वृत्तविचारthe metre, syllable by syllable

सन्धिrecovering the words from the sound

कारकwhat each case is doing

प्रकरणानुक्रमthe rules the verse uses, by section of the abridgement

• हलन्त्यम् 1.3.3 · प्रकरण 1← आददानः; कुर्वन्; निर्विशेः

  a final consonant of the teaching-form is an it-marker

  In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a final consonant (हल्) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it, and drops by 1.3.9. So the personal ending तिप् contributes only ति, the प् marking it, and क्तवतु leaves क्तवत् with the उ nasalized and the last letter both gone. Final त्, स् and म् of a case or personal ending are exempt (1.3.4).

  ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అంత్యంగా ఉన్న హల్లు (హల్) ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది వస్తువును గుర్తించే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు, 1.3.9 చేత లోపిస్తుంది. కాబట్టి తిప్ నుండి తి మాత్రమే మిగులుతుంది, ప్ ఇత్తు. విభక్తి/తిఙ్ ప్రత్యయాల అంత్య త్, స్, మ్ మాత్రం ఇత్తు కావు (1.3.4). అనునాసిక అచ్చు ఇత్తు (1.3.2) కి జోడీ.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.3 हलन्त्यम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• तस्य लोपः 1.3.9 · प्रकरण 1← आददानः; कुर्वन्; वातैः; जलद; निर्विशेः

  an it-marker drops

  What has been named an it-marker (इत्) is then elided (लोप). The tag has done its work — naming the suffix, and conditioning or blocking some operation — and leaves no sound behind. So the उ marked in सुँ, the ट् of टा, the ङ् of ङे ङसि ङस् ङि, and the प् of सुप् are all gone before the ending is attached.

  ఇత్సంజ్ఞగా గుర్తించబడినది (इत्) తరువాత లోపిస్తుంది. ఆ గుర్తు తన పని ముగించుకుంది — ప్రత్యయానికి పేరుపెట్టడం, ఏదో కార్యాన్ని కలిగించడమో ఆపడమో — ఏ ధ్వనీ మిగలదు. सुँ లోని ఉ, टा లోని ట్, ङे ङसि ङस् ङि లోని ङ్, सुप् లోని ప్ అన్నీ ప్రత్యయం చేరేముందు పోతాయి.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.9 तस्य लोपः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 3 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• सुप्तिङन्तं पदम् 1.4.14 · प्रकरण 1← आददानः; कुर्वन्; निर्विशेः

  a form ending in a case ending (सुप्) or a verb ending (तिङ्) is a पद, a finished word

  A form that ends in a nominal case ending — one of the twenty-one सुप् endings 4.1.2 lists — or in a verbal personal ending — one of the eighteen तिङ् endings — is named पद, a complete word. The name is what a great many rules wait on: the visarga rules, the final-consonant rules and the anusvāra rule all apply only "in a पद" or "at the end of a पद". So राम is not yet a पद, but राम + स् is; and चक्रे is a पद once the ending ए is on. Every word the poem carries reaches this name before its word-final changes can fire.

  నామవాచక విభక్తి ప్రత్యయంతో — 4.1.2 చెప్పే ఇరవై ఒక్క సుప్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — లేదా క్రియా పురుష ప్రత్యయంతో — పద్దెనిమిది తిఙ్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — అంతమయ్యే రూపానికి పద సంజ్ఞ. ఈ సంజ్ఞ మీదే ఎన్నో సూత్రాలు ఆధారపడతాయి: విసర్గ సూత్రాలు, పదాంత హల్లు సూత్రాలు, అనుస్వార సూత్రం అన్నీ "పదంలో" లేదా "పదాంతంలో" మాత్రమే పనిచేస్తాయి. రామ ఇంకా పదం కాదు; రామ + స్ పదం; చక్రే ప్రత్యయం ఏ చేరాక పదం. కావ్యంలోని ప్రతి పదం తన పదాంత మార్పులకు ముందు ఈ సంజ్ఞను చేరుకుంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.4.14 सुप्तिङन्तं पदम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 14 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• भूवादयो धातवः 1.3.1 · प्रकरण 2← आददानः; कुर्वन्; निर्विशेः

  the words beginning with भू, listed in the Dhātupāṭha, are called धातु (roots)

  The action-denoting words listed in the Dhātupāṭha — the root-list that opens with भू "to be" — are named धातु, roots. A धातु is the action-base from which every finite verb and every कृत् (primary derivative) form is built. It is the rule that stands at the head of every verb chain in the poem: चक्रे begins as the root डुकृञ्, जगाम as गम्, प्रमत्तः as मद्. Nothing is conjugated or turned into a participle until it first bears this name.

  ధాతుపాఠంలో — భూ "ఉండటం" తో మొదలయ్యే ధాతువుల జాబితాలో — ఉన్న క్రియావాచక శబ్దాలకు ధాతు సంజ్ఞ. ధాతువు అంటే క్రియాధారం; దానినుండే ప్రతి తిఙంత క్రియా, ప్రతి కృదంత (ప్రాథమిక వ్యుత్పన్న) రూపం పుడతాయి. కావ్యంలోని ప్రతి క్రియా గొలుసుకు ఇది శిరస్సు: చక్రే డుకృఞ్ ధాతువుగా, జగామ గమ్ గా, ప్రమత్తః మద్ గా మొదలవుతాయి. ఈ సంజ్ఞ చేరకముందు ఏదీ రూపం దాల్చదు, కృదంతం కాదు.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.1 भूवादयो धातवः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 36 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• उपदेशेऽजनुनासिक इत् 1.3.2 · प्रकरण 2← आददानः; कुर्वन्; वातैः; जलद; निर्विशेः

  a nasalized vowel in the teaching-form is an it-marker

  In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a vowel pronounced with nasal resonance (anunāsika) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it. The उ of सुँ and of रुँ is such a vowel, so it is a marker and drops (by 1.3.9). This is why the nominative-singular ending सुँ contributes only स्, and रुँ leaves only र्.

  ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అనునాసికంగా ఉచ్చరించే అచ్చు ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది ఆ వస్తువుకు పేరుపెట్టే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు. सुँ, रुँ లోని ఉ అలాంటి అచ్చే; కాబట్టి అది ఇత్తు, లోపిస్తుంది (1.3.9). అందుకే ప్రథమైకవచన ప్రత్యయం సుँ నుండి స్ మాత్రమే, రుँ నుండి ర్ మాత్రమే మిగులుతాయి.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.2 उपदेशेऽजनुनासिक इत्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 28 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• प्रादयः 1.4.58 · प्रकरण 2← निर्विशेः

  प्र and the rest of the prefix list are called निपात (particles)

  The words प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, नि, वि, उद् and the rest of the प्रादि list are named निपात — indeclinable particles. Joined to a root they are the upasargas, the verbal prefixes that turn or deepen its sense: प्र + मद् gives प्रमद् "be heedless, be carried away", the base of प्रमत्तः, and उद् + स्था gives उत्था "rise". Because the prefix is a particle held before the root, the corpus writes it into the word, and the derivation names this rule when it puts the prefix on.

  ప్ర, పరా, అప, సమ్, అను, అవ, ని, వి, ఉద్ మొదలైన ప్రాది గణపు శబ్దాలకు నిపాత సంజ్ఞ — అవి అవ్యయాలు (వికారం లేని పదాలు). ధాతువుకు చేరినప్పుడు అవే ఉపసర్గలు, ధాతువు అర్థాన్ని తిప్పే లేదా లోతు చేసే క్రియా ఉపసర్గలు: ప్ర + మద్ → ప్రమద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం, పరవశం కావటం", ఇది ప్రమత్తః కు ఆధారం; ఉద్ + స్థా → ఉత్థా "లేవటం". ఉపసర్గ ధాతువు ముందు నిలిచే నిపాతం కావటాన కార్పస్ దాన్ని పదంలోనే రాస్తుంది, గొలుసు ఉపసర్గను చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.4.58 प्रादयः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 54 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• उपसर्गाः क्रियायोगे 1.4.59 · प्रकरण 2← निर्विशेः

  प्र and the rest, joined to a verb, are called उपसर्ग (preverbs)

  The प्रादि particles (प्र, सम्, उद्, नि, वि and the rest, named निपात by the previous rule) are called उपसर्ग — "preverbs" — when they stand in construction with a verb (क्रियायोग, "joined to an action"). Away from a verb the same words keep only their निपात name; before a root they are the prefix that turns its sense. प्र before मद् "be heedless" gives the प्रमद् of प्रमत्तः, and उद् before पत् "fall, fly" gives the उत्पत् of उत्पत. The derivation names this rule where it sets the prefix on the root.

  ప్రాది నిపాతాలు (ప్ర, సమ్, ఉద్, ని, వి మొదలైనవి — ముందటి సూత్రం వీటికి నిపాత సంజ్ఞ ఇచ్చింది) క్రియతో కలిసి నిలిచినప్పుడు (క్రియాయోగం) వాటికి ఉపసర్గ సంజ్ఞ. క్రియ లేకుంటే అవే శబ్దాలు కేవలం నిపాతాలుగా నిలుస్తాయి; ధాతువు ముందు నిలిస్తే అర్థాన్ని తిప్పే ఉపసర్గలు. మద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం" ముందు ప్ర → ప్రమత్తః లోని ప్రమద్; పత్ "పడటం, ఎగరటం" ముందు ఉద్ → ఉత్పత లోని ఉత్పత్. గొలుసు ఉపసర్గను ధాతువుకు చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.4.59 उपसर्गाः क्रियायोगे
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 35 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• इको यणचि 6.1.77 · प्रकरण 2← कुर्वन्; कल्पद्रुमकिसलयानि + अंशुकानि

  इक् becomes यण् before a dissimilar vowel

  A simple vowel of the इक् set — इ उ ऋ ऌ — becomes the matching semivowel यण् — य् व् र् ल् — when a dissimilar vowel follows: इति + अत्र → इत्यत्र, मधु + अरि → मध्वरि, धातृ + अंशः → धात्रंशः. This is the commonest vowel sandhi, the point where two words or a stem and its ending run together.

  ఇక్ (ఇ ఉ ఋ ఌ) అచ్చు, భిన్నమైన అచ్చు పరమైనప్పుడు దానికి సవర్ణమైన యణ్ (య్ వ్ ర్ ల్) అవుతుంది: ఇతి + అత్ర → ఇత్యత్ర, మధు + అరి → మధ్వరి, ధాతృ + అంశః → ధాత్రంశః. రెండు పదాలు గానీ, ప్రాతిపదిక-ప్రత్యయాలు గానీ కలిసే అత్యంత సామాన్య అచ్‌సంధి ఇదే.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.77 इको यणचि
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 15 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• आद्गुणः 6.1.87 · प्रकरण 2← निर्विशेः; नग + इन्द्र

  a followed by i/u/ṛ becomes the guṇa vowel e/o/ar

  When a final अ or आ is followed by a simple vowel इ उ or ऋ, the two together become the corresponding guṇa vowel — ए, ओ, or अर् — as one sound, a single substitution for both. So राम + इन (from टा) gives the ए of रामेण, and पुण्य + उदक gives the ओ of पुण्योदक. It is the guṇa-sandhi a student meets first.

  అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఇ ఉ ఋ (సామాన్య అచ్చు) వస్తే, రెండూ కలిసి గుణమవుతాయి — ఏ, ఓ, అర్ — ఒకే ధ్వనిగా (ఏకాదేశం). రామ + ఇన (టా నుండి) → రామేణ లోని ఏ; పుణ్య + ఉదక → పుణ్యోదక లోని ఓ. విద్యార్థి మొదట కలిసే గుణసంధి ఇదే.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.87 आद्गुणः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 27 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the guṇa sandhi

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• वृद्धिरेचि 6.1.88 · प्रकरण 2← वातैः; नानाचेष्टैः; ललितैः

  a/ā followed by e/ai/o/au becomes the vṛddhi vowel ai/au

  When a final अ or आ is followed by a vowel of the एच् set — ए, ऐ, ओ, औ — the two together become a single vṛddhi vowel, ऐ or औ. It overrides the guṇa rule: कृष्ण + एकत्वम् → कृष्णैकत्वम्, गङ्गा + ओघः → गङ्गौघः. This is the vṛddhi-sandhi.

  అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఏచ్ వర్గపు అచ్చు — ఏ, ఐ, ఓ, ఔ — వస్తే, రెండూ కలిసి ఒకే వృద్ధ్యచ్చు (ఐ లేదా ఔ) అవుతాయి. ఇది గుణసూత్రాన్ని అపవదిస్తుంది: కృష్ణ + ఏకత్వమ్ → కృష్ణైకత్వమ్; గంగా + ఓఘః → గంగౌఘః. దీన్నే వృద్ధిసంధి అంటారు.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.88 वृद्धिरेचि
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 33 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अकः सवर्णे दीर्घः 6.1.101 · प्रकरण 2← मानसस्य + आददानः; अंशुकानि + इव; हेम + अम्भोज

  a simple vowel before a like vowel becomes the long one

  When a simple vowel (अक्: अ इ उ ऋ ऌ) is followed by a vowel of the same class (savarṇa), the two become the single long vowel of that class — अ/आ + अ/आ → आ, इ/ई + इ/ई → ई, and so on. So स्व + अधिकार → स्वाधिकार. This is dīrgha-sandhi.

  అక్ (అ ఇ ఉ ఋ ఌ) తరువాత దానికి సవర్ణమైన అచ్చు వస్తే, రెండూ కలిసి ఆ వర్గపు దీర్ఘమవుతాయి — అ/ఆ + అ/ఆ → ఆ, ఇ/ఈ + ఇ/ఈ → ఈ, ఇలా. స్వ + అధికార → స్వాధికార. ఇది దీర్ఘసంధి.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.101 अकः सवर्णे दीर्घः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 42 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the dīrgha sandhi

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• संयोगान्तस्य लोपः 8.2.23 · प्रकरण 2← कुर्वन्; धुन्वन्

  a word-final conjunct loses its last consonant

  A word-final conjunct loses its last consonant. When a strong stem like भवान्त् stands at the end of a pada, the final त् of the न्त् cluster drops, giving भवान्. It is the rule that trims a final cluster down to one consonant.

  పదాంత సంయుక్తాక్షరం తన చివరి హల్లును కోల్పోతుంది. భవాన్త్ వంటి బలమైన శబ్దం పదాంతమైనప్పుడు న్త్ సంయుక్తపు చివరి త్ లోపించి భవాన్ వస్తుంది. పదాంత సంయుక్తాన్ని ఒకే హల్లుకు తగ్గించే సూత్రమిది.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.2.23 संयोगान्तस्य लोपः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 20 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8.3.15 · प्रकरण 3← आददानः; वातैः; नानाचेष्टैः; ललितैः; निर्विशेः

  र् becomes visarga before a खर् consonant or at a pause

  A रेफ (र्) at the end of a word becomes visarga (ः) before a खर् consonant — the voiceless stops and the sibilants — or at a pause (avasāna). It is the last step of every nominative singular: यक्ष + र् becomes यक्षः. The visarga of भर्तुः is the same thing, the र् that came with the ṛ-stem's ending surfacing before the pause.

  పదాంతంలోని రేఫ (ర్) ఖర్ హల్లు ముందు — అఘోష స్పర్శలు, ఊష్మలు — గాని, విరామం (అవసానం) దగ్గర గాని విసర్గ (ః) అవుతుంది. ప్రతి ప్రథమా ఏకవచనపు చివరి మెట్టు ఇదే: యక్ష + ర్ → యక్షః. భర్తుః లోని విసర్గ కూడా ఋకారాంత శబ్దపు ర్ ఇలాగే విరామం ముందు పైకి రావడమే.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.3.15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 93 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः and भर्तुः prakriyās
  • docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः and भर्तुः derivations

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• मोऽनुस्वारः 8.3.23 · प्रकरण 3← सलिलम् + मानसस्य; कामम् + क्षणमुखपटप्रीतिम्

  a word-final म् becomes anusvāra before a consonant

  A म् at the end of a word becomes anusvāra — the nasal dot ं — when a consonant follows: हरिम् + वन्दे → हरिं वन्दे "I praise Hari". The accusative singular in -म् and every word-final म् before a consonant is written this way; before a vowel or at a pause the म् itself stays. This is why the chain-check reads a final ं and a final म् as the same sound: they are one म्, shown one way or the other by what follows.

  పదాంతంలోని మ్, హల్లు ముందు అనుస్వారం — ం అనే నాసిక బిందువు — గా మారుతుంది: హరిమ్ + వన్దే → హరిం వన్దే "హరిని నమస్కరిస్తాను". మ్-అంత ద్వితీయా ఏకవచనం, హల్లు ముందు వచ్చే ప్రతి పదాంత మ్ ఇలాగే రాయబడతాయి; అచ్చు ముందు గానీ విరామంలో గానీ మ్ అలాగే నిలుస్తుంది. అందుకే గొలుసు-పరీక్ష పదాంత ం ను, పదాంత మ్ ను ఒకే ధ్వనిగా చదువుతుంది: అవి ఒకే మ్, తరువాత వచ్చేదాన్ని బట్టి ఒక్కో రూపంలో చూపబడతాయి.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.3.23 मोऽनुस्वारः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 77 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• विसर्जनीयस्य सः 8.3.34 · प्रकरण 3← निर्विशेः + तम्

• वा पदान्तस्य 8.4.59 · प्रकरण 3← सलिलम् + मानसस्य; कामम् + क्षणमुखपटप्रीतिम्

  at the end of a word the homorganic-nasal substitution is optional

  The previous rule (8.4.58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः) turns an अनुस्वार (the nasal hum ं) into the nasal of the following consonant's own class before a यय् consonant (any stop or semivowel but ह). This rule makes that substitution optional (वा, "or") when the अनुस्वार stands at the end of a पद, a finished word. So the prefix सम् before भृत "borne", once its म् has become अनुस्वार, may keep the class-nasal म् or the अनुस्वार: सम्भृतम् or संभृतम्. Both are correct; the chain shows the class-nasal.

  ముందటి సూత్రం (8.4.58 అనుస్వారస్య యయి పరసవర్ణః) అనుస్వారాన్ని (ం అనే నాసిక ధ్వని) — యయ్ హల్లు (హ తప్ప అన్ని స్పర్శ, అంతస్థ హల్లులు) ముందు — ఆ హల్లు వర్గపు నాసికంగా మారుస్తుంది. ఈ సూత్రం, అనుస్వారం పదాంతంలో (పూర్తయిన పదపు చివర) నిలిచినప్పుడు, ఆ మార్పును వికల్పం (వా "లేదా") చేస్తుంది. కాబట్టి భృత "మోయబడిన" ముందు సమ్ ఉపసర్గపు మ్ అనుస్వారమైన తర్వాత వర్గనాసిక మ్ గా ఉండవచ్చు, లేదా అనుస్వారంగా ఉండవచ్చు: సమ్భృతమ్ లేదా సంభృతమ్. రెండూ సరైనవే; గొలుసు వర్గనాసికాన్ని చూపుతుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.4.59 वा पदान्तस्य
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 80 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• ससजुषो रुः 8.2.66 · प्रकरण 4← आददानः; वातैः; नानाचेष्टैः; ललितैः; निर्विशेः

  a word-final स् becomes रु

  The स् at the end of a word — and the word सजुष् — is replaced by रु. The उ of रु is only a marker and drops, so what is left is र्. This is why यक्ष + स् becomes यक्ष + र्, which then turns to visarga at a pause by 8.3.15: the visarga of every nominative singular is a buried स्. It also explains यक्षः + चक्रे → यक्षश्चक्रे — the स् resurfaces before च and becomes श्.

  పదాంతంలోని స్ (మరియు సజుష్ శబ్దపు స్) రుగా మారుతుంది. 'రు'లోని ఉ కేవలం ఇత్‌సంజ్ఞ, అది లోపించి ర్ మాత్రమే మిగులుతుంది. కాబట్టి యక్ష + స్ → యక్ష + ర్; ఆ ర్ విరామం ముందు విసర్గ అవుతుంది (8.3.15). అందుకే ప్రతి ప్రథమా ఏకవచన విసర్గ దాగిన స్; యక్షః + చక్రే లో ఆ స్ మళ్లీ పైకి వచ్చి చకారం ముందు శ్ అవుతుంది — యక్షశ్చక్రే.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.2.66 ससजुषो रुः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 105 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः prakriyā
  • docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः derivation

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• सुडनपुंसकस्य 1.1.43 · प्रकरण 5← आददानः; कुर्वन्; निर्विशेः

  the सुट् endings of a non-neuter stem are called सर्वनामस्थान

  For a stem that is not neuter (अनपुंसक), the endings of the सुट् set — सु, औ, जस् (nominative singular, dual, plural) and अम्, औट् (accusative singular, dual) — are termed सर्वनामस्थान. This name marks the "strong" cases, where a stem shows its fullest form: it is before a सर्वनामस्थान that नुम् is inserted, a vowel lengthens, and the like. प्रमत्तः "heedless" is प्रमत्त + सु, a nominative singular, so its सु is a सर्वनामस्थान.

  నపుంసకం కాని (అనపుంసక) స్టెముకు, సుట్ గణపు ప్రత్యయాలు — సు, ఔ, జస్ (ప్రథమా ఏక, ద్వి, బహువచనం) మరియు అమ్, ఔట్ (ద్వితీయా ఏక, ద్వివచనం) — సర్వనామస్థాన సంజ్ఞ పొందుతాయి. ఈ సంజ్ఞ "బలమైన" విభక్తులను గుర్తిస్తుంది, అక్కడ స్టెము తన పూర్ణ రూపాన్ని చూపుతుంది: సర్వనామస్థానం ముందే నుమ్ చేరిక, స్వరదీర్ఘీకరణం మొదలైనవి జరుగుతాయి. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త" = ప్రమత్త + సు, ప్రథమా ఏకవచనం, కాబట్టి దాని సు సర్వనామస్థానం.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.1.43 सुडनपुंसकस्य
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 162 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् 1.2.45 · प्रकरण 5← आददानः; निर्विशेः

  a meaningful form that is neither a root nor an affix is a प्रातिपदिक (nominal base)

  A form that carries meaning (अर्थवत्) and is neither a धातु (a verb root) nor a प्रत्यय (an affix) is termed प्रातिपदिक — a nominal base, the stem to which case endings are then added. This is the general definition; forms ending in a कृत् or a तद्धित affix and compounds are brought under the same name by the next rule (1.2.46). So a plain stem like मेघ "cloud" is a प्रातिपदिक on its own, while a कृत् form such as प्रमत्त reaches the name through that extension. The प्रातिपदिक is what takes the सुप् case endings.

  అర్థవంతమైన (అర్థవత్), ధాతువు కాని, ప్రత్యయం కాని రూపానికి ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ — నామపదపు మూలం (స్టెమ్), దీనికే విభక్తి ప్రత్యయాలు చేరతాయి. ఇది సాధారణ నిర్వచనం; కృత్, తద్ధిత ప్రత్యయాంత రూపాలను, సమాసాలను తర్వాతి సూత్రం (1.2.46) అదే సంజ్ఞకు తెస్తుంది. కాబట్టి మేఘ "మేఘం" వంటి సాదా మూలం తనంతట తానే ప్రాతిపదికం, ప్రమత్త వంటి కృదంతం ఆ విస్తరణ వల్ల ఈ సంజ్ఞను పొందుతుంది. ప్రాతిపదికమే సుప్ విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.2.45 अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 115 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• कृत्तद्धितसमासाश्च 1.2.46 · प्रकरण 5← आददानः; कुर्वन्

  forms ending in a कृत् or तद्धित affix, and compounds, are प्रातिपदिक too

  Forms ending in a कृत् affix (a primary affix that makes a word straight from a root, like क्त in मत्त), in a तद्धित affix (a secondary affix on a noun), and समास (compounds) are also termed प्रातिपदिक — a nominal base. This extends the previous rule's definition. It is why a कृत् form such as प्रमत्त "heedless" (प्र + मद् + क्त) is itself a stem and takes case endings like any noun, and why the indeclinables श्रुत्वा "having heard" and आलिङ्ग्य "having embraced" count as nominal bases before their further treatment.

  కృత్ ప్రత్యయాంత (ధాతువు నుండి నేరుగా పదం చేసే ప్రాథమిక ప్రత్యయం, మత్త లోని క్త వంటిది), తద్ధిత ప్రత్యయాంత (నామంపై గౌణ ప్రత్యయం), సమాస — వీటికి కూడా ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ, నామపదపు మూలం. ఇది ముందటి సూత్రపు నిర్వచనాన్ని విస్తరిస్తుంది. అందుకే ప్రమత్త "అజాగ్రత్త" (ప్ర + మద్ + క్త) వంటి కృదంతం తానే స్టెమ్ అయి, ఏ నామంవలెనే విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది; శ్రుత్వా "విని", ఆలింగ్య "కౌగిలించి" వంటి అవ్యయాలు కూడా తదుపరి వ్యవహారం ముందు నామపద మూలాలుగా లెక్క.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.2.46 कृत्तद्धितसमासाश्च
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 116 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• लशक्वतद्धिते 1.3.8 · प्रकरण 5← आददानः; कुर्वन्; निर्विशेः

  an affix’s initial ल्, श् or velar is a marker

  In an affix that is not a taddhita (a secondary nominal affix), an initial ल्, श्, or velar (क ख ग घ ङ) is an इत्, a marker, and drops. This is why the present-participle affix शतृ adds only अत् — its श् is a tag — and why the tense-name लट् contributes no ल्.

  తద్ధితం కాని ప్రత్యయం మొదట ఉన్న ల్, శ్, కవర్గం (క ఖ గ ఘ ఙ) ఇత్తులు, లోపిస్తాయి. అందుకే వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయమైన శతృ కేవలం అత్ ను చేరుస్తుంది — దాని శ్ ఒక గుర్తే — మరియు లట్ లకారంలోని ల్ ఏమీ మిగల్చదు.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.8 लशक्वतद्धिते
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 135 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् 1.4.13 · प्रकरण 5← आददानः; कुर्वन्; निर्विशेः

  the base an affix is added to is called अङ्ग (stem) while the affix stands

  Whatever an affix is prescribed after — taken with everything from that point on — is named अङ्ग, the stem, for as long as that affix is present. The name matters because a great many rules operate "on the अङ्ग": the guṇa and vṛddhi changes, the lengthenings, the augments all target the अङ्ग before its ending. So राम is the अङ्ग before a case ending, and चकृ the अङ्ग before a perfect ending — and it is on that अङ्ग that the vowel is strengthened to चकार.

  ఒక ప్రత్యయం దేని తరువాత విధించబడుతుందో అది — అక్కడి నుండి ముందంతటితో సహా — ఆ ప్రత్యయం ఉన్నంత వరకు అఙ్గ, అంటే ప్రకృతి (కాండం), అని పిలవబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం, ఎందుకంటే ఎన్నో సూత్రాలు "అఙ్గం మీద" పనిచేస్తాయి: గుణ-వృద్ధి మార్పులు, దీర్ఘీకరణలు, ఆగమాలు అన్నీ ప్రత్యయం ముందు అఙ్గాన్నే లక్ష్యంగా చేసుకుంటాయి. కాబట్టి విభక్తి ముందు రామ అఙ్గం; పరోక్ష ప్రత్యయం ముందు చకృ అఙ్గం — ఆ అఙ్గం మీదే అచ్చు బలపడి చకార అవుతుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.4.13 यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 132 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• गतिश्च 1.4.60 · प्रकरण 5← निर्विशेः

  the same prefixes, joined to a verb, are also called गति

  The same प्रादि words, joined to a verb, are termed गति ("gati") as well, beside their उपसर्ग name. The गति name is what lets a prefix compound with a following क्त्वा form into a single ल्यप् word: नि + अस् + क्त्वा becomes न्यस्य "having laid down", and उप + भुज् + क्त्वा becomes उपभुज्य "having enjoyed". The derivation names this rule where the prefix earns its गति standing.

  అవే ప్రాది శబ్దాలు క్రియతో కలిస్తే, ఉపసర్గ సంజ్ఞతో పాటు, గతి సంజ్ఞ కూడా పొందుతాయి. గతి సంజ్ఞే ఉపసర్గను తర్వాతి క్త్వా-రూపంతో ఒక్క ల్యప్ పదంగా సమాసం చేయనిస్తుంది: ని + అస్ + క్త్వా → న్యస్య "ఉంచి", ఉప + భుజ్ + క్త్వా → ఉపభుజ్య "అనుభవించి". ఉపసర్గ తన గతిత్వాన్ని పొందేచోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.4.60 गतिश्च
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 200 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप् 4.1.2 · प्रकरण 5← आददानः; कुर्वन्

  the twenty-one nominal case endings (सुप्), three to a case

  This one long sūtra names, in a single run, all twenty-one nominal endings — three for each of the seven cases: सु औ जस् (nominative), अम् औट् शस् (accusative), टा भ्याम् भिस् (instrumental), ङे भ्याम् भ्यस् (dative), ङसि भ्याम् भ्यस् (ablative), ङस् ओस् आम् (genitive), ङि ओस् सुप् (locative). Every declined noun in the poem takes one of these; they are the endings 1.4.14 counts as सुप्. The set's name सुप् is the pratyāhāra formed from its first sound स and its last सुप्.

  ఈ ఒక్క పొడవాటి సూత్రం ఇరవై ఒక్క నామవాచక ప్రత్యయాలను ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది — ఏడు విభక్తులకు మూడేసి: సు ఔ జస్ (ప్రథమా), అమ్ ఔట్ శస్ (ద్వితీయా), టా భ్యామ్ భిస్ (తృతీయా), ఙే భ్యామ్ భ్యస్ (చతుర్థీ), ఙసి భ్యామ్ భ్యస్ (పఞ్చమీ), ఙస్ ఓస్ ఆమ్ (షష్ఠీ), ఙి ఓస్ సుప్ (సప్తమీ). కావ్యంలోని ప్రతి విభక్తి పదం వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది; 1.4.14 వీటినే సుప్ గా లెక్కిస్తుంది. ఈ గణపు పేరు 'సుప్' — మొదటి ధ్వని స, చివరి సుప్ లతో ఏర్పడిన ప్రత్యాహారం.

  • Aṣṭādhyāyī — 4.1.2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 117 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् 6.1.68 · प्रकरण 5← कुर्वन्; धुन्वन्

  after a consonant or a long ई/आ feminine, a bare-consonant सु/ति/सि drops

  The nominative-singular सु — and the verb endings ति सि — when it would be left as a single consonant (apṛkta), is elided after a stem ending in a consonant (हल्), or after the long feminine stems in ई (ङी) or आ (आप्). So a consonant-stem masculine like राजन् loses the स् of सु. It is why महिमन्, आत्मन्, राजन् show no visible ending in the nominative singular.

  ఒకే హల్లుగా మిగిలే సు (ప్రథమైకవచనం; ధాతువుల్లో తి సి), హల్లంతం తరువాత, లేదా దీర్ఘ స్త్రీలింగ ఈ (ఙీ)/ఆ (ఆప్) తరువాత లోపిస్తుంది. రాజన్ వంటి హలంత పుంలింగం సు లోని స్ ను కోల్పోతుంది. మహిమన్, ఆత్మన్, రాజన్ లకు ప్రథమైకవచనంలో ప్రత్యయం కనిపించకపోవడానికి కారణం ఇదే.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.68 हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 178 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §4.6, महिमा

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• एङ्ह्रस्वात् सम्बुद्धेः 6.1.69 · प्रकरण 5← जलद

  the vocative-singular ending drops after एङ् or a short vowel

  The vocative-singular ending (सुँ in its सम्बुद्धि use) elides after a stem ending in ए or ओ (एङ्), or in a short vowel: हे राम, हे हरे, हे विष्णो, हे मते. So the address form of these stems is the bare stem, without the स् the nominative would show.

  ఏఙ్ (ఏ/ఓ) కి లేదా హ్రస్వ అచ్చుకి పరమైన సంబుద్ధి (సంబోధన ఏకవచన సుँ) లోపిస్తుంది: హే రామ, హే హరే, హే విష్ణో, హే మతే. కాబట్టి ఈ శబ్దాల సంబోధన రూపం ప్రథమావిభక్తిలో కనిపించే స్ లేకుండా, కేవలం ప్రాతిపదికమే.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.69 एङ्ह्रस्वात् सम्बुद्धेः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 133 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अमि पूर्वः 6.1.107 · प्रकरण 5← सलिलम्; कामम्; क्षणमुखपटप्रीतिम्; तम्; नगेन्द्रम्

  before the accusative-singular अम्, the stem vowel alone remains

  When the accusative-singular ending अम् follows a word ending in अक् (a short a i u …), the single substitute for stem-vowel + अ is the pūrva, the earlier, vowel — the stem vowel wins. So हरि + अम् → हरिम्, गुरु + अम् → गुरुम्, राम + अम् → रामम्. One rule for the accusative singular of every vowel stem.

  అక్కు (హ్రస్వ అ ఇ ఉ…) తరువాత అమ్ (ద్వితీయైకవచనం) పరమైతే, ప్రాతిపదిక అచ్చుకూ అ కూ ఏకాదేశం పూర్వరూపం — ప్రాతిపదిక అచ్చు నిలుస్తుంది. హరి + అమ్ → హరిమ్, గురు + అమ్ → గురుమ్, రామ + అమ్ → రామమ్. అచ్చంత శబ్దాల ద్వితీయైకవచనానికి ఒకే సూత్రం.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.107 अमि पूर्वः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 134 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §4.4, वसतिम्

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ 6.4.8 · प्रकरण 5← कल्पद्रुमकिसलयानि; अंशुकानि

  the vowel before a final न् lengthens in the strong cases

  The penultimate vowel (upadhā) of a stem ending in न् is lengthened before a sarvanāmasthāna ending — the strong cases, which are the nominative and accusative other than the accusative plural, and the vocative other than the singular. So राजन् → राजान् in राजा, राजानौ, राजानः; and महिमन् → महिमान्. This lengthening gives the strong stem of the -an nouns.

  నకారాంత ప్రాతిపదికపు ఉపధ (చివరి అక్షరానికి ముందున్న అచ్చు) సర్వనామస్థాన ప్రత్యయం — బలమైన విభక్తులు (ద్వితీయా బహువచనం, సంబోధనైకవచనం తప్ప) — పరమైతే దీర్ఘమవుతుంది. రాజన్ → రాజాన్ (రాజా, రాజానౌ, రాజానః); మహిమన్ → మహిమాన్. అన్-అంత శబ్దాల బలమైన రూపమిచ్చే దీర్ఘం ఇదే.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.4.8 सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 176 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §4.6, महिमा

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अतो भिस ऐस् 7.1.9 · प्रकरण 5← वातैः; नानाचेष्टैः; ललितैः

  after an a-stem, the instrumental plural भिस् becomes ऐस्

  After an अ-stem, the instrumental-plural ending भिस् becomes ऐस्. रामैः, वृक्षैः — the -ऐः that marks “by the many”. Only a-stems do this; other stems keep भिः (हरिभिः).

  అకారాంతం తరువాత తృతీయా బహువచన ప్రత్యయం భిస్ ఐస్ అవుతుంది. రామైః, వృక్షైః — “పలువురిచేత” అని తెలిపే -ఐః. ఇది అకారాంతాలకే; మిగతా శబ్దాలు భిః నిలుపుకుంటాయి (హరిభిః).

  • Aṣṭādhyāyī — 7.1.9 अतो भिस ऐस्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 141 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• टाङसिङसामिनात्स्याः 7.1.12 · प्रकरण 5← मानसस्य; ऐरावतस्य

  after an a-stem, टा/ङसि/ङस् become इन/आत्/स्य

  After a stem in अ, the instrumental-singular टा becomes इन, the ablative-singular ङसि becomes आत्, and the genitive-singular ङस् becomes स्य. So राम + टा → राम + इन → रामेण (with guṇa), राम + ङसि → रामात्, राम + ङस् → रामस्य. Three of the a-stem singular endings are set by this one rule.

  అకారాంత శబ్దం తరువాత తృతీయైకవచనం టా → ఇన, పంచమీ ఙసి → ఆత్, షష్ఠీ ఙస్ → స్య. రామ + టా → రామ + ఇన → రామేణ (గుణంతో), రామ + ఙసి → రామాత్, రామ + ఙస్ → రామస్య. అకారాంత ఏకవచన ప్రత్యయాల్లో మూడు ఈ ఒక్క సూత్రంతోనే.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.1.12 टाङसिङसामिनात्स्याः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 139 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §4.2, शापेन and स्वाधिकारात्

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• त्यदादीनामः 7.2.102 · प्रकरण 5← तम्

  a त्यदादि pronoun’s final becomes अ before an ending

  The final sound of a त्यदादि pronoun — तद्, यद्, एतद्, इदम् and their group — becomes अ before a case-ending. तद् → त, which then goes on to सः, तम्, ते. It is the step that turns the stem into the shape the endings attach to.

  త్యదాది సర్వనామం — తద్, యద్, ఏతద్, ఇదమ్ మొదలైన గణం — దాని అంత్యవర్ణం విభక్తి ముందు అ అవుతుంది. తద్ → త, అటుపైన సః, తమ్, తే అవుతుంది. ప్రత్యయాలు చేరే రూపంలోకి శబ్దాన్ని మార్చే మెట్టు ఇది.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.2.102 त्यदादीनामः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 192 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य 8.2.7 · प्रकरण 5← हेमाम्भोजप्रसवि

  a stem-final न् drops at the end of a word

  The न् at the end of a prātipadika (a stem) is elided when it stands at the end of a fully formed word (pada). So राजन् (nom. sg., once सु has gone) → राजा, आत्मन् → आत्मा, महिमन् → महिमा. What is left of the -an nouns in the nominative singular is a bare long आ.

  ప్రాతిపదికాంతంలోని న్, అది పదాంతంలో నిలిస్తే లోపిస్తుంది. రాజన్ (సు పోయాక) → రాజా, ఆత్మన్ → ఆత్మా, మహిమన్ → మహిమా. అన్-అంత శబ్దాల ప్రథమైకవచనంలో మిగిలేది కేవలం దీర్ఘ ఆ.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.2.7 नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 179 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §4.6, महिमा

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• पदान्तस्य 8.4.37 · प्रकरण 5← कुर्वन्

  a word-final न् is not turned into ण्

  A न् at the end of a word (pada) is not turned into ण् — the retroflexion that 8.4.2 would otherwise make does not reach a word-final न्. So the masculine accusative plural रामान्, मासान् keeps its न् even after an र् or ष् earlier in the word.

  పదాంతంలోని న్ ణ్ గా మారదు — 8.4.2 చేసే ణత్వం పదాంత న్ ను చేరదు. అందుకే పుంలింగ ద్వితీయా బహువచనం రామాన్, మాసాన్ లో, పదంలో ముందు ర్ గాని ష్ గాని ఉన్నా, న్ అలాగే ఉంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.4.37 पदान्तस्य
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 138 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• जश्शसोः शिः 7.1.20 · प्रकरण 7← कल्पद्रुमकिसलयानि; अंशुकानि

  a neuter replaces the nominative and accusative plural जस्/शस् with शि

  In a neuter (क्लीब) stem the nominative-plural ending जस् and the accusative-plural ending शस् are both replaced by शि, the ending ई. शि is a सर्वनामस्थान, so it draws the नुम् augment on the stem (7.1.72) and lengthens the vowel: फल → फलानि, वन → वनानि, मधु → मधूनि. This is why a neuter's nominative and accusative plural are one and the same form and end in -आनि.

  నపుంసక (క్లీబ) శబ్దంలో ప్రథమా బహువచనం జస్, ద్వితీయా బహువచనం శస్ రెండూ శి — ఈ ప్రత్యయం — గా మారతాయి. శి సర్వనామస్థానం కనుక ప్రాతిపదికానికి నుమ్ ఆగమం (7.1.72), దీర్ఘం వస్తాయి: ఫల → ఫలాని, వన → వనాని, మధు → మధూని. అందుకే నపుంసకపు ప్రథమా, ద్వితీయా బహువచనాలు ఒకటే రూపం, –ఆని అంతం.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.1.20 जश्शसोः शिः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 236 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• स्वमोर्नपुंसकात् 7.1.23 · प्रकरण 7← हेमाम्भोजप्रसवि

  after a neuter stem, the nom./acc. singular endings drop (luk)

  After a neuter stem other than a short अ, the nominative सु and accusative अम् drop away entirely (luk). So a neuter i-stem stands bare in वारि, and अन्यथावृत्ति ends in its stem इ with no ending shown.

  నపుంసక శబ్దం (హ్రస్వ అ కాని) తరువాత ప్రథమా సు, ద్వితీయా అమ్ పూర్తిగా లోపిస్తాయి (లుక్). అందుకే నపుంసక ఇకారాంతం వారి గా బరిగా నిలుస్తుంది; అన్యథావృత్తి తన ఇకారంతో ముగుస్తుంది, ప్రత్యయం కనబడదు.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.1.23 स्वमोर्नपुंसकात्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 243 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अतोऽम् 7.1.24 · प्रकरण 7← सलिलम्

  after a short-अ neuter, the nom./acc. singular become अम्

  After a short-अ neuter stem, the nominative and accusative singular endings both become अम्. ज्ञानम्, फलम्, वचनम् — the -अम् that a neuter a-stem shows for both “it” and “it (as object)”.

  హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దం తరువాత ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు రెండూ అమ్ అవుతాయి. జ్ఞానమ్, ఫలమ్, వచనమ్ — నపుంసక అకారాంతం కర్తగానూ కర్మగానూ చూపే -అమ్ ఇదే.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.1.24 अतोऽम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 233 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• नपुंसकस्य झलचः 7.1.72 · प्रकरण 7← कल्पद्रुमकिसलयानि; अंशुकानि

  a neuter stem takes the नुम् augment in the strong cases

  A neuter stem ending in a झल् (a consonant) or an अच् (a vowel) takes the नुम् augment — a nasal न् before its last vowel — in the सर्वनामस्थान, the strong cases, which for a neuter are the nominative and accusative dual and plural: फल → फलानि, मधु → मधूनि, जगत् → जगन्ति, and the dual मधुनी. The augment is what puts the न् into a neuter's -आनि, -ऊनि and -अन्ति.

  ఝల్ (హల్లు) గానీ అచ్ (అచ్చు) గానీ అంతమయ్యే నపుంసక శబ్దం సర్వనామస్థానంలో — నపుంసకానికి ప్రథమా, ద్వితీయా ద్వివచన, బహువచనాలలో — నుమ్ ఆగమం, అంటే చివరి అచ్చు ముందు న్, తీసుకుంటుంది: ఫల → ఫలాని, మధు → మధూని, జగత్ → జగన్ని, ద్వివచనం మధునీ. ఈ ఆగమమే నపుంసకపు –ఆని, –ఊని, –అన్ని రూపాల్లోని న్.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.1.72 नपुंसकस्य झलचः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 238 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• उभे अभ्यस्तम् 6.1.5 · प्रकरण 8← आददानः

  the reduplicating syllable and the root together are called अभ्यस्त

  In a reduplicated form both members together — the reduplicating syllable (अभ्यास) and the root it stands before — are termed अभ्यस्त, "the reduplicated whole". The perfect (लिट्) reduplicates the root, so चक्रे "he made" (from कृ, reduplicated as च-कृ) is an अभ्यस्त, and the rules that speak of an अभ्यस्त reach both its syllables at once.

  ద్విరుక్త రూపంలో రెండు భాగాలు కలిపి — అభ్యాసం (ద్విరుక్తి అక్షరం) మరియు అది ముందుండే ధాతువు — అభ్యస్త సంజ్ఞ, "ద్విరుక్త మొత్తం". లిట్ (పరోక్ష భూతం) ధాతువును ద్విరుక్తం చేస్తుంది, కాబట్టి చక్రే "చేసెను" (కృ నుండి, ద్విరుక్తమై చ-కృ) అభ్యస్తం, అభ్యస్తాన్ని పేర్కొనే నియమాలు దాని రెండు అక్షరాలను ఒక్కసారే చేరుకుంటాయి.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.5 उभे अभ्यस्तम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 343 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अतो गुणे 6.1.97 · प्रकरण 8← तम्

  a non-final अ before a guṇa vowel merges forward (para-rūpa)

  When a non-final short अ is followed by a guṇa vowel (अ, ए, ओ), the single substitute is the later vowel alone — para-rūpa, the second stands — not a guṇa of the two. It keeps a stem-final अ from doubling with an affix that opens on such a vowel, so only the affix’s vowel is heard.

  అంత్యం కాని హ్రస్వ అ తరువాత గుణాచ్చు (అ, ఏ, ఓ) వస్తే, రెండింటి స్థానంలో పరమైన అచ్చు ఒక్కటే మిగులుతుంది — పరరూపం, రెండవది నిలుస్తుంది — గుణం కాదు. అలా అకారాంత శబ్దం అటువంటి అచ్చుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయంతో కలిసినప్పుడు ప్రత్యయపు అచ్చు మాత్రమే వినబడుతుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.97 अतो गुणे
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 273 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अत्वसन्तस्य चाधातोः 6.4.14 · प्रकरण 8← कुर्वन्; धुन्वन्

  the penult of an अत्- or अस्-stem lengthens before the nom. singular सु

  Before the nominative-singular सु, a non-verbal stem ending in अत् (the शतृ participles, and मत्/वत् possessives) or in अस् lengthens its penult. भवत् → भवान्, धीमत् → धीमान्. With the नुम् augment already in, the strong stem भवान्त् loses its final cluster to give भवान्.

  ప్రథమా ఏకవచనం సు ముందు, అత్ కారాంత (శతృ కృదంతాలు, మత్/వత్ మత్వర్థీయాలు) గాని అస్ కారాంత గాని అధాతు శబ్దపు ఉపధ దీర్ఘమవుతుంది. భవత్ → భవాన్, ధీమత్ → ధీమాన్. నుమాగమంతో బలమైన భవాన్త్ నుండి చివరి సంయుక్తాక్షరం పోయి భవాన్ వస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.4.14 अत्वसन्तस्य चाधातोः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 342 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः 7.1.70 · प्रकरण 8← कुर्वन्; धुन्वन्

  certain stems take the नुम् augment before a strong ending

  A stem with an उ-class marker (उक् — an उ, ऋ or ऌ इत्), or one that loses its न्, or अञ्च्, takes the augment नुम् (न्) before a strong (sarvanāmasthāna) case-ending. So a शतृ participle भवत् becomes भवन्त् in the strong cases: भवन्तौ, भवन्तः. It is why these stems show -अन्त्- where the ending is strong.

  ఉక్-గుర్తు (ఉ, ఋ, ఌ ఇత్) గల శబ్దం, న్ లోపించే శబ్దం, లేదా అఞ్చ్ — బలమైన (సర్వనామస్థాన) విభక్తి ముందు నుమ్ (న్) ఆగమం తీసుకుంటాయి. అందుకే శతృ కృదంతం భవత్ బలమైన విభక్తుల్లో భవన్త్ అవుతుంది: భవన్తౌ, భవన్తః. ఈ శబ్దాలు బలమైన విభక్తిలో -అన్త్- చూపడానికి కారణమిదే.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.1.70 उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 288 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• स्वरादिनिपातमव्ययम् 1.1.37 · प्रकरण 11← निर्विशेः

  the स्वरादि words and the निपात particles are called अव्यय (indeclinable)

  The words of the स्वरादि list (स्वर्, अन्तर्, प्रातर् and the rest) and the निपात particles are termed अव्यय — indeclinable, taking no case ending and never changing form. Because the प्रादि prefixes are निपात (by 1.4.58), a preverb like प्र in प्रभवति "he arises" is an अव्यय; that is why it stands unchanged before the root.

  స్వరాది గణపు శబ్దాలు (స్వర్, అంతర్, ప్రాతర్ మొదలైనవి) మరియు నిపాత శబ్దాలు అవ్యయ సంజ్ఞ పొందుతాయి — అవ్యయం, విభక్తి తీసుకోని, ఎప్పుడూ రూపం మారని పదం. ప్రాది ఉపసర్గలు నిపాతాలు కావటాన (1.4.58 చేత), ప్రభవతి "ఉద్భవించును" లోని ప్ర ఉపసర్గ అవ్యయం; అందుకే అది ధాతువు ముందు మారకుండా నిలుస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.1.37 स्वरादिनिपातमव्ययम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 366 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• क्ङिति च 1.1.5 · प्रकरण 12← कुर्वन्; निर्विशेः

  no गुण or वृद्धि before an affix marked क् or ङ्

  The strengthening of a vowel — गुण (इ→ए, उ→ओ, ऋ→अर्) and वृद्धि (its longer grade) — does not take place when the affix that would cause it is marked with an indicatory क् (कित्) or ङ् (ङित्). Many endings carry these marks precisely to keep the root weak. So कृ "to do" reaches चक्रे "he did", where the perfect endings are ङित् and the root ऋ is not raised to अर्; श्रु "to hear" reaches श्रुत्वा "having heard", where क्त्वा is कित् and the उ stays. It is the standard brake on strengthening, and it works by leaving a form unchanged where a plainer affix would have raised it.

  అచ్చు బలపడుట — గుణం (ఇ→ఏ, ఉ→ఓ, ఋ→అర్) మరియు వృద్ధి (దాని దీర్ఘతర రూపం) — దాన్ని కలిగించే ప్రత్యయం సూచక క్ (కిత్) గాని ఙ్ (ఙిత్) గాని గుర్తుగలదైనపుడు జరుగదు. ధాతువును బలహీనంగా ఉంచుటకే చాలా ప్రత్యయాలు ఈ గుర్తులను మోస్తాయి. అలా కృ "చేయుట" చక్రే "చేశాడు" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ లిట్ ప్రత్యయాలు ఙిత్, ధాతువు ఋ అర్ గా లేపబడదు; శ్రు "వినుట" శ్రుత్వా "విని" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ క్త్వా కిత్, ఉ నిలుస్తుంది. ఇది బలపడుటపై సాధారణ కళ్ళెం, సాధారణ ప్రత్యయం లేపిన చోట రూపాన్ని మార్పు లేకుండా వదలి పని చేస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.1.5 क्ङिति च
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 431 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• सार्वधातुकमपित् 1.2.4 · प्रकरण 12← आददानः; कुर्वन्; निर्विशेः

  a सार्वधातुक affix that is not पित् is treated as ङित्

  A सार्वधातुक affix — a present-system ending or the class sign that goes with it — that is not पित् (not marked प् as its इत्) is treated as ङित्, as though it carried ङ् as an इत्. The ङित् mark blocks the guṇa or vṛddhi strengthening the affix would otherwise pull, so the stem keeps its weak shape under such an ending. The third-person and the आत्मनेपद endings, and the imperatives that are not पित्, all fall under it: शृणु "listen", कथयतः "of the two telling" and रमसे "you take delight" keep their unstrengthened stems by this rule. The derivation names it on the silent step where the ending is fixed as ङित्.

  సార్వధాతుక ప్రత్యయం — వర్తమానగణ ప్రత్యయం, లేదా దానితో వచ్చే గణచిహ్నం — పిత్ కానిది (ప్‌ను ఇత్‌గా గుర్తు లేనిది) ఙిత్‌గా, ఙ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినట్లుగా వర్తిస్తుంది. ఙిత్ గుర్తు, ప్రత్యయం లేకపోతే కలిగించే గుణ లేదా వృద్ధి బలపడటాన్ని అడ్డుకుంటుంది, కాబట్టి ధాతువు అటువంటి ప్రత్యయం కింద తన బలహీన రూపాన్ని నిలుపుకుంటుంది. ప్రథమ పురుష ప్రత్యయాలు, ఆత్మనేపద ప్రత్యయాలు, పిత్ కాని ఆజ్ఞార్థాలు అన్నీ దీని కిందకు వస్తాయి: శృణు "వినుము", కథయతః "చెప్పే ఇద్దరి", రమసే "ఆనందిస్తావు" ఈ సూత్రంచేత బలపడని ధాతురూపాన్ని నిలుపుకుంటాయి. ప్రత్యయాన్ని ఙిత్‌గా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.2.4 सार्वधातुकमपित्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 498 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• आदिर्ञिटुडवः 1.3.5 · प्रकरण 12← आददानः; कुर्वन्

  an initial ञि, टु or डु in a root's teaching form is an इत्

  At the start of a root as it is taught (उपदेश, the aupadeśika form the dhātupāṭha lists), the syllables ञि, टु and डु are इत् — indicatory pieces that drop away and leave only a signal behind. The root कृ "do, make" is taught as डुकृञ्, and its opening डु is such an इत्: it never appears in a formed word but marks कृ as taking certain suffixes. So चक्रे "he made", कर्तुम् "to do" and आदाय "having taken" all begin from a root whose taught head was shed by this rule. The derivation names it on the silent step where that head drops.

  ధాతువు ఉపదేశింపబడిన రూపం (ఉపదేశం — ధాతుపాఠం చూపే ఔపదేశిక రూపం) మొదట ఉన్న ఞి, టు, డు అక్షరాలు ఇత్‌లు — తొలగిపోయి కేవలం ఒక సంకేతాన్ని మిగిల్చే సూచక భాగాలు. కృ "చేయు" ధాతువు డుకృఞ్‌గా ఉపదేశింపబడుతుంది, దాని మొదటి డు అటువంటి ఇత్: అది ఏర్పడిన పదంలో కనబడదు కానీ కృ కొన్ని ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుందని గుర్తు పెడుతుంది. కాబట్టి చక్రే "చేసెను", కర్తుమ్ "చేయుటకు", ఆదాయ "తీసుకొని" అన్నీ ఉపదేశపు తల ఈ సూత్రంచేత రాలిపోయిన ధాతువు నుండి మొదలవుతాయి. ఆ తల రాలే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.5 आदिर्ञिटुडवः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 460 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• स्वरितञितः कर्त्रभिप्राये क्रियाफले 1.3.72 · प्रकरण 12← आददानः

  a root marked स्वरितेत् or ञित् takes आत्मनेपद when the fruit is the agent's

  A root taught with a स्वरित इत् (स्वरितेत् — an indicatory sound in the swung tone) or with ञ् as an इत् (ञित्) takes आत्मनेपद, the middle endings, when the fruit of the action falls to the agent themselves (कर्त्रभिप्राय क्रियाफल — "the result meant for the doer"). Such a root is उभयपद, able to take either set; this rule sends it to the middle when the doer acts for their own sake. कृ "make" is marked so, and चक्रे "he made (for himself)" takes the middle by this rule, where the same act done for another would take the active. The derivation names it where it chooses the middle.

  స్వరిత ఇత్‌తో (స్వరితేత్ — ఊగే స్వరంలో పలికిన సూచక ధ్వని) గాని ఞ్‌ను ఇత్‌గా (ఞిత్) కలిగి గాని ఉపదేశింపబడిన ధాతువు, క్రియ ఫలం కర్తకే చెందినప్పుడు (కర్త్రభిప్రాయ క్రియాఫల — "చేసేవానికే ఉద్దేశించిన ఫలం"), ఆత్మనేపదాన్ని తీసుకుంటుంది. అటువంటి ధాతువు ఉభయపదం, రెండు గణాలనూ తీసుకోగలదు; కర్త తన కోసమే చేసినప్పుడు ఈ సూత్రం దాన్ని ఆత్మనేపదానికి పంపుతుంది. కృ "చేయు" ఇలా గుర్తు కలది, చక్రే "అతడు (తన కోసం) చేసెను" ఈ సూత్రంచేత ఆత్మనేపదం తీసుకుంటుంది; అదే పని ఇతరుని కోసమైతే పరస్మైపదం వచ్చేది. దాన్ని ఎంచుకొనే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.72 स्वरितञितः कर्त्रभिप्राये क्रियाफले
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 377 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् 1.3.78 · प्रकरण 12← कुर्वन्; निर्विशेः

  in the remaining case, a root in the active takes परस्मैपद

  In the case left over (शेष — a root not sent to the middle by the preceding rules), when the ending stands for the agent (कर्तरि, the active sense) the root takes परस्मैपद, the set of personal endings that turn the action away from the agent. This is the default that catches every root the आत्मनेपद rules did not claim: भू "be, become" is such a root, so भवति "he becomes" and प्रभवति "he arises" take the active endings. The derivation names this rule where it chooses the active set.

  మిగిలిన సందర్భంలో (శేషం — ముందటి సూత్రాలు ఆత్మనేపదానికి పంపని ధాతువు), ప్రత్యయం కర్తను సూచించినప్పుడు (కర్తరి, కర్తృ అర్థం) ధాతువు పరస్మైపదాన్ని — క్రియను కర్త నుండి దూరంగా మళ్ళించే పురుష ప్రత్యయాల గణాన్ని — తీసుకుంటుంది. ఇది ఆత్మనేపద సూత్రాలు తీసుకోని ప్రతి ధాతువునూ పట్టుకొనే మూలనియమం: భూ "అగు, ఉండు" అటువంటి ధాతువు, కాబట్టి భవతి "అగును", ప్రభవతి "ఉద్భవించును" పరస్మైపద ప్రత్యయాలను తీసుకుంటాయి. ఆ గణాన్ని ఎంచుకొనే చోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.78 शेषात् कर्तरि परस्मैपदम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 378 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• ते प्राग्धातोः 1.4.80 · प्रकरण 12← आददानः; निर्विशेः

  the prefixes (gati and upasarga) stand before the root

  The words just named — the upasargas and the other gati particles — are placed before the root (धातु) they qualify. This is the rule that fixes a prefix's position at the head of the verb. So प्र stands before मद् in प्रमत्तः "heedless", आ before लिङ्ग् in आलिङ्ग्य "having embraced", आ before इ in एत्य "having come". The seam between prefix and root is then handled by sandhi, but their order is settled here.

  ఇప్పుడే పేర్కొన్న పదాలు — ఉపసర్గలు, ఇతర గతి పదాలు — తాము విశేషించే ధాతువుకు ముందు ఉంచబడతాయి. ఉపసర్గ స్థానాన్ని క్రియ మొదట స్థిరపరచే సూత్రం ఇది. అలా ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తగలవాడు" లో ప్ర మద్ ముందు, ఆలిఙ్గ్య "కౌగిలించి" లో ఆ లిఙ్గ్ ముందు, ఏత్య "వచ్చి" లో ఆ ఇ ముందు నిలుస్తుంది. ఉపసర్గ, ధాతువుల మధ్య సంధి తరవాత జరుగుతుంది, కానీ వాటి క్రమం ఇక్కడ స్థిరమవుతుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.4.80 ते प्राग्धातोः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 417 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• कर्तरि शप् 3.1.68 · प्रकरण 12← आददानः

  the class-sign शप् is added after a root, in the active, before a present-system ending

  In the active (कर्तरि, when the verb agrees with its agent), the affix शप् — which surfaces as a plain अ, its श् and प् being only markers — is placed between a root and a following सार्वधातुक ending (the present-system endings). It is the class-sign (विकरण) of the first, sixth and tenth verb classes, and it is what makes their present stems thematic. So भू "to be" takes शप् to give भू + अ + ति, which goes on to भवति "he is" — the poem's भवति and प्रभवति; हृ "to carry" likewise gives हरति "he carries". Where a class takes a different sign, or none, this rule does not apply.

  కర్తరి ప్రయోగంలో (క్రియ కర్తతో సమన్వయించినప్పుడు) శప్ ప్రత్యయం — దీని శ్, ప్ కేవలం గుర్తులు కావటాన కేవలం అ గా కనబడేది — ధాతువుకూ, తరువాతి సార్వధాతుక ప్రత్యయానికీ (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలకు) మధ్య చేరుతుంది. ఇది మొదటి, ఆరవ, పదవ ధాతుగణాల వికరణం (గణచిహ్నం); వాటి వర్తమాన అఙ్గాలను థెమాటిక్ గా చేసేది ఇదే. అలా భూ "ఉండుట" శప్ తీసుకొని భూ + అ + తి అవుతుంది, అది భవతి "ఉన్నాడు" గా కొనసాగుతుంది — కావ్యంలోని భవతి, ప్రభవతి; హృ "మోయుట" కూడా హరతి "మోస్తాడు" గా అవుతుంది. వేరే వికరణం తీసుకునే గణానికి, లేదా ఏదీ తీసుకోని గణానికి ఈ సూత్రం వర్తించదు.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.1.68 कर्तरि शप्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 385 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• वर्तमाने लट् 3.2.123 · प्रकरण 12← आददानः; कुर्वन्

  the present tense लट् for an action going on now

  For an action going on now, the affix लट् — the present tense — is placed after the root. भू “to be” gives भवति, “is”. लट् is the first of the ten लकारs, the slots the tense-and-mood endings fill.

  ఇప్పుడు జరుగుతున్న క్రియకు ధాతువు తరువాత లట్ — వర్తమాన లకారం — వస్తుంది. భూ (ఉండుట) → భవతి. పది లకారాల్లో లట్ మొదటిది; కాలార్థ ప్రత్యయాలు నిండే స్థానాలే ఈ లకారాలు.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.2.123 वर्तमाने लट्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 372 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ् 3.3.161 · प्रकरण 12← निर्विशेः

  लिङ् (the optative) in command, invitation, address, entreaty, deliberation and prayer

  In the senses of injunction (विधि), invitation, respectful address, solicited request, deliberative question and prayer, a root takes लिङ् — the optative or "potential". It renders "should, may, would": गच्छेत् "he should go", कुर्यात् "he should do". The one mood carries the whole range from a rule laid down to a wish expressed.

  విధి, నిమంత్రణ, ఆమంత్రణ, అధీష్ట (గౌరవంతో కోరడం), సంప్రశ్న (ఆలోచనతో ప్రశ్నించడం), ప్రార్థన — ఈ అర్థాల్లో ధాతువుకు లిఙ్ (విధిలిఙ్) వస్తుంది. "చేయవలెను, చేయవచ్చు" అనే భావం: గచ్ఛేత్ "వెళ్ళవలెను", కుర్యాత్ "చేయవలెను". విధి నుండి కోరిక దాకా ఈ ఒక్క లకారమే మోస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.3.161 विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 423 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् 3.4.78 · प्रकरण 12← निर्विशेः

  the eighteen personal endings (तिङ्) that replace a verb's tense-marker (लकार)

  This one sūtra names, in a single run, all eighteen verbal personal endings — the तिङ् set — that stand in for the abstract tense-marker (लकार) a verb first receives. Nine are parasmaipada (active): तिप् तस् झि, सिप् थस् थ, मिप् वस् मस्; nine are ātmanepada (middle): त आताम् झ, थास् आथाम् ध्वम्, इट् वहि महिङ् — three persons against singular, dual and plural in each voice. Every finite verb in the poem takes one: चक्रे "he did" reaches the ātmanepada त, रुणद्धि "he obstructs" the parasmaipada तिप्, द्रक्ष्यसि "you will see" the सिप्. It is the verb's counterpart to 4.1.2, which lists the noun's सुप् endings.

  ఈ ఒక్క సూత్రం, ఒక క్రియ మొదట పొందే భావ కాలచిహ్నం (లకారం) స్థానంలో వచ్చే పద్దెనిమిది క్రియా పురుష ప్రత్యయాలను — తిఙ్ గణాన్ని — ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది. తొమ్మిది పరస్మైపదం: తిప్ తస్ ఝి, సిప్ థస్ థ, మిప్ వస్ మస్; తొమ్మిది ఆత్మనేపదం: త ఆతామ్ ఝ, థాస్ ఆథామ్ ధ్వమ్, ఇట్ వహి మహిఙ్ — ప్రతి పదంలో మూడు పురుషలు ఏకవచన, ద్వివచన, బహువచనాలకు ఎదురుగా. కావ్యంలోని ప్రతి తిఙంత క్రియా వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది: చక్రే "చేశాడు" ఆత్మనేపద త ను, రుణద్ధి "అడ్డగిస్తాడు" పరస్మైపద తిప్ ను, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" సిప్ ను చేరుకుంటాయి. నామపదపు సుప్ ప్రత్యయాలను పేర్కొనే 4.1.2 కు ఇది క్రియాపరమైన జోడి.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.4.78 तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 373 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• इतश्च 3.4.100 · प्रकरण 12← निर्विशेः

  and the final इ of a ङित् personal ending is dropped

  And the final इ of a personal ending that is marked ङित् is dropped. Such endings stand in the imperfect (लङ्), the optative (विधिलिङ्) and the other secondary tenses. So the third-person ति, having lost its इ, ends in a bare त्: भू gives अभूत् "it became", वस् gives व्यवस्येत् and अधिवसेः; the second-person सि gives a final -ः: गच्छेः "you would go", यायाः "you would go", भूः. It is what makes these forms end short where the present ends in -ति and -सि.

  మరియు ఙిత్ గుర్తుగల పురుష ప్రత్యయపు అంత్య ఇ లోపిస్తుంది. ఇలాంటి ప్రత్యయాలు అనద్యతన భూత (లఙ్), విధ్యర్థ (విధిలిఙ్) మొదలైన కాలాల్లో నిలుస్తాయి. అలా ప్రథమ పురుష తి తన ఇ ని కోల్పోయి కేవలం త్ తో చివరవుతుంది: భూ అభూత్ "అయ్యింది" ను, వస్ వ్యవస్యేత్, అధివసేః ను ఇస్తుంది; మధ్యమ పురుష సి అంత్య -ః ను ఇస్తుంది: గచ్ఛేః "వెళ్తావు", యాయాః "వెళ్తావు", భూః. వర్తమానం -తి, -సి తో చివరయ్యే చోట ఈ రూపాలు పొట్టిగా చివరయ్యేలా చేసేది ఇదే.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.4.100 इतश्च
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 422 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च 3.4.103 · प्रकरण 12← निर्विशेः

  the optative adds the augment यासुट् before its parasmaipada endings, and it is ङित्

  In the optative (विधिलिङ्, "you should / would"), before the parasmaipada personal endings the augment यासुट् — the piece यास् — is inserted between the stem and the ending. It is pronounced उदात्त (high-pitched) and is marked ङित्. The ङित् mark matters: it forbids the strengthening (गुण) of the root vowel that a plain ending would cause, so the root stays weak. So कृ "to do" reaches कुर्यात् "he should do"; गम् "to go" reaches गच्छेः "you would go"; अस् "to be" reaches स्यात् "it would be". The यास् is worn down to या and then further by the rules that follow.

  విధ్యర్థంలో (విధిలిఙ్, "చేయవలెను / చేయును"), పరస్మైపద పురుష ప్రత్యయాల ముందు యాసుట్ ఆగమం — యాస్ అనే భాగం — అంగానికీ ప్రత్యయానికీ మధ్య చేర్చబడుతుంది. ఇది ఉదాత్త స్వరంతో పలుకబడుతుంది, ఙిత్ గుర్తుగలది. ఈ ఙిత్ గుర్తు ముఖ్యం: సాధారణ ప్రత్యయం కలిగించే ధాతు స్వరపు గుణాన్ని అది నిషేధిస్తుంది, కనుక ధాతువు బలహీనంగా నిలుస్తుంది. అలా కృ "చేయుట" కుర్యాత్ "చేయవలెను" కు; గమ్ "వెళ్ళుట" గచ్ఛేః "వెళ్తావు" కు; అస్ "ఉండుట" స్యాత్ "ఉండును" కు చేరుతుంది. యాస్ యా గా, ఆ తరవాత మరింత, తరవాతి సూత్రాల చేత అరిగిపోతుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.4.103 यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 424 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• तिङ्शित्सार्वधातुकम् 3.4.113 · प्रकरण 12← आददानः; कुर्वन्; निर्विशेः

  a तिङ् ending and a शित् affix are called सार्वधातुक

  A तिङ् ending (तिङ्, the block of finite personal endings) and any शित् affix (शित्, one that carries श् as its इत् mark, such as the class-signs शप् and श्यन्) are called सार्वधातुक — "reaching the whole root", the class of affixes that stand in the present system and act on the root as a whole. भवति "he becomes" ends in the तिङ् ending तिप् and carries the class-sign शप्, both सार्वधातुक. The name matters because other rules turn on it — some strengthenings apply only before a सार्वधातुक affix. The derivation names this rule where it fixes the affix as सार्वधातुक.

  తిఙ్ ప్రత్యయం (తిఙ్ — క్రియాపదపు పురుష ప్రత్యయాల గణం) మరియు ఏదైనా శిత్ ప్రత్యయం (శిత్ — శ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినది, శప్, శ్యన్ వంటి గణచిహ్నాలు) సార్వధాతుక సంజ్ఞ పొందుతాయి — "ధాతువు పూర్తికి చేరునది", వర్తమాన వ్యవస్థలో నిలిచి ధాతువును మొత్తంగా వర్తించే ప్రత్యయాల గణం. భవతి "అగును" తిఙ్ ప్రత్యయం తిప్‌తో అంతమై గణచిహ్నం శప్‌ను కలిగి ఉంది, రెండూ సార్వధాతుకాలు. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం — కొన్ని బలపరిచే మార్పులు సార్వధాతుక ప్రత్యయం ముందు మాత్రమే జరుగుతాయి. ప్రత్యయాన్ని సార్వధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.4.113 तिङ्शित्सार्वधातुकम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 384 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• आर्धधातुकं शेषः 3.4.114 · प्रकरण 12← कुर्वन्

  the affix left over (not तिङ् or शित्) is called आर्धधातुक

  Any affix enjoined after a root that is not a तिङ् ending and not a शित् affix — everything left over (शेष) once the सार्वधातुक affixes are set aside — is called आर्धधातुक, the class that reaches "half the root" and builds the stems outside the present system. The कृत् suffixes fall here: क्त in प्रमत्तः "heedless", क्त्वा in श्रुत्वा "having heard", and the future sign स्य in द्रक्ष्यसि "you will see" are all आर्धधातुक. The name governs whether the augment इट् may come and how the root's vowel strengthens. The derivation names this rule where it fixes the कृत् or derived affix as आर्धधातुक.

  ధాతువు తరువాత విధించిన ప్రత్యయాలలో తిఙ్ ప్రత్యయమూ కాక శిత్ ప్రత్యయమూ కాక — సార్వధాతుక ప్రత్యయాలను పక్కన పెట్టాక మిగిలినది (శేషం) — దానికి ఆర్ధధాతుక సంజ్ఞ, "ధాతువులో సగానికే" చేరి వర్తమాన వ్యవస్థ వెలుపలి రూపాలను నిర్మించే గణం. కృత్ ప్రత్యయాలు ఇక్కడకు వస్తాయి: ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లోని క్త, శ్రుత్వా "విని" లోని క్త్వా, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" లోని భవిష్యత్ చిహ్నం స్య — అన్నీ ఆర్ధధాతుకాలు. ఇట్ ఆగమం వచ్చునా, ధాతువు అచ్చు ఎలా బలపడునా అనేది ఈ సంజ్ఞపై ఆధారపడుతుంది. కృత్ లేదా సాధిత ప్రత్యయాన్ని ఆర్ధధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.4.114 आर्धधातुकं शेषः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 402 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• पूर्वोऽभ्यासः 6.1.4 · प्रकरण 12← आददानः

  of the two enjoined, the first is called अभ्यास (the reduplicate)

  Where a rule has enjoined a doubling — two copies of a piece of the root standing together — the first of the two is called अभ्यास (अभ्यास, the reduplicate, the echo-syllable that a perfect or a reduplicating class sets before the root). In चक्रे "he made", कृ is doubled to च + कृ, and the first च is the अभ्यास; later rules that shorten it, drop its consonants or fix its vowel all speak of it by this name. The derivation names this rule where it marks the first copy as the अभ्यास.

  ఏదైనా సూత్రం ద్విత్వాన్ని విధించిన చోట — ధాతువు భాగపు రెండు ప్రతులు కలిసి నిలిచినప్పుడు — ఆ రెంటిలో మొదటిదానికి అభ్యాస సంజ్ఞ (అభ్యాసం — ద్విరుక్తి అక్షరం, పరోక్ష భూతం లేదా ద్విత్వ గణం ధాతువు ముందు ఉంచేది). చక్రే "చేసెను" లో కృ ద్విత్వమై చ + కృ అవుతుంది, మొదటి చ అభ్యాసం; దాన్ని కుదించే, హల్లులను తొలగించే, అచ్చును నిర్ణయించే తరువాతి సూత్రాలన్నీ ఈ పేరుతోనే దాన్ని పేర్కొంటాయి. మొదటి ప్రతిని అభ్యాసంగా గుర్తించే చోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.4 पूर्वोऽभ्यासः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 393 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• लोपो व्योर्वलि 6.1.66 · प्रकरण 12← निर्विशेः

  व् and य् are dropped before a consonant of the वल् set

  A व् or a य् is dropped when a वल् consonant follows — वल् being the consonants other than य्, that is, the ordinary stops, sibilants and the rest. So in the optative इय् loses its य् before the ending's स्: गम् reaches गच्छेः through गच्छ् + अ + इय् + स् → गच्छ् + अ + इ + स्. And भू "to be" reaches अभूत् "it became" when the व् of the aorist stem भूव् drops before त्: अ + भू + व् + त् → अ + भू + त्; likewise भूः. Strip these glides and the vowel before them stands bare against the ending.

  వల్ హల్లు తరవాత వచ్చినపుడు వ్ గాని య్ గాని లోపిస్తుంది — వల్ అనగా య్ తప్ప మిగిలిన హల్లులు, అనగా సాధారణ స్పర్శలు, ఊష్మలు మొదలైనవి. అలా విధ్యర్థంలో ఇయ్ తన య్ ను ప్రత్యయపు స్ ముందు కోల్పోతుంది: గమ్ గచ్ఛ్ + అ + ఇయ్ + స్ → గచ్ఛ్ + అ + ఇ + స్ ద్వారా గచ్ఛేః కు చేరుతుంది. మరియు భూ "ఉండుట" — లుఙ్ అంగం భూవ్ యొక్క వ్ త్ ముందు లోపించినపుడు — అభూత్ "అయ్యింది" కు చేరుతుంది: అ + భూ + వ్ + త్ → అ + భూ + త్; భూః కూడా అలాగే. ఈ అర్ధస్వరాలను తొలగిస్తే వాటి ముందరి అచ్చు ప్రత్యయాన్ని ఎదుర్కొని ఒంటరిగా నిలుస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.66 लोपो व्योर्वलि
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 427 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य 7.2.79 · प्रकरण 12← निर्विशेः

  in the optative, the स् of the ending and its augment is dropped, unless it is the last sound

  In the optative (लिङ्), a स् belonging to the sārvadhātuka ending or to its यासुट् augment is dropped — but only a स् that is not the final sound of the form. So the यास् augment, whose स् is not final, loses it and becomes या: गम् reaches गच्छेः through गच्छ् + अ + यास् + स् → गच्छ् + अ + या + स्, where the first स् (of यास्) goes and the last स् (the ending) stays. वस् "to dwell" gives अधिवसेः, and या "to go" gives यायाः. Where the स् would be the last sound of the word it is kept, which is why the ending's own स् survives.

  విధ్యర్థంలో (లిఙ్), సార్వధాతుక ప్రత్యయానికి గాని దాని యాసుట్ ఆగమానికి గాని చెందిన స్ లోపిస్తుంది — కాని రూపపు చివరి ధ్వని కాని స్ మాత్రమే. అలా యాస్ ఆగమం, దాని స్ చివరిది కాదు కనుక, దాన్ని కోల్పోయి యా అవుతుంది: గమ్ గచ్ఛ్ + అ + యాస్ + స్ → గచ్ఛ్ + అ + యా + స్ ద్వారా గచ్ఛేః కు చేరుతుంది, ఇక్కడ మొదటి స్ (యాస్ ది) పోతుంది, చివరి స్ (ప్రత్యయానిది) నిలుస్తుంది. వస్ "నివసించుట" అధివసేః ను, యా "వెళ్ళుట" యాయాః ను ఇస్తుంది. స్ పదపు చివరి ధ్వని అయ్యే చోట అది నిలుపబడుతుంది, అందుకే ప్రత్యయపు సొంత స్ మిగులుతుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.2.79 लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 425 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अतो येयः 7.2.80 · प्रकरण 12← निर्विशेः

  after a stem ending in अ, the या of the optative augment becomes इय्

  After a stem that ends in short अ, the या left from the optative augment यासुट् is replaced by इय्. This is the step that turns the first-class present stem into its optative shape. So गम् "to go", whose present stem गच्छ + अ ends in अ, reaches गच्छ् + अ + या + स् → गच्छ् + अ + इय् + स्, on the way to गच्छेः "you would go"; वह् in the causative gives वाहयेत् the same way. Where the stem does not end in अ the या stays, as in यायाः from या.

  హ్రస్వ అ తో చివరయ్యే అంగం తరవాత, విధ్యర్థ ఆగమం యాసుట్ నుండి మిగిలిన యా ఇయ్ చే మార్చబడుతుంది. మొదటి గణపు వర్తమాన అంగాన్ని దాని విధ్యర్థ రూపంగా మార్చే మెట్టు ఇదే. అలా గమ్ "వెళ్ళుట", దాని వర్తమాన అంగం గచ్ఛ + అ అ తో చివరవుతుంది కనుక, గచ్ఛ్ + అ + యా + స్ → గచ్ఛ్ + అ + ఇయ్ + స్ కు చేరి, గచ్ఛేః "వెళ్తావు" వైపు సాగుతుంది; వహ్ ప్రేరణార్థంలో వాహయేత్ ను అలాగే ఇస్తుంది. అంగం అ తో చివరవని చోట యా నిలుస్తుంది, యా నుండి యాయాః లో వలె.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.2.80 अतो येयः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 426 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• सार्वधातुकार्धधातुकयोः 7.3.84 · प्रकरण 12← कुर्वन्

  a root's final इक् vowel takes guṇa before a सार्वधातुक or आर्धधातुक affix

  A root ending in one of the इक् vowels — इ उ ऋ ऌ — takes guṇa, the middle grade (इ/उ → ए/ओ, ऋ → अर्), before an affix of either great class: a सार्वधातुक (the present-system endings) or an आर्धधातुक (the endings and suffixes outside it — futures, infinitives, most kṛt affixes). So भू "to be" raises to भो before the present ending, giving भवति "he is"; कृ "to do" raises to कर् before the infinitive तुम्, giving कर्तुम् "to do"; श्रु "to hear" to श्रो in श्रोष्यसि "you will hear". It is the principal rule that strengthens a root's final vowel one grade.

  ఇక్ అచ్చుల్లో — ఇ ఉ ఋ ఌ — ఒకదానితో అంతమయ్యే ధాతువు, రెండు మహాగణాల్లో ఏ ప్రత్యయం ముందైనా — సార్వధాతుకం (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలు) లేదా ఆర్ధధాతుకం (దానికి వెలుపలి ప్రత్యయాలు — భవిష్యత్తు, తుమున్, చాలా కృత్ ప్రత్యయాలు) ముందు — గుణం, మధ్య మెట్టు (ఇ/ఉ → ఏ/ఓ, ఋ → అర్), పొందుతుంది. అలా భూ "ఉండుట" వర్తమాన ప్రత్యయం ముందు భో గా ఎక్కి భవతి "ఉన్నాడు" అవుతుంది; కృ "చేయుట" తుమ్ ముందు కర్ గా ఎక్కి కర్తుమ్ "చేయుటకు" అవుతుంది; శ్రు "వినుట" శ్రోష్యసి "వింటావు" లో శ్రో గా. ధాతువు అంత్య అచ్చును ఒక మెట్టు బలపరచే ప్రధాన సూత్రం ఇదే.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.3.84 सार्वधातुकार्धधातुकयोः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 386 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• ह्रस्वः 7.4.59 · प्रकरण 12← आददानः

  the vowel of the reduplicate becomes short

  The vowel of the reduplicate (अभ्यास, the copied first piece of a doubled root) is made short (ह्रस्व). A long vowel in the copy is shortened so the reduplicate stays light. धा "to hold", doubled and trimmed to दधा, has its first आ shortened to दध on the way to दध्यौ "he held"; या "to ask" gives य in यया for ययाचे. Together with 7.4.60 हलादिः शेषः it fixes the shape of a reduplicate as one short syllable.

  అభ్యాసము (ద్విత్వమైన ధాతువు కాపీ భాగం) యొక్క అచ్చు హ్రస్వం (పొట్టిది) అవుతుంది. కాపీలోని దీర్ఘ అచ్చు హ్రస్వంగా మారి అభ్యాసము లఘువుగా ఉంటుంది. ధా "ధరించుట" ద్విత్వమై దధా గా కుదింపబడి, దాని మొదటి ఆ హ్రస్వమై దధ్యౌ "ధరించాడు" వైపు దధ ను ఇస్తుంది; యా "అడుగుట" యయా లో య ను, యయాచే ను ఇస్తుంది. 7.4.60 హలాదిః శేషః తో కలిసి అభ్యాసమును ఒకే హ్రస్వ అక్షరంగా స్థిరపరుస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.4.59 ह्रस्वः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 395 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• तनादिकृञ्भ्य उः 3.1.79 · प्रकरण 13← कुर्वन्

  the तनादि roots and कृ take the present marker उ

  After the तनादि roots (तन् "to stretch" and its group, the eighth class) and after कृ "to do", the present-system marker is उ, which stands in place of the usual शप्. कृ takes उ before its endings: कृ + ति → कृ + उ + ति, and after the root vowel strengthens this is करोति "he does"; तन् gives तनोति "he stretches". The उ is what marks these roots as the eighth class, apart from the first class that inserts शप्.

  తనాది ధాతువుల (తన్ "చాచుట" మొదలైనవి, ఎనిమిదవ గణం) తరవాత, కృ "చేయుట" తరవాత — వర్తమాన వ్యవస్థ వికరణం ఉ, ఇది సాధారణ శప్ స్థానంలో నిలుస్తుంది. కృ తన ప్రత్యయాల ముందు ఉ ను గ్రహిస్తుంది: కృ + తి → కృ + ఉ + తి, ధాతు అచ్చు బలపడ్డాక అది కరోతి "చేయును"; తన్ తనోతి "చాచును" ను ఇస్తుంది. శప్ చేర్చే భ్వాది గణానికి భిన్నంగా ఈ ధాతువులను ఎనిమిదవ గణంగా గుర్తించేది ఈ ఉ నే.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.1.79 तनादिकृञ्भ्य उः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 570 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अत उत् सार्वधातुके 6.4.110 · प्रकरण 13← कुर्वन्

  the अ of कृ's उ-stem becomes उ before a weak sārvadhātuka ending

  The अ of कृ's present stem — the कर् or करो that the उ-marker builds — is replaced by उ before a sārvadhātuka ending marked with a silent क् or ङ् (a weak ending, one that does not strengthen the root). So the strong करोति keeps कर्, but the weak endings pull it to कुर्: कर् + उ + हि → कुर् + उ → कुरु "do!", and कुर्वन्ति "they do". The rule is what splits कृ's present into its करो and कुरु halves.

  కృ యొక్క వర్తమాన కాండంలోని అ — ఉ-వికరణం నిర్మించే కర్ లేదా కరో — మౌన క్ లేదా ఙ్ గుర్తుగల సార్వధాతుక ప్రత్యయం (ధాతువును బలపరచని దుర్బల ప్రత్యయం) ముందు ఉ చేత మార్చబడుతుంది. కనుక బలమైన కరోతి కర్ ను నిలుపుకొంటుంది, కానీ దుర్బల ప్రత్యయాలు దాన్ని కుర్ గా లాగుతాయి: కర్ + ఉ + హి → కుర్ + ఉ → కురు "చేయుము!", కుర్వన్తి "చేయుదురు". కృ వర్తమానాన్ని కరో, కురు అను రెండు భాగాలుగా విడదీసేది ఈ సూత్రమే.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.4.110 अत उत् सार्वधातुके
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 571 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• दाधा घ्वदाप् 1.1.20 · प्रकरण 14← आददानः

  the दा and धा roots, except दाप्, are named घु

  The roots शaped like दा "give" and धा "put" are given the name घु, except दाप् "cut" (and दैप् "purify"). The घु name gathers just those दा/धा roots that behave alike, so that later rules — the ones that drop or shorten their long आ before certain endings — can reach them by one word. आदाय "having taken", from दा with आ, दधानः "holding", from धा, and श्रद्दधानाः "believing" all stand on roots this rule names घु. The derivation names it on the silent step where the root is fixed as घु.

  దా "ఇచ్చు", ధా "ఉంచు" వంటి ధాతువులకు ఘు అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది, దాప్ "కోయు" (మరియు దైప్ "శుద్ధిచేయు") తప్ప. ఘు సంజ్ఞ ఒకేలా ప్రవర్తించే ఆ దా/ధా ధాతువులను మాత్రమే ఒక్క పదంలో కూర్చుతుంది, తద్వారా తరువాతి సూత్రాలు — కొన్ని ప్రత్యయాల ముందు వాటి దీర్ఘ ఆ ను తొలగించే లేదా హ్రస్వం చేసేవి — వాటిని ఒక్క మాటతో అందుకోగలవు. ఆదాయ "తీసుకొని", ఆ తో దా నుండి, దధానః "ధరిస్తూ", ధా నుండి, శ్రద్దధానాః "నమ్మేవారు" అన్నీ ఈ సూత్రం ఘు అని పిలిచే ధాతువులపై నిలుస్తాయి. ధాతువును ఘు గా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.1.20 दाधा घ्वदाप्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 622 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• जुहोत्यादिभ्यः श्लुः 2.4.75 · प्रकरण 14← आददानः

  after जुहोति and the rest of the third class the present marker शप् is replaced by श्लु

  After हु (जुहोति) "to offer" and the roots that head its list — the जुहोत्यादि or third class — the present marker शप् (the thematic अ the first class inserts between root and ending) is replaced by श्लु, which is a form of elision (लुक्): the marker vanishes and the root doubles. भृ "to bear, nourish" is a third-class root, so भृ + शप् + ति loses the शप्: भृ + ति, and the root reduplicates to बिभर्ति "bears".

  हु (जुहोति) "హోమము చేయుట" మొదలైన ధాతువుల తరవాత — జుహోత్యాది గణం, మూడవ గణం — వర్తమాన వికరణ శప్ (భ్వాది గణం ధాతువుకూ ప్రత్యయానికీ మధ్య చేర్చే థేమాటిక్ అ) శ్లు చే మార్చబడుతుంది; శ్లు అనేది లుక్ (లోపం) వంటిది: వికరణం మాయమై ధాతువు ద్విత్వమవుతుంది. భృ "భరించుట, పోషించుట" మూడవ గణం ధాతువు, కనుక భృ + శప్ + తి శప్ ను కోల్పోతుంది: భృ + తి, ధాతువు ద్విత్వమై బిభర్తి "భరించును" అవుతుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 2.4.75 जुहोत्यादिभ्यः श्लुः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 603 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• श्लौ 6.1.10 · प्रकरण 14← आददानः

  when श्लु follows, the root is reduplicated

  When the marker श्लु follows — that is, in the third class, where जुहोत्यादिभ्यः श्लुः ([[2.4.75]]) has put श्लु in place of the present marker — the root is doubled: two copies stand where one stood. भृ "to bear" becomes भर्, which reduplicates to भर् भर्; later rules trim the first copy, and it surfaces as बिभर्ति "bears".

  శ్లు ముందు వచ్చినప్పుడు — అనగా మూడవ గణంలో, జుహోత్యాదిభ్యః శ్లుః ([[2.4.75]]) వర్తమాన వికరణ స్థానంలో శ్లు ను ఉంచిన చోట — ధాతువు ద్విత్వమవుతుంది: ఒకటి ఉన్న చోట రెండు ప్రతులు నిలుస్తాయి. భృ "భరించుట" భర్ అవుతుంది, అది భర్ భర్ గా ద్విత్వమవుతుంది; తరవాతి సూత్రాలు మొదటి ప్రతిని కుదిస్తాయి, అది బిభర్తి "భరించును" గా కనిపిస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.10 श्लौ
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 604 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• श्नाऽभ्यस्तयोरातः 6.4.112 · प्रकरण 14← आददानः

  the आ of श्ना and of a reduplicated stem drops before a क्ङित् sārvadhātuka

  The आ of श्ना — the ninth-class present marker — and the आ of a reduplicated (अभ्यस्त) stem is elided before a sārvadhātuka ending marked क् or ङ्. ज्ञा "to know" takes श्ना and becomes जाना; before the ātmanepada ए, which is ङित्, the आ of ना drops: जान् + ए → जाने "I know".

  శ్నా — తొమ్మిదవ గణపు వర్తమాన వికరణ — లోని ఆ, మరియు ద్విత్వమైన (అభ్యస్త) ధాతువులోని ఆ, క్ లేదా ఙ్ చే గుర్తైన సార్వధాతుక ప్రత్యయం ముందు లోపిస్తుంది. జ్ఞా "తెలియుట" శ్నా ను గ్రహించి జానా అవుతుంది; ఙిత్ అయిన ఆత్మనేపద ఏ ముందు నా లోని ఆ లోపిస్తుంది: జాన్ + ఏ → జానే "నేను ఎఱుగుదును".

  • Aṣṭādhyāyī — 6.4.112 श्नाऽभ्यस्तयोरातः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 618 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• तुदादिभ्यः शः 3.1.77 · प्रकरण 17← निर्विशेः

  after तुद् and the rest of the sixth class the present marker श is added

  After तुद् "to strike" and the roots that head its list — the तुदादि or sixth class — the present marker श is added instead of शप्. Its living piece is a thematic अ that, unlike शप्, leaves the root's vowel unstrengthened. नुद् "to push" + श + ति → नुदति "pushes".

  తుద్ "కొట్టుట" మొదలైన ధాతువుల తరవాత — తుదాది గణం, ఆరవ గణం — వర్తమాన వికరణ శ శప్ స్థానంలో చేర్చబడుతుంది. దానిలో నిలిచేది ఒక థేమాటిక్ అ, అది శప్ వలె కాక ధాతువు అచ్చును బలపరచదు. నుద్ "త్రోయుట" + శ + తి → నుదతి "త్రోయును".

  • Aṣṭādhyāyī — 3.1.77 तुदादिभ्यः शः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 650 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• न भकुर्छुराम् 8.2.79 · प्रकरण 19← कुर्वन्

  the penultimate of a भ-stem and of कुर् and छुर् is not lengthened

  The lengthening the preceding rule would give is withheld: a भ-stem (a stem before certain vowel-initial or य-initial endings) and the roots कुर् and छुर् keep a short penultimate vowel. So कृ "to do", built as कुर् before the present endings of the eighth class, keeps its short उ: कुर्वन्ति "they do", कुर्वन् "doing".

  ముందు సూత్రం ఇచ్చే దీర్ఘం ఇక్కడ ఆగిపోతుంది: భ-సంజ్ఞక ప్రాతిపదికం (కొన్ని అచ్చాది లేదా యకారాది ప్రత్యయాల ముందటి రూపం), అలాగే కుర్, ఛుర్ ధాతువులు తమ ఉపధ (చివరి ముందటి) అచ్చును హ్రస్వంగానే ఉంచుకుంటాయి. కృ "చేయుట" ఎనిమిదవ గణపు వర్తమాన ప్రత్యయాల ముందు కుర్ గా ఉన్నప్పుడు తన హ్రస్వ ఉ ను నిలుపుకుంటుంది: కుర్వన్తి "చేయుదురు", కుర్వన్ "చేయుచున్న".

  • Aṣṭādhyāyī — 8.2.79 न भकुर्छुराम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 675 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे 3.2.124 · प्रकरण 34← आददानः; कुर्वन्; धुन्वन्

  the present participle: लट् becomes शतृ or शानच्

  The present लट् is optionally replaced by the two present-participle affixes — शतृ for the active (parasmaipada), शानच् for the middle (ātmanepada) — when the participle agrees with a word not in the nominative. पचन्तं पश्य, “see him cooking”. शतृ ends the stem in अत् and gives forms like पचन्, गच्छन्.

  వర్తమాన లట్ స్థానంలో రెండు వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయాలు — పరస్మైపదానికి శతృ, ఆత్మనేపదానికి శానచ్ — ప్రథమేతర విభక్తితో సమానాధికరణమైనప్పుడు వికల్పంగా వస్తాయి. పచన్తం పశ్య — “వండుతున్నవానిని చూడు”. శతృ వల్ల ధాతువు అత్ కారాంతమై పచన్, గచ్ఛన్ వంటి రూపాలు వస్తాయి.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.2.124 लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 827 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• तौ सत् 3.2.127 · प्रकरण 34← आददानः; कुर्वन्

  the two affixes शतृ and शानच् are named सत्

  The two — शतृ and शानच्, the affixes that replace लट् to make a present participle — are given the name सत्. शतृ makes the active participle (पश्यन् "seeing") and शानच् the middle participle (गाहमानः "plunging in"); the name सत् lets the rules that treat a present participle as an ongoing act reach both together. मुञ्चतः "of the one loosing", कुर्वन् "doing" and पश्यन् carry शतृ, and दधानः "holding" and लम्बमानस्य "of the one hanging down" carry शानच्, all named सत् by this rule. The derivation names it on the silent step where the participle affix is fixed as सत्.

  ఆ రెండు — శతృ, శానచ్, వర్తమాన కృదంతాన్ని చేయడానికి లట్‌ను భర్తీచేసే ప్రత్యయాలు — వాటికి సత్ అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. శతృ కర్తరి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (పశ్యన్ "చూస్తూ"), శానచ్ మధ్యగణ కృదంతాన్ని చేస్తుంది (గాహమానః "మునుగుతూ"); సత్ సంజ్ఞ, వర్తమాన కృదంతాన్ని జరుగుతున్న క్రియగా చూసే సూత్రాలు రెంటినీ కలిపి అందుకోనిస్తుంది. ముఞ్చతః "విడిచేవాని", కుర్వన్ "చేస్తూ", పశ్యన్ శతృ ను కలిగి ఉంటాయి, దధానః "ధరిస్తూ", లమ్బమానస్య "వేలాడేవాని" శానచ్ ను కలిగి ఉంటాయి, అన్నీ ఈ సూత్రంచేత సత్ అని పిలవబడతాయి. కృదంత ప్రత్యయం సత్‌గా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.2.127 तौ सत्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 830 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद् वृद्धम् 1.1.73 · प्रकरण 48← आददानः

  a stem whose first vowel is a वृद्धि vowel is named वृद्धम्

  A stem the first of whose vowels (अचाम् आदिः) is a वृद्धि vowel — आ, ऐ or औ — is given the name वृद्धम्. The name marks a word as begun in a strengthened vowel, so the rules that turn on such a beginning can reach it. आदाय "having taken", आरूढे "mounted" and आयत्तम् "dependent" all open in आ, and are वृद्धम् by this rule. The derivation names it on the silent step where the word is fixed as वृद्धम्.

  ఏ అంగం మొదటి అచ్చు (అచామ్ ఆదిః) వృద్ధి అచ్చు — ఆ, ఐ లేదా ఔ — అయితే, ఆ అంగానికి వృద్ధమ్ అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ, పదం బలపడిన అచ్చుతో మొదలైనట్లు గుర్తిస్తుంది, తద్వారా అటువంటి ఆరంభంపై ఆధారపడే సూత్రాలు దాన్ని అందుకోగలవు. ఆదాయ "తీసుకొని", ఆరూఢే "ఎక్కిన", ఆయత్తమ్ "ఆధారపడిన" అన్నీ ఆ తో మొదలవుతాయి, ఈ సూత్రంచేత వృద్ధమ్ అవుతాయి. పదం వృద్ధమ్‌గా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.1.73 वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद् वृद्धम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1070 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अ अ 8.4.68 · not in the abridgement← आददानः; कुर्वन्

  the short अ, held open through the derivation, returns to its close sound at the end

  The last sūtra of the Aṣṭādhyāyī. Throughout a derivation the short अ is treated as though it were open (विवृत), like the long आ, so that the rules can reach it; this rule restores its natural close (संवृत) sound once the derivation is done. It is the final step of nearly every chain — of चक्रे, of प्रमत्तः, and the rest. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.

  అష్టాధ్యాయి చివరి సూత్రం. వ్యుత్పత్తి అంతటా హ్రస్వ అ ను విచ్చుకున్నట్టుగా (వివృత), దీర్ఘ ఆ వలె, గ్రహిస్తారు — తద్వారా నియమాలు దానిని అందుకోగలుగుతాయి; వ్యుత్పత్తి ముగిసిన పిదప ఈ సూత్రం దాని సహజ సంవృత ధ్వనిని తిరిగి ఇస్తుంది. ఇది దాదాపు ప్రతి గొలుసుకూ చివరి మెట్టు — చక్రే కు, ప్రమత్తః కు, మిగిలిన వాటికి. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.4.68 अ अ
  • Siddhāntakaumudī — outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras

  uncheckeddrafted from the rule text

१समासविग्रहthe compounds, unpacked

२प्रतिपदार्थeach word, its form and sense

• in-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular

  हेमाम्भोजप्रसवि

  प्रसविन्, from प्र + √सू

  begetting — glossed जनकम्, and the neuter of the gloss is how Mallinātha shows what the word agrees with: सलिलम्, the water, which is neuter and in the second case. An in-stem makes its neuter nominative and accusative singular alike and both come out प्रसवि, so the form on the page settles neither, and only the agreement does. The affix is इनि, named णिनि by the tradition and by Mallinātha here, and the rule he cites for it is a list of ten roots ending in प्रसू

  in-stem neuter

  The same possessive stem in -in, taken as a neuter: the nominative and accusative singular drop the न् without lengthening, so प्रसविन् gives प्रसवि for both.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedauthored

  in-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern दण्डिन् declines on

  1. दण्डिन्

  2. ↓7.1.23स्वमोर्नपुंसकात्

     दण्डिन्

  3. ↓8.2.7नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य

     दण्डि

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular

  सलिलम्

  printed सलिलं

  सलिल

  water — the object of आददानः, and the only unqualified noun in the first pāda: it has a compound in front of it and a genitive behind it and nothing of its own. सलिल is water at rest, from √सल्, to go, by way of the same nothing-much that makes most of the Sanskrit words for water; the poem has used four others already

  a-stem neuter

  Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedauthored

  a-stem neuter

  Neuter nouns in short अ: फल “fruit”, वचन “word”, कुसुम, and adjectives in अ agreeing with a neuter noun. The nominative and accusative singular end in अम् (7.1.24) — फलम् — and are alike; the plural फलानि takes नुम् and lengthens; the instrumental plural is फलैः (7.1.9). It is the a-stem masculine’s table with the neuter’s own nominative, accusative and the -आनि plural.

  హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దాలు: ఫల “పండు”, వచన “మాట”, కుసుమ, నపుంసక నామానికి అన్వయించే అకారాంత విశేషణాలు. ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు అమ్ తో ముగుస్తాయి (7.1.24) — ఫలమ్ — రెండూ ఒకటే; బహువచనం ఫలాని నుమాగమంతో దీర్ఘమవుతుంది; తృతీయా బహువచనం ఫలైః (7.1.9). అకారాంత పుంలింగ పట్టికే, నపుంసకపు సొంత ప్రథమ, ద్వితీయ, -ఆని బహువచనంతో.

  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — फल / a-stem neuter prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • Śabdamañjarī — अकारान्त नपुंसकलिङ्ग — फलम् फले फलानि

  uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

  अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	सलिलम्	सलिले	सलिलानि
  द्वितीया	सलिलम्	सलिले	सलिलानि
  तृतीया	सलिलेन	सलिलाभ्याम्	सलिलैः
  चतुर्थी	सलिलाय	सलिलाभ्याम्	सलिलेभ्यः
  पञ्चमी	सलिलात्	सलिलाभ्याम्	सलिलेभ्यः
  षष्ठी	सलिलस्य	सलिलयोः	सलिलानाम्
  सप्तमी	सलिले	सलिलयोः	सलिलेषु
  सम्बोधन	सलिल	सलिले	सलिलानि

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern फल declines on

  1. फल

  2. ↓7.1.24अतोऽम्

     फल+अम्

  3. ↓6.1.107अमि पूर्वः

     फलम्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• a-stem neuter, षष्ठी एकवचन genitive singular

  मानसस्य

  printed मानसस्याददानः

  मानस

  of Mānasa — glossed सरसः, 'of the lake', because the name is an adjective and would otherwise read as one. मानस is what belongs to the mind, from मनस्, and the lake is called that because it was made by a thought; Mallinātha does not tell that story, he only writes the common noun beside the name so that the genitive has something to be the genitive of. This is the place the corpus names for the stanza, and it is not on Kailāsa but beside it

  a-stem neuter — Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि. · a-stem neuter, षष्ठी एकवचन genitive singular

  अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	मानसम्	मानसे	मानसानि
  द्वितीया	मानसम्	मानसे	मानसानि
  तृतीया	मानसेन	मानसाभ्याम्	मानसैः
  चतुर्थी	मानसाय	मानसाभ्याम्	मानसेभ्यः
  पञ्चमी	मानसात्	मानसाभ्याम्	मानसेभ्यः
  षष्ठी	मानसस्य	मानसयोः	मानसानाम्
  सप्तमी	मानसे	मानसयोः	मानसेषु
  सम्बोधन	मानस	मानसे	मानसानि

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  a-stem neuter, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern फल declines on

  1. फल

  2. ↓7.1.12टाङसिङसामिनात्स्याः

     फलस्य

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• √दा + शानच्, प्रथमा एकवचन nominative singular

  आददानः

  printed मानसस्याददानः

  आददान, from आ + √दा

  taking up — the present middle participle of आ + √दा, which reduplicates in the third class and gives ददान before the affix शानच्. Mallinātha glosses it with another participle of the same form and says what it is really doing: पिबन्नित्यर्थः, 'drinking, is the meaning'. Taking water is what a cloud does and drinking is what a living thing does, and the gloss moves the cloud from one to the other in three syllables. It is the first of three present participles, one to a pāda, and they are what the stanza is made of: the cloud drinks, veils and shakes, and only the fourth pāda has a finite verb

  present participle middle, शानच्

  The middle-voice present participle, in -māna: 'X-ing for oneself', or simply 'X-ing' for roots that take the middle.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)

  √दा · class 3 · शानच्

  1. डुदाञ्

  2. ↓1.3.1भूवादयो धातवः

     डुदा॒ञ्

     and, without changing the form,1.3.31.3.5

  3. ↓1.3.9तस्य लोपः

     दा

     and, without changing the form,1.1.20

  4. ↓1.4.80ते प्राग्धातोः

     आ + दा

  5. ↓3.2.123वर्तमाने लट्

     आ + दा + लँट्

     and, without changing the form,1.3.21.3.3

  6. ↓1.3.9तस्य लोपः

     आ + दा + ल्

     and, without changing the form,1.3.72

  7. ↓3.2.124लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे

     आ + दा + शानच्

     and, without changing the form,1.3.31.3.8

  8. ↓1.3.9तस्य लोपः

     आ + दा + आन

     and, without changing the form,3.2.1271.2.451.2.463.4.1131.1.731.1.43liṅgānuśāsana 74

  9. ↓4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्

     आ + दा + आन + सुँ

     and, without changing the form,1.3.2

  10. ↓1.3.9तस्य लोपः

      आ + दा + आन + स्

      and, without changing the form,1.1.731.1.43

  11. ↓3.1.68कर्तरि शप्

      आ + दा + शप् + आन + स्

  12. ↓2.4.75जुहोत्यादिभ्यः श्लुः

      आ + दा + आन + स्

      and, without changing the form,1.1.731.1.431.2.4

  13. ↓6.1.10श्लौ

      आ + दा + दा + आन + स्

      and, without changing the form,6.1.46.1.51.4.13

  14. ↓7.4.59ह्रस्वः

      आ + द + दा + आन + स्

      and, without changing the form,1.4.14

  15. ↓6.4.112श्नाऽभ्यस्तयोरातः

      आ + द + द् + आन + स्

  16. ↓8.2.66ससजुषो रुः

      आ + द + द् + आन + रुँ

  17. ↓1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्

      आ + द + द् + आन + र्

  18. ↓8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः

      आ + द + द् + आन + ः

  19. ↓8.4.68अ अ

      आददानः

  uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

  a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on

  1. राम

  2. ↓1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः

     राम + स्

  3. ↓8.2.66ससजुषो रुः

     राम + रुँ

  4. ↓1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः

     राम + र्

  5. ↓8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः

     रामः

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• √कृ + शतृ, प्रथमा एकवचन nominative singular

  कुर्वन्

  कुर्वत्, from √कृ

  making — the second of the three participles, and the same root that gave the imperative कुरु at 1.62. There the cloud was told to make itself into a stair; here it makes a pleasure for somebody else without being told to, because a participle carries no command. Mallinātha adds nothing to it, having spent his gloss on the compound it governs

  present participle active, शतृ

  The suffix शतृ makes an active present participle, 'X-ing', declining as an at-stem: कथयतः 'of the one telling'.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)

  √कृ · class 8 · शतृ

  1. डुकृञ्

  2. ↓1.3.1भूवादयो धातवः

     डुकृ॒ञ्

     and, without changing the form,1.3.31.3.5

  3. ↓1.3.9तस्य लोपः

     कृ

  4. ↓3.2.123वर्तमाने लट्

     कृ + लँट्

     and, without changing the form,1.3.21.3.3

  5. ↓1.3.9तस्य लोपः

     कृ + ल्

     and, without changing the form,1.3.78

  6. ↓3.2.124लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे

     कृ + शतृँ

     and, without changing the form,1.3.21.3.8

  7. ↓1.3.9तस्य लोपः

     कृ + अत्

     and, without changing the form,3.2.1271.2.463.4.113

  8. ↓4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्

     कृ + अत् + सुँ

     and, without changing the form,1.3.2

  9. ↓1.3.9तस्य लोपः

     कृ + अत् + स्

     and, without changing the form,1.1.43

  10. ↓3.1.79तनादिकृञ्भ्य उः

      कृ + उ + अत् + स्

      and, without changing the form,3.4.1141.1.431.2.41.4.13

  11. ↓7.3.84सार्वधातुकार्धधातुकयोः

      कर् + उ + अत् + स्

      and, without changing the form,1.1.51.4.14

  12. ↓7.1.70उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः

      कर् + उ + अन्त् + स्

  13. ↓6.4.110अत उत् सार्वधातुके

      कुर् + उ + अन्त् + स्

  14. ↓6.1.68हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्

      कुर् + उ + अन्त्

  15. ↓6.1.77इको यणचि

      कुर् + व् + अन्त्

  16. ↓8.2.23संयोगान्तस्य लोपः

      कुर् + व् + अन्

      and, without changing the form,8.2.798.4.37

  17. ↓8.4.68अ अ

      कुर्वन्

  uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

  at-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern भवत् declines on

  1. भवत्

  2. ↓6.4.14अत्वसन्तस्य चाधातोः

     भवात्+स्

  3. ↓7.1.70उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः

     भवान्त्+स्

  4. ↓6.1.68हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्

     भवान्त्

  5. ↓8.2.23संयोगान्तस्य लोपः

     भवान्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular

  कामम्

  printed कामं

  काम

  at will — glossed यथेष्टम्, 'as you please', which turns the noun into the adverb it is being used as. **The word stands in the second pāda and belongs to the verb in the fourth**, and Mallinātha's prose moves it there without remark: तं नगेन्द्रं कैलासं कामं यथेष्टं निर्विशेः. It is the longest single displacement the commentary has had to undo in this stretch — two pādas — and nothing but the sense says the word is not the object of कुर्वन् standing beside it. The accusative stands as an adverb

  a-stem masculine

  The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः.

  అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్షః, యక్షౌ, యక్షాః.

  • Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; राम prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §4.2, the a-stem masculine

  uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

  a-stem masculine

  The largest noun class, and the one every other declension is measured against: यक्ष, राम. The nominative singular यक्षः ends in a visarga that is a buried स् (8.2.66, then 8.3.15); the instrumental शापेन comes from टा becoming इन after an a-stem (7.1.12) and then अ + इ → ए (6.1.87); the locative plural is यक्षेषु. Adjectives in अ — प्रमत्त, भोग्य — decline the same way in the masculine, so प्रमत्तः and भोग्येण sit in this same table.

  అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్ష, రామ. శబ్దమంజరిలో మొదటి శబ్దం 'రామః రామౌ రామాః'. ప్రథమా ఏకవచనం యక్షః (దాగిన స్), తృతీయా శాపేన (టా → ఇన 7.1.12; అ + ఇ → ఏ 6.1.87), సప్తమీ బహువచనం యక్షేషు. అకారాంత విశేషణాలు — ప్రమత్త, భోగ్య — పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి; ప్రమత్తః, భోగ్యేణ ఇదే పట్టికలో ఉంటాయి.

  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — रामः prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
  • docs/lessons/1.1.md — §4, the a-stem masculine

  uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

  अकारान्त पुंलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	कामः	कामौ	कामाः
  द्वितीया	कामम्	कामौ	कामान्
  तृतीया	कामेन	कामाभ्याम्	कामैः
  चतुर्थी	कामाय	कामाभ्याम्	कामेभ्यः
  पञ्चमी	कामात्	कामाभ्याम्	कामेभ्यः
  षष्ठी	कामस्य	कामयोः	कामानाम्
  सप्तमी	कामे	कामयोः	कामेषु
  सम्बोधन	काम	कामौ	कामाः

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern राम declines on

  1. राम

  2. ↓6.1.107अमि पूर्वः

     रामम्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• i-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular

  क्षणमुखपटप्रीतिम्

  printed क्षणमुखपटप्रीतिमैरावतस्य

  प्रीति

  pleasure — the object of कुर्वन्, and Mallinātha keeps the word in his own resolution rather than glossing it, या प्रीतिस्ताम्. प्रीति is from √प्री, to please, and it is satisfaction rather than delight: what the elephant gets is relief. The accusative singular is a cell in which the short feminine i-stem and the नदी pattern agree, so the generated table has it right

  i-stem feminine

  A short-i stem in the feminine: वसतिः, वसती, वसतयः — the same endings as the masculine but for a few cases.

  హ్రస్వ ఇకారాంత స్త్రీలింగం: వసతిః, వసతీ, వసతయః — కొన్ని విభక్తులు తప్ప పుంలింగపు ప్రత్యయాలే.

  • Śabdamañjarī — इकारान्त स्त्रीलिङ्ग — मतिः मती मतयः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; मति prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §4.4, the i-stem feminine

  uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

  i-stem feminine

  Feminine stems ending in short इ: मति, वसति, कीर्ति. The accusative singular is मतिम् (before अम्, the stem vowel wins, 6.1.107). The instrumental singular is मत्या; the dative, ablative, genitive and locative singular optionally take the nadī endings (मत्यै beside मतये). It declines much like the i-stem masculine हरि, with the feminine options in the singular oblique cases.

  ఇకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: మతి, వసతి, కీర్తి. ద్వితీయైకవచనం మతిమ్ (అమ్ ముందు పూర్వరూపం, 6.1.107). తృతీయైకవచనం మత్యా; చతుర్థీ/పంచమీ/షష్ఠీ/సప్తమీ ఏకవచనాల్లో ఐచ్ఛికంగా నదీ ప్రత్యయాలు (మత్యై / మతయే). ఇకారాంత పుంలింగం (హరి) లాగే, ఏకవచన పరవిభక్తుల్లో స్త్రీలింగ ఐచ్ఛికాలతో.

  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; मति / i-stem feminine prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • Śabdamañjarī — इकारान्त स्त्रीलिङ्ग — मतिः मती मतयः
  • docs/lessons/1.1.md — §4.4, the i-stem feminine

  uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

  इकारान्त स्त्रीलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	प्रीतिः	प्रीती	प्रीतयः
  द्वितीया	प्रीतिम्	प्रीती	प्रीतीः
  तृतीया	प्रीत्या	प्रीतिभ्याम्	प्रीतिभिः
  चतुर्थी	प्रीत्यै	प्रीतिभ्याम्	प्रीतिभ्यः
  पञ्चमी	प्रीत्याः	प्रीतिभ्याम्	प्रीतिभ्यः
  षष्ठी	प्रीत्याः	प्रीत्योः	प्रीतीनाम्
  सप्तमी	प्रीत्याम्	प्रीत्योः	प्रीतिषु
  सम्बोधन	प्रीते	प्रीती	प्रीतयः

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  i-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern मति declines on

  1. मति

  2. ↓6.1.107अमि पूर्वः

     मतिम्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  क्षणमुखपटप्रीतिम्, “the delight of a face-cloth for a moment,” is a small, exact image. Airāvata is Indra’s elephant; the cloud, drifting across its face as it drinks, is like a cloth held to the face against the glare, cooling it. Mallinātha lays out the compound in time, क्षणे जलादानकाले मुखे पटेन या प्रीतिस्ताम्, “the delight that, at the moment of drinking, a cloth over the face gives” — क्षण is the instant, मुखपट the face-cloth, and the whole is what the cloud does for the elephant in passing, a courtesy of shade.

  క్షణముఖపటప్రీతిమ్‌, “క్షణకాలం ముఖపటపు హాయి,” చిన్న, స్పష్టమైన చిత్రం. ఐరావతం ఇంద్రుని ఏనుగు; నీరు త్రావుచున్న దాని ముఖం మీదుగా సాగు మేఘం, ఎండకు ఎదురుగా ముఖానికి పట్టిన గుడ్డలా, దాన్ని చల్లబరుస్తుంది. మల్లినాథుడు సమాసాన్ని కాలంలో పఱుస్తాడు, క్షణే జలాదానకాలే ముఖే పటేన యా ప్రీతిస్తామ్‌, “నీరు త్రావు క్షణంలో ముఖంపై గుడ్డ ఇచ్చు హాయి” — క్షణ అనగా క్షణం, ముఖపట అనగా ముఖగుడ్డ, మొత్తం మేఘం దారిలో ఏనుగుకు చేయు నీడ మర్యాద.

  • Mallinātha, Sañjīvinī — 1.64: kṣaṇe jalādānakāle mukhe paṭena yā prītis tām

• a-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular

  ऐरावतस्य

  printed क्षणमुखपटप्रीतिमैरावतस्य

  ऐरावत

  of Airāvata — glossed इन्द्रगजस्य, Indra's elephant. **And then Mallinātha asks how the elephant comes to be here at all, and answers it twice**: कामचारित्वाद्वा शिवसेवार्थमिन्द्रागमनाद्वा समागतस्येति भावः — 'either because it goes where it likes, or because Indra has come to attend on Śiva; the sense is, having arrived'. That is the same move he made one stanza earlier for घर्मलब्धस्य, and made the same way, two explanations joined by वा with neither preferred. Twice running the commentary supplies a fact the poem assumes and declines to choose between two ways of having it

  a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular

  अकारान्त पुंलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	ऐरावतः	ऐरावतौ	ऐरावताः
  द्वितीया	ऐरावतम्	ऐरावतौ	ऐरावतान्
  तृतीया	ऐरावतेन	ऐरावताभ्याम्	ऐरावतैः
  चतुर्थी	ऐरावताय	ऐरावताभ्याम्	ऐरावतेभ्यः
  पञ्चमी	ऐरावतात्	ऐरावताभ्याम्	ऐरावतेभ्यः
  षष्ठी	ऐरावतस्य	ऐरावतयोः	ऐरावतानाम्
  सप्तमी	ऐरावते	ऐरावतयोः	ऐरावतेषु
  सम्बोधन	ऐरावत	ऐरावतौ	ऐरावताः

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  a-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern राम declines on

  1. राम

  2. ↓7.1.12टाङसिङसामिनात्स्याः

     रामस्य

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• √धू + शतृ, प्रथमा एकवचन nominative singular

  धुन्वन्

  printed धुन्वन्कल्पद्रुमकिसलयान्यंशुकानीव

  धुन्वत्, from √धू

  shaking — the third participle, from √धू in the fifth class, which puts नु between root and ending and gives धुनोति, so the participle stem is धुन्वत्. Mallinātha carries the form over and glosses only what it acts with, वातैर्मेघवातैः. The verb is what a wind does to a garment and what a cloud does to a tree, and the stanza uses one word for both

  present participle active, शतृ — The suffix शतृ makes an active present participle, 'X-ing', declining as an at-stem: कथयतः 'of the one telling'. · √धू + शतृ, प्रथमा एकवचन nominative singular

  at-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern भवत् declines on

  1. भवत्

  2. ↓6.4.14अत्वसन्तस्य चाधातोः

     भवात्+स्

  3. ↓7.1.70उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः

     भवान्त्+स्

  4. ↓6.1.68हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्

     भवान्त्

  5. ↓8.2.23संयोगान्तस्य लोपः

     भवान्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• a-stem neuter, द्वितीया बहुवचन accusative plural

  कल्पद्रुमकिसलयानि

  printed धुन्वन्कल्पद्रुमकिसलयान्यंशुकानीव

  किसलय

  shoots — the object of धुन्वन्, glossed पल्लवभूतानि, 'being sprouts'. किसलय is the leaf while it is still new and soft; the gloss swaps in the commoner word for the same thing, which is what Mallinātha does when a word is right but rare

  a-stem neuter — Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि. · a-stem neuter, द्वितीया बहुवचन accusative plural

  अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	किसलयम्	किसलये	किसलयानि
  द्वितीया	किसलयम्	किसलये	किसलयानि
  तृतीया	किसलयेन	किसलयाभ्याम्	किसलयैः
  चतुर्थी	किसलयाय	किसलयाभ्याम्	किसलयेभ्यः
  पञ्चमी	किसलयात्	किसलयाभ्याम्	किसलयेभ्यः
  षष्ठी	किसलयस्य	किसलययोः	किसलयानाम्
  सप्तमी	किसलये	किसलययोः	किसलयेषु
  सम्बोधन	किसलय	किसलये	किसलयानि

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  a-stem neuter, द्वितीया बहुवचन accusative plural · the pattern फल declines on

  1. फल

  2. ↓7.1.20जश्शसोः शिः

     फल+इ

  3. ↓7.1.72नपुंसकस्य झलचः

     फलन्+इ

  4. ↓6.4.8सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ

     फलानि

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• a-stem neuter, द्वितीया बहुवचन accusative plural

  अंशुकानि

  printed धुन्वन्कल्पद्रुमकिसलयान्यंशुकानीव

  अंशुक

  garments — glossed सूक्ष्मवस्त्राणि, fine cloths, and **the gloss is backed by a lexicon**: अंशुकं वस्त्रमात्रे स्यात्परिधानोत्तरीययोः । सूक्ष्मवस्त्रे ना अतिदीप्तौ, from the Śabdārṇava — 'अंशुक is cloth in general, and an under-garment or an upper one, and a fine cloth; masculine, it is great brightness'. Mallinātha takes the third sense of the four, and he needs the lexicon to take it, because the compound has to be *fine* cloth for a new leaf to pass for it. The comparison is the stanza's only इव

  a-stem neuter — Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि. · a-stem neuter, द्वितीया बहुवचन accusative plural

  अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	अंशुकम्	अंशुके	अंशुकानि
  द्वितीया	अंशुकम्	अंशुके	अंशुकानि
  तृतीया	अंशुकेन	अंशुकाभ्याम्	अंशुकैः
  चतुर्थी	अंशुकाय	अंशुकाभ्याम्	अंशुकेभ्यः
  पञ्चमी	अंशुकात्	अंशुकाभ्याम्	अंशुकेभ्यः
  षष्ठी	अंशुकस्य	अंशुकयोः	अंशुकानाम्
  सप्तमी	अंशुके	अंशुकयोः	अंशुकेषु
  सम्बोधन	अंशुक	अंशुके	अंशुकानि

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  a-stem neuter, द्वितीया बहुवचन accusative plural · the pattern फल declines on

  1. फल

  2. ↓7.1.20जश्शसोः शिः

     फल+इ

  3. ↓7.1.72नपुंसकस्य झलचः

     फलन्+इ

  4. ↓6.4.8सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ

     फलानि

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  अंशुकानि इव, “as if they were fine garments,” is the simile in the third sport: the cloud’s winds toss the tender shoots of the wish-trees the way a breeze lifts light cloth. Mallinātha reads कल्पद्रुमाणां किसलयानि पल्लवभूतान्यंशुकानि सूक्ष्मवस्त्राणीव, “the shoots of the wish-trees, being tender leaves, like fine garments,” and fixes अंशुक from the शब्दार्णव as ‘a delicate cloth,’ सूक्ष्मवस्त्रे. So the divine trees’ new leaves, shaken by the cloud, ripple like silks — a last touch of luxury on the mountain the cloud is told to enjoy at will.

  అంశుకాని ఇవ, “సన్నని వస్త్రాలవలె,” మూడవ క్రీడలోని పోలిక: గాలి తేలికపాటి గుడ్డను ఎగరేసినట్లు మేఘపు గాలులు కల్పవృక్షాల లేతచిగుళ్లను ఊపుతాయి. మల్లినాథుడు కల్పద్రుమాణాం కిసలయాని పల్లవభూతాన్యంశుకాని సూక్ష్మవస్త్రాణీవ, “కల్పవృక్షాల చిగుళ్లు, లేతఆకులై, సన్నని వస్త్రాలవలె,” అని చదివి, అంశుక ను శబ్దార్ణవం నుండి ‘సూక్ష్మవస్త్రం,’ సూక్ష్మవస్త్రే అని నిర్ణయిస్తాడు. కావున దేవవృక్షాల కొత్తఆకులు మేఘంచే ఊగి, పట్టువస్త్రాలవలె అలలుగా కదులుతాయి — ఇష్టం వచ్చినట్లు అనుభవించమని చెప్పిన పర్వతంపై చివరి వైభవస్పర్శ.

  • Mallinātha, Sañjīvinī — 1.64: kalpadrumāṇāṃ kisalayāni … aṃśukāni sūkṣmavastrāṇīva

• अव्यय

  इव

  printed धुन्वन्कल्पद्रुमकिसलयान्यंशुकानीव

  इव

  like — the one comparison in the stanza, and Mallinātha keeps it in place without naming a figure over it. He has named upamā elsewhere when he wanted to; here he does not, and the run records no figure for this verse. What the particle joins is not two things but two treatments of one thing: the leaves are not being said to look like cloth, they are being shaken as cloth is shaken

  indeclinable

  An indeclinable — no case, no number, one form everywhere.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedauthored

• a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural

  वातैः

  वात

  with winds — and Mallinātha adds the one word that decides whose they are: मेघवातैः, the cloud's own winds. Without it the instrumental could be the mountain's wind, or the season's, and the cloud would be shaking the trees by standing in a draught. With it the cloud does the shaking itself, which is what the participle needs. वात is from √वा, to blow

  a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural

  अकारान्त पुंलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	वातः	वातौ	वाताः
  द्वितीया	वातम्	वातौ	वातान्
  तृतीया	वातेन	वाताभ्याम्	वातैः
  चतुर्थी	वाताय	वाताभ्याम्	वातेभ्यः
  पञ्चमी	वातात्	वाताभ्याम्	वातेभ्यः
  षष्ठी	वातस्य	वातयोः	वातानाम्
  सप्तमी	वाते	वातयोः	वातेषु
  सम्बोधन	वात	वातौ	वाताः

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural · the pattern राम declines on

  1. राम

  2. ↓7.1.9अतो भिस ऐस्

     राम + ऐस्

  3. ↓6.1.88वृद्धिरेचि

     रामैस्

  4. ↓8.2.66ससजुषो रुः

     रामैरुँ

  5. ↓1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः

     रामैर्

  6. ↓8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः

     रामैः

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• a-stem neuter, तृतीया बहुवचन instrumental plural

  नानाचेष्टैः

  printed नानाचेष्टैर्जलद

  नानाचेष्ट, from नाना and चेष्टा

  of many doings — the last member is चेष्टा, an ā-stem feminine, and the bahuvrīhi makes it an a-stem neuter to agree with ललितैः. That is the third time in three stanzas a compound's last member has changed stem-class to match what the compound describes: हस्ता at 1.62 became feminine, लोला at 1.63 was the feminine of an a-stem, and this one goes the other way, from feminine to neuter. Mallinātha's तोयपानादयः names what the doings are and points back to the three participles the stanza has just spent itself on

  a-stem neuter — Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि. · a-stem neuter, तृतीया बहुवचन instrumental plural

  अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	नानाचेष्टम्	नानाचेष्टे	नानाचेष्टानि
  द्वितीया	नानाचेष्टम्	नानाचेष्टे	नानाचेष्टानि
  तृतीया	नानाचेष्टेन	नानाचेष्टाभ्याम्	नानाचेष्टैः
  चतुर्थी	नानाचेष्टाय	नानाचेष्टाभ्याम्	नानाचेष्टेभ्यः
  पञ्चमी	नानाचेष्टात्	नानाचेष्टाभ्याम्	नानाचेष्टेभ्यः
  षष्ठी	नानाचेष्टस्य	नानाचेष्टयोः	नानाचेष्टानाम्
  सप्तमी	नानाचेष्टे	नानाचेष्टयोः	नानाचेष्टेषु
  सम्बोधन	नानाचेष्ट	नानाचेष्टे	नानाचेष्टानि

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  a-stem neuter, तृतीया बहुवचन instrumental plural · the pattern फल declines on

  1. फल

  2. ↓7.1.9अतो भिस ऐस्

     फल + ऐस्

  3. ↓6.1.88वृद्धिरेचि

     फलैस्

  4. ↓8.2.66ससजुषो रुः

     फलैरुँ

  5. ↓8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः

     फलैः

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• a-stem masculine, सम्बोधन एकवचन vocative singular

  जलद

  printed नानाचेष्टैर्जलद

  जलद

  cloud — the vocative, and Mallinātha opens his whole gloss with it: हे जलद. **DCS does not see it.** It reads the word as the first member of a compound जलदललित, although the page prints a space between जलद and ललितैः and the vocative is what the commentary begins from. जलद is 'water-giver', जल plus a stem of √दा, and the stanza that has the cloud drinking calls it by the name for giving. It is the last time in the Pūrvamegha the yakṣa addresses it by a name for cloud rather than as a friend

  a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, सम्बोधन एकवचन vocative singular

  अकारान्त पुंलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	जलदः	जलदौ	जलदाः
  द्वितीया	जलदम्	जलदौ	जलदान्
  तृतीया	जलदेन	जलदाभ्याम्	जलदैः
  चतुर्थी	जलदाय	जलदाभ्याम्	जलदेभ्यः
  पञ्चमी	जलदात्	जलदाभ्याम्	जलदेभ्यः
  षष्ठी	जलदस्य	जलदयोः	जलदानाम्
  सप्तमी	जलदे	जलदयोः	जलदेषु
  सम्बोधन	जलद	जलदौ	जलदाः

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  a-stem masculine, सम्बोधन एकवचन vocative singular · the pattern राम declines on

  1. राम

  2. ↓1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः

     राम + स्

  3. ↓6.1.69एङ्ह्रस्वात् सम्बुद्धेः

     हे राम

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• a-stem neuter, तृतीया बहुवचन instrumental plural

  ललितैः

  printed ललितैर्निर्विशेस्तं

  ललित

  with sports — glossed क्रीडितैः, playings, and **Mallinātha goes to a lexicon again to license the gender**: ना भावभेदे स्त्रीनृत्ये ललितं त्रिषु सुन्दरे । अस्त्रियां प्रमदागारे क्रीडिते जातपल्लवे, from the Śabdārṇave — 'masculine in the sense of a kind of feeling, feminine of a woman's dance, in all three genders when it means beautiful; not-feminine when it means a lady's bower, or play, or a tree in leaf'. The verse needs the neuter and the sense 'play', and that is the sixth of the six entries. It is his second citation of the same lexicon in one stanza, and both times what he wants from it is permission for a gender

  a-stem neuter — Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि. · a-stem neuter, तृतीया बहुवचन instrumental plural

  अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	ललितम्	ललिते	ललितानि
  द्वितीया	ललितम्	ललिते	ललितानि
  तृतीया	ललितेन	ललिताभ्याम्	ललितैः
  चतुर्थी	ललिताय	ललिताभ्याम्	ललितेभ्यः
  पञ्चमी	ललितात्	ललिताभ्याम्	ललितेभ्यः
  षष्ठी	ललितस्य	ललितयोः	ललितानाम्
  सप्तमी	ललिते	ललितयोः	ललितेषु
  सम्बोधन	ललित	ललिते	ललितानि

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  a-stem neuter, तृतीया बहुवचन instrumental plural · the pattern फल declines on

  1. फल

  2. ↓7.1.9अतो भिस ऐस्

     फल + ऐस्

  3. ↓6.1.88वृद्धिरेचि

     फलैस्

  4. ↓8.2.66ससजुषो रुः

     फलैरुँ

  5. ↓8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः

     फलैः

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• √विश्, class 6, विधिलिङ्, parasmaipada, second person singular

  निर्विशेः

  printed ललितैर्निर्विशेस्तं

  निर् + √विश्

  enjoy it — glossed समुपभुङ्क्ष्व, 'enjoy it fully', and **Mallinātha cites Amara for the sense**, निर्वेशो भृतिभोगयोः: the noun from this verb means both a wage and an enjoyment. He needs the citation because निर् + √विश् is by its parts 'enter out of', and nothing in the parts gives enjoying. The optative is the seventh in eight stanzas and the last instruction of the Pūrvamegha's Kailāsa: the mood that has carried every request through this stretch carries the last one too

  optative, विधिलिङ्

  What would, should, or might be: स्यात् 'there might be', उपेक्षेत 'would he overlook'.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)

  परस्मैपद · विधिलिङ्

  प्रथम	विशेत्	विशेताम्	विशेयुः
  मध्यम	विशेः	विशेतम्	विशेत
  उत्तम	विशेयम्	विशेव	विशेम

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  √विश् · class 6 · विधिलिङ्

  1. विशँ

  2. ↓1.3.1भूवादयो धातवः

     वि॒शँ

     and, without changing the form,1.3.2

  3. ↓1.3.9तस्य लोपः

     विश्

  4. ↓1.4.58प्रादयः

     निर् + विश्

     and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80

  5. ↓3.3.161विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ्

     निर् + विश् + लिँङ्

     and, without changing the form,1.3.21.3.3

  6. ↓1.3.9तस्य लोपः

     निर् + विश् + ल्

     and, without changing the form,1.3.78

  7. ↓3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्

     निर् + विश् + सिप्

     and, without changing the form,1.3.3

  8. ↓1.3.9तस्य लोपः

     निर् + विश् + सि

     and, without changing the form,1.2.453.4.1131.1.431.1.37

  9. ↓3.1.77तुदादिभ्यः शः

     निर् + विश् + श + सि

     and, without changing the form,1.3.8

  10. ↓1.3.9तस्य लोपः

      निर् + विश् + अ + सि

      and, without changing the form,3.4.1131.1.431.1.37

  11. ↓3.4.100इतश्च

      निर् + विश् + अ + स्

  12. ↓3.4.103यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च

      निर् + विश् + अ + यासुँट् + स्

      and, without changing the form,1.3.21.3.3

  13. ↓1.3.9तस्य लोपः

      निर् + विश् + अ + यास् + स्

      and, without changing the form,1.2.41.4.13

  14. ↓7.2.79लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य

      निर् + विश् + अ + या + स्

  15. ↓7.2.80अतो येयः

      निर् + विश् + अ + इय् + स्

  16. ↓6.1.66लोपो व्योर्वलि

      निर् + विश् + अ + इ + स्

      and, without changing the form,1.1.51.4.14

  17. ↓6.1.87आद्गुणः

      निर् + विश् + ए + स्

  18. ↓8.2.66ससजुषो रुः

      निर् + विश् + ए + रुँ

  19. ↓1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्

      निर् + विश् + ए + र्

  20. ↓8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः

      निर्विशेः

  uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

  निर्विशेः is √विश्, ‘to enter,’ with निर्, and it does not mean ‘enter’ here but ‘enjoy, take one’s pleasure of.’ Mallinātha glosses it समुपभुङ्क्ष्व, ‘enjoy fully,’ and grounds the sense in Amara, निर्देशो भृतिभोगयोः — निर् + √विश् is used for ‘wages’ and for ‘enjoyment.’ So the whole string of participles — drinking Mānasa’s water, veiling Airāvata’s face, shaking the wish-trees’ shoots — are the ways the cloud is to enjoy the mountain, and the verse ends by naming the pleasure the friendship earns: यथेच्छविहारो मित्रगृहेषु मैत्र्याः फलम्, ‘free wandering in a friend’s house is the fruit of friendship.’

  నిర్విశేః అనునది √విశ్‌, ‘ప్రవేశించు,’ కు నిర్‌ చేరినది, కానీ ఇక్కడ ‘ప్రవేశించు’ కాదు, ‘అనుభవించు, తనివితీర ఆస్వాదించు’ అని అర్థం. మల్లినాథుడు సముపభుఙ్క్ష్వ, ‘పూర్తిగా అనుభవించు,’ అని అర్థం చెప్పి, అమరాన్ని ఆధారంగా చూపుతాడు, నిర్దేశో భృతిభోగయోః — నిర్‌ + √విశ్‌ ‘జీతం,’ ‘అనుభవం’ అను అర్థాలలో వాడబడుతుంది. కావున వరుస కృదంతాలు — మానససలిలం త్రావుట, ఐరావతపు ముఖానికి ముసుగవుట, కల్పవృక్షాల చిగుళ్లను కదల్చుట — మేఘం పర్వతాన్ని అనుభవించు తీరులు, శ్లోకం మైత్రిఫలాన్ని పేర్కొంటూ ముగుస్తుంది: యథేచ్ఛవిహారో మిత్రగృహేషు మైత్ర్యాః ఫలమ్‌, ‘మిత్రుని ఇంట ఇష్టం వచ్చినట్లు తిరుగుట మైత్రి ఫలం.’

  • Mallinātha, Sañjīvinī — 1.64: nirdeśo bhṛtibhogayoḥ; yathecchavihāro mitragṛheṣu maitryāḥ phalam

• pronoun, द्वितीया एकवचन accusative singular

  तम्

  printed ललितैर्निर्विशेस्तं

  तद्

  that — pointing at the mountain for the fifth stanza running, and for the first time with the noun beside it: तं नगेन्द्रम्. 1.61 had तस्य alone, 1.62 तस्मिन् with the noun a pāda away, 1.63 तत्र with no noun at all. The demonstrative that has been carrying Kailāsa by itself since the poem stopped naming it finally gets a word to stand with

  pronoun

  A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedauthored

  pronoun, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern तद् declines on

  1. तद्

  2. ↓7.2.102त्यदादीनामः

     त+अ+अम्

  3. ↓6.1.97अतो गुणे

     त+अम्

  4. ↓6.1.107अमि पूर्वः

     तम्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular

  नगेन्द्रम्

  नगेन्द्र

  lord of mountains — the last word of the stanza and the object of निर्विशेः, glossed कैलासम्. **Mallinātha's note under it is not grammar and not lexicography, and it is the longest thing he writes here.** यथेष्टविहारो मित्रगृहेषु मैत्र्याः फलम् — 'roaming as one pleases in a friend's house is the fruit of friendship'; सहजमित्रं च ते कैलासः — 'and Kailāsa is your friend by birth'; and then the list: between cloud and mountain, lotus and sun, sea and moon, peacock and thunderhead, wind and fire, friendship is of itself. Five pairs, each of them a pair the poets treat as bound, and the mountain the cloud has spent six stanzas being told to serve turns out to have been a friend's house all along. That is why कामम्, at will, two pādas back

  a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular

  अकारान्त पुंलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	नगेन्द्रः	नगेन्द्रौ	नगेन्द्राः
  द्वितीया	नगेन्द्रम्	नगेन्द्रौ	नगेन्द्रान्
  तृतीया	नगेन्द्रेण	नगेन्द्राभ्याम्	नगेन्द्रैः
  चतुर्थी	नगेन्द्राय	नगेन्द्राभ्याम्	नगेन्द्रेभ्यः
  पञ्चमी	नगेन्द्रात्	नगेन्द्राभ्याम्	नगेन्द्रेभ्यः
  षष्ठी	नगेन्द्रस्य	नगेन्द्रयोः	नगेन्द्राणाम्
  सप्तमी	नगेन्द्रे	नगेन्द्रयोः	नगेन्द्रेषु
  सम्बोधन	नगेन्द्र	नगेन्द्रौ	नगेन्द्राः

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern राम declines on

  1. राम

  2. ↓6.1.107अमि पूर्वः

     रामम्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

३अन्वयthe words in prose order

४भावार्थthe sense of the whole

५अलंकारthe figure

No figure is named for this verse by the commentary this reading follows, so none is shown.