మ్ అలాగే నిలుస్తుంది. అందుకే గొలుసు-పరీక్ష పదాంత ం ను, పదాంత మ్ ను ఒకే ధ్వనిగా చదువుతుంది: అవి ఒకే మ్, తరువాత వచ్చేదాన్ని బట్టి ఒక్కో రూపంలో చూపబడతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.23 मोऽनुस्वारः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 77 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
खरि च 8.4.55 · प्रकरण 3← उत्पश्यामि
a झल् becomes a चर् before a खर्
Before a खर् (a voiceless consonant) a झल् (an obstruent) is replaced by the matching चर् — its voiceless unaspirated counterpart: उद् + स्थानम् → उत्थानम्, उद् + तम्भनम् → उत्तम्भनम्. It is the cartva that unvoices a stop before a following voiceless sound, the counterpart of the jaśtva that voices one before a voiced sound.
ఖర్ (అఘోష హల్లు) ముందు ఝల్ (స్పర్శం) దానికి సరిపడే చర్ — అఘోష అల్పప్రాణ ధ్వని — గా మారుతుంది: ఉద్ + స్థానమ్ → ఉత్థానమ్, ఉద్ + తమ్భనమ్ → ఉత్తమ్భనమ్. ఘోష ముందు స్పర్శాన్ని ఘోషం చేసే జశ్త్వానికి ప్రతిరూపమైన, అఘోష ముందు స్పర్శాన్ని అఘోషం చేసే చర్త్వం ఇది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.55 खरि च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 74 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वा पदान्तस्य 8.4.59 · प्रकरण 3← स्तिमितनयनप्रेक्षणीयाम् + भवित्रीम्
at the end of a word the homorganic-nasal substitution is optional
The previous rule (8.4.58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः) turns an अनुस्वार (the nasal hum ं) into the nasal of the following consonant's own class before a यय् consonant (any stop or semivowel but ह). This rule makes that substitution optional (वा, "or") when the अनुस्वार stands at the end of a पद, a finished word. So the prefix सम् before भृत "borne", once its म् has become अनुस्वार, may keep the class-nasal म् or the अनुस्वार: सम्भृतम् or संभृतम्. Both are correct; the chain shows the class-nasal.
ముందటి సూత్రం (8.4.58 అనుస్వారస్య యయి పరసవర్ణః) అనుస్వారాన్ని (ం అనే నాసిక ధ్వని) — యయ్ హల్లు (హ తప్ప అన్ని స్పర్శ, అంతస్థ హల్లులు) ముందు — ఆ హల్లు వర్గపు నాసికంగా మారుస్తుంది. ఈ సూత్రం, అనుస్వారం పదాంతంలో (పూర్తయిన పదపు చివర) నిలిచినప్పుడు, ఆ మార్పును వికల్పం (వా "లేదా") చేస్తుంది. కాబట్టి భృత "మోయబడిన" ముందు సమ్ ఉపసర్గపు మ్ అనుస్వారమైన తర్వాత వర్గనాసిక మ్ గా ఉండవచ్చు, లేదా అనుస్వారంగా ఉండవచ్చు: సమ్భృతమ్ లేదా సంభృతమ్. రెండూ సరైనవే; గొలుసు వర్గనాసికాన్ని చూపుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.59 वा पदान्तस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 80 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ससजुषो रुः 8.2.66 · प्रकरण 4← अद्रेः
a word-final स् becomes रु
The स् at the end of a word — and the word सजुष् — is replaced by रु. The उ of रु is only a marker and drops, so what is left is र्. This is why यक्ष + स् becomes यक्ष + र्, which then turns to visarga at a pause by 8.3.15: the visarga of every nominative singular is a buried स्. It also explains यक्षः + चक्रे → यक्षश्चक्रे — the स् resurfaces before च and becomes श्.
పదాంతంలోని స్ (మరియు సజుష్ శబ్దపు స్) రుగా మారుతుంది. 'రు'లోని ఉ కేవలం ఇత్‌సంజ్ఞ, అది లోపించి ర్ మాత్రమే మిగులుతుంది. కాబట్టి యక్ష + స్ → యక్ష + ర్; ఆ ర్ విరామం ముందు విసర్గ అవుతుంది (8.3.15). అందుకే ప్రతి ప్రథమా ఏకవచన విసర్గ దాగిన స్; యక్షః + చక్రే లో ఆ స్ మళ్లీ పైకి వచ్చి చకారం ముందు శ్ అవుతుంది — యక్షశ్చక్రే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.66 ससजुषो रुः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 105 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः prakriyā
- docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः derivation
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुडनपुंसकस्य 1.1.43 · प्रकरण 5← उत्पश्यामि; स्तिमितनयनप्रेक्षणीयाम्; अंसन्यस्ते
the सुट् endings of a non-neuter stem are called सर्वनामस्थान
For a stem that is not neuter (अनपुंसक), the endings of the सुट् set — सु, औ, जस् (nominative singular, dual, plural) and अम्, औट् (accusative singular, dual) — are termed सर्वनामस्थान. This name marks the "strong" cases, where a stem shows its fullest form: it is before a सर्वनामस्थान that नुम् is inserted, a vowel lengthens, and the like. प्रमत्तः "heedless" is प्रमत्त + सु, a nominative singular, so its सु is a सर्वनामस्थान.
నపుంసకం కాని (అనపుంసక) స్టెముకు, సుట్ గణపు ప్రత్యయాలు — సు, ఔ, జస్ (ప్రథమా ఏక, ద్వి, బహువచనం) మరియు అమ్, ఔట్ (ద్వితీయా ఏక, ద్వివచనం) — సర్వనామస్థాన సంజ్ఞ పొందుతాయి. ఈ సంజ్ఞ "బలమైన" విభక్తులను గుర్తిస్తుంది, అక్కడ స్టెము తన పూర్ణ రూపాన్ని చూపుతుంది: సర్వనామస్థానం ముందే నుమ్ చేరిక, స్వరదీర్ఘీకరణం మొదలైనవి జరుగుతాయి. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త" = ప్రమత్త + సు, ప్రథమా ఏకవచనం, కాబట్టి దాని సు సర్వనామస్థానం.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.43 सुडनपुंसकस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 162 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् 1.2.45 · प्रकरण 5← उत्पश्यामि; स्तिमितनयनप्रेक्षणीयाम्; अंसन्यस्ते
a meaningful form that is neither a root nor an affix is a प्रातिपदिक (nominal base)
A form that carries meaning (अर्थवत्) and is neither a धातु (a verb root) nor a प्रत्यय (an affix) is termed प्रातिपदिक — a nominal base, the stem to which case endings are then added. This is the general definition; forms ending in a कृत् or a तद्धित affix and compounds are brought under the same name by the next rule (1.2.46). So a plain stem like मेघ "cloud" is a प्रातिपदिक on its own, while a कृत् form such as प्रमत्त reaches the name through that extension. The प्रातिपदिक is what takes the सुप् case endings.
అర్థవంతమైన (అర్థవత్), ధాతువు కాని, ప్రత్యయం కాని రూపానికి ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ — నామపదపు మూలం (స్టెమ్), దీనికే విభక్తి ప్రత్యయాలు చేరతాయి. ఇది సాధారణ నిర్వచనం; కృత్, తద్ధిత ప్రత్యయాంత రూపాలను, సమాసాలను తర్వాతి సూత్రం (1.2.46) అదే సంజ్ఞకు తెస్తుంది. కాబట్టి మేఘ "మేఘం" వంటి సాదా మూలం తనంతట తానే ప్రాతిపదికం, ప్రమత్త వంటి కృదంతం ఆ విస్తరణ వల్ల ఈ సంజ్ఞను పొందుతుంది. ప్రాతిపదికమే సుప్ విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.2.45 अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 115 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कृत्तद्धितसमासाश्च 1.2.46 · प्रकरण 5← तटगते; स्तिमितनयनप्रेक्षणीयाम्; अंसन्यस्ते; सति
forms ending in a कृत् or तद्धित affix, and compounds, are प्रातिपदिक too
Forms ending in a कृत् affix (a primary affix that makes a word straight from a root, like क्त in मत्त), in a तद्धित affix (a secondary affix on a noun), and समास (compounds) are also termed प्रातिपदिक — a nominal base. This extends the previous rule's definition. It is why a कृत् form such as प्रमत्त "heedless" (प्र + मद् + क्त) is itself a stem and takes case endings like any noun, and why the indeclinables श्रुत्वा "having heard" and आलिङ्ग्य "having embraced" count as nominal bases before their further treatment.
కృత్ ప్రత్యయాంత (ధాతువు నుండి నేరుగా పదం చేసే ప్రాథమిక ప్రత్యయం, మత్త లోని క్త వంటిది), తద్ధిత ప్రత్యయాంత (నామంపై గౌణ ప్రత్యయం), సమాస — వీటికి కూడా ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ, నామపదపు మూలం. ఇది ముందటి సూత్రపు నిర్వచనాన్ని విస్తరిస్తుంది. అందుకే ప్రమత్త "అజాగ్రత్త" (ప్ర + మద్ + క్త) వంటి కృదంతం తానే స్టెమ్ అయి, ఏ నామంవలెనే విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది; శ్రుత్వా "విని", ఆలింగ్య "కౌగిలించి" వంటి అవ్యయాలు కూడా తదుపరి వ్యవహారం ముందు నామపద మూలాలుగా లెక్క.
- Aṣṭādhyāyī — 1.2.46 कृत्तद्धितसमासाश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 116 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
न विभक्तौ तुस्माः 1.3.4 · प्रकरण 5← स्तिमितनयनप्रेक्षणीयाम्
in a case or personal ending a final त-class, स् or म् is not an इत्
The previous rule 1.3.3 हलन्त्यम् makes the final consonant of an affix an इत् — a silent marker that is then dropped. This rule stops that within a विभक्ति (a case ending or a तिङ् personal ending): a final तु (the त-class: त थ द ध न), स्, or म् there is not an इत् and stays as a real letter. So the स् of the instrumental-plural ऐस् (which becomes भिस्) and the त् of a personal ending like तस् are kept, not marked away. In वन्द्यैः "with the venerable ones" the ऐस् holds its स्.
ముందటి సూత్రం 1.3.3 హలంత్యమ్ ప్రత్యయపు చివరి హల్లును ఇత్ — తొలగే మూక గుర్తు — చేస్తుంది. ఈ సూత్రం దాన్ని విభక్తి (విభక్తి ప్రత్యయం లేదా తిఙ్ పురుష ప్రత్యయం) లో ఆపుతుంది: అక్కడ చివరి తు (త-వర్గం: త థ ద ధ న), స్, మ్ ఇత్ కావు, నిజ అక్షరాలుగా నిలుస్తాయి. కాబట్టి తృతీయా బహువచనపు ఐస్ (భిస్ అయ్యేది) లోని స్, తస్ వంటి తిఙ్ ప్రత్యయపు త్ నిలుస్తాయి, గుర్తుగా తొలగవు. వంద్యైః "వందనీయులతో" లో ఐస్ తన స్ ను నిలుపుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.4 न विभक्तौ तुस्माः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 130 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
चुटू 1.3.7 · प्रकरण 5← स्तिमितनयनप्रेक्षणीयाम्
an affix’s initial palatal or cerebral is a marker
An initial palatal (चु — च छ ज झ ञ) or cerebral (टु — ट ठ ड ढ ण) of an affix is an इत्, a marker: not part of the affix but a tag on it, and it drops. So the ट of the instrumental टा and the ठ, ढ that open other affixes are only labels, gone before the affix is added. It is one of the rules that tell a bare affix from its markers.
ప్రత్యయం మొదట ఉన్న చు (చ ఛ జ ఝ ఞ) గాని టు (ట ఠ డ ఢ ణ) గాని ఇత్తు — అంటే ప్రత్యయంలో భాగం కాక దానిపై గుర్తు మాత్రమే; అది లోపిస్తుంది. అందుకే తృతీయ ప్రత్యయమైన టా లోని ట కేవలం గుర్తు, ప్రత్యయం చేరకముందే పోతుంది. బరి ప్రత్యయాన్ని దాని గుర్తులనుండి వేరుచేసే సూత్రాల్లో ఇది ఒకటి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.7 चुटू
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 128 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लशक्वतद्धिते 1.3.8 · प्रकरण 5← उत्पश्यामि; तटगते; स्निग्धभिन्नाञ्जनाभे; अंसन्यस्ते; सति
an affix’s initial ल्, श् or velar is a marker
In an affix that is not a taddhita (a secondary nominal affix), an initial ल्, श्, or velar (क ख ग घ ङ) is an इत्, a marker, and drops. This is why the present-participle affix शतृ adds only अत् — its श् is a tag — and why the tense-name लट् contributes no ल्.
తద్ధితం కాని ప్రత్యయం మొదట ఉన్న ల్, శ్, కవర్గం (క ఖ గ ఘ ఙ) ఇత్తులు, లోపిస్తాయి. అందుకే వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయమైన శతృ కేవలం అత్ ను చేరుస్తుంది — దాని శ్ ఒక గుర్తే — మరియు లట్ లకారంలోని ల్ ఏమీ మిగల్చదు.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.8 लशक्वतद्धिते
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 135 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् 1.4.13 · प्रकरण 5← उत्पश्यामि; तटगते; स्तिमितनयनप्रेक्षणीयाम्; अंसन्यस्ते; सति
the base an affix is added to is called अङ्ग (stem) while the affix stands
Whatever an affix is prescribed after — taken with everything from that point on — is named अङ्ग, the stem, for as long as that affix is present. The name matters because a great many rules operate "on the अङ्ग": the guṇa and vṛddhi changes, the lengthenings, the augments all target the अङ्ग before its ending. So राम is the अङ्ग before a case ending, and चकृ the अङ्ग before a perfect ending — and it is on that अङ्ग that the vowel is strengthened to चकार.
ఒక ప్రత్యయం దేని తరువాత విధించబడుతుందో అది — అక్కడి నుండి ముందంతటితో సహా — ఆ ప్రత్యయం ఉన్నంత వరకు అఙ్గ, అంటే ప్రకృతి (కాండం), అని పిలవబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం, ఎందుకంటే ఎన్నో సూత్రాలు "అఙ్గం మీద" పనిచేస్తాయి: గుణ-వృద్ధి మార్పులు, దీర్ఘీకరణలు, ఆగమాలు అన్నీ ప్రత్యయం ముందు అఙ్గాన్నే లక్ష్యంగా చేసుకుంటాయి. కాబట్టి విభక్తి ముందు రామ అఙ్గం; పరోక్ష ప్రత్యయం ముందు చకృ అఙ్గం — ఆ అఙ్గం మీదే అచ్చు బలపడి చకార అవుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.13 यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 132 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यचि भम् 1.4.18 · प्रकरण 5← तटगते; स्तिमितनयनप्रेक्षणीयाम्; अंसन्यस्ते; सति
before an ending beginning with य् or a vowel, the stem is called भ
Within the domain the previous rule opened, before an ending that begins with a य् or with any vowel (यच् = य् together with the अच् vowels), the stem is termed भ. The भ name triggers the internal-sandhi rules that reshape a stem before such a weak ending. वन्द्य before ऐस् — the instrumental plural, which begins with the vowel ऐ — is a भ, on the way to वन्द्यैः "with the venerable ones".
ముందటి సూత్రం తెరిచిన క్షేత్రంలో, య్ తో గానీ ఏదైనా అచ్ (స్వరం) తో గానీ మొదలయ్యే ప్రత్యయం ముందు (యచ్ = య్ మరియు అచ్ స్వరాలు కలిపి) స్టెముకు భ సంజ్ఞ. భ సంజ్ఞ, అట్టి బలహీన ప్రత్యయం ముందు స్టెమును మార్చే అంతస్సంధి నియమాలను నడిపిస్తుంది. వంద్య, ఐస్ ముందు — తృతీయా బహువచనం, ఐ అనే స్వరంతో మొదలయ్యేది — భ, వంద్యైః "వందనీయులతో" వైపు దారిలో.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.18 यचि भम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 164 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
गतिश्च 1.4.60 · प्रकरण 5← उत्पश्यामि; स्तिमितनयनप्रेक्षणीयाम्; अंसन्यस्ते
the same prefixes, joined to a verb, are also called गति
The same प्रादि words, joined to a verb, are termed गति ("gati") as well, beside their उपसर्ग name. The गति name is what lets a prefix compound with a following क्त्वा form into a single ल्यप् word: नि + अस् + क्त्वा becomes न्यस्य "having laid down", and उप + भुज् + क्त्वा becomes उपभुज्य "having enjoyed". The derivation names this rule where the prefix earns its गति standing.
అవే ప్రాది శబ్దాలు క్రియతో కలిస్తే, ఉపసర్గ సంజ్ఞతో పాటు, గతి సంజ్ఞ కూడా పొందుతాయి. గతి సంజ్ఞే ఉపసర్గను తర్వాతి క్త్వా-రూపంతో ఒక్క ల్యప్ పదంగా సమాసం చేయనిస్తుంది: ని + అస్ + క్త్వా → న్యస్య "ఉంచి", ఉప + భుజ్ + క్త్వా → ఉపభుజ్య "అనుభవించి". ఉపసర్గ తన గతిత్వాన్ని పొందేచోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.60 गतिश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 200 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप् 4.1.2 · प्रकरण 5← तटगते; स्तिमितनयनप्रेक्षणीयाम्; अंसन्यस्ते; सति
the twenty-one nominal case endings (सुप्), three to a case
This one long sūtra names, in a single run, all twenty-one nominal endings — three for each of the seven cases: सु औ जस् (nominative), अम् औट् शस् (accusative), टा भ्याम् भिस् (instrumental), ङे भ्याम् भ्यस् (dative), ङसि भ्याम् भ्यस् (ablative), ङस् ओस् आम् (genitive), ङि ओस् सुप् (locative). Every declined noun in the poem takes one of these; they are the endings 1.4.14 counts as सुप्. The set's name सुप् is the pratyāhāra formed from its first sound स and its last सुप्.
ఈ ఒక్క పొడవాటి సూత్రం ఇరవై ఒక్క నామవాచక ప్రత్యయాలను ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది — ఏడు విభక్తులకు మూడేసి: సు ఔ జస్ (ప్రథమా), అమ్ ఔట్ శస్ (ద్వితీయా), టా భ్యామ్ భిస్ (తృతీయా), ఙే భ్యామ్ భ్యస్ (చతుర్థీ), ఙసి భ్యామ్ భ్యస్ (పఞ్చమీ), ఙస్ ఓస్ ఆమ్ (షష్ఠీ), ఙి ఓస్ సుప్ (సప్తమీ). కావ్యంలోని ప్రతి విభక్తి పదం వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది; 1.4.14 వీటినే సుప్ గా లెక్కిస్తుంది. ఈ గణపు పేరు 'సుప్' — మొదటి ధ్వని స, చివరి సుప్ లతో ఏర్పడిన ప్రత్యాహారం.
- Aṣṭādhyāyī — 4.1.2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 117 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अमि पूर्वः 6.1.107 · प्रकरण 5← शोभाम्; स्तिमितनयनप्रेक्षणीयाम्; भवित्रीम्
before the accusative-singular अम्, the stem vowel alone remains
When the accusative-singular ending अम् follows a word ending in अक् (a short a i u …), the single substitute for stem-vowel + अ is the pūrva, the earlier, vowel — the stem vowel wins. So हरि + अम् → हरिम्, गुरु + अम् → गुरुम्, राम + अम् → रामम्. One rule for the accusative singular of every vowel stem.
అక్కు (హ్రస్వ అ ఇ ఉ…) తరువాత అమ్ (ద్వితీయైకవచనం) పరమైతే, ప్రాతిపదిక అచ్చుకూ అ కూ ఏకాదేశం పూర్వరూపం — ప్రాతిపదిక అచ్చు నిలుస్తుంది. హరి + అమ్ → హరిమ్, గురు + అమ్ → గురుమ్, రామ + అమ్ → రామమ్. అచ్చంత శబ్దాల ద్వితీయైకవచనానికి ఒకే సూత్రం.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.107 अमि पूर्वः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 134 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.4, वसतिम्
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ङसिङसोश्च 6.1.110 · प्रकरण 5← अद्रेः
after e/o, the abl. and gen. singular keep the vowel (pūrva-rūpa)
After a stem in ए or ओ (एङ्), the ablative-singular ङसि and the genitive-singular ङस् merge as pūrva-rūpa — the ए/ओ alone stands. An i-stem takes guṇa first (हरि → हरे), so both the ablative and the genitive singular come out हरेः.
ఏ లేదా ఓ (ఏఙ్) కారాంతం తరువాత పంచమ్యేకవచనం ఙసి, షష్ఠ్యేకవచనం ఙస్ పూర్వరూపంగా కలుస్తాయి — ఏ/ఓ మాత్రమే నిలుస్తుంది. ఇకారాంతం ముందు గుణం వస్తుంది (హరి → హరే), కాబట్టి పంచమి, షష్ఠి రెండూ హరేః గా వస్తాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.110 ङसिङसोश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 172 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
टाङसिङसामिनात्स्याः 7.1.12 · प्रकरण 5← सद्यःकृत्तद्विरददशनच्छेदगौरस्य; तस्य
after an a-stem, टा/ङसि/ङस् become इन/आत्/स्य
After a stem in अ, the instrumental-singular टा becomes इन, the ablative-singular ङसि becomes आत्, and the genitive-singular ङस् becomes स्य. So राम + टा → राम + इन → रामेण (with guṇa), राम + ङसि → रामात्, राम + ङस् → रामस्य. Three of the a-stem singular endings are set by this one rule.
అకారాంత శబ్దం తరువాత తృతీయైకవచనం టా → ఇన, పంచమీ ఙసి → ఆత్, షష్ఠీ ఙస్ → స్య. రామ + టా → రామ + ఇన → రామేణ (గుణంతో), రామ + ఙసి → రామాత్, రామ + ఙస్ → రామస్య. అకారాంత ఏకవచన ప్రత్యయాల్లో మూడు ఈ ఒక్క సూత్రంతోనే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.12 टाङसिङसामिनात्स्याः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 139 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.2, शापेन and स्वाधिकारात्
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
त्यदादीनामः 7.2.102 · प्रकरण 5← तस्य
a त्यदादि pronoun’s final becomes अ before an ending
The final sound of a त्यदादि pronoun — तद्, यद्, एतद्, इदम् and their group — becomes अ before a case-ending. तद् → त, which then goes on to सः, तम्, ते. It is the step that turns the stem into the shape the endings attach to.
త్యదాది సర్వనామం — తద్, యద్, ఏతద్, ఇదమ్ మొదలైన గణం — దాని అంత్యవర్ణం విభక్తి ముందు అ అవుతుంది. తద్ → త, అటుపైన సః, తమ్, తే అవుతుంది. ప్రత్యయాలు చేరే రూపంలోకి శబ్దాన్ని మార్చే మెట్టు ఇది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.102 त्यदादीनामः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 192 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
घेर्ङिति 7.3.111 · प्रकरण 5← अद्रेः
a short इ/उ-stem takes guṇa before a ङित् ending
A short इ- or उ-stem (a घि stem) takes guṇa — इ → ए, उ → ओ — before a ङित् case-ending. हरि + ए (dative) → हरये, and गुरु gives गुरवे. It is what raises the vowel in the oblique singular of these stems.
హ్రస్వ ఇ లేదా ఉ కారాంతం (ఘి శబ్దం), ఙిత్ విభక్తి ప్రత్యయం ముందు గుణం తీసుకుంటుంది — ఇ → ఏ, ఉ → ఓ. హరి + ఏ (చతుర్థి) → హరయే; గురు → గురవే. ఈ శబ్దాల పరోక్ష ఏకవచనంలో అచ్చును ఎత్తేది ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.3.111 घेर्ङिति
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 171 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि 8.4.2 · प्रकरण 5← स्तिमितनयनप्रेक्षणीयाम्
न becomes ण after र्/ष् even across intervening अट्, क-/प-class, आङ् or नुम् (ṇatva)
A न् becomes the retroflex ण् after a र् or ष् in the same word — and it still does when the vowels and semivowels of अट् (अ इ उ …, ह य व र), the velars, the labials, आङ्, or the augment नुम् stand in between. This is ṇatva. So राम + इन → रामेण, the र् reaching the न across ए; but शाप, with no र् or ष्, keeps its न (शापेन).
ఒకే పదంలో ర్ లేదా ష్ తరువాత న్ మూర్ధన్య ణ్ అవుతుంది — మధ్యలో అట్ (అచ్చులు, హ య వ ర), కవర్గం, పవర్గం, ఆఙ్, నుమ్ ఉన్నా అవుతుంది. ఇదే ణత్వం. రామ + ఇన → రామేణ, ర్ ఏ ను దాటి న ను చేరుతుంది; కానీ శాప లో ర గానీ ష గానీ లేదు, న నిలుస్తుంది (శాపేన).
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.2 अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 137 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.2 and §4.3, शापेन and गुरुणा
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो गुणे 6.1.97 · प्रकरण 8← त्वयि; तस्य
a non-final अ before a guṇa vowel merges forward (para-rūpa)
When a non-final short अ is followed by a guṇa vowel (अ, ए, ओ), the single substitute is the later vowel alone — para-rūpa, the second stands — not a guṇa of the two. It keeps a stem-final अ from doubling with an affix that opens on such a vowel, so only the affix’s vowel is heard.
అంత్యం కాని హ్రస్వ అ తరువాత గుణాచ్చు (అ, ఏ, ఓ) వస్తే, రెండింటి స్థానంలో పరమైన అచ్చు ఒక్కటే మిగులుతుంది — పరరూపం, రెండవది నిలుస్తుంది — గుణం కాదు. అలా అకారాంత శబ్దం అటువంటి అచ్చుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయంతో కలిసినప్పుడు ప్రత్యయపు అచ్చు మాత్రమే వినబడుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.97 अतो गुणे
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 273 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
योऽचि 7.2.89 · प्रकरण 8← त्वयि
the final of युष्मद्/अस्मद् becomes य् before a vowel ending
Before a vowel-initial case ending, the final letter of युष्मद्/अस्मद् becomes य्. With the singular base त्व/म this gives the instrumental त्वया "by you", मया "by me" — त्व + अ → त्वय् before आ, then त्वया. The semivowel is what carries these pronouns into the vowel cases.
అచ్-ఆది విభక్తి ప్రత్యయం పరమైనప్పుడు యుష్మద్/అస్మద్ అంత్యవర్ణం య్ అవుతుంది. ఏకవచన ప్రాతిపదికం త్వ/మ తో కలిసి తృతీయలో త్వయా "నీచేత", మయా "నాచేత" — త్వ + అ, ఆ ముందు త్వయ్, ఆపై త్వయా. ఈ సర్వనామాలను అచ్-విభక్తుల్లోకి మోసేది ఈ అంతస్థమే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.89 योऽचि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 319 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
त्वमावेकवचने 7.2.97 · प्रकरण 8← त्वयि
त्व and म replace युष्मद्/अस्मद् in the singular
In the singular throughout, युष्मद् becomes त्व and अस्मद् becomes म. This is the substitution the other rules build on: त्वाम्, माम्; त्वया, मया; त्वयि, मयि. In the dual and plural the base stays युष्म-/अस्म-, so it is the singular that these pronouns reshape most.
ఏకవచనమంతటా యుష్మద్ → త్వ, అస్మద్ → మ. మిగతా సూత్రాలు నిలిచేది ఈ ఆదేశంపైనే: త్వామ్, మామ్; త్వయా, మయా; త్వయి, మయి. ద్వి/బహువచనాల్లో ప్రాతిపదికం యుష్మ-/అస్మ- గా నిలుస్తుంది; కాబట్టి ఈ సర్వనామాలు ఎక్కువగా మార్చుకునేది ఏకవచనాన్నే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.97 त्वमावेकवचने
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 316 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वरादिनिपातमव्ययम् 1.1.37 · प्रकरण 11← उत्पश्यामि; स्तिमितनयनप्रेक्षणीयाम्; अंसन्यस्ते
the स्वरादि words and the निपात particles are called अव्यय (indeclinable)
The words of the स्वरादि list (स्वर्, अन्तर्, प्रातर् and the rest) and the निपात particles are termed अव्यय — indeclinable, taking no case ending and never changing form. Because the प्रादि prefixes are निपात (by 1.4.58), a preverb like प्र in प्रभवति "he arises" is an अव्यय; that is why it stands unchanged before the root.
స్వరాది గణపు శబ్దాలు (స్వర్, అంతర్, ప్రాతర్ మొదలైనవి) మరియు నిపాత శబ్దాలు అవ్యయ సంజ్ఞ పొందుతాయి — అవ్యయం, విభక్తి తీసుకోని, ఎప్పుడూ రూపం మారని పదం. ప్రాది ఉపసర్గలు నిపాతాలు కావటాన (1.4.58 చేత), ప్రభవతి "ఉద్భవించును" లోని ప్ర ఉపసర్గ అవ్యయం; అందుకే అది ధాతువు ముందు మారకుండా నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.37 स्वरादिनिपातमव्ययम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 366 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अव्ययादाप्सुपः 2.4.82 · प्रकरण 11← स्तिमितनयनप्रेक्षणीयाम्; अंसन्यस्ते
after an अव्यय, the आप् (feminine) and सुप् (case) endings undergo लुक्
After an अव्यय — an indeclinable word — the feminine suffix आप् and the case endings सुप् undergo लुक् (लुक्, a disappearance that leaves no trace, not even a mark on what stood before). A prefix like प्र is an अव्यय (an उपसर्ग, and so indeclinable), and when it joins a root it first takes a case ending which this rule then wipes out, so प्र meets मद् bare in प्रमत्तः "heedless". The same लुक् is why an indeclinable never shows an ending: the सुप् is added and at once removed. The derivation names this rule on the silent step where the prefix's ending drops.
అవ్యయం — విభక్తి మారని పదం — తరువాత ఆప్ (స్త్రీలింగ ప్రత్యయం) మరియు సుప్ (విభక్తి ప్రత్యయాలు) లుక్ పొందుతాయి (లుక్ — ఏ గుర్తూ మిగల్చకుండా పూర్తిగా లోపించడం). ప్ర వంటి ఉపసర్గ అవ్యయం; అది ధాతువుతో కలిసేటప్పుడు మొదట ఒక విభక్తి ప్రత్యయాన్ని తీసుకుంటుంది, ఈ సూత్రం దాన్ని తుడిచివేస్తుంది, కాబట్టి ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లో ప్ర మద్‌ను ప్రత్యయం లేకుండా చేరుతుంది. అవ్యయం ఎప్పుడూ విభక్తి చూపకపోవటానికి కారణం ఇదే: సుప్ చేరి వెంటనే తొలగిపోతుంది. ఉపసర్గపు విభక్తి లోపించే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 2.4.82 अव्ययादाप्सुपः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 370 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सार्वधातुकमपित् 1.2.4 · प्रकरण 12← सति
a सार्वधातुक affix that is not पित् is treated as ङित्
A सार्वधातुक affix — a present-system ending or the class sign that goes with it — that is not पित् (not marked प् as its इत्) is treated as ङित्, as though it carried ङ् as an इत्. The ङित् mark blocks the guṇa or vṛddhi strengthening the affix would otherwise pull, so the stem keeps its weak shape under such an ending. The third-person and the आत्मनेपद endings, and the imperatives that are not पित्, all fall under it: शृणु "listen", कथयतः "of the two telling" and रमसे "you take delight" keep their unstrengthened stems by this rule. The derivation names it on the silent step where the ending is fixed as ङित्.
సార్వధాతుక ప్రత్యయం — వర్తమానగణ ప్రత్యయం, లేదా దానితో వచ్చే గణచిహ్నం — పిత్ కానిది (ప్‌ను ఇత్‌గా గుర్తు లేనిది) ఙిత్‌గా, ఙ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినట్లుగా వర్తిస్తుంది. ఙిత్ గుర్తు, ప్రత్యయం లేకపోతే కలిగించే గుణ లేదా వృద్ధి బలపడటాన్ని అడ్డుకుంటుంది, కాబట్టి ధాతువు అటువంటి ప్రత్యయం కింద తన బలహీన రూపాన్ని నిలుపుకుంటుంది. ప్రథమ పురుష ప్రత్యయాలు, ఆత్మనేపద ప్రత్యయాలు, పిత్ కాని ఆజ్ఞార్థాలు అన్నీ దీని కిందకు వస్తాయి: శృణు "వినుము", కథయతః "చెప్పే ఇద్దరి", రమసే "ఆనందిస్తావు" ఈ సూత్రంచేత బలపడని ధాతురూపాన్ని నిలుపుకుంటాయి. ప్రత్యయాన్ని ఙిత్‌గా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.2.4 सार्वधातुकमपित्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 498 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् 1.3.78 · प्रकरण 12← उत्पश्यामि; सति
in the remaining case, a root in the active takes परस्मैपद
In the case left over (शेष — a root not sent to the middle by the preceding rules), when the ending stands for the agent (कर्तरि, the active sense) the root takes परस्मैपद, the set of personal endings that turn the action away from the agent. This is the default that catches every root the आत्मनेपद rules did not claim: भू "be, become" is such a root, so भवति "he becomes" and प्रभवति "he arises" take the active endings. The derivation names this rule where it chooses the active set.
మిగిలిన సందర్భంలో (శేషం — ముందటి సూత్రాలు ఆత్మనేపదానికి పంపని ధాతువు), ప్రత్యయం కర్తను సూచించినప్పుడు (కర్తరి, కర్తృ అర్థం) ధాతువు పరస్మైపదాన్ని — క్రియను కర్త నుండి దూరంగా మళ్ళించే పురుష ప్రత్యయాల గణాన్ని — తీసుకుంటుంది. ఇది ఆత్మనేపద సూత్రాలు తీసుకోని ప్రతి ధాతువునూ పట్టుకొనే మూలనియమం: భూ "అగు, ఉండు" అటువంటి ధాతువు, కాబట్టి భవతి "అగును", ప్రభవతి "ఉద్భవించును" పరస్మైపద ప్రత్యయాలను తీసుకుంటాయి. ఆ గణాన్ని ఎంచుకొనే చోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.78 शेषात् कर्तरि परस्मैपदम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 378 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ते प्राग्धातोः 1.4.80 · प्रकरण 12← उत्पश्यामि; स्तिमितनयनप्रेक्षणीयाम्; अंसन्यस्ते
the prefixes (gati and upasarga) stand before the root
The words just named — the upasargas and the other gati particles — are placed before the root (धातु) they qualify. This is the rule that fixes a prefix's position at the head of the verb. So प्र stands before मद् in प्रमत्तः "heedless", आ before लिङ्ग् in आलिङ्ग्य "having embraced", आ before इ in एत्य "having come". The seam between prefix and root is then handled by sandhi, but their order is settled here.
ఇప్పుడే పేర్కొన్న పదాలు — ఉపసర్గలు, ఇతర గతి పదాలు — తాము విశేషించే ధాతువుకు ముందు ఉంచబడతాయి. ఉపసర్గ స్థానాన్ని క్రియ మొదట స్థిరపరచే సూత్రం ఇది. అలా ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తగలవాడు" లో ప్ర మద్ ముందు, ఆలిఙ్గ్య "కౌగిలించి" లో ఆ లిఙ్గ్ ముందు, ఏత్య "వచ్చి" లో ఆ ఇ ముందు నిలుస్తుంది. ఉపసర్గ, ధాతువుల మధ్య సంధి తరవాత జరుగుతుంది, కానీ వాటి క్రమం ఇక్కడ స్థిరమవుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.80 ते प्राग्धातोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 417 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कर्तरि शप् 3.1.68 · प्रकरण 12← उत्पश्यामि; सति
the class-sign शप् is added after a root, in the active, before a present-system ending
In the active (कर्तरि, when the verb agrees with its agent), the affix शप् — which surfaces as a plain अ, its श् and प् being only markers — is placed between a root and a following सार्वधातुक ending (the present-system endings). It is the class-sign (विकरण) of the first, sixth and tenth verb classes, and it is what makes their present stems thematic. So भू "to be" takes शप् to give भू + अ + ति, which goes on to भवति "he is" — the poem's भवति and प्रभवति; हृ "to carry" likewise gives हरति "he carries". Where a class takes a different sign, or none, this rule does not apply.
కర్తరి ప్రయోగంలో (క్రియ కర్తతో సమన్వయించినప్పుడు) శప్ ప్రత్యయం — దీని శ్, ప్ కేవలం గుర్తులు కావటాన కేవలం అ గా కనబడేది — ధాతువుకూ, తరువాతి సార్వధాతుక ప్రత్యయానికీ (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలకు) మధ్య చేరుతుంది. ఇది మొదటి, ఆరవ, పదవ ధాతుగణాల వికరణం (గణచిహ్నం); వాటి వర్తమాన అఙ్గాలను థెమాటిక్ గా చేసేది ఇదే. అలా భూ "ఉండుట" శప్ తీసుకొని భూ + అ + తి అవుతుంది, అది భవతి "ఉన్నాడు" గా కొనసాగుతుంది — కావ్యంలోని భవతి, ప్రభవతి; హృ "మోయుట" కూడా హరతి "మోస్తాడు" గా అవుతుంది. వేరే వికరణం తీసుకునే గణానికి, లేదా ఏదీ తీసుకోని గణానికి ఈ సూత్రం వర్తించదు.
- Aṣṭādhyāyī — 3.1.68 कर्तरि शप्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 385 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वर्तमाने लट् 3.2.123 · प्रकरण 12← उत्पश्यामि; सति
the present tense लट् for an action going on now
For an action going on now, the affix लट् — the present tense — is placed after the root. भू “to be” gives भवति, “is”. लट् is the first of the ten लकारs, the slots the tense-and-mood endings fill.
ఇప్పుడు జరుగుతున్న క్రియకు ధాతువు తరువాత లట్ — వర్తమాన లకారం — వస్తుంది. భూ (ఉండుట) → భవతి. పది లకారాల్లో లట్ మొదటిది; కాలార్థ ప్రత్యయాలు నిండే స్థానాలే ఈ లకారాలు.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.123 वर्तमाने लट्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 372 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् 3.4.78 · प्रकरण 12← उत्पश्यामि
the eighteen personal endings (तिङ्) that replace a verb's tense-marker (लकार)
This one sūtra names, in a single run, all eighteen verbal personal endings — the तिङ् set — that stand in for the abstract tense-marker (लकार) a verb first receives. Nine are parasmaipada (active): तिप् तस् झि, सिप् थस् थ, मिप् वस् मस्; nine are ātmanepada (middle): त आताम् झ, थास् आथाम् ध्वम्, इट् वहि महिङ् — three persons against singular, dual and plural in each voice. Every finite verb in the poem takes one: चक्रे "he did" reaches the ātmanepada त, रुणद्धि "he obstructs" the parasmaipada तिप्, द्रक्ष्यसि "you will see" the सिप्. It is the verb's counterpart to 4.1.2, which lists the noun's सुप् endings.
ఈ ఒక్క సూత్రం, ఒక క్రియ మొదట పొందే భావ కాలచిహ్నం (లకారం) స్థానంలో వచ్చే పద్దెనిమిది క్రియా పురుష ప్రత్యయాలను — తిఙ్ గణాన్ని — ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది. తొమ్మిది పరస్మైపదం: తిప్ తస్ ఝి, సిప్ థస్ థ, మిప్ వస్ మస్; తొమ్మిది ఆత్మనేపదం: త ఆతామ్ ఝ, థాస్ ఆథామ్ ధ్వమ్, ఇట్ వహి మహిఙ్ — ప్రతి పదంలో మూడు పురుషలు ఏకవచన, ద్వివచన, బహువచనాలకు ఎదురుగా. కావ్యంలోని ప్రతి తిఙంత క్రియా వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది: చక్రే "చేశాడు" ఆత్మనేపద త ను, రుణద్ధి "అడ్డగిస్తాడు" పరస్మైపద తిప్ ను, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" సిప్ ను చేరుకుంటాయి. నామపదపు సుప్ ప్రత్యయాలను పేర్కొనే 4.1.2 కు ఇది క్రియాపరమైన జోడి.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.78 तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 373 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिङ्शित्सार्वधातुकम् 3.4.113 · प्रकरण 12← उत्पश्यामि; सति
a तिङ् ending and a शित् affix are called सार्वधातुक
A तिङ् ending (तिङ्, the block of finite personal endings) and any शित् affix (शित्, one that carries श् as its इत् mark, such as the class-signs शप् and श्यन्) are called सार्वधातुक — "reaching the whole root", the class of affixes that stand in the present system and act on the root as a whole. भवति "he becomes" ends in the तिङ् ending तिप् and carries the class-sign शप्, both सार्वधातुक. The name matters because other rules turn on it — some strengthenings apply only before a सार्वधातुक affix. The derivation names this rule where it fixes the affix as सार्वधातुक.
తిఙ్ ప్రత్యయం (తిఙ్ — క్రియాపదపు పురుష ప్రత్యయాల గణం) మరియు ఏదైనా శిత్ ప్రత్యయం (శిత్ — శ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినది, శప్, శ్యన్ వంటి గణచిహ్నాలు) సార్వధాతుక సంజ్ఞ పొందుతాయి — "ధాతువు పూర్తికి చేరునది", వర్తమాన వ్యవస్థలో నిలిచి ధాతువును మొత్తంగా వర్తించే ప్రత్యయాల గణం. భవతి "అగును" తిఙ్ ప్రత్యయం తిప్‌తో అంతమై గణచిహ్నం శప్‌ను కలిగి ఉంది, రెండూ సార్వధాతుకాలు. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం — కొన్ని బలపరిచే మార్పులు సార్వధాతుక ప్రత్యయం ముందు మాత్రమే జరుగుతాయి. ప్రత్యయాన్ని సార్వధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.113 तिङ्शित्सार्वधातुकम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 384 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आर्धधातुकं शेषः 3.4.114 · प्रकरण 12← तटगते; स्तिमितनयनप्रेक्षणीयाम्; अंसन्यस्ते
the affix left over (not तिङ् or शित्) is called आर्धधातुक
Any affix enjoined after a root that is not a तिङ् ending and not a शित् affix — everything left over (शेष) once the सार्वधातुक affixes are set aside — is called आर्धधातुक, the class that reaches "half the root" and builds the stems outside the present system. The कृत् suffixes fall here: क्त in प्रमत्तः "heedless", क्त्वा in श्रुत्वा "having heard", and the future sign स्य in द्रक्ष्यसि "you will see" are all आर्धधातुक. The name governs whether the augment इट् may come and how the root's vowel strengthens. The derivation names this rule where it fixes the कृत् or derived affix as आर्धधातुक.
ధాతువు తరువాత విధించిన ప్రత్యయాలలో తిఙ్ ప్రత్యయమూ కాక శిత్ ప్రత్యయమూ కాక — సార్వధాతుక ప్రత్యయాలను పక్కన పెట్టాక మిగిలినది (శేషం) — దానికి ఆర్ధధాతుక సంజ్ఞ, "ధాతువులో సగానికే" చేరి వర్తమాన వ్యవస్థ వెలుపలి రూపాలను నిర్మించే గణం. కృత్ ప్రత్యయాలు ఇక్కడకు వస్తాయి: ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లోని క్త, శ్రుత్వా "విని" లోని క్త్వా, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" లోని భవిష్యత్ చిహ్నం స్య — అన్నీ ఆర్ధధాతుకాలు. ఇట్ ఆగమం వచ్చునా, ధాతువు అచ్చు ఎలా బలపడునా అనేది ఈ సంజ్ఞపై ఆధారపడుతుంది. కృత్ లేదా సాధిత ప్రత్యయాన్ని ఆర్ధధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.114 आर्धधातुकं शेषः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 402 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् 7.2.10 · प्रकरण 12← तटगते
after a single-vowel root unaccented in its teaching form, आर्धधातुक takes no इट्
After a root that is एकाच् — of a single vowel, one syllable — and anudātta (unaccented) in the way it is taught, an आर्धधातुक affix does not take the augment इट् (the इ- that otherwise props such an affix onto the root). These are the अनिट् roots, the ones that join their suffix bare. दृश् "see", कृ "do" and पद् "go" are among them, so द्रक्ष्यसि "you will see", कर्तुम् "to do" and सम्पत्स्यन्ते "they will come about" set the future or the infinitive straight on the root with no इ between. The derivation names this rule on the silent step where the इट् is withheld.
ఏకాచ్ — ఒకే అచ్చు, ఒక అక్షరం — అయి, ఉపదేశింపబడిన తీరులో అనుదాత్తమైన (అనుదాత్త) ధాతువు తరువాత ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం ఇట్ ఆగమాన్ని (లేకపోతే ఆ ప్రత్యయాన్ని ధాతువుకు ఆనించే ఇ-) తీసుకోదు. ఇవి అనిట్ ధాతువులు, తమ ప్రత్యయాన్ని ప్రత్యయాంతరం లేకుండా చేరేవి. దృశ్ "చూడు", కృ "చేయు", పద్ "పోవు" వీటిలోనివి, కాబట్టి ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు", కర్తుమ్ "చేయుటకు", సంపత్స్యంతే "సంభవించును" భవిష్యత్తును లేదా భావార్థకాన్ని మధ్య ఇ లేకుండా నేరుగా ధాతువుపై ఉంచుతాయి. ఇట్ ఆగిపోయే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.10 एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 473 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
पाघ्राध्मास्थाम्नादाण्दृश्यर्त्तिसर्त्तिशदसदां पिबजिघ्रधमतिष्ठमनयच्छपश्यर्च्छधौशीयसीदाः 7.3.78 · प्रकरण 12← उत्पश्यामि
nine roots take a special present stem before शप्
Nine roots trade themselves for a special present stem when the class-1 marker शप् — the अ (written श) inserted before class-1 endings — follows: पा "to drink" → पिब, घ्रा "to smell" → जिघ्र, ध्मा "to blow" → धम, स्था "to stand" → तिष्ठ, म्ना "to note" → मन, दाण् "to give" → यच्छ, दृश् "to see" → पश्य, ऋ "to go" → ऋच्छ, and सद् "to sit" → सीद, with सृ → धौ and शद् → शीय in the same list. The poem's उत्पश्यामि "I look up at", पश्यन् "seeing", and पश्य "look" all take पश्य for दृश् by this rule.
ఒకటవ గణపు గుర్తు శప్ — ఒకటవ గణ ప్రత్యయాల ముందు చేర్చే అ (శ గా వ్రాయబడినది) — వచ్చినపుడు తొమ్మిది ధాతువులు ప్రత్యేక వర్తమాన అంగంతో మారుతాయి: పా "తాగుట" → పిబ, ఘ్రా "వాసన చూచుట" → జిఘ్ర, ధ్మా "ఊదుట" → ధమ, స్థా "నిలుచుట" → తిష్ఠ, మ్నా "గుర్తించుట" → మన, దాణ్ "ఇచ్చుట" → యచ్ఛ, దృశ్ "చూచుట" → పశ్య, ఋ "పోవుట" → ఋచ్ఛ, సద్ "కూర్చుండుట" → సీద; సృ → ధౌ, శద్ → శీయ కూడా అదే జాబితాలో. కావ్యంలో ఉత్పశ్యామి "పైకి చూస్తాను", పశ్యన్ "చూస్తూ", పశ్య "చూడు" — ఇవన్నీ ఈ సూత్రం చేత దృశ్ కు పశ్య ను గ్రహిస్తాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 7.3.78 पाघ्राध्मास्थाम्नादाण्दृश्यर्त्तिसर्त्तिशदसदां पिबजिघ्रधमतिष्ठमनयच्छपश्यर्च्छधौशीयसीदाः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 485 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो दीर्घो यञि 7.3.101 · प्रकरण 12← उत्पश्यामि
a stem-final short अ is lengthened to आ before a सार्वधातुक ending beginning with य् or a nasal
A short अ at the end of a verb stem is lengthened to आ before a सार्वधातुक (present-system) ending that begins with a sound of the यञ् set — य् and the nasals व- म-न. The thematic अ that शप् gave the stem thus stretches before such an ending. So स्मर् + अ, before the first-person singular मि, lengthens to स्मरा + मि, giving स्मरामि "I remember" — the poem's स्मरामि; the same lifts इच्छामि "I wish" and उत्पश्यामि "I look up at". It is the rule that puts the long आ into the -आमि, -आमः, -आवः of the present.
క్రియా అఙ్గం చివరి హ్రస్వ అ, యఞ్ గణపు ధ్వనితో — య్ మరియు అనునాసికాలు వ-మ-న తో — మొదలయ్యే సార్వధాతుక (వర్తమాన వ్యవస్థ) ప్రత్యయం ముందు దీర్ఘ ఆ గా పొడుగవుతుంది. శప్ అఙ్గానికి ఇచ్చిన థెమాటిక్ అ అలాంటి ప్రత్యయం ముందు సాగుతుంది. అలా స్మర్ + అ, ఉత్తమ పురుష ఏకవచన మి ముందు, స్మరా + మి గా సాగి స్మరామి "జ్ఞాపకం చేసుకుంటాను" అవుతుంది — కావ్యంలోని స్మరామి; అదే ఇచ్ఛామి "కోరుకుంటాను", ఉత్పశ్యామి "పైకి చూస్తాను" లను ఎత్తుతుంది. వర్తమానపు -ఆమి, -ఆమః, -ఆవః లలోని దీర్ఘ ఆ ను చేర్చే సూత్రం ఇది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.3.101 अतो दीर्घो यञि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 388 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अदिप्रभृतिभ्यः शपः 2.4.72 · प्रकरण 13← सति
after अद् and the rest of the second class the present marker शप् is elided
After अद् "to eat" and the roots that head its list — the अदादि or second class — the present marker शप् (the थेमाटिक अ that the first class inserts between root and ending) is elided by लुक्, so no अ appears. The ending joins the bare root: अद् + ति → अत्ति "he eats", and अस् "to be" + ति → अस्ति "is". Compare a first-class root, which keeps the marker: भू gives भव + ति → भवति.
అద్ "తినుట" మొదలైన ధాతువుల తరవాత — అదాది గణం, రెండవ గణం — వర్తమాన వికరణ శప్ (భ్వాది గణం ధాతువుకూ ప్రత్యయానికీ మధ్య చేర్చే థేమాటిక్ అ) లుక్ చేత లోపిస్తుంది, కనుక అ కనిపించదు. ప్రత్యయం కేవల ధాతువుతో కలుస్తుంది: అద్ + తి → అత్తి "తినును", అస్ "అగుట" + తి → అస్తి "ఉన్నది". వికరణాన్ని నిలుపుకొనే భ్వాది ధాతువుతో పోల్చండి: భూ భవ + తి → భవతి ను ఇస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 2.4.72 अदिप्रभृतिभ्यः शपः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 550 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिक लोपो झलि क्ङिति 6.4.37 · प्रकरण 13← तटगते
certain roots lose their final nasal before a झल्-initial कित्/ङित् affix
A set of roots loses its final nasal before an affix that begins with a झल् (a stop or sibilant) and is marked with a silent क् or ङ् (a weak affix). The set is the roots taught with a low pitch (anudātta) — यम्, रम्, नम्, गम्, हन्, मन् and their like — together with वन् and the तनादि roots (तन् and its group). गम् "to go" before the gerund क्त्वा, which begins with the झल् त and is कित्, drops its म्: गम् + त्वा → ग + त्वा → गत्वा "having gone"; नम् "to bend" likewise gives नत "bowed".
ఒక గుంపు ధాతువులు — ఝల్ (స్పర్శం లేదా ఊష్మం) తో మొదలై, మౌన క్ లేదా ఙ్ గుర్తుగల (దుర్బల) ప్రత్యయం ముందు తమ చివరి అనునాసికాన్ని కోల్పోతాయి. ఆ గుంపు: అనుదాత్తంగా నేర్పిన ధాతువులు — యమ్, రమ్, నమ్, గమ్, హన్, మన్ మొదలైనవి — వన్, తనాది ధాతువులు (తన్ మొదలైనవి) కలిపి. గమ్ "వెళ్ళుట" — ఝల్ అయిన త తో మొదలై కిత్ అయిన క్త్వా (గత్వార్థ) ముందు తన మ్ ను కోల్పోతుంది: గమ్ + త్వా → గ + త్వా → గత్వా "వెళ్ళి"; నమ్ "వంగుట" అదేవిధంగా నత "వంగిన" ను ఇస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.4.37 अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिकलोपो झलि क्ङिति
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 557 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
श्नसोरल्लोपः 6.4.111 · प्रकरण 13← सति
the अ of श्न and of अस् drops before a weak sārvadhātuka ending
The अ of श्न — the ninth-class marker श्ना when it has been shortened to श्न — and the अ of अस् "to be" drops before a sārvadhātuka ending marked with a silent क् or ङ् (a weak ending). अस् loses its अ and stands as स् before such endings: अस् + अन्ति → स् + अन्ति → सन्ति "they are", and in the optative अस् + यास् + उस् → स्युः "they would be". Before a strong ending the अ stays, as अस् keeps it in अस्ति "is".
శ్న యొక్క అ — తొమ్మిదవ గణపు వికరణం శ్నా పొట్టిగా శ్న అయినపుడు — మరియు అస్ "అగుట" యొక్క అ — మౌన క్ లేదా ఙ్ గుర్తుగల సార్వధాతుక ప్రత్యయం (దుర్బల ప్రత్యయం) ముందు లోపిస్తుంది. అస్ తన అ ను కోల్పోయి అటువంటి ప్రత్యయాల ముందు స్ గా నిలుస్తుంది: అస్ + అన్తి → స్ + అన్తి → సన్తి "ఉన్నారు", విధ్యర్థంలో అస్ + యాస్ + ఉస్ → స్యుః "అయ్యెదరు". బలమైన ప్రత్యయం ముందు అ నిలుస్తుంది, అస్ దాన్ని అస్తి "ఉన్నది" లో నిలుపుకొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.4.111 श्नसोरल्लोपः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 573 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तव्यत्तव्यानीयरः 3.1.96 · प्रकरण 33← स्तिमितनयनप्रेक्षणीयाम्
the kṛtya affixes तव्यत्, तव्य and अनीयर् come after a root
After a verbal root come the kṛtya affixes तव्यत्, तव्य and अनीयर्, giving forms in तव्य and अनीय. These are future passive participles — the gerundives — meaning 'to be done, that must or may be done': कर्तव्य 'to be done', गमनीय 'to be gone to'. It is the rule under which the kṛtya topic opens; other kṛtya affixes (य, ण्यत्) follow.
ధాతువు తరువాత కృత్య ప్రత్యయాలు తవ్యత్, తవ్య, అనీయర్ వస్తాయి (తవ్య, అనీయ రూపాలు). ఇవి భవిష్యత్ కర్మణి కృదంతాలు — "చేయదగినది, చేయవలసినది" అనే అర్థం: కర్తవ్య "చేయదగినది", గమనీయ "వెళ్లదగినది". లఘుసిద్ధాంతకౌముది కృత్య ప్రకరణం దీంతో మొదలవుతుంది; మిగతా కృత్య ప్రత్యయాలు (య, ణ్యత్) తరువాత.
- Aṣṭādhyāyī — 3.1.96 तव्यत्तव्यानीयरः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 767 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §5.2, वर्षभोग्येण
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्तक्तवतू निष्ठा 1.1.26 · प्रकरण 34← तटगते; अंसन्यस्ते
the क्त and क्तवतु affixes are named निष्ठा
The two affixes क्त and क्तवतु are given the name निष्ठा. क्त makes the past passive participle (कृतम् "done") and क्तवतु the past active participle (कृतवत् "having done"); gathering both under one name lets the later rules that shape them — the ones that add or withhold the augment इट्, or change the root before them — reach both by one word. प्रमत्तः "heedless", from मद् with क्त, तीर्णः "crossed", from तॄ, and विरचिताम् "arranged", from रच् with the causative, all end in a निष्ठा affix. The derivation names it on the silent step where the affix is fixed as निष्ठा.
క్త, క్తవతు అనే రెండు ప్రత్యయాలకు నిష్ఠా అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. క్త భూతకాల కర్మణి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతమ్ "చేయబడిన"), క్తవతు భూతకాల కర్తరి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతవత్ "చేసినవాడు"); రెంటినీ ఒక సంజ్ఞ కింద కూర్చడం వల్ల వాటిని తీర్చిదిద్దే తరువాతి సూత్రాలు — ఇట్ ఆగమాన్ని చేర్చే లేదా ఆపే, లేదా వాటి ముందు ధాతువును మార్చే సూత్రాలు — రెంటినీ ఒక్క మాటతో అందుకోగలవు. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త గలవాడు", మద్ నుండి క్త తో, తీర్ణః "దాటిన", తౄ నుండి, విరచితామ్ "అమర్చబడిన", రచ్ నుండి ప్రేరణతో, అన్నీ నిష్ఠా ప్రత్యయంతో అంతమవుతాయి. ప్రత్యయం నిష్ఠాగా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.26 क्तक्तवतू निष्ठा
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 810 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
निष्ठा 3.2.102 · प्रकरण 34← तटगते; अंसन्यस्ते
the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root in a past sense
In the sense of the past, the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root. क्त gives the past participle — usually passive (कृत 'done', गत 'gone'), active with verbs of state or motion (मत्त 'intoxicated'); क्तवतु gives the active past participle in -तवत् (कृतवत् 'having done'). The क्त word then declines as an ordinary adjective and agrees with its noun.
భూతార్థంలో ధాతువు తరువాత నిష్ఠా ప్రత్యయాలు క్త, క్తవతు వస్తాయి. క్త భూత కృదంతం — సాధారణంగా కర్మణి (కృత "చేయబడినది", గత "వెళ్లినది"), స్థితి/గతి ధాతువులకు కర్తరి (మత్త "మత్తెక్కినవాడు"); క్తవతు కర్తరి భూత కృదంతం -తవత్ (కృతవత్ "చేసినవాడు"). క్త రూపం సామాన్య విశేషణంలా నడిచి తన నామంతో అన్వయిస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.102 निष्ठा
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 811 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §5.1, प्रमत्तः
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे 3.2.124 · प्रकरण 34← सति
the present participle: लट् becomes शतृ or शानच्
The present लट् is optionally replaced by the two present-participle affixes — शतृ for the active (parasmaipada), शानच् for the middle (ātmanepada) — when the participle agrees with a word not in the nominative. पचन्तं पश्य, “see him cooking”. शतृ ends the stem in अत् and gives forms like पचन्, गच्छन्.
వర్తమాన లట్ స్థానంలో రెండు వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయాలు — పరస్మైపదానికి శతృ, ఆత్మనేపదానికి శానచ్ — ప్రథమేతర విభక్తితో సమానాధికరణమైనప్పుడు వికల్పంగా వస్తాయి. పచన్తం పశ్య — “వండుతున్నవానిని చూడు”. శతృ వల్ల ధాతువు అత్ కారాంతమై పచన్, గచ్ఛన్ వంటి రూపాలు వస్తాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.124 लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 827 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तौ सत् 3.2.127 · प्रकरण 34← सति
the two affixes शतृ and शानच् are named सत्
The two — शतृ and शानच्, the affixes that replace लट् to make a present participle — are given the name सत्. शतृ makes the active participle (पश्यन् "seeing") and शानच् the middle participle (गाहमानः "plunging in"); the name सत् lets the rules that treat a present participle as an ongoing act reach both together. मुञ्चतः "of the one loosing", कुर्वन् "doing" and पश्यन् carry शतृ, and दधानः "holding" and लम्बमानस्य "of the one hanging down" carry शानच्, all named सत् by this rule. The derivation names it on the silent step where the participle affix is fixed as सत्.
ఆ రెండు — శతృ, శానచ్, వర్తమాన కృదంతాన్ని చేయడానికి లట్‌ను భర్తీచేసే ప్రత్యయాలు — వాటికి సత్ అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. శతృ కర్తరి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (పశ్యన్ "చూస్తూ"), శానచ్ మధ్యగణ కృదంతాన్ని చేస్తుంది (గాహమానః "మునుగుతూ"); సత్ సంజ్ఞ, వర్తమాన కృదంతాన్ని జరుగుతున్న క్రియగా చూసే సూత్రాలు రెంటినీ కలిపి అందుకోనిస్తుంది. ముఞ్చతః "విడిచేవాని", కుర్వన్ "చేస్తూ", పశ్యన్ శతృ ను కలిగి ఉంటాయి, దధానః "ధరిస్తూ", లమ్బమానస్య "వేలాడేవాని" శానచ్ ను కలిగి ఉంటాయి, అన్నీ ఈ సూత్రంచేత సత్ అని పిలవబడతాయి. కృదంత ప్రత్యయం సత్‌గా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.127 तौ सत्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 830 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सात्पदाद्योः 8.3.111 · प्रकरण 59← सति
the स of the सात् affix and a word-initial स are not made retroflex
The स of the affix सात् (as in अग्निसात् "reduced to ashes") and a स that begins a word are not turned into the retroflex ष. So अस् "to be", built to सन् "being", keeps its dental स because it stands at the head of the word.
సాత్ ప్రత్యయపు స (అగ్నిసాత్ "బూడిదైపోయినది" లో వలె) మరియు పదం మొదట నిలిచే స మూర్ధన్య ష గా మారవు. కనుక అస్ "ఉండుట", సన్ "ఉన్న" గా ఏర్పడినప్పుడు, పదం మొదట నిలవడం చేత తన దంత్య స ను నిలుపుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.111 सात्पदाद्योः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1238 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अजाद्यतष्टाप् 4.1.4 · प्रकरण 60← स्तिमितनयनप्रेक्षणीयाम्
टाप् (the feminine आ) after an अज-class word or an अ-stem
A nominal stem of the अजादि class, and any stem ending in short अ, forms its feminine by adding टाप्, which yields आ: अज → अजा "she-goat", बाल → बाला "girl", कान्त → कान्ता "beloved". This is how the ā-stem feminines — the रमा class — are built from masculine or neuter a-stems.
అజాది గణపు శబ్దాలకు, హ్రస్వ అకారాంత ప్రాతిపదికాలకు స్త్రీలింగంలో టాప్ ప్రత్యయం చేరుతుంది; అది ఆ ఇస్తుంది: అజ → అజా "మేక", బాల → బాలా "బాలిక", కాన్త → కాన్తా "ప్రియురాలు". అకారాంత పుం/నపుంసక శబ్దాల నుండి ఆకారాంత స్త్రీలింగం (రమా తరగతి) ఇలా ఏర్పడుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 4.1.4 अजाद्यतष्टाप्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1242 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यस्य विभाषा 7.2.15 · not in the abridgement← अंसन्यस्ते
a root that takes इट् optionally elsewhere takes none in the निष्ठा
A root for which some rule prescribes the इट् augment optionally (विभाषा) takes no इट् at all in the निष्ठा, the participles in क्त and क्तवतु — the option is settled against इट् there. So श्रम्, भ्रम्, सिध् and their like form विश्रान्तः "rested", उद्भ्रान्तः "roaming" and सिद्धः "accomplished" with no इट्. The derivation names the rule on the silent step where the इट् augment is refused. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.
ఏ ధాతువుకు ఏదైనా సూత్రం ఇట్ ఆగమాన్ని వికల్పంగా (విభాషా) విధిస్తుందో, ఆ ధాతువు నిష్ఠాలో — క్త, క్తవతు కృదంతాలలో — ఇట్ ను అస్సలు తీసుకోదు; అక్కడ వికల్పం ఇట్ కు వ్యతిరేకంగా నిర్ణయించబడుతుంది. కాబట్టి శ్రమ్, భ్రమ్, సిధ్ మొదలైనవి — విశ్రాన్తః "విశ్రమించిన", ఉద్భ్రాన్తః "తిరుగాడే", సిద్ధః "సాధించిన" — ఇట్ లేకుండా ఏర్పడతాయి. ఇట్ ఆగమం నిరాకరించబడే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.15 यस्य विभाषा
- Siddhāntakaumudī — outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras
uncheckeddrafted from the rule text
अ अ 8.4.68 · not in the abridgement← उत्पश्यामि; तटगते; स्तिमितनयनप्रेक्षणीयाम्; अंसन्यस्ते; सति
the short अ, held open through the derivation, returns to its close sound at the end
The last sūtra of the Aṣṭādhyāyī. Throughout a derivation the short अ is treated as though it were open (विवृत), like the long आ, so that the rules can reach it; this rule restores its natural close (संवृत) sound once the derivation is done. It is the final step of nearly every chain — of चक्रे, of प्रमत्तः, and the rest. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.
అష్టాధ్యాయి చివరి సూత్రం. వ్యుత్పత్తి అంతటా హ్రస్వ అ ను విచ్చుకున్నట్టుగా (వివృత), దీర్ఘ ఆ వలె, గ్రహిస్తారు — తద్వారా నియమాలు దానిని అందుకోగలుగుతాయి; వ్యుత్పత్తి ముగిసిన పిదప ఈ సూత్రం దాని సహజ సంవృత ధ్వనిని తిరిగి ఇస్తుంది. ఇది దాదాపు ప్రతి గొలుసుకూ చివరి మెట్టు — చక్రే కు, ప్రమత్తః కు, మిగిలిన వాటికి. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.68 अ अ
- Siddhāntakaumudī — outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras
uncheckeddrafted from the rule text

१समासविग्रहthe compounds, unpacked

तटगते

तट · गत

तटं गतः
तत्पुरुष (accusative) — gone to the slope

तत्पुरुष — it agrees with त्वयि. settled on the slope — an accusative tatpuruṣa, because what is gone to is the object of the going. Mallinātha glosses तट with सानु, the flat shoulder of a mountain rather than a bank, and then supplies सति: तटगते सानुं गते सति, 'you having gone to the ridge'. The सति is what makes the pair त्वयि तटगते a locative absolute and not a plain locative of place, so the whole first pāda is a clause — 'once you are there' — and not a phrase

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who glosses तट with सानु and supplies सति“tasmiṃstvayi taṭagate sānuṃ gate sati”

स्निग्धभिन्नाञ्जनाभे

स्निग्ध · भिन्न · अञ्जन · आभा

स्निग्धं च भिन्नं च अञ्जनम्
कर्मधारय — collyrium that is glossy and ground fine
स्निग्धभिन्नाञ्जनस्य एव आभा यस्य सः
बहुव्रीहि — the cloud with just that sheen

बहुव्रीहि — it refers to त्वयि. with the sheen of freshly ground collyrium — Mallinātha glosses all three of the first members and the gloss of the second is the one that changes the picture. स्निग्धं मसृणम्, glossy or smooth; भिन्नं मर्दितम्, 'broken up, that is, ground'; अञ्जनं कज्जलम्, lamp-black. So भिन्न is not a cloud broken open but the collyrium crushed to powder, which is when it is blackest and takes the most light. His vigraha puts an एव in that the compound does not have — तस्यैव आभा यस्य, 'whose sheen is that very thing' — and the एव is what keeps the compound from being a comparison. The cloud is not like collyrium in colour; the colour is the same colour

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who glosses स्निग्ध, भिन्न and अञ्जन and whose vigraha adds एव. `vendor/meghaduta-sanjivini.itx` prints `tasyAmevAbhA` for `तस्यैवाभा`, which is read through“snigdhaṃ masṛṇaṃ bhinnaṃ marditaṃ ca yadañjanaṃ kajjalaṃ tasyaivābhā yasya tasmiṃstvayi”

सद्यःकृत्तद्विरददशनच्छेदगौरस्य

सद्यस् · कृत्त · द्विरद · दशन · छेद · गौर

द्वौ रदौ यस्य सः
बहुव्रीहि — the two-tusked one, an elephant
सद्यः कृत्तः
कर्मधारय — cut this moment
द्विरदस्य दशनः
तत्पुरुष (genitive) — the elephant's tooth
सद्यःकृत्तस्य द्विरददशनस्य छेदः
तत्पुरुष (genitive) — the cut face of it
छेदवत् गौरः
कर्मधारय — white the way that face is

कर्मधारय — it agrees with तस्य. white as the cut of a tusk just severed — six members, and Mallinātha takes them in order and settles the one thing that would otherwise be open, which is what छेद does. He writes छेदवद् गौरस्य धवलस्य, 'white as the cut', so छेद is not what the mountain is white *of* but what it is white *like*: the last two members are a comparison folded into a compound, with वत् supplied to show it. The rest he glosses word for word — कृत्तस्य छिन्नस्य, cut; द्विरददशनस्य गजदन्तस्य, an elephant's tooth. **What सद्यः is doing is the whole force of the image.** Ivory yellows; the cut face of a tusk is white only at the moment of cutting, and the compound specifies that moment. So the mountain is not ivory-coloured but the colour of ivory for the one instant it is at its whitest

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who glosses each member and supplies वत् to make the last relation a comparison. `vendor/meghaduta-sanjivini.itx` prints `Chedavadbhaurasya` for `छेदवद्गौरस्य`, which is read through against the gloss धवलस्य“sadyaḥ kṛttasya chinnasya dviradadaśanasya gajadantasya chedavadgaurasya dhavalasya tasyādreḥ kailāsasya”

स्तिमितनयनप्रेक्षणीयाम्

स्तिमित · नयन · प्रेक्षणीय

स्तिमिते नयने
कर्मधारय — eyes gone still
स्तिमिताभ्यां नयनाभ्यां प्रेक्षणीया
तत्पुरुष (instrumental) — to be gazed at with them

तत्पुरुष — it agrees with शोभाम्. to be gazed at with unmoving eyes — and Mallinātha's paraphrase supplies a number the compound cannot show. He writes स्तिमिताभ्यां नयनाभ्यां, both words in the dual: a person has two eyes, and a compound flattens dual and plural alike. स्तिमित is what water is when it stops moving, and of an eye it is the stare that forgets to blink. The instrumental is of the instrument of seeing, so the compound says what the beauty does to whoever looks at it rather than what it is

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, whose paraphrase puts both members in the dual and supplies the instrumental“stimitābhyāṃ nayanābhyāṃ prekṣaṇīyāṃ śobhāṃ”

अंसन्यस्ते

अंस · न्यस्त

अंसे न्यस्तः
तत्पुरुष (locative) — laid across the shoulder

तत्पुरुष — it agrees with वाससि. laid on the shoulder — a locative tatpuruṣa, and it is the member that makes the comparison exact. The cloud is on the mountain's तट, its shoulder of rock, and the garment is on Balarāma's अंस: the two words are for the same part of a body, one of stone and one of flesh, and the simile turns on the cloth and the cloud being in the same place as much as on their being the same colour. Mallinātha carries the compound over into his construal unglossed and supplies सति after it, so this is a second locative absolute answering the first

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who supplies सति and construes the phrase with वाससि“vāsasi vastre'ṃsanyaste sati halabhṛto balabhadrasyeva”

हलभृतः

हल · भृत्

हलं बिभर्ति इति हलभृत्
तत्पुरुष (accusative) — the one who carries the plough

तत्पुरुष. of the plough-bearer — Balarāma, whom Mallinātha names outright: हलभृतो बलभद्रस्य. The compound is of the kind whose second member is a verbal stem that cannot stand alone — भृत् is only ever the end of a word — so the first member is its object and the case of the vigraha is the second. What the epithet is doing here is picking the brother by his colour: of the two, Balarāma is the fair one and Kṛṣṇa the dark, so a white body with a dark blue cloth on it is his and not the other's, and the poet says so without saying it

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who identifies हलभृत् as बलभद्र; the vigraha is the standard one for a compound in this shape and he does not give it“halabhṛto balabhadrasyeva”

२प्रतिपदार्थeach word, its form and sense

√दृश्, class 1, लट्, parasmaipada, first person singular

उत्पश्यामि

उद् + √दृश्

I see it coming — and Mallinātha will not let it be seeing. He glosses the whole clause शोभा भविष्यति इति तर्कयामि इत्यर्थः, 'the sense is: I conjecture that there will be beauty'. So उत्पश्यामि is not a claim about the eye but about the mind — उद् on a verb of seeing makes it seeing ahead, and तर्क् is the word for working a thing out. **It is one of the few first-person verbs in the canto**: the yakṣa, who has been giving directions for fifty stanzas, says for once what he himself is doing. The present stem is पश्य, which has nothing to do with √दृश् in sound; Pāṇini substitutes it at 7.3.78, in a list of eight roots that swap their stems in the present

present, लट्

The present tense.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)

परस्मैपद · लट्
प्रथम	पश्यति	पश्यतः	पश्यन्ति
मध्यम	पश्यसि	पश्यथः	पश्यथ
उत्तम	पश्यामि	पश्यावः	पश्यामः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

√दृश् · class 1 · लट्

दृशिँर्
1.3.1भूवादयो धातवः
दृ॒शिँर्
and, without changing the form,vārttika 1.3.3.1
1.3.9तस्य लोपः
दृश्
1.4.58प्रादयः
उद् + दृश्
and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80
3.2.123वर्तमाने लट्
उद् + दृश् + लँट्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
उद् + दृश् + ल्
and, without changing the form,1.3.78
3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
उद् + दृश् + मिप्
and, without changing the form,1.3.3
1.3.9तस्य लोपः
उद् + दृश् + मि
and, without changing the form,1.2.453.4.1131.1.431.1.37
3.1.68कर्तरि शप्
उद् + दृश् + शप् + मि
and, without changing the form,1.3.31.3.8
1.3.9तस्य लोपः
उद् + दृश् + अ + मि
and, without changing the form,3.4.1131.1.431.1.371.4.13
7.3.78पाघ्राध्मास्थाम्नादाण्दृश्यर्त्तिसर्त्तिशदसदां पिबजिघ्रधमतिष्ठमनयच्छपश्यर्च्छधौशीयसीदाः
उद् + पश्य + अ + मि
and, without changing the form,1.4.14
7.3.101अतो दीर्घो यञि
उद् + पश्य + आ + मि
6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
उद् + पश्या + मि
and, without changing the form,8.2.39
8.4.55खरि च
उत् + पश्या + मि
8.4.68अ अ
उत्पश्यामि

uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

pronoun, सप्तमी एकवचन locative singular
त्वयि
युष्मद्
you being — the locative of the pronoun, and the subject of the absolute clause rather than a place. Mallinātha writes तस्मिन् त्वयि, adding a demonstrative in front of it so that the long bahuvrīhi before it has something to attach to. The cloud is addressed in the second person throughout the poem and stands here in the case a Sanskrit sentence uses for circumstances
pronoun
A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
pronoun, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern युष्मद् declines on
1. युष्मद्
2. 7.2.97त्वमावेकवचने
  त्व+अद्+इ
3. 6.1.97अतो गुणे
  त्वद्+इ
4. 7.2.89योऽचि
  त्वयि
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√गम् + क्त, सप्तमी एकवचन locative singular
तटगते
गत, from √गम्
having gone — the participle that makes the absolute, agreeing with त्वयि. गत from √गम् is 'gone' in the sense of having arrived and being there, not of having departed, which is why the same word does duty for 'situated in' all over Sanskrit. The क्त of a verb of motion is active in sense: the cloud went, it was not gone to
past participle, क्त
The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective.
క్త ప్రత్యయం భూత కృదంతాన్ని చేస్తుంది — సాధారణంగా కర్మణి, "చేయబడినది"; గతి/స్థితి ధాతువులకు కర్తరి: గతః "వెళ్లినవాడు". తరువాత సామాన్య విశేషణంలా నడుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.102 निष्ठा
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 811 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §5.1, प्रमत्तः
uncheckeddrafted from the rule and the Bālānandinī; sūtra from skt-mcp
√गम् · class 1 · क्त
1. गमॢँ
2. 1.3.1भूवादयो धातवः
  ग॒मॢँ
  and, without changing the form,1.3.2
3. 1.3.9तस्य लोपः
  गम्
  and, without changing the form,dhātupāṭha 01.0934
4. 3.2.102निष्ठा
  गम् + क्त
  and, without changing the form,1.3.8
5. 1.3.9तस्य लोपः
  गम् + त
  and, without changing the form,1.1.261.2.463.4.114
6. 4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
  गम् + त + ङि
  and, without changing the form,1.3.8
7. 1.3.9तस्य लोपः
  गम् + त + इ
  and, without changing the form,7.2.101.4.13
8. 6.4.37अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिक लोपो झलि क्ङिति
  ग + त + इ
  and, without changing the form,1.4.181.4.14
9. 6.1.87आद्गुणः
  ग + त् + ए
10. 8.4.68अ अ
  गते
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern राम declines on
1. राम
2. 1.3.8लशक्वतद्धिते1.3.9तस्य लोपः
  राम + इ
3. 6.1.87आद्गुणः
  रामे
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular

स्निग्धभिन्नाञ्जनाभे

आभ

sheen — आभा is a feminine noun on its own account, from आ + √भा, to shine toward; at the end of a bahuvrīhi it takes the gender of what the compound describes, and the cloud is masculine, so the stem is आभ and the locative is आभे. That is the same property of a bahuvrīhi the run met at 1.28 and 1.46, where the generator's one table per stem class could not follow it; here it works out, because a masculine a-stem is the class the generator has most of

a-stem masculine

The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः.

అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్షః, యక్షౌ, యక్షాః.

Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; राम prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
docs/lessons/1.1.md — §4.2, the a-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

a-stem masculine

The largest noun class, and the one every other declension is measured against: यक्ष, राम. The nominative singular यक्षः ends in a visarga that is a buried स् (8.2.66, then 8.3.15); the instrumental शापेन comes from टा becoming इन after an a-stem (7.1.12) and then अ + इ → ए (6.1.87); the locative plural is यक्षेषु. Adjectives in अ — प्रमत्त, भोग्य — decline the same way in the masculine, so प्रमत्तः and भोग्येण sit in this same table.

అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్ష, రామ. శబ్దమంజరిలో మొదటి శబ్దం 'రామః రామౌ రామాః'. ప్రథమా ఏకవచనం యక్షః (దాగిన స్), తృతీయా శాపేన (టా → ఇన 7.1.12; అ + ఇ → ఏ 6.1.87), సప్తమీ బహువచనం యక్షేషు. అకారాంత విశేషణాలు — ప్రమత్త, భోగ్య — పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి; ప్రమత్తః, భోగ్యేణ ఇదే పట్టికలో ఉంటాయి.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — रामः prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
docs/lessons/1.1.md — §4, the a-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	आभः	आभौ	आभाः
द्वितीया	आभम्	आभौ	आभान्
तृतीया	आभेन	आभाभ्याम्	आभैः
चतुर्थी	आभाय	आभाभ्याम्	आभेभ्यः
पञ्चमी	आभात्	आभाभ्याम्	आभेभ्यः
षष्ठी	आभस्य	आभयोः	आभानाम्
सप्तमी	आभे	आभयोः	आभेषु
सम्बोधन	आभ	आभौ	आभाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern राम declines on

राम
1.3.8लशक्वतद्धिते1.3.9तस्य लोपः
राम + इ
6.1.87आद्गुणः
रामे

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular

सद्यःकृत्तद्विरददशनच्छेदगौरस्य

गौर

white — glossed धवलस्य. गौर is the whiteness of things that are pale rather than bright: a fair skin, wheat, a cow. The genitive is governed by शोभाम् in the next pāda — it is the mountain's beauty — and the whole six-member compound qualifies तस्य, so the adjective and the pronoun it agrees with sit at the two ends of the pāda with everything else in between

a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	गौरः	गौरौ	गौराः
द्वितीया	गौरम्	गौरौ	गौरान्
तृतीया	गौरेण	गौराभ्याम्	गौरैः
चतुर्थी	गौराय	गौराभ्याम्	गौरेभ्यः
पञ्चमी	गौरात्	गौराभ्याम्	गौरेभ्यः
षष्ठी	गौरस्य	गौरयोः	गौराणाम्
सप्तमी	गौरे	गौरयोः	गौरेषु
सम्बोधन	गौर	गौरौ	गौराः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern राम declines on

राम
7.1.12टाङसिङसामिनात्स्याः
रामस्य

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

सद्यःकृत्तद्विरददशनच्छेदगौरस्य, “white as the just-cut section of an elephant’s tusk,” is how the mountain’s whiteness is fixed. Mallinātha reads it piece by piece, सद्यः कृत्तस्य छिन्नस्य द्विरददशनस्य गजदन्तस्य छेदवद् गौरस्य धवलस्य, “white as the cross-cut of an elephant’s tusk freshly severed.” द्विरद, ‘two-tusked,’ is a name for the elephant; दशन its tooth; छेद the cut face — and the point of सद्यः, ‘just now,’ is that a fresh cut is whitest, before it dulls. So the simile’s two colours are pitched at their extremes, the whitest white against the darkest dark.

సద్యఃకృత్తద్విరదదశనచ్ఛేదగౌరస్య, “ఇప్పుడే కోసిన ఏనుగు దంతపు ముఖంలా తెల్లనిది,” పర్వతపు తెలుపును నిర్ణయిస్తుంది. మల్లినాథుడు ముక్కముక్కగా చదువుతాడు, సద్యః కృత్తస్య ఛిన్నస్య ద్విరददశనస్య గజదన్తస్య ఛేదవద్ గౌరస్య ధవలస్య, “తాజాగా నఱికిన ఏనుగు దంతపు అడ్డుకోతలా తెల్లనిది.” ద్విరద అనగా ‘రెండు దంతాలవాడు’ ఏనుగు; దశన దాని పన్ను; ఛేద కోసిన ముఖం — సద్యః, ‘ఇప్పుడే,’ అనుటలో సారం, తాజాకోత తెల్లనిది, మసకబారకముందు. కావున పోలికపు రెండు వర్ణాలు తమ కొసలలో నిలుపబడ్డాయి, అతితెలుపు అతినలుపుకు ఎదురుగా.

Mallinātha, Sañjīvinī — 1.61: sadyaḥ kṛttasya … dviradadaśanasya gajadantasya chedavad gaurasya dhavalasya

pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular
तस्य
तद्
that — the pronoun the whole second pāda hangs on, and Mallinātha names what it stands for twice over: तस्य अद्रेः कैलासस्य, 'of that mountain, Kailāsa'. The verse gives अद्रेः in the next pāda and never gives the name; the name has been standing since 1.60 and the demonstrative reaches back over a stanza boundary to it
pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular
pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern तद् declines on
1. तद्
2. 7.2.102त्यदादीनामः
  त+अ+ अस्
3. 6.1.97अतो गुणे
  त+ अस्
4. 7.1.12टाङसिङसामिनात्स्याः
  तस्य
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular

शोभाम्

printed शोभामद्रेः

शोभा

beauty — the object of उत्पश्यामि, and the word both halves of the comparison share. It is the mountain's beauty that is foreseen and Balarāma's beauty it is like, and the noun is stated once and does duty for both. That is what makes the simile a full one rather than an elliptical one: the property the two things have in common is on the page

ā-stem feminine

The commonest feminine class, formed from an a-stem by lengthening: कान्ता, कान्ते, कान्ताः.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

ā-stem feminine

Feminine stems ending in आ, built from an अ-stem by टाप् (4.1.4): रमा, बाला, कान्ता, and the poem's याच्ञा, अलका, मोघा. The nominative is रमा, the accusative रमाम्, the instrumental रमया (7.3.105); the dative, ablative, genitive and locative singular take the याट् augment — रमायै, रमायाः, रमायाम् (7.3.113). The genitive plural is रमाणाम् (नुट् by 7.1.54), and the vocative singular is रमे.

అకారాంత శబ్దం నుండి టాప్ (4.1.4) చేత ఏర్పడే ఆకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: రమా, బాలా, కాన్తా, పద్యంలోని యాచ్ఞా, అలకా, మోఘా. ప్రథమ రమా, ద్వితీయ రమామ్, తృతీయ రమయా (7.3.105); చతుర్థీ/పంచమీ/షష్ఠీ/సప్తమీ ఏకవచనాలు యాట్ ఆగమంతో — రమాయై, రమాయాః, రమాయామ్ (7.3.113). షష్ఠీబహువచనం రమాణామ్ (7.1.54 నుట్), సంబోధనైకవచనం రమే.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — आकारान्त स्त्रीलिङ्ग prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — आकारान्त स्त्रीलिङ्ग — aa-fem

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	शोभा	शोभे	शोभाः
द्वितीया	शोभाम्	शोभे	शोभाः
तृतीया	शोभया	शोभाभ्याम्	शोभाभिः
चतुर्थी	शोभायै	शोभाभ्याम्	शोभाभ्यः
पञ्चमी	शोभायाः	शोभाभ्याम्	शोभाभ्यः
षष्ठी	शोभायाः	शोभयोः	शोभानाम्
सप्तमी	शोभायाम्	शोभयोः	शोभासु
सम्बोधन	शोभे	शोभे	शोभाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern रमा declines on

रमा
6.1.107अमि पूर्वः
रमाम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

i-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular

अद्रेः

printed शोभामद्रेः

अद्रि

of the mountain — the noun तस्य agrees with, a whole pāda away from it, and Mallinātha puts them back together as तस्याद्रेः. It is the same word that stood at the head of 1.59 inside प्रालेयाद्रेः; there it was the Himālaya and here it is Kailāsa, and nothing but the context tells them apart

i-stem masculine

A short-i stem: अद्रिः, अद्री, अद्रयः. The i lengthens or takes guṇa before most endings.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

i-stem masculine

Nouns whose stem ends in short इ, in the masculine: हरि, अद्रि, कवि. The nominative singular is हरिः; the instrumental हरिणा takes ना for टा after a short इ-stem (7.3.120); the dative हरये and the genitive/ablative हरेः show guṇa (7.3.111, 6.1.110); the locative singular हरौ ends in औ (7.3.119). Śabdamañjarī drills it as हरिः हरी हरयः.

హ్రస్వ ఇకారాంత పుంలింగ శబ్దాలు: హరి, అద్రి, కవి. ప్రథమైకవచనం హరిః; తృతీయైకవచనం హరిణా — హ్రస్వ ఇకారాంతం తరువాత టా → నా (7.3.120); చతుర్థి హరయే, షష్ఠి/పంచమి హరేః గుణంతో (7.3.111, 6.1.110); సప్తమైకవచనం హరౌ, ఔ కారాంతం (7.3.119). శబ్దమంజరి “హరిః హరీ హరయః”.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — हरि / i-stem masculine prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — इकारान्त पुंल्लिङ्ग — हरिः हरी हरयः

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

इकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	अद्रिः	अद्री	अद्रयः
द्वितीया	अद्रिम्	अद्री	अद्रीन्
तृतीया	अद्रिणा	अद्रिभ्याम्	अद्रिभिः
चतुर्थी	अद्रये	अद्रिभ्याम्	अद्रिभ्यः
पञ्चमी	अद्रेः	अद्रिभ्याम्	अद्रिभ्यः
षष्ठी	अद्रेः	अद्र्योः	अद्रीणाम्
सप्तमी	अद्रौ	अद्र्योः	अद्रिषु
सम्बोधन	अद्रे	अद्री	अद्रयः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

i-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern हरि declines on

हरि
7.3.111घेर्ङिति
हरे + अस्
6.1.110ङसिङसोश्च
हरेस्
8.2.66ससजुषो रुः
हरे+ रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
हरे + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
हरेः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

√ईक्ष् + अनीयर्, द्वितीया एकवचन accusative singular
स्तिमितनयनप्रेक्षणीयाम्
printed स्तिमितनयनप्रेक्षणीयां
प्रेक्षणीय, from प्र + √ईक्ष्
to be gazed at — a kṛtya, the class of forms that say a thing ought to or can be done to. अनीयर् is the affix, and प्रेक्षणीय is what deserves looking at rather than what is being looked at; the mountain's beauty has not happened yet, so a form that says 'worth seeing' can be used of it where a participle could not. The root is प्र + √ईक्ष्, which is the root the name of the figure at 1.60 was built on — उत्प्रेक्षा is उद् + प्र + √ईक्ष् — and this stanza is a simile instead
kṛtya
A verbal adjective meaning 'to be X-ed' — what must or may be done to something. भोग्य is 'to be undergone', गन्तव्या 'to be gone to'. It agrees with what the action falls on, not with who does it.
"చేయదగినది" అనే అర్థమిచ్చే కృదంత విశేషణం. భోగ్య "అనుభవించదగినది", గంతవ్యా "వెళ్లదగినది". కర్త కాదు, కర్మతో అన్వయిస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.1.96 तव्यत्तव्यानीयरः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 767 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §5.2, वर्षभोग्येण
uncheckeddrafted from the rule and the Bālānandinī; sūtra from skt-mcp
√ईक्ष् · class 1 · अनीयर्
1. ईक्षँ
2. 1.3.1भूवादयो धातवः
  ईक्षँ॒
  and, without changing the form,1.3.2
3. 1.3.9तस्य लोपः
  ईक्ष्
4. 1.4.58प्रादयः
  प्र + ईक्ष्
  and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80
5. 3.1.96तव्यत्तव्यानीयरः
  प्र + ईक्ष् + अनीयर्
  and, without changing the form,1.3.3
6. 1.3.9तस्य लोपः
  प्र + ईक्ष् + अनीय
  and, without changing the form,1.2.451.2.463.4.1141.1.431.1.37liṅgānuśāsana 86
7. 4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
  प्र + ईक्ष् + अनीय + अम्
  and, without changing the form,1.3.41.1.431.1.372.4.82
8. 4.1.4अजाद्यतष्टाप्
  प्र + ईक्ष् + अनीय + टाप् + अम्
  and, without changing the form,1.3.31.3.7
9. 1.3.9तस्य लोपः
  प्र + ईक्ष् + अनीय + आ + अम्
  and, without changing the form,1.4.131.4.141.4.18
10. 6.1.107अमि पूर्वः
  प्र + ईक्ष् + अनीय + आ + म्
11. 6.1.87आद्गुणः
  प्र् + एक्ष् + अनीय + आ + म्
12. 6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
  प्र् + एक्ष् + अनीया + म्
13. 8.4.2अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि
  प्र् + एक्ष् + अणीया + म्
14. 8.4.68अ अ
  प्रेक्षणीयाम्
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern रमा declines on
1. रमा
2. 6.1.107अमि पूर्वः
  रमाम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

ī-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular

भवित्रीम्

printed भवित्रीं

भवित्री, the feminine of भवितृ

that is going to be — and Mallinātha glosses it with the word he derived three stanzas ago: भवित्रीं भाविनीम्. भवितृ is √भू with तृच्, the agent affix, and भाविन् is √भू with णिनि, which he called the future-sense affix at 1.58 citing Pāṇini 3.3.3. So he explains one future-sense formation with the other, and the two together are the two ways Sanskrit turns 'will be' into a noun that can agree with शोभाम्. **DCS declines it as an ṛ-stem**, which is the stem it is made from and not the stem it is: the feminine of a तृच् noun ends in ई and goes the नदी way, so the accusative is भवित्रीम् and an ṛ-stem table would give भवितरम्

ī-stem feminine

A long-ī stem, most often a feminine made from a masculine stem: एकपत्नी, नद्याः.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

ī-stem feminine

Feminine nouns whose stem ends in long ई: नदी “river”, गौरी, and the मयट् “made of” words like कुशलमयी. Most are formed by the feminine suffix ङीप्/ङीष्. The nominative singular is the bare नदी; the accusative नदीम्; the instrumental नद्या. Śabdamañjarī drills नदी नद्यौ नद्यः.

దీర్ఘ ఈకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: నదీ “నది”, గౌరీ, “మయట్” (…మయమైన) శబ్దాలైన కుశలమయీ మొదలైనవి. చాలావరకు ఙీప్/ఙీష్ స్త్రీప్రత్యయంతో ఏర్పడతాయి. ప్రథమైకవచనం బరి నదీ; ద్వితీయ నదీమ్; తృతీయ నద్యా. శబ్దమంజరి “నదీ నద్యౌ నద్యః”.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — नदी / ī-stem feminine prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग — नदी नद्यौ नद्यः

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	भवित्री	भवित्र्यौ	भवित्र्यः
द्वितीया	भवित्रीम्	भवित्र्यौ	भवित्रीः
तृतीया	भवित्र्या	भवित्रीभ्याम्	भवित्रीभिः
चतुर्थी	भवित्र्यै	भवित्रीभ्याम्	भवित्रीभ्यः
पञ्चमी	भवित्र्याः	भवित्रीभ्याम्	भवित्रीभ्यः
षष्ठी	भवित्र्याः	भवित्र्योः	भवित्रीणाम्
सप्तमी	भवित्र्याम्	भवित्र्योः	भवित्रीषु
सम्बोधन	भवित्रि	भवित्र्यौ	भवित्र्यः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

ī-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern गौरी declines on

गौरी
6.1.107अमि पूर्वः
गौरीम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

√अस् + क्त, सप्तमी एकवचन locative singular
अंसन्यस्ते
न्यस्त, from नि + √अस्
laid down — the root is नि + √अस्, to throw down, which is a different √अस् from the one that means 'to be'; the two are told apart only by what they build. The participle agrees with वाससि and is neuter with it. It makes the second locative absolute of the stanza, and Mallinātha supplies सति for it as he did for the first — except that here the verse supplies its own सति, printed in the next word
past participle, क्त — The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective. · √अस् + क्त, सप्तमी एकवचन locative singular
√अस् · class 4 · क्त
1. असुँ
2. 1.3.1भूवादयो धातवः
  असुँ
  and, without changing the form,1.3.2
3. 1.3.9तस्य लोपः
  अस्
4. 1.4.58प्रादयः
  नि + अस्
  and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80
5. 3.2.102निष्ठा
  नि + अस् + क्त
  and, without changing the form,1.3.8
6. 1.3.9तस्य लोपः
  नि + अस् + त
  and, without changing the form,1.1.261.2.451.2.463.4.1141.1.431.1.37
7. 4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
  नि + अस् + त + ङि
  and, without changing the form,1.3.8
8. 1.3.9तस्य लोपः
  नि + अस् + त + इ
  and, without changing the form,1.1.372.4.827.2.151.4.131.4.141.4.18
9. 6.1.77इको यणचि
  न्य् + अस् + त + इ
10. 6.1.87आद्गुणः
  न्य् + अस् + त् + ए
11. 8.4.68अ अ
  न्यस्ते
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
a-stem neuter, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern फल declines on
1. फल
2. 6.1.87आद्गुणः
  फले
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
अंसन्यस्ते सति is a locative absolute, and वाससि goes with it: ‘a dark garment being laid on the shoulder.’ Mallinātha completes the construction with the सति that Sanskrit often leaves unspoken, वासस्यंसन्यस्ते सति हलभृतः … इव, so the phrase is not ‘on a garment’ but ‘as when a garment is laid across the shoulder.’ अंस is the shoulder, न्यस्त the past participle of नि + √अस्, ‘set down’; the whole absolute is the second limb of the simile, the act on Balarāma’s side that matches the cloud settling on the mountain.
అంసన్యస్తే సతి అనునది సతిసప్తమి (భావలక్షణ), వాససి దానితో కలుస్తుంది: “భుజంపై ఉంచబడు నల్లని వస్త్రం.” సంస్కృతం తఱచు వదలివేయు సతి ను మల్లినాథుడు చేర్చి పూర్తిచేస్తాడు, వాసస్యంసన్యస్తే సతి హలభృతః … ఇవ, కావున ఇది “వస్త్రంపై” కాదు, “భుజంపై వస్త్రం ఉంచబడినప్పటిలా.” అంస అనగా భుజం, న్యస్త అనగా ని + √అస్‌ కు క్తప్రత్యయాంతం, “ఉంచబడినది”; ఈ మొత్తం సతిసప్తమి పోలికకు రెండవ అంగం — మేఘం పర్వతంపై వాలుటకు సరిపోలు బలరాముని వైపు చర్య.
- Mallinātha, Sañjīvinī — 1.61: vāsasy aṃsanyaste sati halabhṛto … iva
√अस् + शतृ, सप्तमी एकवचन locative singular
सति
सत्, from √अस्
being — the participle of √अस् that a Sanskrit commentator writes in to mark a locative absolute, and here the poet has written it in himself. That is worth noticing, because Mallinātha supplied exactly this word two pādas earlier for तटगते, where the verse had left it out. So the stanza has two absolutes side by side, one with its सति and one without, and the commentary makes them match. The construction is named after the word: सति सप्तमी, the locative-with-sati
present participle active, शतृ
The suffix शतृ makes an active present participle, 'X-ing', declining as an at-stem: कथयतः 'of the one telling'.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
√अस् · class 2 · शतृ
1. असँ
2. 1.3.1भूवादयो धातवः
  असँ
  and, without changing the form,1.3.2
3. 1.3.9तस्य लोपः
  अस्
4. 3.2.123वर्तमाने लट्
  अस् + लँट्
  and, without changing the form,1.3.21.3.3
5. 1.3.9तस्य लोपः
  अस् + ल्
  and, without changing the form,1.3.78
6. 3.2.124लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे
  अस् + शतृँ
  and, without changing the form,1.3.21.3.8
7. 1.3.9तस्य लोपः
  अस् + अत्
  and, without changing the form,3.2.1271.2.463.4.113
8. 4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
  अस् + अत् + ङि
  and, without changing the form,1.3.8
9. 1.3.9तस्य लोपः
  अस् + अत् + इ
10. 3.1.68कर्तरि शप्
  अस् + शप् + अत् + इ
11. 2.4.72अदिप्रभृतिभ्यः शपः
  अस् + अत् + इ
  and, without changing the form,1.2.41.4.131.4.181.4.14
12. 6.4.111श्नसोरल्लोपः
  स् + अत् + इ
  and, without changing the form,8.3.111
13. 8.4.68अ अ
  सति
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
t-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular
हलभृतः
printed हलभृतो
भृत्, from √भृ
of the bearer — भृत् is √भृ with क्विप्, the affix that leaves nothing behind: the root itself becomes the word, and what it names is whoever does it. Such a stem never stands alone, so it is always the end of a compound and always has its object in front of it. Mallinātha replaces the whole epithet with a name, बलभद्रस्य, which is what he does when a description picks out one person and only one
consonant stem
A stem ending in a consonant. The endings are added directly, so the join is where the sound changes happen.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored

a-stem neuter, सप्तमी एकवचन locative singular

मेचके

मेचक

dark — glossed श्यामले, and Mallinātha quotes Amara's whole line for black to show what the poet passed over: कृष्णे नीलासितश्यामकालश्यामलमेचकाः, 'for kṛṣṇa: nīla, asita, śyāma, kāla, śyāmala, mecaka'. Six words for one colour, and मेचक is the last of the six and the rarest. The gloss is the fifth in the list, which is a step toward the common word rather than all the way to it

a-stem neuter

Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

a-stem neuter

Neuter nouns in short अ: फल “fruit”, वचन “word”, कुसुम, and adjectives in अ agreeing with a neuter noun. The nominative and accusative singular end in अम् (7.1.24) — फलम् — and are alike; the plural फलानि takes नुम् and lengthens; the instrumental plural is फलैः (7.1.9). It is the a-stem masculine’s table with the neuter’s own nominative, accusative and the -आनि plural.

హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దాలు: ఫల “పండు”, వచన “మాట”, కుసుమ, నపుంసక నామానికి అన్వయించే అకారాంత విశేషణాలు. ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు అమ్ తో ముగుస్తాయి (7.1.24) — ఫలమ్ — రెండూ ఒకటే; బహువచనం ఫలాని నుమాగమంతో దీర్ఘమవుతుంది; తృతీయా బహువచనం ఫలైః (7.1.9). అకారాంత పుంలింగ పట్టికే, నపుంసకపు సొంత ప్రథమ, ద్వితీయ, -ఆని బహువచనంతో.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — फल / a-stem neuter prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — अकारान्त नपुंसकलिङ्ग — फलम् फले फलानि

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	मेचकम्	मेचके	मेचकानि
द्वितीया	मेचकम्	मेचके	मेचकानि
तृतीया	मेचकेन	मेचकाभ्याम्	मेचकैः
चतुर्थी	मेचकाय	मेचकाभ्याम्	मेचकेभ्यः
पञ्चमी	मेचकात्	मेचकाभ्याम्	मेचकेभ्यः
षष्ठी	मेचकस्य	मेचकयोः	मेचकानाम्
सप्तमी	मेचके	मेचकयोः	मेचकेषु
सम्बोधन	मेचक	मेचके	मेचकानि

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem neuter, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern फल declines on

फल
6.1.87आद्गुणः
फले

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

as-stem neuter, सप्तमी एकवचन locative singular

वाससि

printed वाससीव

वासस्

garment — glossed वस्त्रे. वासस् is from √वस् in the sense of wearing, not of dwelling, and the two roots keep their separate lives inside one set of letters. The as-stem locative singular is वाससि, where the स् stays as it is because a vowel follows; two cells further on, in the locative plural, it is the same स् that gives the class its difficulties

as-stem neuter

A consonant stem in -as: चेतस्, नभस्. The s becomes o before voiced endings and visarga at the end of a word.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

as-stem neuter

Neuter nouns whose stem ends in अस्: चेतस् “mind”, मनस्, नभस्, पयस्. The स् shows as visarga at a pause, so the nominative singular is चेतः; the strong cases take नुम् and lengthen, चेतांसि; the oblique forms keep the स् between vowels — चेतसा, चेतसि. Śabdamañjarī drills पयः पयसी पयांसि.

అస్ కారాంత నపుంసక శబ్దాలు: చేతస్ “మనసు”, మనస్, నభస్, పయస్. స్ విరామంలో విసర్గగా కనబడుతుంది, కాబట్టి ప్రథమైకవచనం చేతః; బలమైన విభక్తుల్లో నుమాగమంతో దీర్ఘమై చేతాంసి; పరోక్ష రూపాల్లో అచ్చుల మధ్య స్ నిలుస్తుంది — చేతసా, చేతసి. శబ్దమంజరి “పయః పయసీ పయాంసి”.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — पयस् / as-stem neuter prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — अस्नन्त नपुंसकलिङ्ग — पयः पयसी पयांसि

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

अस्-कारान्त नपुंसकलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	वासः	वाससी	वासांसि
द्वितीया	वासः	वाससी	वासांसि
तृतीया	वाससा	वासोभ्याम्	वासोभिः
चतुर्थी	वाससे	वासोभ्याम्	वासोभ्यः
पञ्चमी	वाससः	वासोभ्याम्	वासोभ्यः
षष्ठी	वाससः	वाससोः	वाससाम्
सप्तमी	वाससि	वाससोः	वासःसु
सम्बोधन	वासः	वाससी	वासांसि

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

अव्यय
इव
printed वाससीव
इव
as — the last word of the stanza and the one that names the figure. Mallinātha calls the verse a श्रौती पूर्णोपमा, and श्रौती means the comparison is carried by a word one can hear rather than by the sense of a compound; इव is that word. It is the fourth stanza running to end on this particle. At 1.60 it marked an utprekṣā and here a simile, and what tells them apart is not the particle but whether the two things are held apart or put one for the other
indeclinable
An indeclinable — no case, no number, one form everywhere.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored

३अन्वयthe words in prose order

स्निग्धभिन्नाञ्जनाभे · त्वयि · तटगते · सद्यःकृत्तद्विरददशनच्छेदगौरस्य · तस्य · अद्रेः · हलभृतः · मेचके · वाससि · अंसन्यस्ते · सति · इव · स्तिमितनयनप्रेक्षणीयाम् · भवित्रीम् · शोभाम् · उत्पश्यामि

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, whose commentary runs as anvaya. He takes the bahuvrīhi before the pronoun it describes, keeps the whole comparison together where the verse splits it across the last two pādas, and leaves the first-person verb to the end“snigdhaṃ masṛṇaṃ … tasyaivābhā yasya tasmiṃstvayi taṭagate sānuṃ gate sati … chedavadgaurasya dhavalasya tasyādreḥ kailāsasya … vāsasi vastre'ṃsanyaste sati halabhṛto balabhadrasyeva stimitābhyāṃ nayanābhyāṃ prekṣaṇīyāṃ śobhāṃ bhavitrīṃ bhāvinīmutpaśyāmi”

the dependency structure

उत्पश्यामि · क्रिया — I foresee, तर्कयामि; उद् + √दृश्, ‘I picture in advance’ the beauty to come

शोभाम् · कर्म — the beauty, शोभाम्; what the speaker foresees

स्तिमितनयनप्रेक्षणीयाम् · agreeing with शोभाम् — worth gazing at with unwinking eyes, स्तिमितनयनाभ्यां प्रेक्षणीयाम्

भवित्रीम् · agreeing with शोभाम् — about to be, भाविनीम्; the beauty that will come, not one already there

अद्रेः · षष्ठी — of the mountain, कैलासस्य; whose beauty it is

तस्य · विशेषण of अद्रेः — that, तस्य

सद्यःकृत्तद्विरददशनच्छेदगौरस्य · agreeing with अद्रेः — white as the fresh-cut section of an elephant’s tusk, सद्यश्छिन्नगजदन्तच्छेदवद्धवलस्य

त्वयि · निमित्तसप्तमी / सति-सप्तमी — you being there, त्वयि सति; the occasion on which the beauty appears

तटगते · agreeing with त्वयि — alighted on the ridge, सानुं गते; the cloud settled on the peak

स्निग्धभिन्नाञ्जनाभे · agreeing with त्वयि — dark as fresh-ground collyrium, स्निग्धमर्दिताञ्जनाभे

वाससि · उपमानभूता सति-सप्तमी — as a garment, वाससि इव; the locative absolute the simile turns on

मेचके · agreeing with वाससि — dark, श्यामले

हलभृतः · षष्ठी — of the plough-bearer, बलभद्रस्य; Balarāma, whose garment is dark

अंसन्यस्ते · agreeing with वाससि — laid on the shoulder, अंसे न्यस्ते

सति · completing the locative absolute — being; the सति that makes ‘the garment being laid on’ visible

इव · उपमार्थे — as if; the mark of the full simile

uncheckedMallinātha’s Sañjīvinī for the anvaya and the reading; the Telugu drawn from Vedam Venkataraya Sastri’s Āndhra Meghasandeśam and the Bālānandinī. The simile’s locative absolute वाससि … अंसन्यस्ते सति इव is hung under त्वयि as the occasion.

४भावार्थthe sense of the whole

When you have settled on its slope, you with the sheen of collyrium ground fine and glossy, I can already see what that mountain will look like — white as the cut of a tusk severed this minute — a beauty to be stared at with eyes that forget to blink: like Balarāma when the dark blue cloth is laid across his shoulder. Mallinātha turns the verb into a thought rather than a sight: शोभा भविष्यतीति तर्कयामीत्यर्थः, 'the sense is, I work out that there will be beauty'. Nothing is being looked at. The yakṣa is a thousand miles away and is telling the cloud, in the first person, what the two of them will make when they meet — and the picture is exact in both directions, because Balarāma is the fair brother and the blue-black garment is his, so the white mountain wearing a dark cloud on its shoulder is not merely like a man in a cloak but like that one man.

uncheckedthe reader's reading, following Mallinātha's gloss; the reading of उत्पश्यामि as तर्कयामि is his, and the identification of हलभृत् as Balabhadra“utpaśyāmi | śobhā bhaviṣyatīti tarkayāmītyarthaḥ”

You, dark as fresh-ground collyrium, once alighted on its ridge — and I already foresee the beauty that will come to that mountain, white as the fresh-cut face of an elephant’s tusk, a beauty to be gazed at with unwinking eyes: as if a dark garment of Balarāma the plough-bearer had been laid across its fair shoulder.

స్నిగ్ధంగా నూరిన కాటుకలా నల్లని నీవు దాని శిఖరంపై వాలగా — ఏనుగు దంతపు తాజాకోతలా తెల్లని ఆ పర్వతానికి రాబోవు అందాన్ని, రెప్పవాల్చని కన్నులతో చూడదగిన అందాన్ని, ఇప్పటికే ఊహిస్తున్నాను: నాగలి మోయు బలరాముని నల్లని వస్త్రం అతని తెల్లని భుజంపై ఉంచినట్లు.

Mallinātha, Sañjīvinī — 1.61, whole-verse gloss

५अलंकारthe figure

श्रौती पूर्णोपमा — a simile with all four of its parts stated, and the comparison carried by a word that is heard rather than inferred. The four are the thing compared, the thing it is compared to, the property they share and the word of comparison; a simile that leaves any of them out is elliptical, a लुप्तोपमा. श्रौती is from श्रुति, what is heard: the comparison is made by a particle like इव standing there in the verse, as against आर्थी, where it is carried by the sense of a word or by a compound

All four parts are on the page. What is compared is the beauty of Kailāsa with the cloud on its shoulder; what it is compared to is Balarāma with the blue-black garment on his; the property they share is शोभा, stated once and doing duty for both; and इव is the word. **The stanza before this one was an utprekṣā and this one is not, and the difference is not the particle.** Both end on इव. At 1.60 the mountain was entertained as being Śiva's laugh — one thing put in place of another. Here the two stay two, a mountain and a man, with a named property between them. The contrast is sharper because the verb of the stanza is उत्पश्यामि, 'I imagine', built on the very root that उत्प्रेक्षा is named from: the poet fancies, and what he fancies is a likeness.

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who names the figure in three words at the close of the stanza. `vendor/meghaduta-sanjivini.itx` prints `shrotI` for `श्रौती`, which is restored from the name of the type“śrautī pūrṇopamālaṅkāraḥ”