वृत्तविचारthe metre, syllable by syllable

सन्धिrecovering the words from the sound

कारकwhat each case is doing

प्रकरणानुक्रमthe rules the verse uses, by section of the abridgement

• हलन्त्यम् 1.3.3 · प्रकरण 1← ज्ञास्यसे; वहति; मुक्ताजालग्रथितम्

  a final consonant of the teaching-form is an it-marker

  In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a final consonant (हल्) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it, and drops by 1.3.9. So the personal ending तिप् contributes only ति, the प् marking it, and क्तवतु leaves क्तवत् with the उ nasalized and the last letter both gone. Final त्, स् and म् of a case or personal ending are exempt (1.3.4).

  ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అంత్యంగా ఉన్న హల్లు (హల్) ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది వస్తువును గుర్తించే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు, 1.3.9 చేత లోపిస్తుంది. కాబట్టి తిప్ నుండి తి మాత్రమే మిగులుతుంది, ప్ ఇత్తు. విభక్తి/తిఙ్ ప్రత్యయాల అంత్య త్, స్, మ్ మాత్రం ఇత్తు కావు (1.3.4). అనునాసిక అచ్చు ఇత్తు (1.3.2) కి జోడీ.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.3 हलन्त्यम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• तस्य लोपः 1.3.9 · प्रकरण 1← उत्सङ्गे; दृष्ट्वा; ज्ञास्यसे; काले; वहति; मुक्ताजालग्रथितम्

  an it-marker drops

  What has been named an it-marker (इत्) is then elided (लोप). The tag has done its work — naming the suffix, and conditioning or blocking some operation — and leaves no sound behind. So the उ marked in सुँ, the ट् of टा, the ङ् of ङे ङसि ङस् ङि, and the प् of सुप् are all gone before the ending is attached.

  ఇత్సంజ్ఞగా గుర్తించబడినది (इत्) తరువాత లోపిస్తుంది. ఆ గుర్తు తన పని ముగించుకుంది — ప్రత్యయానికి పేరుపెట్టడం, ఏదో కార్యాన్ని కలిగించడమో ఆపడమో — ఏ ధ్వనీ మిగలదు. सुँ లోని ఉ, टा లోని ట్, ङे ङसि ङस् ङि లోని ङ్, सुप् లోని ప్ అన్నీ ప్రత్యయం చేరేముందు పోతాయి.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.9 तस्य लोपः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 3 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• सुप्तिङन्तं पदम् 1.4.14 · प्रकरण 1← ज्ञास्यसे; वहति; मुक्ताजालग्रथितम्

  a form ending in a case ending (सुप्) or a verb ending (तिङ्) is a पद, a finished word

  A form that ends in a nominal case ending — one of the twenty-one सुप् endings 4.1.2 lists — or in a verbal personal ending — one of the eighteen तिङ् endings — is named पद, a complete word. The name is what a great many rules wait on: the visarga rules, the final-consonant rules and the anusvāra rule all apply only "in a पद" or "at the end of a पद". So राम is not yet a पद, but राम + स् is; and चक्रे is a पद once the ending ए is on. Every word the poem carries reaches this name before its word-final changes can fire.

  నామవాచక విభక్తి ప్రత్యయంతో — 4.1.2 చెప్పే ఇరవై ఒక్క సుప్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — లేదా క్రియా పురుష ప్రత్యయంతో — పద్దెనిమిది తిఙ్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — అంతమయ్యే రూపానికి పద సంజ్ఞ. ఈ సంజ్ఞ మీదే ఎన్నో సూత్రాలు ఆధారపడతాయి: విసర్గ సూత్రాలు, పదాంత హల్లు సూత్రాలు, అనుస్వార సూత్రం అన్నీ "పదంలో" లేదా "పదాంతంలో" మాత్రమే పనిచేస్తాయి. రామ ఇంకా పదం కాదు; రామ + స్ పదం; చక్రే ప్రత్యయం ఏ చేరాక పదం. కావ్యంలోని ప్రతి పదం తన పదాంత మార్పులకు ముందు ఈ సంజ్ఞను చేరుకుంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.4.14 सुप्तिङन्तं पदम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 14 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• भूवादयो धातवः 1.3.1 · प्रकरण 2← दृष्ट्वा; ज्ञास्यसे; वहति; मुक्ताजालग्रथितम्

  the words beginning with भू, listed in the Dhātupāṭha, are called धातु (roots)

  The action-denoting words listed in the Dhātupāṭha — the root-list that opens with भू "to be" — are named धातु, roots. A धातु is the action-base from which every finite verb and every कृत् (primary derivative) form is built. It is the rule that stands at the head of every verb chain in the poem: चक्रे begins as the root डुकृञ्, जगाम as गम्, प्रमत्तः as मद्. Nothing is conjugated or turned into a participle until it first bears this name.

  ధాతుపాఠంలో — భూ "ఉండటం" తో మొదలయ్యే ధాతువుల జాబితాలో — ఉన్న క్రియావాచక శబ్దాలకు ధాతు సంజ్ఞ. ధాతువు అంటే క్రియాధారం; దానినుండే ప్రతి తిఙంత క్రియా, ప్రతి కృదంత (ప్రాథమిక వ్యుత్పన్న) రూపం పుడతాయి. కావ్యంలోని ప్రతి క్రియా గొలుసుకు ఇది శిరస్సు: చక్రే డుకృఞ్ ధాతువుగా, జగామ గమ్ గా, ప్రమత్తః మద్ గా మొదలవుతాయి. ఈ సంజ్ఞ చేరకముందు ఏదీ రూపం దాల్చదు, కృదంతం కాదు.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.1 भूवादयो धातवः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 36 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• उपदेशेऽजनुनासिक इत् 1.3.2 · प्रकरण 2← ज्ञास्यसे; वहति; मुक्ताजालग्रथितम्

  a nasalized vowel in the teaching-form is an it-marker

  In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a vowel pronounced with nasal resonance (anunāsika) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it. The उ of सुँ and of रुँ is such a vowel, so it is a marker and drops (by 1.3.9). This is why the nominative-singular ending सुँ contributes only स्, and रुँ leaves only र्.

  ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అనునాసికంగా ఉచ్చరించే అచ్చు ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది ఆ వస్తువుకు పేరుపెట్టే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు. सुँ, रुँ లోని ఉ అలాంటి అచ్చే; కాబట్టి అది ఇత్తు, లోపిస్తుంది (1.3.9). అందుకే ప్రథమైకవచన ప్రత్యయం సుँ నుండి స్ మాత్రమే, రుँ నుండి ర్ మాత్రమే మిగులుతాయి.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.2 उपदेशेऽजनुनासिक इत्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 28 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• आद्गुणः 6.1.87 · प्रकरण 2← उत्सङ्गे; काले; तस्य + उत्सङ्गे; सलिल + उद्गार

  a followed by i/u/ṛ becomes the guṇa vowel e/o/ar

  When a final अ or आ is followed by a simple vowel इ उ or ऋ, the two together become the corresponding guṇa vowel — ए, ओ, or अर् — as one sound, a single substitution for both. So राम + इन (from टा) gives the ए of रामेण, and पुण्य + उदक gives the ओ of पुण्योदक. It is the guṇa-sandhi a student meets first.

  అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఇ ఉ ఋ (సామాన్య అచ్చు) వస్తే, రెండూ కలిసి గుణమవుతాయి — ఏ, ఓ, అర్ — ఒకే ధ్వనిగా (ఏకాదేశం). రామ + ఇన (టా నుండి) → రామేణ లోని ఏ; పుణ్య + ఉదక → పుణ్యోదక లోని ఓ. విద్యార్థి మొదట కలిసే గుణసంధి ఇదే.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.87 आद्गुणः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 27 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the guṇa sandhi

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अकः सवर्णे दीर्घः 6.1.101 · प्रकरण 2← इव + अभ्रवृन्दम्

  a simple vowel before a like vowel becomes the long one

  When a simple vowel (अक्: अ इ उ ऋ ऌ) is followed by a vowel of the same class (savarṇa), the two become the single long vowel of that class — अ/आ + अ/आ → आ, इ/ई + इ/ई → ई, and so on. So स्व + अधिकार → स्वाधिकार. This is dīrgha-sandhi.

  అక్ (అ ఇ ఉ ఋ ఌ) తరువాత దానికి సవర్ణమైన అచ్చు వస్తే, రెండూ కలిసి ఆ వర్గపు దీర్ఘమవుతాయి — అ/ఆ + అ/ఆ → ఆ, ఇ/ఈ + ఇ/ఈ → ఈ, ఇలా. స్వ + అధికార → స్వాధికార. ఇది దీర్ఘసంధి.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.101 अकः सवर्णे दीर्घः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 42 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the dīrgha sandhi

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8.3.15 · प्रकरण 3← प्रणयिनः

  र् becomes visarga before a खर् consonant or at a pause

  A रेफ (र्) at the end of a word becomes visarga (ः) before a खर् consonant — the voiceless stops and the sibilants — or at a pause (avasāna). It is the last step of every nominative singular: यक्ष + र् becomes यक्षः. The visarga of भर्तुः is the same thing, the र् that came with the ṛ-stem's ending surfacing before the pause.

  పదాంతంలోని రేఫ (ర్) ఖర్ హల్లు ముందు — అఘోష స్పర్శలు, ఊష్మలు — గాని, విరామం (అవసానం) దగ్గర గాని విసర్గ (ః) అవుతుంది. ప్రతి ప్రథమా ఏకవచనపు చివరి మెట్టు ఇదే: యక్ష + ర్ → యక్షః. భర్తుః లోని విసర్గ కూడా ఋకారాంత శబ్దపు ర్ ఇలాగే విరామం ముందు పైకి రావడమే.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.3.15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 93 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः and भर्तुः prakriyās
  • docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः and भर्तुः derivations

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• मोऽनुस्वारः 8.3.23 · प्रकरण 3← स्रस्तगङ्गादुकूलाम् + न; त्वम् + दृष्ट्वा

  a word-final म् becomes anusvāra before a consonant

  A म् at the end of a word becomes anusvāra — the nasal dot ं — when a consonant follows: हरिम् + वन्दे → हरिं वन्दे "I praise Hari". The accusative singular in -म् and every word-final म् before a consonant is written this way; before a vowel or at a pause the म् itself stays. This is why the chain-check reads a final ं and a final म् as the same sound: they are one म्, shown one way or the other by what follows.

  పదాంతంలోని మ్, హల్లు ముందు అనుస్వారం — ం అనే నాసిక బిందువు — గా మారుతుంది: హరిమ్ + వన్దే → హరిం వన్దే "హరిని నమస్కరిస్తాను". మ్-అంత ద్వితీయా ఏకవచనం, హల్లు ముందు వచ్చే ప్రతి పదాంత మ్ ఇలాగే రాయబడతాయి; అచ్చు ముందు గానీ విరామంలో గానీ మ్ అలాగే నిలుస్తుంది. అందుకే గొలుసు-పరీక్ష పదాంత ం ను, పదాంత మ్ ను ఒకే ధ్వనిగా చదువుతుంది: అవి ఒకే మ్, తరువాత వచ్చేదాన్ని బట్టి ఒక్కో రూపంలో చూపబడతాయి.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.3.23 मोऽनुस्वारः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 77 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• ष्टुना ष्टुः 8.4.41 · प्रकरण 3← दृष्ट्वा

  an स् or dental becomes the matching retroflex (ष्टु) beside a ष् or retroflex

  When an स् or a dental (the स्तु set: स् त थ द ध न) meets a ष् or a retroflex (the ष्टु set: ष् ट ठ ड ढ ण), the dental member is pulled back to its matching retroflex. So त् + ट → ट्ट (तट् + टीका → तट्टीका), स् beside ष becomes ष्, न् beside ण becomes ण्. It is the retroflex assimilation (ṣṭutva), the counterpart of the palatal श्चुत्व (8.4.40), and it shapes verb forms such as पेष्टा "he will grind" from पिष्.

  స్ లేదా దంత్యం (స్తు గణం: స్ త థ ద ధ న) — ష్ లేదా మూర్ధన్యం (ష్టు గణం: ష్ ట ఠ డ ఢ ణ) తో కలిసినప్పుడు, దంత్య సభ్యుడు తనకు సరిపడే మూర్ధన్యంగా మారతాడు. త్ + ట → ట్ట (తట్ + టీకా → తట్టీకా); ష్ పక్కన స్ → ష్; ణ్ పక్కన న్ → ణ్. ఇది మూర్ధన్య సమీకరణం (ష్టుత్వం), తాలవ్య శ్చుత్వానికి (8.4.40) ప్రతిరూపం; పిష్ నుండి పేష్టా "పిండుతాడు" వంటి క్రియారూపాలను ఇది తీర్చిదిద్దుతుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.4.41 ष्टुना ष्टुः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 64 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• वा पदान्तस्य 8.4.59 · प्रकरण 3← स्रस्तगङ्गादुकूलाम् + न; त्वम् + दृष्ट्वा

  at the end of a word the homorganic-nasal substitution is optional

  The previous rule (8.4.58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः) turns an अनुस्वार (the nasal hum ं) into the nasal of the following consonant's own class before a यय् consonant (any stop or semivowel but ह). This rule makes that substitution optional (वा, "or") when the अनुस्वार stands at the end of a पद, a finished word. So the prefix सम् before भृत "borne", once its म् has become अनुस्वार, may keep the class-nasal म् or the अनुस्वार: सम्भृतम् or संभृतम्. Both are correct; the chain shows the class-nasal.

  ముందటి సూత్రం (8.4.58 అనుస్వారస్య యయి పరసవర్ణః) అనుస్వారాన్ని (ం అనే నాసిక ధ్వని) — యయ్ హల్లు (హ తప్ప అన్ని స్పర్శ, అంతస్థ హల్లులు) ముందు — ఆ హల్లు వర్గపు నాసికంగా మారుస్తుంది. ఈ సూత్రం, అనుస్వారం పదాంతంలో (పూర్తయిన పదపు చివర) నిలిచినప్పుడు, ఆ మార్పును వికల్పం (వా "లేదా") చేస్తుంది. కాబట్టి భృత "మోయబడిన" ముందు సమ్ ఉపసర్గపు మ్ అనుస్వారమైన తర్వాత వర్గనాసిక మ్ గా ఉండవచ్చు, లేదా అనుస్వారంగా ఉండవచ్చు: సమ్భృతమ్ లేదా సంభృతమ్. రెండూ సరైనవే; గొలుసు వర్గనాసికాన్ని చూపుతుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.4.59 वा पदान्तस्य
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 80 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• ससजुषो रुः 8.2.66 · प्रकरण 4← प्रणयिनः

  a word-final स् becomes रु

  The स् at the end of a word — and the word सजुष् — is replaced by रु. The उ of रु is only a marker and drops, so what is left is र्. This is why यक्ष + स् becomes यक्ष + र्, which then turns to visarga at a pause by 8.3.15: the visarga of every nominative singular is a buried स्. It also explains यक्षः + चक्रे → यक्षश्चक्रे — the स् resurfaces before च and becomes श्.

  పదాంతంలోని స్ (మరియు సజుష్ శబ్దపు స్) రుగా మారుతుంది. 'రు'లోని ఉ కేవలం ఇత్‌సంజ్ఞ, అది లోపించి ర్ మాత్రమే మిగులుతుంది. కాబట్టి యక్ష + స్ → యక్ష + ర్; ఆ ర్ విరామం ముందు విసర్గ అవుతుంది (8.3.15). అందుకే ప్రతి ప్రథమా ఏకవచన విసర్గ దాగిన స్; యక్షః + చక్రే లో ఆ స్ మళ్లీ పైకి వచ్చి చకారం ముందు శ్ అవుతుంది — యక్షశ్చక్రే.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.2.66 ससजुषो रुः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 105 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः prakriyā
  • docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः derivation

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• कृत्तद्धितसमासाश्च 1.2.46 · प्रकरण 5← दृष्ट्वा; मुक्ताजालग्रथितम्

  forms ending in a कृत् or तद्धित affix, and compounds, are प्रातिपदिक too

  Forms ending in a कृत् affix (a primary affix that makes a word straight from a root, like क्त in मत्त), in a तद्धित affix (a secondary affix on a noun), and समास (compounds) are also termed प्रातिपदिक — a nominal base. This extends the previous rule's definition. It is why a कृत् form such as प्रमत्त "heedless" (प्र + मद् + क्त) is itself a stem and takes case endings like any noun, and why the indeclinables श्रुत्वा "having heard" and आलिङ्ग्य "having embraced" count as nominal bases before their further treatment.

  కృత్ ప్రత్యయాంత (ధాతువు నుండి నేరుగా పదం చేసే ప్రాథమిక ప్రత్యయం, మత్త లోని క్త వంటిది), తద్ధిత ప్రత్యయాంత (నామంపై గౌణ ప్రత్యయం), సమాస — వీటికి కూడా ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ, నామపదపు మూలం. ఇది ముందటి సూత్రపు నిర్వచనాన్ని విస్తరిస్తుంది. అందుకే ప్రమత్త "అజాగ్రత్త" (ప్ర + మద్ + క్త) వంటి కృదంతం తానే స్టెమ్ అయి, ఏ నామంవలెనే విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది; శ్రుత్వా "విని", ఆలింగ్య "కౌగిలించి" వంటి అవ్యయాలు కూడా తదుపరి వ్యవహారం ముందు నామపద మూలాలుగా లెక్క.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.2.46 कृत्तद्धितसमासाश्च
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 116 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• न विभक्तौ तुस्माः 1.3.4 · प्रकरण 5← ज्ञास्यसे; मुक्ताजालग्रथितम्

  in a case or personal ending a final त-class, स् or म् is not an इत्

  The previous rule 1.3.3 हलन्त्यम् makes the final consonant of an affix an इत् — a silent marker that is then dropped. This rule stops that within a विभक्ति (a case ending or a तिङ् personal ending): a final तु (the त-class: त थ द ध न), स्, or म् there is not an इत् and stays as a real letter. So the स् of the instrumental-plural ऐस् (which becomes भिस्) and the त् of a personal ending like तस् are kept, not marked away. In वन्द्यैः "with the venerable ones" the ऐस् holds its स्.

  ముందటి సూత్రం 1.3.3 హలంత్యమ్ ప్రత్యయపు చివరి హల్లును ఇత్ — తొలగే మూక గుర్తు — చేస్తుంది. ఈ సూత్రం దాన్ని విభక్తి (విభక్తి ప్రత్యయం లేదా తిఙ్ పురుష ప్రత్యయం) లో ఆపుతుంది: అక్కడ చివరి తు (త-వర్గం: త థ ద ధ న), స్, మ్ ఇత్ కావు, నిజ అక్షరాలుగా నిలుస్తాయి. కాబట్టి తృతీయా బహువచనపు ఐస్ (భిస్ అయ్యేది) లోని స్, తస్ వంటి తిఙ్ ప్రత్యయపు త్ నిలుస్తాయి, గుర్తుగా తొలగవు. వంద్యైః "వందనీయులతో" లో ఐస్ తన స్ ను నిలుపుకుంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.4 न विभक्तौ तुस्माः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 130 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• लशक्वतद्धिते 1.3.8 · प्रकरण 5← उत्सङ्गे; दृष्ट्वा; काले; वहति; मुक्ताजालग्रथितम्

  an affix’s initial ल्, श् or velar is a marker

  In an affix that is not a taddhita (a secondary nominal affix), an initial ल्, श्, or velar (क ख ग घ ङ) is an इत्, a marker, and drops. This is why the present-participle affix शतृ adds only अत् — its श् is a tag — and why the tense-name लट् contributes no ल्.

  తద్ధితం కాని ప్రత్యయం మొదట ఉన్న ల్, శ్, కవర్గం (క ఖ గ ఘ ఙ) ఇత్తులు, లోపిస్తాయి. అందుకే వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయమైన శతృ కేవలం అత్ ను చేరుస్తుంది — దాని శ్ ఒక గుర్తే — మరియు లట్ లకారంలోని ల్ ఏమీ మిగల్చదు.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.8 लशक्वतद्धिते
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 135 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् 1.4.13 · प्रकरण 5← दृष्ट्वा; ज्ञास्यसे; वहति; मुक्ताजालग्रथितम्

  the base an affix is added to is called अङ्ग (stem) while the affix stands

  Whatever an affix is prescribed after — taken with everything from that point on — is named अङ्ग, the stem, for as long as that affix is present. The name matters because a great many rules operate "on the अङ्ग": the guṇa and vṛddhi changes, the lengthenings, the augments all target the अङ्ग before its ending. So राम is the अङ्ग before a case ending, and चकृ the अङ्ग before a perfect ending — and it is on that अङ्ग that the vowel is strengthened to चकार.

  ఒక ప్రత్యయం దేని తరువాత విధించబడుతుందో అది — అక్కడి నుండి ముందంతటితో సహా — ఆ ప్రత్యయం ఉన్నంత వరకు అఙ్గ, అంటే ప్రకృతి (కాండం), అని పిలవబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం, ఎందుకంటే ఎన్నో సూత్రాలు "అఙ్గం మీద" పనిచేస్తాయి: గుణ-వృద్ధి మార్పులు, దీర్ఘీకరణలు, ఆగమాలు అన్నీ ప్రత్యయం ముందు అఙ్గాన్నే లక్ష్యంగా చేసుకుంటాయి. కాబట్టి విభక్తి ముందు రామ అఙ్గం; పరోక్ష ప్రత్యయం ముందు చకృ అఙ్గం — ఆ అఙ్గం మీదే అచ్చు బలపడి చకార అవుతుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.4.13 यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 132 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• यचि भम् 1.4.18 · प्रकरण 5← मुक्ताजालग्रथितम्

  before an ending beginning with य् or a vowel, the stem is called भ

  Within the domain the previous rule opened, before an ending that begins with a य् or with any vowel (यच् = य् together with the अच् vowels), the stem is termed भ. The भ name triggers the internal-sandhi rules that reshape a stem before such a weak ending. वन्द्य before ऐस् — the instrumental plural, which begins with the vowel ऐ — is a भ, on the way to वन्द्यैः "with the venerable ones".

  ముందటి సూత్రం తెరిచిన క్షేత్రంలో, య్ తో గానీ ఏదైనా అచ్ (స్వరం) తో గానీ మొదలయ్యే ప్రత్యయం ముందు (యచ్ = య్ మరియు అచ్ స్వరాలు కలిపి) స్టెముకు భ సంజ్ఞ. భ సంజ్ఞ, అట్టి బలహీన ప్రత్యయం ముందు స్టెమును మార్చే అంతస్సంధి నియమాలను నడిపిస్తుంది. వంద్య, ఐస్ ముందు — తృతీయా బహువచనం, ఐ అనే స్వరంతో మొదలయ్యేది — భ, వంద్యైః "వందనీయులతో" వైపు దారిలో.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.4.18 यचि भम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 164 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप् 4.1.2 · प्रकरण 5← मुक्ताजालग्रथितम्

  the twenty-one nominal case endings (सुप्), three to a case

  This one long sūtra names, in a single run, all twenty-one nominal endings — three for each of the seven cases: सु औ जस् (nominative), अम् औट् शस् (accusative), टा भ्याम् भिस् (instrumental), ङे भ्याम् भ्यस् (dative), ङसि भ्याम् भ्यस् (ablative), ङस् ओस् आम् (genitive), ङि ओस् सुप् (locative). Every declined noun in the poem takes one of these; they are the endings 1.4.14 counts as सुप्. The set's name सुप् is the pratyāhāra formed from its first sound स and its last सुप्.

  ఈ ఒక్క పొడవాటి సూత్రం ఇరవై ఒక్క నామవాచక ప్రత్యయాలను ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది — ఏడు విభక్తులకు మూడేసి: సు ఔ జస్ (ప్రథమా), అమ్ ఔట్ శస్ (ద్వితీయా), టా భ్యామ్ భిస్ (తృతీయా), ఙే భ్యామ్ భ్యస్ (చతుర్థీ), ఙసి భ్యామ్ భ్యస్ (పఞ్చమీ), ఙస్ ఓస్ ఆమ్ (షష్ఠీ), ఙి ఓస్ సుప్ (సప్తమీ). కావ్యంలోని ప్రతి విభక్తి పదం వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది; 1.4.14 వీటినే సుప్ గా లెక్కిస్తుంది. ఈ గణపు పేరు 'సుప్' — మొదటి ధ్వని స, చివరి సుప్ లతో ఏర్పడిన ప్రత్యాహారం.

  • Aṣṭādhyāyī — 4.1.2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 117 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् 6.1.68 · प्रकरण 5← कामचारिन्; उच्चैर्विमाना; कामिनी

  after a consonant or a long ई/आ feminine, a bare-consonant सु/ति/सि drops

  The nominative-singular सु — and the verb endings ति सि — when it would be left as a single consonant (apṛkta), is elided after a stem ending in a consonant (हल्), or after the long feminine stems in ई (ङी) or आ (आप्). So a consonant-stem masculine like राजन् loses the स् of सु. It is why महिमन्, आत्मन्, राजन् show no visible ending in the nominative singular.

  ఒకే హల్లుగా మిగిలే సు (ప్రథమైకవచనం; ధాతువుల్లో తి సి), హల్లంతం తరువాత, లేదా దీర్ఘ స్త్రీలింగ ఈ (ఙీ)/ఆ (ఆప్) తరువాత లోపిస్తుంది. రాజన్ వంటి హలంత పుంలింగం సు లోని స్ ను కోల్పోతుంది. మహిమన్, ఆత్మన్, రాజన్ లకు ప్రథమైకవచనంలో ప్రత్యయం కనిపించకపోవడానికి కారణం ఇదే.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.68 हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 178 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §4.6, महिमा

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अमि पूर्वः 6.1.107 · प्रकरण 5← स्रस्तगङ्गादुकूलाम्; अलकाम्; सलिलोद्गारम्; मुक्ताजालग्रथितम्; अलकम्; अभ्रवृन्दम्

  before the accusative-singular अम्, the stem vowel alone remains

  When the accusative-singular ending अम् follows a word ending in अक् (a short a i u …), the single substitute for stem-vowel + अ is the pūrva, the earlier, vowel — the stem vowel wins. So हरि + अम् → हरिम्, गुरु + अम् → गुरुम्, राम + अम् → रामम्. One rule for the accusative singular of every vowel stem.

  అక్కు (హ్రస్వ అ ఇ ఉ…) తరువాత అమ్ (ద్వితీయైకవచనం) పరమైతే, ప్రాతిపదిక అచ్చుకూ అ కూ ఏకాదేశం పూర్వరూపం — ప్రాతిపదిక అచ్చు నిలుస్తుంది. హరి + అమ్ → హరిమ్, గురు + అమ్ → గురుమ్, రామ + అమ్ → రామమ్. అచ్చంత శబ్దాల ద్వితీయైకవచనానికి ఒకే సూత్రం.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.107 अमि पूर्वः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 134 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §4.4, वसतिम्

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• टाङसिङसामिनात्स्याः 7.1.12 · प्रकरण 5← तस्य

  after an a-stem, टा/ङसि/ङस् become इन/आत्/स्य

  After a stem in अ, the instrumental-singular टा becomes इन, the ablative-singular ङसि becomes आत्, and the genitive-singular ङस् becomes स्य. So राम + टा → राम + इन → रामेण (with guṇa), राम + ङसि → रामात्, राम + ङस् → रामस्य. Three of the a-stem singular endings are set by this one rule.

  అకారాంత శబ్దం తరువాత తృతీయైకవచనం టా → ఇన, పంచమీ ఙసి → ఆత్, షష్ఠీ ఙస్ → స్య. రామ + టా → రామ + ఇన → రామేణ (గుణంతో), రామ + ఙసి → రామాత్, రామ + ఙస్ → రామస్య. అకారాంత ఏకవచన ప్రత్యయాల్లో మూడు ఈ ఒక్క సూత్రంతోనే.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.1.12 टाङसिङसामिनात्स्याः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 139 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §4.2, शापेन and स्वाधिकारात्

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• त्यदादीनामः 7.2.102 · प्रकरण 5← तस्य

  a त्यदादि pronoun’s final becomes अ before an ending

  The final sound of a त्यदादि pronoun — तद्, यद्, एतद्, इदम् and their group — becomes अ before a case-ending. तद् → त, which then goes on to सः, तम्, ते. It is the step that turns the stem into the shape the endings attach to.

  త్యదాది సర్వనామం — తద్, యద్, ఏతద్, ఇదమ్ మొదలైన గణం — దాని అంత్యవర్ణం విభక్తి ముందు అ అవుతుంది. తద్ → త, అటుపైన సః, తమ్, తే అవుతుంది. ప్రత్యయాలు చేరే రూపంలోకి శబ్దాన్ని మార్చే మెట్టు ఇది.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.2.102 त्यदादीनामः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 192 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अतोऽम् 7.1.24 · प्रकरण 7← सलिलोद्गारम्; मुक्ताजालग्रथितम्; अभ्रवृन्दम्

  after a short-अ neuter, the nom./acc. singular become अम्

  After a short-अ neuter stem, the nominative and accusative singular endings both become अम्. ज्ञानम्, फलम्, वचनम् — the -अम् that a neuter a-stem shows for both “it” and “it (as object)”.

  హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దం తరువాత ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు రెండూ అమ్ అవుతాయి. జ్ఞానమ్, ఫలమ్, వచనమ్ — నపుంసక అకారాంతం కర్తగానూ కర్మగానూ చూపే -అమ్ ఇదే.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.1.24 अतोऽम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 233 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अतो गुणे 6.1.97 · प्रकरण 8← तस्य; त्वम्

  a non-final अ before a guṇa vowel merges forward (para-rūpa)

  When a non-final short अ is followed by a guṇa vowel (अ, ए, ओ), the single substitute is the later vowel alone — para-rūpa, the second stands — not a guṇa of the two. It keeps a stem-final अ from doubling with an affix that opens on such a vowel, so only the affix’s vowel is heard.

  అంత్యం కాని హ్రస్వ అ తరువాత గుణాచ్చు (అ, ఏ, ఓ) వస్తే, రెండింటి స్థానంలో పరమైన అచ్చు ఒక్కటే మిగులుతుంది — పరరూపం, రెండవది నిలుస్తుంది — గుణం కాదు. అలా అకారాంత శబ్దం అటువంటి అచ్చుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయంతో కలిసినప్పుడు ప్రత్యయపు అచ్చు మాత్రమే వినబడుతుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.97 अतो गुणे
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 273 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अनिदितां हल उपधायाः क्ङिति 6.4.24 · प्रकरण 8← मुक्ताजालग्रथितम्

  a consonant-final root that is not इदित् drops its penultimate nasal before a कित् or ङित् affix

  A root that ends in a consonant and is not an इदित् root — one not taught with a short इ as its nasal marker — loses the nasal in its penultimate position (its उपधा, the sound before the last) when an affix marked with the tag क् or ङ् follows. Such affixes are the "weak" ones that do not strengthen the root, so the root thins by shedding its न् or म्. So बन्ध् "to bind" gives बद्धा "bound", the न् dropping before the क्त suffix — the poem's बद्धा; the same thins ग्रन्थ् to ग्रथितम् "strung" and सन्ज् to संसक्ताभिः "clinging".

  హల్లుతో అంతమయ్యే ధాతువు, ఇదిత్ కానిది — నాసిక్య ఇత్ గా చిన్న ఇ తో బోధించబడనిది — కిత్ లేదా ఙిత్ గుర్తు గల ప్రత్యయం ముందు తన ఉపధలోని (చివరి ధ్వనికి ముందటి) అనునాసికాన్ని కోల్పోతుంది. అలాంటి ప్రత్యయాలు ధాతువును బలపరచని "దుర్బల" ప్రత్యయాలు; కనుక ధాతువు తన న్ లేదా మ్ ను వదిలి సన్నబడుతుంది. అలా బన్ధ్ "కట్టుట" బద్ధా "కట్టబడినది" అవుతుంది — క్త ముందు న్ పోతుంది; ఇది కావ్యంలోని బద్ధా. అదే గ్రన్థ్ ను గ్రథితమ్ "గుచ్చబడిన" గా, సన్జ్ ను సంసక్తాభిః "అంటిపెట్టుకున్న" గా సన్నం చేస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.4.24 अनिदितां हल उपधायाः क्ङिति
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 333 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• ङे प्रथमयोरम् 7.1.28 · प्रकरण 8← त्वम्

  अम् replaces the dative singular and the nom./acc. singular after युष्मद्/अस्मद्

  After युष्मद्/अस्मद्, the dative-singular ending ङे and the singular endings of the first two cases (प्रथमा and द्वितीया, nominative and accusative) are all replaced by अम्. With the further substitutions of the singular base — त्व/म by 7.2.97 — this gives त्वाम्, माम् in the accusative and, with companion rules, तुभ्यम्, मह्यम् in the dative.

  యుష్మద్/అస్మద్ తరువాత చతుర్థీ ఏకవచన ప్రత్యయం ఙే, మొదటి రెండు విభక్తుల (ప్రథమా-ద్వితీయా) ఏకవచన ప్రత్యయాలు — అన్నీ అమ్ అవుతాయి. ఏకవచన ప్రాతిపదికాదేశం త్వ/మ (7.2.97) తో కలిసి ద్వితీయలో త్వామ్, మామ్; సహకారి సూత్రాలతో చతుర్థిలో తుభ్యమ్, మహ్యమ్.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.1.28 ङे प्रथमयोरम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 310 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• साम आकम् 7.1.33 · प्रकरण 8← वः

  after युष्मद्/अस्मद् the genitive-plural साम् becomes आकम्

  The genitive plural of युष्मद् and अस्मद् is not the plain आम् an ordinary noun takes. First the सुट् augment of 7.1.52 turns आम् into साम् (an inserted स्); then, after just these two pronouns, this rule replaces that साम् with आकम्. So युष्मद् → युष्माकम्, “of you all,” and अस्मद् → अस्माकम्, “of us all.” Beside these full forms the same case has the unaccented enclitic वः and नः (8.1.21), used when the word leans on what comes before it; वः in “या वः काले” is the enclitic of युष्माकम्.

  యుష్మద్, అస్మద్ ల షష్ఠీ బహువచనం సాధారణ నామం తీసుకునే ఊరక ఆమ్ కాదు. మొదట 7.1.52 సుట్ ఆగమం ఆమ్ ను సామ్ చేస్తుంది (చేర్చిన స); తర్వాత, ఈ రెండు సర్వనామాల తర్వాత మాత్రమే, ఈ సూత్రం ఆ సామ్ ను ఆకమ్ గా మారుస్తుంది. కావున యుష్మద్ → యుష్మాకమ్, “మీ అందఱి యొక్క,” అస్మద్ → అస్మాకమ్, “మా అందఱి యొక్క.” ఈ పూర్ణరూపాల పక్కన అదే విభక్తికి అనుదాత్త అనుకల్ప రూపాలు వః, నః (8.1.21) — మాట ముందటిదానిపై ఆనుకున్నప్పుడు వాడేవి; “యా వః కాలే” లోని వః యుష్మాకమ్ కు అనుకల్పం.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.1.33 साम आकम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 327 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• शेषे लोपः 7.2.90 · प्रकरण 8← त्वम्; वः

  in the remaining cases, the final of युष्मद्/अस्मद् elides

  In the cases not otherwise provided for, the final अद् of युष्मद्/अस्मद् elides, leaving the bare त्व- / म- (and युष्म-/अस्म- in the plural): ते, मे in the shorter datives and genitives, तव, मम, and the locatives त्वयि "in you", मयि "in me". Elision is the default; the other rules name where a substitute stands instead.

  ప్రత్యేకంగా విధించని మిగతా విభక్తుల్లో యుష్మద్/అస్మద్ అంత్యం (అద్) లోపిస్తుంది; కేవలం త్వ-/మ- (బహువచనంలో యుష్మ-/అస్మ-) మిగులుతుంది: హ్రస్వ చతుర్థీ/షష్ఠుల్లో తే, మే; తవ, మమ; సప్తమిలో త్వయి "నీయందు", మయి "నాయందు". లోపమే సామాన్యం; ఆదేశమెక్కడ ఉంటుందో మిగతా సూత్రాలు చెబుతాయి.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.2.90 शेषे लोपः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 312 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• त्वाहौ सौ 7.2.94 · प्रकरण 8← त्वम्

  त्व and अह् replace the base before the nominative सुँ

  Before the nominative-singular ending सुँ, युष्मद् becomes त्व and अस्मद् becomes अह्. With अम् for the ending (by 7.1.28) this gives त्वम् "you" and अहम् "I" — the bare subject forms of the second and first persons.

  ప్రథమా ఏకవచన ప్రత్యయం సుँ పరమైనప్పుడు యుష్మద్ → త్వ, అస్మద్ → అహ్. ప్రత్యయం అమ్ (7.1.28) తో కలిసి త్వమ్ "నీవు", అహమ్ "నేను" — మధ్యమ, ప్రథమ పురుషాల కర్తృరూపాలు.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.2.94 त्वाहौ सौ
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 311 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• न ङिसम्बुद्ध्योः 8.2.8 · प्रकरण 8← कामचारिन्

  the न् does not drop before the locative singular ङि or in the vocative singular

  The stem-final न् that 8.2.7 drops from an -an or -in noun is kept in two places: before the locative-singular ending ङि, and in the सम्बुद्धि, the vocative singular. So where the nominative राजा has lost its न्, the vocative हे राजन् keeps it; and the in-stem कामचारिन्, whose nominative is कामचारी, keeps its न् when it is called on, हे कामचारिन्, “O you who go where you will.” The vocative and the locative are the two forms of an -an noun that still show the न् the other cases shed.

  8.2.7 అన్-, ఇన్-అంత శబ్దాల నుండి తొలగించే శబ్దాంత న్, రెండు చోట్ల నిలుస్తుంది: సప్తమీ ఏకవచన ప్రత్యయం ఙి ముందు, సంబుద్ధి అంటే సంబోధన ఏకవచనంలో. కావున ప్రథమైకవచనం రాజా తన న్ ను కోల్పోగా, సంబోధన హే రాజన్ దాన్ని నిలుపుకుంటుంది; ఇన్-అంత శబ్దం కామచారిన్, దాని ప్రథమ కామచారీ అయినా, పిలిచినప్పుడు తన న్ ను నిలుపుకుంటుంది — హే కామచారిన్, “ఇష్టం వచ్చినట్లు తిరుగువాడా.” అన్-శబ్దం మిగతా విభక్తులు వదలిన న్ ను ఇంకా చూపే రెండు రూపాలు సంబోధనయు సప్తమ్యేకవచనమే.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.2.8 न ङिसम्बुद्ध्योः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 280 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• व्रश्चभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां षः 8.2.36 · प्रकरण 8← दृष्ट्वा

  certain roots and श/छ finals become ष् before a झल् or at word-end

  The roots व्रश्च्, भ्रस्ज्, सृज्, मृज्, यज्, राज्, भ्राज् and any stem ending in छ or श have their final sound replaced by ष् before a झल् (an obstruent) or at पदान्त, the end of a word: राज् → राट्/राड् — the ष् then hardens by jaśtva and cartva — विश्वसृज् → विश्वसृट्. It is the rule that turns these palatals and the श/छ into a retroflex before a stop or a pause.

  వ్రశ్చ్, భ్రస్జ్, సృజ్, మృజ్, యజ్, రాజ్, భ్రాజ్ ధాతువులు, ఛ లేదా శ అంతమయ్యే ప్రాతిపదికాలు — వీటి చివరి ధ్వని ఝల్ (స్పర్శం) ముందు లేదా పదాంతంలో ష్ అవుతుంది: రాజ్ → రాట్/రాడ్ — ఆ ష్ జశ్త్వ, చర్త్వలతో గట్టిపడుతుంది — విశ్వసృజ్ → విశ్వసృట్. ఈ తాలవ్యాలను, శ/ఛ ను స్పర్శం లేదా విరామం ముందు మూర్ధన్యంగా మార్చే సూత్రం ఇది.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.2.36 व्रश्चभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां षः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 306 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• क्त्वातोसुन्कसुनः 1.1.40 · प्रकरण 11← दृष्ट्वा

  a form ending in क्त्वा, तोसुन् or कसुन् is called अव्यय (indeclinable)

  A word ending in the suffix क्त्वा, तोसुन् or कसुन् is called अव्यय — indeclinable, taking no case ending and never changing form. क्त्वा makes the absolutive, the "having done X" form that leans on a later verb: श्रुत्वा "having heard" is such a word, fixed in shape. When a prefix stands before the root, क्त्वा is replaced by ल्यप् (by 7.1.37), and the ल्यप् form keeps this same अव्यय name — so आलिङ्ग्य "having embraced" and एत्य "having come" are indeclinable too. The derivation names this rule where it fixes the absolutive as an अव्यय.

  క్త్వా, తోసున్, లేదా కసున్ ప్రత్యయంతో అంతమయ్యే పదానికి అవ్యయ సంజ్ఞ — అవ్యయం, విభక్తి తీసుకోని, ఎప్పుడూ రూపం మారని పదం. క్త్వా ప్రత్యయం "చేసి" అనే క్త్వాంత (absolutive) రూపాన్ని చేస్తుంది, అది తరువాతి క్రియను ఆనుకొని నిలుస్తుంది: శ్రుత్వా "విని" అటువంటి రూపం. ధాతువు ముందు ఉపసర్గ నిలిస్తే క్త్వా స్థానంలో ల్యప్ వస్తుంది (7.1.37 చేత), ల్యప్ రూపమూ ఇదే అవ్యయ సంజ్ఞ నిలుపుకుంటుంది — ఆలింగ్య "కౌగిలించుకొని", ఏత్య "వచ్చి" కూడా అవ్యయాలు. గొలుసు క్త్వాంత రూపాన్ని అవ్యయంగా నిర్ణయించే చోట ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.1.40 क्त्वातोसुन्कसुनः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 368 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• क्ङिति च 1.1.5 · प्रकरण 12← दृष्ट्वा

  no गुण or वृद्धि before an affix marked क् or ङ्

  The strengthening of a vowel — गुण (इ→ए, उ→ओ, ऋ→अर्) and वृद्धि (its longer grade) — does not take place when the affix that would cause it is marked with an indicatory क् (कित्) or ङ् (ङित्). Many endings carry these marks precisely to keep the root weak. So कृ "to do" reaches चक्रे "he did", where the perfect endings are ङित् and the root ऋ is not raised to अर्; श्रु "to hear" reaches श्रुत्वा "having heard", where क्त्वा is कित् and the उ stays. It is the standard brake on strengthening, and it works by leaving a form unchanged where a plainer affix would have raised it.

  అచ్చు బలపడుట — గుణం (ఇ→ఏ, ఉ→ఓ, ఋ→అర్) మరియు వృద్ధి (దాని దీర్ఘతర రూపం) — దాన్ని కలిగించే ప్రత్యయం సూచక క్ (కిత్) గాని ఙ్ (ఙిత్) గాని గుర్తుగలదైనపుడు జరుగదు. ధాతువును బలహీనంగా ఉంచుటకే చాలా ప్రత్యయాలు ఈ గుర్తులను మోస్తాయి. అలా కృ "చేయుట" చక్రే "చేశాడు" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ లిట్ ప్రత్యయాలు ఙిత్, ధాతువు ఋ అర్ గా లేపబడదు; శ్రు "వినుట" శ్రుత్వా "విని" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ క్త్వా కిత్, ఉ నిలుస్తుంది. ఇది బలపడుటపై సాధారణ కళ్ళెం, సాధారణ ప్రత్యయం లేపిన చోట రూపాన్ని మార్పు లేకుండా వదలి పని చేస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.1.5 क्ङिति च
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 431 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• सार्वधातुकमपित् 1.2.4 · प्रकरण 12← ज्ञास्यसे

  a सार्वधातुक affix that is not पित् is treated as ङित्

  A सार्वधातुक affix — a present-system ending or the class sign that goes with it — that is not पित् (not marked प् as its इत्) is treated as ङित्, as though it carried ङ् as an इत्. The ङित् mark blocks the guṇa or vṛddhi strengthening the affix would otherwise pull, so the stem keeps its weak shape under such an ending. The third-person and the आत्मनेपद endings, and the imperatives that are not पित्, all fall under it: शृणु "listen", कथयतः "of the two telling" and रमसे "you take delight" keep their unstrengthened stems by this rule. The derivation names it on the silent step where the ending is fixed as ङित्.

  సార్వధాతుక ప్రత్యయం — వర్తమానగణ ప్రత్యయం, లేదా దానితో వచ్చే గణచిహ్నం — పిత్ కానిది (ప్‌ను ఇత్‌గా గుర్తు లేనిది) ఙిత్‌గా, ఙ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినట్లుగా వర్తిస్తుంది. ఙిత్ గుర్తు, ప్రత్యయం లేకపోతే కలిగించే గుణ లేదా వృద్ధి బలపడటాన్ని అడ్డుకుంటుంది, కాబట్టి ధాతువు అటువంటి ప్రత్యయం కింద తన బలహీన రూపాన్ని నిలుపుకుంటుంది. ప్రథమ పురుష ప్రత్యయాలు, ఆత్మనేపద ప్రత్యయాలు, పిత్ కాని ఆజ్ఞార్థాలు అన్నీ దీని కిందకు వస్తాయి: శృణు "వినుము", కథయతః "చెప్పే ఇద్దరి", రమసే "ఆనందిస్తావు" ఈ సూత్రంచేత బలపడని ధాతురూపాన్ని నిలుపుకుంటాయి. ప్రత్యయాన్ని ఙిత్‌గా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.2.4 सार्वधातुकमपित्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 498 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् 1.3.78 · प्रकरण 12← वहति

  in the remaining case, a root in the active takes परस्मैपद

  In the case left over (शेष — a root not sent to the middle by the preceding rules), when the ending stands for the agent (कर्तरि, the active sense) the root takes परस्मैपद, the set of personal endings that turn the action away from the agent. This is the default that catches every root the आत्मनेपद rules did not claim: भू "be, become" is such a root, so भवति "he becomes" and प्रभवति "he arises" take the active endings. The derivation names this rule where it chooses the active set.

  మిగిలిన సందర్భంలో (శేషం — ముందటి సూత్రాలు ఆత్మనేపదానికి పంపని ధాతువు), ప్రత్యయం కర్తను సూచించినప్పుడు (కర్తరి, కర్తృ అర్థం) ధాతువు పరస్మైపదాన్ని — క్రియను కర్త నుండి దూరంగా మళ్ళించే పురుష ప్రత్యయాల గణాన్ని — తీసుకుంటుంది. ఇది ఆత్మనేపద సూత్రాలు తీసుకోని ప్రతి ధాతువునూ పట్టుకొనే మూలనియమం: భూ "అగు, ఉండు" అటువంటి ధాతువు, కాబట్టి భవతి "అగును", ప్రభవతి "ఉద్భవించును" పరస్మైపద ప్రత్యయాలను తీసుకుంటాయి. ఆ గణాన్ని ఎంచుకొనే చోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.78 शेषात् कर्तरि परस्मैपदम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 378 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• स्यतासी लृलुटोः 3.1.33 · प्रकरण 12← ज्ञास्यसे

  स्य marks the future लृट् and तास् the periphrastic future लुट्

  The affix स्य is added to a root for the simple future (लृट्), and the affix तास् for the periphrastic or "first" future (लुट्, an action expected on some later day). So दृश् "to see" + स्य builds द्रक्ष्यसि "you will see"; पद् gives सम्पत्स्यन्ते "they will come about"; while गम् "to go" + तास् builds गन्तासि "you are going to go". The two futures differ in nearness of time, and this rule hands each its affix.

  సామాన్య భవిష్యత్తు (లృట్) కోసం ధాతువుకు స్య ప్రత్యయం, పర్యాయ లేదా అనద్యతన భవిష్యత్తు (లుట్ — తరవాతి ఏదో రోజున జరగబోయే క్రియ) కోసం తాస్ ప్రత్యయం చేర్చబడతాయి. అలా దృశ్ "చూచుట" + స్య ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" ను నిర్మిస్తుంది; పద్ సమ్పత్స్యన్తే "సంభవిస్తాయి" ను; గమ్ "వెళ్ళుట" + తాస్ గన్తాసి "వెళ్ళబోతున్నావు" ను నిర్మిస్తుంది. ఈ రెండు భవిష్యత్తులు కాలదూరంలో తేడా చూపుతాయి, ఈ సూత్రం ఒక్కొక్కదానికి దాని ప్రత్యయాన్ని ఇస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.1.33 स्यतासी लृलुटोः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 401 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• कर्तरि शप् 3.1.68 · प्रकरण 12← वहति

  the class-sign शप् is added after a root, in the active, before a present-system ending

  In the active (कर्तरि, when the verb agrees with its agent), the affix शप् — which surfaces as a plain अ, its श् and प् being only markers — is placed between a root and a following सार्वधातुक ending (the present-system endings). It is the class-sign (विकरण) of the first, sixth and tenth verb classes, and it is what makes their present stems thematic. So भू "to be" takes शप् to give भू + अ + ति, which goes on to भवति "he is" — the poem's भवति and प्रभवति; हृ "to carry" likewise gives हरति "he carries". Where a class takes a different sign, or none, this rule does not apply.

  కర్తరి ప్రయోగంలో (క్రియ కర్తతో సమన్వయించినప్పుడు) శప్ ప్రత్యయం — దీని శ్, ప్ కేవలం గుర్తులు కావటాన కేవలం అ గా కనబడేది — ధాతువుకూ, తరువాతి సార్వధాతుక ప్రత్యయానికీ (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలకు) మధ్య చేరుతుంది. ఇది మొదటి, ఆరవ, పదవ ధాతుగణాల వికరణం (గణచిహ్నం); వాటి వర్తమాన అఙ్గాలను థెమాటిక్ గా చేసేది ఇదే. అలా భూ "ఉండుట" శప్ తీసుకొని భూ + అ + తి అవుతుంది, అది భవతి "ఉన్నాడు" గా కొనసాగుతుంది — కావ్యంలోని భవతి, ప్రభవతి; హృ "మోయుట" కూడా హరతి "మోస్తాడు" గా అవుతుంది. వేరే వికరణం తీసుకునే గణానికి, లేదా ఏదీ తీసుకోని గణానికి ఈ సూత్రం వర్తించదు.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.1.68 कर्तरि शप्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 385 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• वर्तमाने लट् 3.2.123 · प्रकरण 12← वहति

  the present tense लट् for an action going on now

  For an action going on now, the affix लट् — the present tense — is placed after the root. भू “to be” gives भवति, “is”. लट् is the first of the ten लकारs, the slots the tense-and-mood endings fill.

  ఇప్పుడు జరుగుతున్న క్రియకు ధాతువు తరువాత లట్ — వర్తమాన లకారం — వస్తుంది. భూ (ఉండుట) → భవతి. పది లకారాల్లో లట్ మొదటిది; కాలార్థ ప్రత్యయాలు నిండే స్థానాలే ఈ లకారాలు.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.2.123 वर्तमाने लट्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 372 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• लृट् शेषे च 3.3.13 · प्रकरण 12← ज्ञास्यसे

  लृट् (the future) in the general sense as well

  The affix लृट् forms the simple future and applies in the plain future sense, beyond the particular senses the neighbouring rules assign. The स्य of the future comes by 3.1.33, and the personal endings then follow: गमिष्यति "will go", करिष्यति "will do". It is the ordinary "shall/will" of Sanskrit.

  మిగిలిన (సామాన్య) భవిష్యదర్థంలో ధాతువుకు లృట్ ప్రత్యయం వస్తుంది — భవిష్యత్తు. 3.1.33 చేత స్య, ఆపై తిఙ్ ఆదేశాలు చేరి రూపమవుతుంది: గమిష్యతి "వెళ్తాడు", కరిష్యతి "చేస్తాడు". ఇది సంస్కృతపు సాధారణ భవిష్యత్కాలం.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.3.13 लृट् शेषे च
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 406 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् 3.4.78 · प्रकरण 12← ज्ञास्यसे; वहति

  the eighteen personal endings (तिङ्) that replace a verb's tense-marker (लकार)

  This one sūtra names, in a single run, all eighteen verbal personal endings — the तिङ् set — that stand in for the abstract tense-marker (लकार) a verb first receives. Nine are parasmaipada (active): तिप् तस् झि, सिप् थस् थ, मिप् वस् मस्; nine are ātmanepada (middle): त आताम् झ, थास् आथाम् ध्वम्, इट् वहि महिङ् — three persons against singular, dual and plural in each voice. Every finite verb in the poem takes one: चक्रे "he did" reaches the ātmanepada त, रुणद्धि "he obstructs" the parasmaipada तिप्, द्रक्ष्यसि "you will see" the सिप्. It is the verb's counterpart to 4.1.2, which lists the noun's सुप् endings.

  ఈ ఒక్క సూత్రం, ఒక క్రియ మొదట పొందే భావ కాలచిహ్నం (లకారం) స్థానంలో వచ్చే పద్దెనిమిది క్రియా పురుష ప్రత్యయాలను — తిఙ్ గణాన్ని — ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది. తొమ్మిది పరస్మైపదం: తిప్ తస్ ఝి, సిప్ థస్ థ, మిప్ వస్ మస్; తొమ్మిది ఆత్మనేపదం: త ఆతామ్ ఝ, థాస్ ఆథామ్ ధ్వమ్, ఇట్ వహి మహిఙ్ — ప్రతి పదంలో మూడు పురుషలు ఏకవచన, ద్వివచన, బహువచనాలకు ఎదురుగా. కావ్యంలోని ప్రతి తిఙంత క్రియా వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది: చక్రే "చేశాడు" ఆత్మనేపద త ను, రుణద్ధి "అడ్డగిస్తాడు" పరస్మైపద తిప్ ను, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" సిప్ ను చేరుకుంటాయి. నామపదపు సుప్ ప్రత్యయాలను పేర్కొనే 4.1.2 కు ఇది క్రియాపరమైన జోడి.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.4.78 तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 373 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• थासस्से 3.4.80 · प्रकरण 12← ज्ञास्यसे

  the ātmanepada ending थास् becomes से after a टित् marker

  After a टित् tense-marker (a lakāra marked with a silent ट्, which the present-system tenses carry), the ātmanepada second-singular ending थास् is replaced by से. So रम् "to delight" gives रमसे "you rejoice", लभ् "to get" gives लप्स्यसे "you will obtain", and ज्ञा "to know" gives ज्ञास्यसे "you will know".

  టిత్ కాల-గుర్తు తరవాత (మౌన ట్ గుర్తుగల లకారం, వర్తమాన వ్యవస్థ కాలాలు మోసేది), ఆత్మనేపద ద్వితీయ పురుష ఏకవచన ప్రత్యయం థాస్ సే చేత మార్చబడుతుంది. అలా రమ్ "సంతోషించుట" రమసే "సంతోషిస్తావు" ఇస్తుంది, లభ్ "పొందుట" లప్స్యసే "పొందుతావు" ఇస్తుంది, జ్ఞా "ఎరుగుట" జ్ఞాస్యసే "తెలుసుకుంటావు" ఇస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.4.80 थासस्से
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 508 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• तिङ्शित्सार्वधातुकम् 3.4.113 · प्रकरण 12← ज्ञास्यसे; वहति

  a तिङ् ending and a शित् affix are called सार्वधातुक

  A तिङ् ending (तिङ्, the block of finite personal endings) and any शित् affix (शित्, one that carries श् as its इत् mark, such as the class-signs शप् and श्यन्) are called सार्वधातुक — "reaching the whole root", the class of affixes that stand in the present system and act on the root as a whole. भवति "he becomes" ends in the तिङ् ending तिप् and carries the class-sign शप्, both सार्वधातुक. The name matters because other rules turn on it — some strengthenings apply only before a सार्वधातुक affix. The derivation names this rule where it fixes the affix as सार्वधातुक.

  తిఙ్ ప్రత్యయం (తిఙ్ — క్రియాపదపు పురుష ప్రత్యయాల గణం) మరియు ఏదైనా శిత్ ప్రత్యయం (శిత్ — శ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినది, శప్, శ్యన్ వంటి గణచిహ్నాలు) సార్వధాతుక సంజ్ఞ పొందుతాయి — "ధాతువు పూర్తికి చేరునది", వర్తమాన వ్యవస్థలో నిలిచి ధాతువును మొత్తంగా వర్తించే ప్రత్యయాల గణం. భవతి "అగును" తిఙ్ ప్రత్యయం తిప్‌తో అంతమై గణచిహ్నం శప్‌ను కలిగి ఉంది, రెండూ సార్వధాతుకాలు. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం — కొన్ని బలపరిచే మార్పులు సార్వధాతుక ప్రత్యయం ముందు మాత్రమే జరుగుతాయి. ప్రత్యయాన్ని సార్వధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.4.113 तिङ्शित्सार्वधातुकम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 384 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• आर्धधातुकं शेषः 3.4.114 · प्रकरण 12← दृष्ट्वा; ज्ञास्यसे; मुक्ताजालग्रथितम्

  the affix left over (not तिङ् or शित्) is called आर्धधातुक

  Any affix enjoined after a root that is not a तिङ् ending and not a शित् affix — everything left over (शेष) once the सार्वधातुक affixes are set aside — is called आर्धधातुक, the class that reaches "half the root" and builds the stems outside the present system. The कृत् suffixes fall here: क्त in प्रमत्तः "heedless", क्त्वा in श्रुत्वा "having heard", and the future sign स्य in द्रक्ष्यसि "you will see" are all आर्धधातुक. The name governs whether the augment इट् may come and how the root's vowel strengthens. The derivation names this rule where it fixes the कृत् or derived affix as आर्धधातुक.

  ధాతువు తరువాత విధించిన ప్రత్యయాలలో తిఙ్ ప్రత్యయమూ కాక శిత్ ప్రత్యయమూ కాక — సార్వధాతుక ప్రత్యయాలను పక్కన పెట్టాక మిగిలినది (శేషం) — దానికి ఆర్ధధాతుక సంజ్ఞ, "ధాతువులో సగానికే" చేరి వర్తమాన వ్యవస్థ వెలుపలి రూపాలను నిర్మించే గణం. కృత్ ప్రత్యయాలు ఇక్కడకు వస్తాయి: ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లోని క్త, శ్రుత్వా "విని" లోని క్త్వా, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" లోని భవిష్యత్ చిహ్నం స్య — అన్నీ ఆర్ధధాతుకాలు. ఇట్ ఆగమం వచ్చునా, ధాతువు అచ్చు ఎలా బలపడునా అనేది ఈ సంజ్ఞపై ఆధారపడుతుంది. కృత్ లేదా సాధిత ప్రత్యయాన్ని ఆర్ధధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.4.114 आर्धधातुकं शेषः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 402 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् 7.2.10 · प्रकरण 12← दृष्ट्वा; ज्ञास्यसे

  after a single-vowel root unaccented in its teaching form, आर्धधातुक takes no इट्

  After a root that is एकाच् — of a single vowel, one syllable — and anudātta (unaccented) in the way it is taught, an आर्धधातुक affix does not take the augment इट् (the इ- that otherwise props such an affix onto the root). These are the अनिट् roots, the ones that join their suffix bare. दृश् "see", कृ "do" and पद् "go" are among them, so द्रक्ष्यसि "you will see", कर्तुम् "to do" and सम्पत्स्यन्ते "they will come about" set the future or the infinitive straight on the root with no इ between. The derivation names this rule on the silent step where the इट् is withheld.

  ఏకాచ్ — ఒకే అచ్చు, ఒక అక్షరం — అయి, ఉపదేశింపబడిన తీరులో అనుదాత్తమైన (అనుదాత్త) ధాతువు తరువాత ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం ఇట్ ఆగమాన్ని (లేకపోతే ఆ ప్రత్యయాన్ని ధాతువుకు ఆనించే ఇ-) తీసుకోదు. ఇవి అనిట్ ధాతువులు, తమ ప్రత్యయాన్ని ప్రత్యయాంతరం లేకుండా చేరేవి. దృశ్ "చూడు", కృ "చేయు", పద్ "పోవు" వీటిలోనివి, కాబట్టి ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు", కర్తుమ్ "చేయుటకు", సంపత్స్యంతే "సంభవించును" భవిష్యత్తును లేదా భావార్థకాన్ని మధ్య ఇ లేకుండా నేరుగా ధాతువుపై ఉంచుతాయి. ఇట్ ఆగిపోయే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.2.10 एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 473 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• आर्धधातुकस्येड् वलादेः 7.2.35 · प्रकरण 12← मुक्ताजालग्रथितम्

  an ārdhadhātuka suffix beginning with a वल् consonant takes the augment इट् (इ)

  An ārdhadhātuka suffix (आर्धधातुक — the class that holds the past participle क्त, the futures, the perfect and more) that begins with a वल् consonant — any consonant except य् — receives the augment इट्, a prefixed इ. This इ is what lets a consonant-initial suffix attach without an unpronounceable cluster. So रच् "to arrange" + त gives रचित, in विरचिताम् "arranged"; वञ्च् gives वञ्चितः "deceived"; the future सूचयिष्यन्ति carries the same इ before its स्य. Roots that block the augment are called अनिट्; those that take it, सेट्.

  వల్ హల్లుతో — య్ తప్ప ఏ హల్లుతోనైనా — మొదలయ్యే ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం (ఆర్ధధాతుకము — క్త కృదంతం, భవిష్యత్తులు, పరోక్షం మొదలైనవి కల గణం) తనకు ముందు ఇట్ ఆగమాన్ని — చేర్చిన ఇ ను — పొందుతుంది. ఈ ఇ, హల్లుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయం ఉచ్చరించలేని సంయుక్తాక్షరం లేకుండా చేరేలా చేస్తుంది. అలా రచ్ "అమర్చుట" + త రచిత అవుతుంది, విరచితామ్ "అమర్చబడిన" లో; వఞ్చ్ వఞ్చితః "మోసగింపబడిన" ను; భవిష్యత్తు సూచయిష్యన్తి తన స్య ముందు అదే ఇ ను మోస్తుంది. ఆగమాన్ని నిరోధించే ధాతువులను అనిట్ అంటారు; తీసుకునేవి సేట్.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.2.35 आर्धधातुकस्येड् वलादेः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 399 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• क्तक्तवतू निष्ठा 1.1.26 · प्रकरण 34← मुक्ताजालग्रथितम्

  the क्त and क्तवतु affixes are named निष्ठा

  The two affixes क्त and क्तवतु are given the name निष्ठा. क्त makes the past passive participle (कृतम् "done") and क्तवतु the past active participle (कृतवत् "having done"); gathering both under one name lets the later rules that shape them — the ones that add or withhold the augment इट्, or change the root before them — reach both by one word. प्रमत्तः "heedless", from मद् with क्त, तीर्णः "crossed", from तॄ, and विरचिताम् "arranged", from रच् with the causative, all end in a निष्ठा affix. The derivation names it on the silent step where the affix is fixed as निष्ठा.

  క్త, క్తవతు అనే రెండు ప్రత్యయాలకు నిష్ఠా అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. క్త భూతకాల కర్మణి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతమ్ "చేయబడిన"), క్తవతు భూతకాల కర్తరి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతవత్ "చేసినవాడు"); రెంటినీ ఒక సంజ్ఞ కింద కూర్చడం వల్ల వాటిని తీర్చిదిద్దే తరువాతి సూత్రాలు — ఇట్ ఆగమాన్ని చేర్చే లేదా ఆపే, లేదా వాటి ముందు ధాతువును మార్చే సూత్రాలు — రెంటినీ ఒక్క మాటతో అందుకోగలవు. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త గలవాడు", మద్ నుండి క్త తో, తీర్ణః "దాటిన", తౄ నుండి, విరచితామ్ "అమర్చబడిన", రచ్ నుండి ప్రేరణతో, అన్నీ నిష్ఠా ప్రత్యయంతో అంతమవుతాయి. ప్రత్యయం నిష్ఠాగా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.1.26 क्तक्तवतू निष्ठा
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 810 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• निष्ठा 3.2.102 · प्रकरण 34← मुक्ताजालग्रथितम्

  the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root in a past sense

  In the sense of the past, the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root. क्त gives the past participle — usually passive (कृत 'done', गत 'gone'), active with verbs of state or motion (मत्त 'intoxicated'); क्तवतु gives the active past participle in -तवत् (कृतवत् 'having done'). The क्त word then declines as an ordinary adjective and agrees with its noun.

  భూతార్థంలో ధాతువు తరువాత నిష్ఠా ప్రత్యయాలు క్త, క్తవతు వస్తాయి. క్త భూత కృదంతం — సాధారణంగా కర్మణి (కృత "చేయబడినది", గత "వెళ్లినది"), స్థితి/గతి ధాతువులకు కర్తరి (మత్త "మత్తెక్కినవాడు"); క్తవతు కర్తరి భూత కృదంతం -తవత్ (కృతవత్ "చేసినవాడు"). క్త రూపం సామాన్య విశేషణంలా నడిచి తన నామంతో అన్వయిస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.2.102 निष्ठा
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 811 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §5.1, प्रमत्तः

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• समानकर्तृकयोः पूर्वकाले 3.4.21 · प्रकरण 36← दृष्ट्वा

  the absolutive क्त्वा for the earlier of two acts by one agent

  When two actions share one agent, the earlier of them takes the affix क्त्वा — the absolutive, “having …ed”. भुक्त्वा व्रजति, “having eaten, he goes”. It ties two verbs into one sentence under a single subject, the क्त्वा-form always the prior act. नीत्वा and स्थित्वा are of this kind.

  ఒకే కర్తకు రెండు క్రియలు ఉన్నప్పుడు, ముందు జరిగేదానికి క్త్వా ప్రత్యయం — క్త్వార్థకం (అసమాపక క్రియ), “…చేసి” — వస్తుంది. భుక్త్వా వ్రజతి — “తిని వెళ్తాడు”. ఒకే కర్తతో రెండు క్రియలను ఒక వాక్యంగా కలుపుతుంది; క్త్వాంత రూపమే ముందటి పని. నీత్వా, స్థిత్వా ఈ రకమే.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.4.21 समानकर्तृकयोः पूर्वकाले
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 875 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद् वृद्धम् 1.1.73 · प्रकरण 48← दृष्ट्वा

  a stem whose first vowel is a वृद्धि vowel is named वृद्धम्

  A stem the first of whose vowels (अचाम् आदिः) is a वृद्धि vowel — आ, ऐ or औ — is given the name वृद्धम्. The name marks a word as begun in a strengthened vowel, so the rules that turn on such a beginning can reach it. आदाय "having taken", आरूढे "mounted" and आयत्तम् "dependent" all open in आ, and are वृद्धम् by this rule. The derivation names it on the silent step where the word is fixed as वृद्धम्.

  ఏ అంగం మొదటి అచ్చు (అచామ్ ఆదిః) వృద్ధి అచ్చు — ఆ, ఐ లేదా ఔ — అయితే, ఆ అంగానికి వృద్ధమ్ అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ, పదం బలపడిన అచ్చుతో మొదలైనట్లు గుర్తిస్తుంది, తద్వారా అటువంటి ఆరంభంపై ఆధారపడే సూత్రాలు దాన్ని అందుకోగలవు. ఆదాయ "తీసుకొని", ఆరూఢే "ఎక్కిన", ఆయత్తమ్ "ఆధారపడిన" అన్నీ ఆ తో మొదలవుతాయి, ఈ సూత్రంచేత వృద్ధమ్ అవుతాయి. పదం వృద్ధమ్‌గా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.1.73 वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद् वृद्धम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1070 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अनुपसर्गाज्ज्ञः 1.3.76 · not in the abridgement← ज्ञास्यसे

  after unprefixed ज्ञा, when the fruit is the agent's, आत्मनेपद is used

  The root ज्ञा "to know", when it carries no prefix (अनुपसर्गात्), takes the आत्मनेपद endings — the middle set — where the fruit of the act accrues to the agent, कर्त्रभिप्राये क्रियाफले, carried down from the earlier rule. So the unprefixed "know" conjugates in the middle voice: जाने "I know", जानीथाः "you would know", ज्ञास्यसे "you will know". A prefixed ज्ञा (as प्रज्ञा) falls outside it. The derivation names the rule on the silent step where the middle set is chosen. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.

  జ్ఞా "తెలియుట" ధాతువు ఉపసర్గం లేనప్పుడు (అనుపసర్గాత్), క్రియ యొక్క ఫలం కర్తకు చెందినప్పుడు (కర్త్రభిప్రాయే క్రియాఫలే, ముందటి సూత్రం నుండి అనువృత్తి), ఆత్మనేపద ప్రత్యయాలను (మధ్యగణ ప్రత్యయాలు) తీసుకుంటుంది. కాబట్టి ఉపసర్గం లేని "తెలియు" మధ్యగణంలో వర్తిస్తుంది: జానే "నేను తెలుసుకుంటాను", జానీథాః "తెలుసుకుంటావు", జ్ఞాస్యసే "తెలుసుకుంటావు". ఉపసర్గంతోని జ్ఞా (ప్రజ్ఞా వంటిది) దీని వెలుపల ఉంటుంది. మధ్యగణ ప్రత్యయాలు ఎంచుకోబడే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.76 अनुपसर्गाज्ज्ञः
  • Siddhāntakaumudī — outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras

  uncheckeddrafted from the rule text

• अ अ 8.4.68 · not in the abridgement← ज्ञास्यसे; वहति; मुक्ताजालग्रथितम्

  the short अ, held open through the derivation, returns to its close sound at the end

  The last sūtra of the Aṣṭādhyāyī. Throughout a derivation the short अ is treated as though it were open (विवृत), like the long आ, so that the rules can reach it; this rule restores its natural close (संवृत) sound once the derivation is done. It is the final step of nearly every chain — of चक्रे, of प्रमत्तः, and the rest. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.

  అష్టాధ్యాయి చివరి సూత్రం. వ్యుత్పత్తి అంతటా హ్రస్వ అ ను విచ్చుకున్నట్టుగా (వివృత), దీర్ఘ ఆ వలె, గ్రహిస్తారు — తద్వారా నియమాలు దానిని అందుకోగలుగుతాయి; వ్యుత్పత్తి ముగిసిన పిదప ఈ సూత్రం దాని సహజ సంవృత ధ్వనిని తిరిగి ఇస్తుంది. ఇది దాదాపు ప్రతి గొలుసుకూ చివరి మెట్టు — చక్రే కు, ప్రమత్తః కు, మిగిలిన వాటికి. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.4.68 अ अ
  • Siddhāntakaumudī — outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras

  uncheckeddrafted from the rule text

१समासविग्रहthe compounds, unpacked

२प्रतिपदार्थeach word, its form and sense

• pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular

  तस्य

  printed तस्योत्सङ्गे

  तद्

  his — the sixth stanza running to open on this pronoun or one of its kin, and the last of them. Mallinātha names the mountain once more, तस्य कैलासस्य, and this time the naming does double duty: on the other reading of the stanza तस्य is the lover on whose lap the woman lies, and the genitive is the same either way. The whole double sense of the verse starts here, in a word that says nothing at all

  pronoun

  A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedauthored

  pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern तद् declines on

  1. तद्

  2. ↓7.2.102त्यदादीनामः

     त+अ+ अस्

  3. ↓6.1.97अतो गुणे

     त+ अस्

  4. ↓7.1.12टाङसिङसामिनात्स्याः

     तस्य

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular

  उत्सङ्गे

  printed तस्योत्सङ्गे

  उत्सङ्ग

  on the lap — and **Mallinātha glosses it twice in one breath, once for each reading**: ऊर्ध्वभागे कटौ च, 'on the upper part, and on the hip'. The first is the mountain's high slope and the second is a body's, and the च is doing the work of an entire second poem. He backs both with a lexicon that is new to the canto, the Mālatīmālā: उत्सङ्गो मुक्तसंयोगे सक्थन्यूर्ध्वतलेऽपि च, which gives the thigh and the upper surface among the word's senses. उत्सङ्ग is from उद् and √सञ्ज्, to hang: what a thing hangs on

  a-stem masculine

  The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः.

  అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్షః, యక్షౌ, యక్షాః.

  • Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; राम prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §4.2, the a-stem masculine

  uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

  a-stem masculine

  The largest noun class, and the one every other declension is measured against: यक्ष, राम. The nominative singular यक्षः ends in a visarga that is a buried स् (8.2.66, then 8.3.15); the instrumental शापेन comes from टा becoming इन after an a-stem (7.1.12) and then अ + इ → ए (6.1.87); the locative plural is यक्षेषु. Adjectives in अ — प्रमत्त, भोग्य — decline the same way in the masculine, so प्रमत्तः and भोग्येण sit in this same table.

  అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్ష, రామ. శబ్దమంజరిలో మొదటి శబ్దం 'రామః రామౌ రామాః'. ప్రథమా ఏకవచనం యక్షః (దాగిన స్), తృతీయా శాపేన (టా → ఇన 7.1.12; అ + ఇ → ఏ 6.1.87), సప్తమీ బహువచనం యక్షేషు. అకారాంత విశేషణాలు — ప్రమత్త, భోగ్య — పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి; ప్రమత్తః, భోగ్యేణ ఇదే పట్టికలో ఉంటాయి.

  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — रामः prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
  • docs/lessons/1.1.md — §4, the a-stem masculine

  uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

  अकारान्त पुंलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	उत्सङ्गः	उत्सङ्गौ	उत्सङ्गाः
  द्वितीया	उत्सङ्गम्	उत्सङ्गौ	उत्सङ्गान्
  तृतीया	उत्सङ्गेन	उत्सङ्गाभ्याम्	उत्सङ्गैः
  चतुर्थी	उत्सङ्गाय	उत्सङ्गाभ्याम्	उत्सङ्गेभ्यः
  पञ्चमी	उत्सङ्गात्	उत्सङ्गाभ्याम्	उत्सङ्गेभ्यः
  षष्ठी	उत्सङ्गस्य	उत्सङ्गयोः	उत्सङ्गानाम्
  सप्तमी	उत्सङ्गे	उत्सङ्गयोः	उत्सङ्गेषु
  सम्बोधन	उत्सङ्ग	उत्सङ्गौ	उत्सङ्गाः

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern राम declines on

  1. राम

  2. ↓1.3.8लशक्वतद्धिते1.3.9तस्य लोपः

     राम + इ

  3. ↓6.1.87आद्गुणः

     रामे

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  तस्य उत्सङ्गे प्रणयिनः इव, “on its lap as on a lover’s,” is the last image before the city comes in view: Alakā rests on Kailāsa’s upper slope the way a woman sits in her beloved’s lap. Mallinātha reads उत्सङ्ग in both senses at once, उत्सङ्गे ऊर्ध्वभागे कटौ च, “the upper part, and also the lap,” quoting the Mālatīmālā, उत्सङ्गो मुक्तसंयोगे सक्थन्यूर्ध्वतलेऽपि च. So the mountain-slope and the lover’s lap are one word, and the city set on the height is a woman settled against the one she loves — the tenderness the whole northward journey has been climbing toward.

  తస్య ఉత్సఙ్గే ప్రణయినః ఇవ, “ప్రియుని ఒడిలోవలె దాని ఒడిలో,” నగరం కంటబడకముందటి చివరి చిత్రం: అలకా కైలాసపు పైవాలున, స్త్రీ తన ప్రియుని ఒడిలో కూర్చున్నట్లు, ఒదిగియుంది. మల్లినాథుడు ఉత్సఙ్గ ను రెండర్థాలలో ఒకేసారి చదువుతాడు, ఉత్సఙ్గే ఊర్ధ్వభాగే కటౌ చ, “పైభాగం, ఒడి కూడా,” మాలతీమాలను ఉదాహరిస్తూ, ఉత్సఙ్గో ముక్తసంయోగే సక్థన్యూర్ధ్వతలేऽపి చ. కావున కొండవాలు, ప్రియుని ఒడి ఒకే మాట, ఎత్తున నిలిచిన నగరం ప్రియునిపై ఒదిగిన స్త్రీ — ఉత్తరప్రయాణమంతా ఎక్కివచ్చిన సున్నితత్వం.

  • Mallinātha, Sañjīvinī — 1.65: utsaṅge ūrdhvabhāge kaṭau ca; “utsaṅgo muktasaṃyoge” iti mālatīmālāyām

• in-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular

  प्रणयिनः

  printed प्रणयिन

  प्रणयिन्, from प्र + √नी

  of a lover — glossed प्रियतमस्य, 'of a most beloved one'. The genitive stands with इव and answers तस्य: the mountain is being taken as a lover, or rather the city's lying on the mountain is being taken as a woman's lying on one. The visarga is gone before the इ of इव and the page prints प्रणयिन, which is the sound change made visible: only the analysis puts the स् back. प्रणयिन् is प्र + √नी with णिनि, one who leads affection toward — the third in-stem of this stanza and its neighbour

  in-stem masculine

  A possessive stem in -in, 'having X': कामिन् 'having desire' → कामी. The nominative singular drops the n and lengthens.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedauthored

  in-stem masculine

  Stems ending in इन् — the possessive and agent nouns “having …”: कामिन् “in love”, अर्थिन् “wanting”, दण्डिन् “staff-bearer”. The nominative singular lengthens the penult and sheds the न्, so कामिन् gives कामी (6.4.13, then 8.2.7); the strong cases keep the न् — कामिनौ, कामिनः — and the instrumental is कामिना. Śabdamañjarī drills यशस्वी यशस्विनौ यशस्विनः.

  ఇన్ కారాంత శబ్దాలు — “…గలవాడు” అనే మత్వర్థీయ/కర్తృవాచకాలు: కామిన్ “ప్రేమగలవాడు”, అర్థిన్ “కోరేవాడు”, దండిన్ “దండముగలవాడు”. ప్రథమైకవచనం ఉపధను దీర్ఘంచేసి న్ ను వదులుతుంది — కామిన్ → కామీ (6.4.13, తరువాత 8.2.7); బలమైన విభక్తుల్లో న్ నిలుస్తుంది — కామినౌ, కామినః — తృతీయైకవచనం కామినా. శబ్దమంజరి “యశస్వీ యశస్వినౌ యశస్వినః”.

  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — दण्डिन् / in-stem masculine prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • Śabdamañjarī — इन्नन्त पुंल्लिङ्ग — यशस्वी यशस्विनौ यशस्विनः

  uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

  इन्-कारान्त पुंलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	प्रणयी	प्रणयिनौ	प्रणयिनः
  द्वितीया	प्रणयिनम्	प्रणयिनौ	प्रणयिनः
  तृतीया	प्रणयिना	प्रणयिभ्याम्	प्रणयिभिः
  चतुर्थी	प्रणयिने	प्रणयिभ्याम्	प्रणयिभ्यः
  पञ्चमी	प्रणयिनः	प्रणयिभ्याम्	प्रणयिभ्यः
  षष्ठी	प्रणयिनः	प्रणयिनोः	प्रणयिनाम्
  सप्तमी	प्रणयिनि	प्रणयिनोः	प्रणयिषु
  सम्बोधन	प्रणयिन्	प्रणयिनौ	प्रणयिनः

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  in-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern यशस्विन् declines on

  1. यशस्विनस्

  2. ↓8.2.66ससजुषो रुः

     यशस्विनरुँ

  3. ↓8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः

     यशस्विनः

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• अव्यय

  इव

  इव

  as — the first of two, and Mallinātha attaches it to the genitive in front of it, प्रणयिन इव तस्य. He does not name a figure over it, here or over the second one in the last pāda. What the stanza does instead of stating a figure is run two readings side by side, and he marks the second twice with अन्यत्र rather than once with a name

  indeclinable

  An indeclinable — no case, no number, one form everywhere.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedauthored

• ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular

  स्रस्तगङ्गादुकूलाम्

  printed स्रस्तगङ्गादुकूलां

  दुकूला, the feminine of the bahuvrīhi's last member दुकूल

  silk — दुकूल is neuter as a noun and the bahuvrīhi makes it an ā-stem feminine to agree with अलकाम्, which is the fourth compound in four stanzas whose last member changes stem-class to match what it describes: हस्ता at 1.62, लोला at 1.63, नानाचेष्ट at 1.64, and this. Mallinātha takes the word from the Śabdārṇava in the sense सूक्ष्मवस्त्र, the fine cloth — the same lexicon and the same kind of question he brought to अंशुक one stanza back, where a leaf had to pass for cloth and here a river does

  ā-stem feminine

  The commonest feminine class, formed from an a-stem by lengthening: कान्ता, कान्ते, कान्ताः.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedauthored

  ā-stem feminine

  Feminine stems ending in आ, built from an अ-stem by टाप् (4.1.4): रमा, बाला, कान्ता, and the poem's याच्ञा, अलका, मोघा. The nominative is रमा, the accusative रमाम्, the instrumental रमया (7.3.105); the dative, ablative, genitive and locative singular take the याट् augment — रमायै, रमायाः, रमायाम् (7.3.113). The genitive plural is रमाणाम् (नुट् by 7.1.54), and the vocative singular is रमे.

  అకారాంత శబ్దం నుండి టాప్ (4.1.4) చేత ఏర్పడే ఆకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: రమా, బాలా, కాన్తా, పద్యంలోని యాచ్ఞా, అలకా, మోఘా. ప్రథమ రమా, ద్వితీయ రమామ్, తృతీయ రమయా (7.3.105); చతుర్థీ/పంచమీ/షష్ఠీ/సప్తమీ ఏకవచనాలు యాట్ ఆగమంతో — రమాయై, రమాయాః, రమాయామ్ (7.3.113). షష్ఠీబహువచనం రమాణామ్ (7.1.54 నుట్), సంబోధనైకవచనం రమే.

  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — आकारान्त स्त्रीलिङ्ग prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • Śabdamañjarī — आकारान्त स्त्रीलिङ्ग — aa-fem

  uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

  आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	दुकूला	दुकूले	दुकूलाः
  द्वितीया	दुकूलाम्	दुकूले	दुकूलाः
  तृतीया	दुकूलया	दुकूलाभ्याम्	दुकूलाभिः
  चतुर्थी	दुकूलायै	दुकूलाभ्याम्	दुकूलाभ्यः
  पञ्चमी	दुकूलायाः	दुकूलाभ्याम्	दुकूलाभ्यः
  षष्ठी	दुकूलायाः	दुकूलयोः	दुकूलानाम्
  सप्तमी	दुकूलायाम्	दुकूलयोः	दुकूलासु
  सम्बोधन	दुकूले	दुकूले	दुकूलाः

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern रमा declines on

  1. रमा

  2. ↓6.1.107अमि पूर्वः

     रमाम्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• अव्यय

  न

  न

  not — the first of the two, and it is the one that negates the other. Mallinātha reads the line as न ज्ञास्यसे इति न, 'that you will not know — no', and then says what it comes to: किं तु ज्ञास्यस एवेत्यर्थः, 'rather, you certainly will know'. Two negatives make an emphatic positive, which they do in English too; what Sanskrit adds is a rule for when it is worth doing

  indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय

• pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular

  त्वम्

  printed त्वं

  युष्मद्

  you — the subject, and Mallinātha writes it twice in his gloss, त्वं पुनस्त्वं तु, because the पुनः beside it is adversative and he wants the contrast heard. The cloud is addressed in the singular here and in the plural one line later, and the two are eight syllables apart

  pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular

  pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern युष्मद् declines on

  1. युष्मद्

  2. ↓7.1.28ङे प्रथमयोरम्

     युष्मद्+अम्

  3. ↓7.2.94त्वाहौ सौ

     त्व+अद्+अम्

  4. ↓6.1.97अतो गुणे

     त्वद्+अम्

  5. ↓7.2.90शेषे लोपः

     त्वम्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• √दृश् + क्त्वा

  दृष्ट्वा

  √दृश्

  having seen — the absolutive, and its subject is the subject of the main clause for once, which is the ordinary case and was not the case at 1.62. Mallinātha puts it at the end of the first half of his anvaya, अलकां कुबेरनगरीं दृष्ट्वा, and then adds three words that carry the fourth pāda's simile back into the first: कामिनीमिवेति शेषः, 'the words “like a lover” are to be supplied'. So the comparison in the last line is not only about the hair; it governs the seeing as well

  absolutive, क्त्वा

  'Having X-ed' — the earlier of two actions with the same agent: नीत्वा 'having passed [the months]'. It never declines.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)

  √दृश् · class 1 · क्त्वा

  1. दृशिँर्

  2. ↓1.3.1भूवादयो धातवः

     दृ॒शिँर्

     and, without changing the form,vārttika 1.3.3.1

  3. ↓1.3.9तस्य लोपः

     दृश्

  4. ↓3.4.21समानकर्तृकयोः पूर्वकाले

     दृश् + क्त्वा

     and, without changing the form,1.3.8

  5. ↓1.3.9तस्य लोपः

     दृश् + त्वा

     and, without changing the form,1.2.463.4.1141.1.731.1.407.2.101.4.131.1.5

  6. ↓8.2.36व्रश्चभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां षः

     दृष् + त्वा

  7. ↓8.4.41ष्टुना ष्टुः

     दृष्ट्वा

  uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

• अव्यय

  न

  न

  not — the second of the two, standing directly on the verb it denies. **Mallinātha's note on the pair is the most explicitly grammatical thing he writes in this stanza.** He first gives the reason: कामचारिणस्ते पूर्वमपि बहुकृत्वो दर्शनसम्भावादज्ञानमसम्भावितमेव — since you go where you like, and have very likely seen the place many times before, not-knowing it is simply not to be entertained. Then the rule it illustrates: निश्चयार्थं नञ्द्वयप्रयोगः, 'the use of two negatives is for the sake of certainty', and he quotes the maxim in full — स्मृतिनिश्चयसिद्ध्यर्थेषु नञ्द्वयप्रयोगः, two negatives are used to convey recollection, certainty and establishment. So the doubled न is not emphasis in general; it is one of three named jobs, and this is the certainty one

  indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय

• अव्यय

  पुनः

  printed पुनरलकां

  पुनर्

  but — and it is the adversative sense rather than the 'again' sense, which Mallinātha shows by glossing it with तु: त्वं पुनस्त्वं तु. The particle sets the cloud against everyone else — another traveller might miss Alakā, but not you. The र् of पुनर् shows as itself before the vowel of अलकाम् and the two words print as one run

  indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय

• ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular

  अलकाम्

  printed पुनरलकां

  अलका

  Alakā — glossed कुबेरनगरीम्, Kubera's city, and this is the first time in the poem the yakṣa's own city is named. The whole Pūrvamegha has been the road to it. **And the name is the stanza's pun**: two pādas later अलकम् is the ordinary word for a woman's curls, and the city and the hair are one sound. Mallinātha does not point at the pun; he glosses both words plainly, the city with कुबेरनगरी and the curls with चूर्णकुन्तल, and leaves the reader to hear that they are the same

  ā-stem feminine — The commonest feminine class, formed from an a-stem by lengthening: कान्ता, कान्ते, कान्ताः. · ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular

  आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	अलका	अलके	अलकाः
  द्वितीया	अलकाम्	अलके	अलकाः
  तृतीया	अलकया	अलकाभ्याम्	अलकाभिः
  चतुर्थी	अलकायै	अलकाभ्याम्	अलकाभ्यः
  पञ्चमी	अलकायाः	अलकाभ्याम्	अलकाभ्यः
  षष्ठी	अलकायाः	अलकयोः	अलकानाम्
  सप्तमी	अलकायाम्	अलकयोः	अलकासु
  सम्बोधन	अलके	अलके	अलकाः

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern रमा declines on

  1. रमा

  2. ↓6.1.107अमि पूर्वः

     रमाम्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  अलकाम्, the city Alakā, is set beside अलकम्, “curls,” and the whole close of the canto turns on the pun. The city, high with its seven-storied mansions, bears in the rains a mass of cloud that pours water and is strung with nets of pearl — just as a woman, कामिनी, bears her curls, चूर्णकुन्तलान्, dark and hung with pearls. Mallinātha spells out the likeness, अलकमिव चूर्णकुन्तलानीव, and marks the elephant-in-the-room resemblance of name and thing; the rain-dark cloud with its pearl-nets is the city’s hair, and the reader is meant to hear अलका and अलक as one sound doing two works.

  అలకామ్‌, అలకా నగరం, అలకమ్‌, “ముంగురులు,” పక్కపక్కన నిలిచి, పూర్వమేఘపు ముగింపంతా ఈ శ్లేషపై తిరుగుతుంది. ఏడంతస్తుల మేడలతో ఎత్తైన ఆ నగరం, వానకాలంలో నీరు కురిపించు, ముత్యాలవలలతో అల్లిన మేఘపు గుంపును మోస్తుంది — స్త్రీ, కామినీ, తన ముంగురులు, చూర్ణకుంతలాలు, నల్లగా ముత్యాలు తగిలించి మోసినట్లు. మల్లినాథుడు పోలికను విప్పుతాడు, అలకమివ చూర్ణకుంతలానీవ, పేరుకూ వస్తువుకూ గల పోలికను గుర్తిస్తాడు; వానచీకటి మేఘం దాని ముత్యాలవలలతో నగరపు కేశభారం, అలకా, అలక ఒకే ధ్వని రెండు పనులు చేయుట పాఠకుడు వినవలెను.

  • Mallinātha, Sañjīvinī — 1.65: alakam iva cūrṇakuntalānīva; abhravṛndaṃ meghakadambakam

• √ज्ञा, class 9, लृट्, atmanepada, second person singular

  ज्ञास्यसे

  √ज्ञा

  you will know — the last finite verb of the Pūrvamegha, and after eight stanzas of optatives it is a plain future: the requests are over and this is a prediction. The form is middle, ज्ञास्यसे and not ज्ञास्यसि, and the reason is a rule Mallinātha does not name — Pāṇini 1.3.76 अनुपसर्गाज्ज्ञः puts √ज्ञा in the middle voice when it has no prefix and the knowing is the knower's own gain. The cloud will recognise the city for itself, and the ending says so

  future, लृट्

  The ordinary future, built with -sya-: द्रक्ष्यसि 'you will see'.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)

  √ज्ञा · class 9 · लृट्

  1. ज्ञा

  2. ↓1.3.1भूवादयो धातवः

     ज्ञा॒

  3. ↓3.3.13लृट् शेषे च

     ज्ञा + लृँट्

     and, without changing the form,1.3.21.3.3

  4. ↓1.3.9तस्य लोपः

     ज्ञा + ल्

     and, without changing the form,1.3.76

  5. ↓3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्

     ज्ञा + थास्

     and, without changing the form,1.3.43.4.113

  6. ↓3.1.33स्यतासी लृलुटोः

     ज्ञा + स्य + थास्

     and, without changing the form,3.4.114

  7. ↓3.4.80थासस्से

     ज्ञा + स्य + से

     and, without changing the form,7.2.101.2.41.4.131.4.14

  8. ↓8.4.68अ अ

     ज्ञास्यसे

  uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

• in-stem masculine, सम्बोधन एकवचन vocative singular

  कामचारिन्

  कामचारिन्

  you who go as you please — the vocative, and the last address to the cloud in the Pūrvamegha. An in-stem keeps its न् in the vocative singular where the nominative drops it and lengthens: कामचारी would be the nominative and कामचारिन् is the call. Mallinātha opens with हे कामचारिन् and then makes the epithet do work no epithet has done in this poem yet — he argues from it that the cloud must already know the city

  in-stem masculine — A possessive stem in -in, 'having X': कामिन् 'having desire' → कामी. The nominative singular drops the n and lengthens. · in-stem masculine, सम्बोधन एकवचन vocative singular

  इन्-कारान्त पुंलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	कामचारी	कामचारिणौ	कामचारिणः
  द्वितीया	कामचारिणम्	कामचारिणौ	कामचारिणः
  तृतीया	कामचारिणा	कामचारिभ्याम्	कामचारिभिः
  चतुर्थी	कामचारिणे	कामचारिभ्याम्	कामचारिभ्यः
  पञ्चमी	कामचारिणः	कामचारिभ्याम्	कामचारिभ्यः
  षष्ठी	कामचारिणः	कामचारिणोः	कामचारिणाम्
  सप्तमी	कामचारिणि	कामचारिणोः	कामचारिषु
  सम्बोधन	कामचारिन्	कामचारिणौ	कामचारिणः

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  in-stem masculine, सम्बोधन एकवचन vocative singular · the pattern यशस्विन् declines on

  1. यशस्विन्

  2. ↓6.1.68हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्

     यशस्विन्

  3. ↓8.2.8न ङिसम्बुद्ध्योः

     हे यशस्विन्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  कामचारिन्, “O you who go where you will,” is the vocative singular of an -in stem, and it keeps its न् where the nominative कामचारी has lost it. That is Pāṇini 8.2.8 न ङिसम्बुद्ध्योः: the न-lopa that would drop the stem-final न् does not act in the सम्बुद्धि, the vocative singular — so हे कामचारिन्, like हे राजन्, holds the न् the other cases shed. The word also carries the two negatives न … न पुनः, and Mallinātha reads the pair not as denial but as its opposite: त्वं पुनस्त्वं तु न ज्ञास्यस इति न, किं तु ज्ञास्यस एवेत्यर्थः — ‘not that you will not know her; rather, you will surely know her,’ the नञ्-pair used निश्चयार्थम्, for certainty.

  కామచారిన్‌, “ఇష్టం వచ్చినట్లు తిరుగువాడా,” ఇన్‌-అంత శబ్దపు సంబోధన ఏకవచనం, ప్రథమ కామచారీ కోల్పోయిన న్‌ ను ఇది నిలుపుకుంటుంది. అది పాణిని 8.2.8 న ఙిసమ్బుద్ధ్యోః: శబ్దాంత న్‌ ను తొలగించు నలోపం, సంబుద్ధి అంటే సంబోధన ఏకవచనంలో పనిచేయదు — కావున హే కామచారిన్‌, హే రాజన్‌ వలె, మిగతా విభక్తులు వదలిన న్‌ ను నిలుపుకుంటుంది. ఈ మాటతోపాటే న … న పునః అను రెండు నఞ్‌లు వస్తాయి, మల్లినాథుడు ఈ జోడీని నిషేధంగా కాక దాని వ్యతిరేకంగా చదువుతాడు: త్వం పునస్త్వం తు న జ్ఞాస్యస ఇతి న, కిం తు జ్ఞాస్యస ఏవేత్యర్థః — ‘నీవు ఎఱుగవని కాదు; తప్పక ఎఱుగుదువని అర్థం,’ నఞ్‌ద్వయం నిశ్చయార్థమ్‌.

  • Mallinātha, Sañjīvinī — 1.65: tvaṃ … na jñāsyasa iti na, kiṃ tu jñāsyasa evetyarthaḥ; niścayārthaṃ nandvayaprayogaḥ

• pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular

  या

  यद्

  she who — the relative opening the second half, and its correlative is अलकाम् in the line before. The whole of the last two pādas is a relative clause hanging off the name, which is why the stanza can end without another main verb: everything after या describes the city that has already been seen

  pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular

• pronoun, षष्ठी बहुवचन genitive plural

  वः

  युष्मद्

  your — and it is a plural, in a poem that has addressed one cloud for sixty-four stanzas. **Mallinātha catches it and explains it in seven words**: कालस्य सर्वमेघसाधारण्याद्व इति बहुवचनम् — 'the plural वः because the season belongs to all clouds alike'. The rainy season is not this cloud's property; it is the property of clouds, and the genitive of possession therefore takes the plural even though the person being spoken to is one. He glosses the word itself युष्माकम् and the noun it goes with मेघकाल

  pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, षष्ठी बहुवचन genitive plural

  pronoun, षष्ठी बहुवचन genitive plural · the pattern युष्मद् declines on

  1. युष्मद्

  2. ↓7.1.33साम आकम्

     युष्मद्+आकम्

  3. ↓7.2.90शेषे लोपः

     युष्माकम्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular

  काले

  काल

  in the season — glossed मेघकालः, the cloud-time, the rains. A locative of time, and the last of the poem's many ways of saying when: the first stanza put the whole thing on the first day of Āṣāḍha and the last one says only 'your season', with the possessive doing the dating

  a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular

  अकारान्त पुंलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	कालः	कालौ	कालाः
  द्वितीया	कालम्	कालौ	कालान्
  तृतीया	कालेन	कालाभ्याम्	कालैः
  चतुर्थी	कालाय	कालाभ्याम्	कालेभ्यः
  पञ्चमी	कालात्	कालाभ्याम्	कालेभ्यः
  षष्ठी	कालस्य	कालयोः	कालानाम्
  सप्तमी	काले	कालयोः	कालेषु
  सम्बोधन	काल	कालौ	कालाः

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern राम declines on

  1. राम

  2. ↓1.3.8लशक्वतद्धिते1.3.9तस्य लोपः

     राम + इ

  3. ↓6.1.87आद्गुणः

     रामे

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• √वह्, class 1, लट्, parasmaipada, third person singular

  वहति

  √वह्

  bears — glossed बिभर्ति, carries, which swaps a verb of hauling for a verb of holding: √वह् is what a cart or a river does and √भृ is what a body does, and the gloss moves the city one step toward being a woman. The present tense against the future of the main clause says the city is doing this now and always, and the cloud will find it so

  present, लट्

  The present tense.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)

  परस्मैपद · लट्

  प्रथम	वहति	वहतः	वहन्ति
  मध्यम	वहसि	वहथः	वहथ
  उत्तम	वहामि	वहावः	वहामः

  आत्मनेपद · लट्

  प्रथम	वहते	वहेते	वहन्ते
  मध्यम	वहसे	वहेथे	वहध्वे
  उत्तम	वहे	वहावहे	वहामहे

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  √वह् · class 1 · लट्

  1. वहँ

  2. ↓1.3.1भूवादयो धातवः

     व॒हँ॑

     and, without changing the form,1.3.2

  3. ↓1.3.9तस्य लोपः

     वह्

  4. ↓3.2.123वर्तमाने लट्

     वह् + लँट्

     and, without changing the form,1.3.21.3.3

  5. ↓1.3.9तस्य लोपः

     वह् + ल्

     and, without changing the form,1.3.78

  6. ↓3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्

     वह् + तिप्

     and, without changing the form,1.3.3

  7. ↓1.3.9तस्य लोपः

     वह् + ति

     and, without changing the form,3.4.113

  8. ↓3.1.68कर्तरि शप्

     वह् + शप् + ति

     and, without changing the form,1.3.31.3.8

  9. ↓1.3.9तस्य लोपः

     वह् + अ + ति

     and, without changing the form,3.4.1131.4.131.4.14

  10. ↓8.4.68अ अ

      वहति

  uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

• a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular

  सलिलोद्गारम्

  printed सलिलोद्गारमुच्चैर्विमाना

  उद्गार, from उद् + √गॄ

  pouring out — उद्गार is masculine on its own and stands here at the end of a compound describing the neuter अभ्रवृन्दम्, so it takes the neuter; and the a-stem gives उद्गारम् for the accusative singular in either gender, so nothing on the page shows the change. That is the fourth time in four stanzas the corpus has met this, after तोय at 1.63 and वपुस् at 1.62. सलिल is the same word that was Mānasa's water one stanza back. उद्गार is masculine as a noun and neuter here

  a-stem neuter

  Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedauthored

  a-stem neuter

  Neuter nouns in short अ: फल “fruit”, वचन “word”, कुसुम, and adjectives in अ agreeing with a neuter noun. The nominative and accusative singular end in अम् (7.1.24) — फलम् — and are alike; the plural फलानि takes नुम् and lengthens; the instrumental plural is फलैः (7.1.9). It is the a-stem masculine’s table with the neuter’s own nominative, accusative and the -आनि plural.

  హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దాలు: ఫల “పండు”, వచన “మాట”, కుసుమ, నపుంసక నామానికి అన్వయించే అకారాంత విశేషణాలు. ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు అమ్ తో ముగుస్తాయి (7.1.24) — ఫలమ్ — రెండూ ఒకటే; బహువచనం ఫలాని నుమాగమంతో దీర్ఘమవుతుంది; తృతీయా బహువచనం ఫలైః (7.1.9). అకారాంత పుంలింగ పట్టికే, నపుంసకపు సొంత ప్రథమ, ద్వితీయ, -ఆని బహువచనంతో.

  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — फल / a-stem neuter prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • Śabdamañjarī — अकारान्त नपुंसकलिङ्ग — फलम् फले फलानि

  uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

  अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	उद्गारम्	उद्गारे	उद्गाराणि
  द्वितीया	उद्गारम्	उद्गारे	उद्गाराणि
  तृतीया	उद्गारेण	उद्गाराभ्याम्	उद्गारैः
  चतुर्थी	उद्गाराय	उद्गाराभ्याम्	उद्गारेभ्यः
  पञ्चमी	उद्गारात्	उद्गाराभ्याम्	उद्गारेभ्यः
  षष्ठी	उद्गारस्य	उद्गारयोः	उद्गाराणाम्
  सप्तमी	उद्गारे	उद्गारयोः	उद्गारेषु
  सम्बोधन	उद्गार	उद्गारे	उद्गाराणि

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern फल declines on

  1. फल

  2. ↓7.1.24अतोऽम्

     फल+अम्

  3. ↓6.1.107अमि पूर्वः

     फलम्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• ā-stem feminine, प्रथमा एकवचन nominative singular

  उच्चैर्विमाना

  printed सलिलोद्गारमुच्चैर्विमाना

  विमाना, the feminine of the bahuvrīhi's last member विमान

  with her mansions high — the last member विमान is masculine or neuter by the lexicon Mallinātha cites and takes ā for the feminine of the bahuvrīhi, agreeing with या. The word is where the stanza's two readings are furthest apart: on one side a seven-storeyed palace and on the other वि plus मान, without sulking. **Mallinātha gives both without preferring either**, and the second he introduces with अन्यत्र, 'elsewhere', which is his one word for the far side of a pun

  ā-stem feminine — The commonest feminine class, formed from an a-stem by lengthening: कान्ता, कान्ते, कान्ताः. · ā-stem feminine, प्रथमा एकवचन nominative singular

  आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	विमाना	विमाने	विमानाः
  द्वितीया	विमानाम्	विमाने	विमानाः
  तृतीया	विमानया	विमानाभ्याम्	विमानाभिः
  चतुर्थी	विमानायै	विमानाभ्याम्	विमानाभ्यः
  पञ्चमी	विमानायाः	विमानाभ्याम्	विमानाभ्यः
  षष्ठी	विमानायाः	विमानयोः	विमानानाम्
  सप्तमी	विमानायाम्	विमानयोः	विमानासु
  सम्बोधन	विमाने	विमाने	विमानाः

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  ā-stem feminine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern रमा declines on

  1. रमा

  2. ↓6.1.68हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्

     रमा

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• √ग्रन्थ् + क्त, द्वितीया एकवचन accusative singular

  मुक्ताजालग्रथितम्

  printed मुक्ताजालग्रथितमलकं

  ग्रथित, from √ग्रन्थ्

  strung — the past participle of √ग्रन्थ्, to tie or to thread, which is the verb behind ग्रन्थ, a book: what is bound together. Mallinātha glosses it प्रत्युप्तम्, set in, the word used of a jewel in its socket. It agrees with अभ्रवृन्दम् and describes the cloud-mass with rain hanging from it in strings, and the hair with pearls in it, in the same syllables

  past participle, क्त

  The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective.

  క్త ప్రత్యయం భూత కృదంతాన్ని చేస్తుంది — సాధారణంగా కర్మణి, "చేయబడినది"; గతి/స్థితి ధాతువులకు కర్తరి: గతః "వెళ్లినవాడు". తరువాత సామాన్య విశేషణంలా నడుస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.2.102 निष्ठा
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 811 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §5.1, प्रमत्तः

  uncheckeddrafted from the rule and the Bālānandinī; sūtra from skt-mcp

  √ग्रन्थ् · class 9 · क्त

  1. ग्रन्थँ

  2. ↓1.3.1भूवादयो धातवः

     ग्रन्थँ

     and, without changing the form,1.3.2

  3. ↓1.3.9तस्य लोपः

     ग्रन्थ्

  4. ↓3.2.102निष्ठा

     ग्रन्थ् + क्त

     and, without changing the form,1.3.8

  5. ↓1.3.9तस्य लोपः

     ग्रन्थ् + त

     and, without changing the form,1.1.261.2.463.4.114

  6. ↓4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्

     ग्रन्थ् + त + अम्

     and, without changing the form,1.3.4

  7. ↓7.2.35आर्धधातुकस्येड् वलादेः

     ग्रन्थ् + इट् + त + अम्

     and, without changing the form,1.3.3

  8. ↓1.3.9तस्य लोपः

     ग्रन्थ् + इ + त + अम्

     and, without changing the form,7.1.241.3.41.4.13

  9. ↓6.4.24अनिदितां हल उपधायाः क्ङिति

     ग्रथ् + इ + त + अम्

     and, without changing the form,1.4.181.4.14

  10. ↓6.1.107अमि पूर्वः

      ग्रथ् + इ + त + म्

  11. ↓8.4.68अ अ

      ग्रथितम्

  uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

  a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern फल declines on

  1. फल

  2. ↓7.1.24अतोऽम्

     फल+अम्

  3. ↓6.1.107अमि पूर्वः

     फलम्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular

  अलकम्

  printed मुक्ताजालग्रथितमलकं

  अलक

  her curls — glossed चूर्णकुन्तलानि, the fine hair that falls loose at the forehead, with Amara cited for it: अलकाश्चूर्णकुन्तलाः. **And Mallinātha explains the number**: जातावेकवचनम्, 'the singular is of the class' — one curl is written where a head of hair is meant, because Sanskrit lets a singular stand for the kind. His gloss is a plural, चूर्णकुन्तलानि, which is how he shows what the singular is doing. The word is the city's name with one syllable's difference, and that is the whole pivot of the stanza

  a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular

  अकारान्त पुंलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	अलकः	अलकौ	अलकाः
  द्वितीया	अलकम्	अलकौ	अलकान्
  तृतीया	अलकेन	अलकाभ्याम्	अलकैः
  चतुर्थी	अलकाय	अलकाभ्याम्	अलकेभ्यः
  पञ्चमी	अलकात्	अलकाभ्याम्	अलकेभ्यः
  षष्ठी	अलकस्य	अलकयोः	अलकानाम्
  सप्तमी	अलके	अलकयोः	अलकेषु
  सम्बोधन	अलक	अलकौ	अलकाः

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern राम declines on

  1. राम

  2. ↓6.1.107अमि पूर्वः

     रामम्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• ī-stem feminine, प्रथमा एकवचन nominative singular

  कामिनी

  कामिनी

  a woman in love — glossed simply स्त्री, a woman, which strips the word of the loving and leaves the person. कामिनी is the feminine of कामिन्, from काम — the same first member as कामचारिन् two pādas back, so the cloud that goes where it wants and the woman who wants are named from one root. Mallinātha has already carried this word back into the first half of the stanza with कामिनीमिवेति शेषः, so the one simile printed in the last pāda is doing duty in both halves

  ī-stem feminine

  A long-ī stem, most often a feminine made from a masculine stem: एकपत्नी, नद्याः.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedauthored

  ī-stem feminine

  Feminine nouns whose stem ends in long ई: नदी “river”, गौरी, and the मयट् “made of” words like कुशलमयी. Most are formed by the feminine suffix ङीप्/ङीष्. The nominative singular is the bare नदी; the accusative नदीम्; the instrumental नद्या. Śabdamañjarī drills नदी नद्यौ नद्यः.

  దీర్ఘ ఈకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: నదీ “నది”, గౌరీ, “మయట్” (…మయమైన) శబ్దాలైన కుశలమయీ మొదలైనవి. చాలావరకు ఙీప్/ఙీష్ స్త్రీప్రత్యయంతో ఏర్పడతాయి. ప్రథమైకవచనం బరి నదీ; ద్వితీయ నదీమ్; తృతీయ నద్యా. శబ్దమంజరి “నదీ నద్యౌ నద్యః”.

  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — नदी / ī-stem feminine prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • Śabdamañjarī — ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग — नदी नद्यौ नद्यः

  uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

  ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	कामिनी	कामिन्यौ	कामिन्यः
  द्वितीया	कामिनीम्	कामिन्यौ	कामिनीः
  तृतीया	कामिन्या	कामिनीभ्याम्	कामिनीभिः
  चतुर्थी	कामिन्यै	कामिनीभ्याम्	कामिनीभ्यः
  पञ्चमी	कामिन्याः	कामिनीभ्याम्	कामिनीभ्यः
  षष्ठी	कामिन्याः	कामिन्योः	कामिनीनाम्
  सप्तमी	कामिन्याम्	कामिन्योः	कामिनीषु
  सम्बोधन	कामिनि	कामिन्यौ	कामिन्यः

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  ī-stem feminine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern गौरी declines on

  1. गौरी

  2. ↓6.1.68हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्

     गौरी

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• अव्यय

  इव

  printed कामिनीवाभ्रवृन्दम्

  इव

  like — the second of the two, and the one that carries the comparison of the whole stanza. Its इ is gone into the ī of कामिनी and the two words print as one run. Mallinātha names no figure over it, which is what makes this the last stanza of a canto where he has named six: what is at work here is not a figure but two readings of one set of words, and he marks those with अन्यत्र instead

  indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय

• a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular

  अभ्रवृन्दम्

  printed कामिनीवाभ्रवृन्दम्

  वृन्द

  mass — the last word of the Pūrvamegha, and it is the word for a crowd. वृन्द is any collection; the compound makes it a bank of cloud, and Mallinātha glosses it कदम्बकम्, a cluster. The canto that opened with one cloud on one hill ends with a mass of them on a city, and the cloud the poem has been speaking to all along is about to become one of a crowd

  a-stem neuter — Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि. · a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular

  अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	वृन्दम्	वृन्दे	वृन्दानि
  द्वितीया	वृन्दम्	वृन्दे	वृन्दानि
  तृतीया	वृन्देन	वृन्दाभ्याम्	वृन्दैः
  चतुर्थी	वृन्दाय	वृन्दाभ्याम्	वृन्देभ्यः
  पञ्चमी	वृन्दात्	वृन्दाभ्याम्	वृन्देभ्यः
  षष्ठी	वृन्दस्य	वृन्दयोः	वृन्दानाम्
  सप्तमी	वृन्दे	वृन्दयोः	वृन्देषु
  सम्बोधन	वृन्द	वृन्दे	वृन्दानि

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern फल declines on

  1. फल

  2. ↓7.1.24अतोऽम्

     फल+अम्

  3. ↓6.1.107अमि पूर्वः

     फलम्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

३अन्वयthe words in prose order

४भावार्थthe sense of the whole

५अलंकारthe figure

No figure is named for this verse by the commentary this reading follows, so none is shown.