मेघदूतम् · कालिदास · 1.7
मेघदूतम् · कालिदास · 1.7
रामगिरि · the errand to Alakā
संतप्तानां त्वमसि शरणं तत् पयोद प्रियायाः
संदेशं मे हर धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य
गन्तव्या ते वसतिरलका नाम यक्षेश्वराणां
बाह्योद्यानस्थितहरशिरश्चन्द्रिकाधौतहर्म्या
वृत्तविचारthe metre, syllable by syllable
pāda a
pāda b
pāda c
pāda d
सन्धिrecovering the words from the sound
संतप्तानाम् + त्वम् → संतप्तानां
म् + त्
8.3.23 · 8.4.59
त्वम् + असि → त्वमसि
म् + अ
no rule named — the builder's table does not hold this change
शरणम् + तत् → शरणं
म् + त्
8.3.23 · 8.4.59
संदेशम् + मे → संदेशं
म् + म्
8.3.23 · 8.4.59
वसतिः + अलका → वसतिरलका
ः + अ
no rule named — the builder's table does not hold this change
यक्षेश्वराणाम् + बाह्योद्यानस्थितहरशिरश्चन्द्रिकाधौतहर्म्या → यक्षेश्वराणां
म् + ब्
8.3.23 · 8.4.59
धनपति + क्रोध → धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य
इ + क्
no rule named — the builder's table does not hold this change
क्रोध + विश्लेषित → धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य
अ + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
यक्ष + ईश्वर → यक्षेश्वराणाम्
अ + ई → ए · falls inside the syllable क्षे
6.1.87
बाह्य + उद्यान → बाह्योद्यानस्थितहरशिरश्चन्द्रिकाधौतहर्म्या
अ + उ → ओ · falls inside the syllable ह्यो
6.1.87
उद्यान + स्थित → बाह्योद्यानस्थितहरशिरश्चन्द्रिकाधौतहर्म्या
अ + स्
no rule named — the builder's table does not hold this change
स्थित + हर → बाह्योद्यानस्थितहरशिरश्चन्द्रिकाधौतहर्म्या
अ + ह्
no rule named — the builder's table does not hold this change
हर + शिरस् → बाह्योद्यानस्थितहरशिरश्चन्द्रिकाधौतहर्म्या
अ + श्
no rule named — the builder's table does not hold this change
शिरस् + चन्द्रिका → बाह्योद्यानस्थितहरशिरश्चन्द्रिकाधौतहर्म्या
स् + च्
8.3.15
चन्द्रिका + धौत → बाह्योद्यानस्थितहरशिरश्चन्द्रिकाधौतहर्म्या
आ + ध्
no rule named — the builder's table does not hold this change
धौत + हर्म्या → बाह्योद्यानस्थितहरशिरश्चन्द्रिकाधौतहर्म्या
अ + ह्
no rule named — the builder's table does not hold this change
The line’s joins are mostly the anusvāra one: every word-final म् becomes anusvāra before the next consonant — संतप्तानां त्वम्, शरणं तत्, संदेशं मे, यक्षेश्वराणां बाह्य…. Two joins the builder’s table cannot yet name are carried without a rule: त्वम् + असि → त्वमसि, where म् stays a full म् before the vowel, and वसतिः + अलका → वसतिरलका, where the visarga becomes र् before the vowel अ.
ఈ పాదపు కలయికలు ఎక్కువగా అనుస్వార కలయికే: పదాంత మ్ తర్వాతి హల్లు ముందు అనుస్వారమవుతుంది — సంతప్తానాం త్వమ్, శరణం తత్, సందేశం మే, యక్షేశ్వరాణాం బాహ్య…. నిర్మాత పట్టిక ఇంకా పేర్కొనలేని రెండు కలయికలు నియమం లేకుండా నిలుస్తాయి: త్వమ్ + అసి → త్వమసి (అచ్చు ముందు మ్ మ్ గానే నిలుస్తుంది), వసతిః + అలకా → వసతిరలకా (అ ముందు విసర్గ ర్ అవుతుంది).
कारकwhat each case is doing
संतप्तानाम् षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
त्वम् प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
शरणम् प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
तत् प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
पयोद सम्बोधन · vocative — the one addressed
प्रियायाः षष्ठी · genitive — संप्रदान — the one the message is carried to
The sixth case (genitive) is standing in for the fourth (dative): the message is carried to the beloved, not of her. Mallinātha calls it the genitive of general connection (sambandha-sāmānye ṣaṣṭhī), which a verb of carrying licenses.
संदेशम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
मे षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
with धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य
गन्तव्या प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
ते षष्ठी · genitive — कर्तृ — the agent who must go
गन्तव्या is a kṛtya (a future-passive adjective, “to be gone to”), and its agent stands in the sixth case, not the third: “to be gone to by you” is ते गन्तव्या. The kṛtya agrees with अलका, the place, and the goer ते hangs off it as the sixth-case agent.
वसतिः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
अलका प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
with बाह्योद्यानस्थितहरशिरश्चन्द्रिकाधौतहर्म्या
यक्षेश्वराणाम् षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
प्रकरणानुक्रमthe rules the verse uses, by section of the abridgement
हलन्त्यम् 1.3.3 · प्रकरण 1← संतप्तानाम्; असि; हर; धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य; गन्तव्या; यक्षेश्वराणाम्
a final consonant of the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a final consonant (हल्) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it, and drops by 1.3.9. So the personal ending तिप् contributes only ति, the प् marking it, and क्तवतु leaves क्तवत् with the उ nasalized and the last letter both gone. Final त्, स् and म् of a case or personal ending are exempt (1.3.4).
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అంత్యంగా ఉన్న హల్లు (హల్) ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది వస్తువును గుర్తించే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు, 1.3.9 చేత లోపిస్తుంది. కాబట్టి తిప్ నుండి తి మాత్రమే మిగులుతుంది, ప్ ఇత్తు. విభక్తి/తిఙ్ ప్రత్యయాల అంత్య త్, స్, మ్ మాత్రం ఇత్తు కావు (1.3.4). అనునాసిక అచ్చు ఇత్తు (1.3.2) కి జోడీ.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तस्य लोपः 1.3.9 · प्रकरण 1← संतप्तानाम्; असि; पयोद; हर; धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य; गन्तव्या; यक्षेश्वराणाम्
an it-marker drops
What has been named an it-marker (इत्) is then elided (लोप). The tag has done its work — naming the suffix, and conditioning or blocking some operation — and leaves no sound behind. So the उ marked in सुँ, the ट् of टा, the ङ् of ङे ङसि ङस् ङि, and the प् of सुप् are all gone before the ending is attached.
ఇత్సంజ్ఞగా గుర్తించబడినది (इत्) తరువాత లోపిస్తుంది. ఆ గుర్తు తన పని ముగించుకుంది — ప్రత్యయానికి పేరుపెట్టడం, ఏదో కార్యాన్ని కలిగించడమో ఆపడమో — ఏ ధ్వనీ మిగలదు. सुँ లోని ఉ, टा లోని ట్, ङे ङसि ङस् ङि లోని ङ్, सुप् లోని ప్ అన్నీ ప్రత్యయం చేరేముందు పోతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुप्तिङन्तं पदम् 1.4.14 · प्रकरण 1← संतप्तानाम्; असि; हर; धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य; गन्तव्या
a form ending in a case ending (सुप्) or a verb ending (तिङ्) is a पद, a finished word
A form that ends in a nominal case ending — one of the twenty-one सुप् endings 4.1.2 lists — or in a verbal personal ending — one of the eighteen तिङ् endings — is named पद, a complete word. The name is what a great many rules wait on: the visarga rules, the final-consonant rules and the anusvāra rule all apply only "in a पद" or "at the end of a पद". So राम is not yet a पद, but राम + स् is; and चक्रे is a पद once the ending ए is on. Every word the poem carries reaches this name before its word-final changes can fire.
నామవాచక విభక్తి ప్రత్యయంతో — 4.1.2 చెప్పే ఇరవై ఒక్క సుప్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — లేదా క్రియా పురుష ప్రత్యయంతో — పద్దెనిమిది తిఙ్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — అంతమయ్యే రూపానికి పద సంజ్ఞ. ఈ సంజ్ఞ మీదే ఎన్నో సూత్రాలు ఆధారపడతాయి: విసర్గ సూత్రాలు, పదాంత హల్లు సూత్రాలు, అనుస్వార సూత్రం అన్నీ "పదంలో" లేదా "పదాంతంలో" మాత్రమే పనిచేస్తాయి. రామ ఇంకా పదం కాదు; రామ + స్ పదం; చక్రే ప్రత్యయం ఏ చేరాక పదం. కావ్యంలోని ప్రతి పదం తన పదాంత మార్పులకు ముందు ఈ సంజ్ఞను చేరుకుంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
भूवादयो धातवः 1.3.1 · प्रकरण 2← संतप्तानाम्; असि; हर; धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य; गन्तव्या
the words beginning with भू, listed in the Dhātupāṭha, are called धातु (roots)
The action-denoting words listed in the Dhātupāṭha — the root-list that opens with भू "to be" — are named धातु, roots. A धातु is the action-base from which every finite verb and every कृत् (primary derivative) form is built. It is the rule that stands at the head of every verb chain in the poem: चक्रे begins as the root डुकृञ्, जगाम as गम्, प्रमत्तः as मद्. Nothing is conjugated or turned into a participle until it first bears this name.
ధాతుపాఠంలో — భూ "ఉండటం" తో మొదలయ్యే ధాతువుల జాబితాలో — ఉన్న క్రియావాచక శబ్దాలకు ధాతు సంజ్ఞ. ధాతువు అంటే క్రియాధారం; దానినుండే ప్రతి తిఙంత క్రియా, ప్రతి కృదంత (ప్రాథమిక వ్యుత్పన్న) రూపం పుడతాయి. కావ్యంలోని ప్రతి క్రియా గొలుసుకు ఇది శిరస్సు: చక్రే డుకృఞ్ ధాతువుగా, జగామ గమ్ గా, ప్రమత్తః మద్ గా మొదలవుతాయి. ఈ సంజ్ఞ చేరకముందు ఏదీ రూపం దాల్చదు, కృదంతం కాదు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपदेशेऽजनुनासिक इत् 1.3.2 · प्रकरण 2← संतप्तानाम्; असि; पयोद; हर; धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य; गन्तव्या
a nasalized vowel in the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a vowel pronounced with nasal resonance (anunāsika) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it. The उ of सुँ and of रुँ is such a vowel, so it is a marker and drops (by 1.3.9). This is why the nominative-singular ending सुँ contributes only स्, and रुँ leaves only र्.
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అనునాసికంగా ఉచ్చరించే అచ్చు ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది ఆ వస్తువుకు పేరుపెట్టే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు. सुँ, रुँ లోని ఉ అలాంటి అచ్చే; కాబట్టి అది ఇత్తు, లోపిస్తుంది (1.3.9). అందుకే ప్రథమైకవచన ప్రత్యయం సుँ నుండి స్ మాత్రమే, రుँ నుండి ర్ మాత్రమే మిగులుతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
प्रादयः 1.4.58 · प्रकरण 2← संतप्तानाम्; धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य
प्र and the rest of the prefix list are called निपात (particles)
The words प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, नि, वि, उद् and the rest of the प्रादि list are named निपात — indeclinable particles. Joined to a root they are the upasargas, the verbal prefixes that turn or deepen its sense: प्र + मद् gives प्रमद् "be heedless, be carried away", the base of प्रमत्तः, and उद् + स्था gives उत्था "rise". Because the prefix is a particle held before the root, the corpus writes it into the word, and the derivation names this rule when it puts the prefix on.
ప్ర, పరా, అప, సమ్, అను, అవ, ని, వి, ఉద్ మొదలైన ప్రాది గణపు శబ్దాలకు నిపాత సంజ్ఞ — అవి అవ్యయాలు (వికారం లేని పదాలు). ధాతువుకు చేరినప్పుడు అవే ఉపసర్గలు, ధాతువు అర్థాన్ని తిప్పే లేదా లోతు చేసే క్రియా ఉపసర్గలు: ప్ర + మద్ → ప్రమద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం, పరవశం కావటం", ఇది ప్రమత్తః కు ఆధారం; ఉద్ + స్థా → ఉత్థా "లేవటం". ఉపసర్గ ధాతువు ముందు నిలిచే నిపాతం కావటాన కార్పస్ దాన్ని పదంలోనే రాస్తుంది, గొలుసు ఉపసర్గను చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपसर्गाः क्रियायोगे 1.4.59 · प्रकरण 2← संतप्तानाम्; धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य
प्र and the rest, joined to a verb, are called उपसर्ग (preverbs)
The प्रादि particles (प्र, सम्, उद्, नि, वि and the rest, named निपात by the previous rule) are called उपसर्ग — "preverbs" — when they stand in construction with a verb (क्रियायोग, "joined to an action"). Away from a verb the same words keep only their निपात name; before a root they are the prefix that turns its sense. प्र before मद् "be heedless" gives the प्रमद् of प्रमत्तः, and उद् before पत् "fall, fly" gives the उत्पत् of उत्पत. The derivation names this rule where it sets the prefix on the root.
ప్రాది నిపాతాలు (ప్ర, సమ్, ఉద్, ని, వి మొదలైనవి — ముందటి సూత్రం వీటికి నిపాత సంజ్ఞ ఇచ్చింది) క్రియతో కలిసి నిలిచినప్పుడు (క్రియాయోగం) వాటికి ఉపసర్గ సంజ్ఞ. క్రియ లేకుంటే అవే శబ్దాలు కేవలం నిపాతాలుగా నిలుస్తాయి; ధాతువు ముందు నిలిస్తే అర్థాన్ని తిప్పే ఉపసర్గలు. మద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం" ముందు ప్ర → ప్రమత్తః లోని ప్రమద్; పత్ "పడటం, ఎగరటం" ముందు ఉద్ → ఉత్పత లోని ఉత్పత్. గొలుసు ఉపసర్గను ధాతువుకు చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आद्गुणः 6.1.87 · प्रकरण 2← यक्ष + ईश्वर; बाह्य + उद्यान
a followed by i/u/ṛ becomes the guṇa vowel e/o/ar
When a final अ or आ is followed by a simple vowel इ उ or ऋ, the two together become the corresponding guṇa vowel — ए, ओ, or अर् — as one sound, a single substitution for both. So राम + इन (from टा) gives the ए of रामेण, and पुण्य + उदक gives the ओ of पुण्योदक. It is the guṇa-sandhi a student meets first.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఇ ఉ ఋ (సామాన్య అచ్చు) వస్తే, రెండూ కలిసి గుణమవుతాయి — ఏ, ఓ, అర్ — ఒకే ధ్వనిగా (ఏకాదేశం). రామ + ఇన (టా నుండి) → రామేణ లోని ఏ; పుణ్య + ఉదక → పుణ్యోదక లోని ఓ. విద్యార్థి మొదట కలిసే గుణసంధి ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अकः सवर्णे दीर्घः 6.1.101 · प्रकरण 2← प्रियायाः; गन्तव्या
a simple vowel before a like vowel becomes the long one
When a simple vowel (अक्: अ इ उ ऋ ऌ) is followed by a vowel of the same class (savarṇa), the two become the single long vowel of that class — अ/आ + अ/आ → आ, इ/ई + इ/ई → ई, and so on. So स्व + अधिकार → स्वाधिकार. This is dīrgha-sandhi.
అక్ (అ ఇ ఉ ఋ ఌ) తరువాత దానికి సవర్ణమైన అచ్చు వస్తే, రెండూ కలిసి ఆ వర్గపు దీర్ఘమవుతాయి — అ/ఆ + అ/ఆ → ఆ, ఇ/ఈ + ఇ/ఈ → ఈ, ఇలా. స్వ + అధికార → స్వాధికార. ఇది దీర్ఘసంధి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8.3.15 · प्रकरण 3← प्रियायाः; वसतिः; शिरस् + चन्द्रिका
र् becomes visarga before a खर् consonant or at a pause
A रेफ (र्) at the end of a word becomes visarga (ः) before a खर् consonant — the voiceless stops and the sibilants — or at a pause (avasāna). It is the last step of every nominative singular: यक्ष + र् becomes यक्षः. The visarga of भर्तुः is the same thing, the र् that came with the ṛ-stem's ending surfacing before the pause.
పదాంతంలోని రేఫ (ర్) ఖర్ హల్లు ముందు — అఘోష స్పర్శలు, ఊష్మలు — గాని, విరామం (అవసానం) దగ్గర గాని విసర్గ (ః) అవుతుంది. ప్రతి ప్రథమా ఏకవచనపు చివరి మెట్టు ఇదే: యక్ష + ర్ → యక్షః. భర్తుః లోని విసర్గ కూడా ఋకారాంత శబ్దపు ర్ ఇలాగే విరామం ముందు పైకి రావడమే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
मोऽनुस्वारः 8.3.23 · प्रकरण 3← संतप्तानाम्; संतप्तानाम् + त्वम्; शरणम् + तत्; संदेशम् + मे; यक्षेश्वराणाम् + बाह्योद्यानस्थितहरशिरश्चन्द्रिकाधौतहर्म्या
a word-final म् becomes anusvāra before a consonant
A म् at the end of a word becomes anusvāra — the nasal dot ं — when a consonant follows: हरिम् + वन्दे → हरिं वन्दे "I praise Hari". The accusative singular in -म् and every word-final म् before a consonant is written this way; before a vowel or at a pause the म् itself stays. This is why the chain-check reads a final ं and a final म् as the same sound: they are one म्, shown one way or the other by what follows.
పదాంతంలోని మ్, హల్లు ముందు అనుస్వారం — ం అనే నాసిక బిందువు — గా మారుతుంది: హరిమ్ + వన్దే → హరిం వన్దే "హరిని నమస్కరిస్తాను". మ్-అంత ద్వితీయా ఏకవచనం, హల్లు ముందు వచ్చే ప్రతి పదాంత మ్ ఇలాగే రాయబడతాయి; అచ్చు ముందు గానీ విరామంలో గానీ మ్ అలాగే నిలుస్తుంది. అందుకే గొలుసు-పరీక్ష పదాంత ం ను, పదాంత మ్ ను ఒకే ధ్వనిగా చదువుతుంది: అవి ఒకే మ్, తరువాత వచ్చేదాన్ని బట్టి ఒక్కో రూపంలో చూపబడతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
नश्चापदान्तस्य झलि 8.3.24 · प्रकरण 3← गन्तव्या
a non-final न् (or म्) becomes anusvāra before a झल् consonant
A न् or म् that does not stand at the end of a word becomes anusvāra before a झल् sound — a stop or a sibilant: the नुम् augment gives धनूंषि "bows", पयांसि "waters", where the न् before ष्/स् is written as the anusvāra dot. The change is inside the word; a word-final न् is left for the sandhi rules.
పదాంతంలో లేని న్ (లేదా మ్), ఝల్ హల్లు — స్పర్శం లేదా ఊష్మం — పరమైనప్పుడు అనుస్వారమవుతుంది: నుమ్ ఆగమంతో ధనూంషి "ధనుస్సులు", పయాంసి "నీళ్ళు" — ష్/స్ ముందున్న న్ అనుస్వార బిందువుగా వ్రాయబడుతుంది. ఈ మార్పు పదం లోపలిది; పదాంత న్ ను సంధి సూత్రాలకు వదులుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः 8.4.58 · प्रकरण 3← गन्तव्या
an anusvāra becomes the class nasal of a following यय् consonant
An anusvāra, before a यय् sound — a class stop or a semivowel, that is anything but श् ष् स् ह् — becomes the nasal homorganic with it: सम् + कारः → सङ्कारः, अलम् + कारः → अलङ्कारः, सम् + चयः → सञ्चयः. Before श् ष् स् ह् the anusvāra stays, since those have no class nasal to match.
అనుస్వారం, యయ్ వర్ణం — వర్గ్య స్పర్శం లేదా అంతస్థ, అంటే శ్ ష్ స్ హ్ తప్ప అన్నీ — పరమైనప్పుడు దానికి సవర్ణమైన వర్గానునాసికమవుతుంది: సమ్ + కారః → సఙ్కారః, అలమ్ + కారః → అలఙ్కారః, సమ్ + చయః → సఞ్చయః. శ్ ష్ స్ హ్ ముందు సవర్ణ అనునాసికం లేదు కాబట్టి అనుస్వారమే నిలుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वा पदान्तस्य 8.4.59 · प्रकरण 3← संतप्तानाम्; संतप्तानाम् + त्वम्; शरणम् + तत्; संदेशम् + मे; यक्षेश्वराणाम् + बाह्योद्यानस्थितहरशिरश्चन्द्रिकाधौतहर्म्या
at the end of a word the homorganic-nasal substitution is optional
The previous rule (8.4.58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः) turns an अनुस्वार (the nasal hum ं) into the nasal of the following consonant's own class before a यय् consonant (any stop or semivowel but ह). This rule makes that substitution optional (वा, "or") when the अनुस्वार stands at the end of a पद, a finished word. So the prefix सम् before भृत "borne", once its म् has become अनुस्वार, may keep the class-nasal म् or the अनुस्वार: सम्भृतम् or संभृतम्. Both are correct; the chain shows the class-nasal.
ముందటి సూత్రం (8.4.58 అనుస్వారస్య యయి పరసవర్ణః) అనుస్వారాన్ని (ం అనే నాసిక ధ్వని) — యయ్ హల్లు (హ తప్ప అన్ని స్పర్శ, అంతస్థ హల్లులు) ముందు — ఆ హల్లు వర్గపు నాసికంగా మారుస్తుంది. ఈ సూత్రం, అనుస్వారం పదాంతంలో (పూర్తయిన పదపు చివర) నిలిచినప్పుడు, ఆ మార్పును వికల్పం (వా "లేదా") చేస్తుంది. కాబట్టి భృత "మోయబడిన" ముందు సమ్ ఉపసర్గపు మ్ అనుస్వారమైన తర్వాత వర్గనాసిక మ్ గా ఉండవచ్చు, లేదా అనుస్వారంగా ఉండవచ్చు: సమ్భృతమ్ లేదా సంభృతమ్. రెండూ సరైనవే; గొలుసు వర్గనాసికాన్ని చూపుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ससजुषो रुः 8.2.66 · प्रकरण 4← प्रियायाः; वसतिः
a word-final स् becomes रु
The स् at the end of a word — and the word सजुष् — is replaced by रु. The उ of रु is only a marker and drops, so what is left is र्. This is why यक्ष + स् becomes यक्ष + र्, which then turns to visarga at a pause by 8.3.15: the visarga of every nominative singular is a buried स्. It also explains यक्षः + चक्रे → यक्षश्चक्रे — the स् resurfaces before च and becomes श्.
పదాంతంలోని స్ (మరియు సజుష్ శబ్దపు స్) రుగా మారుతుంది. 'రు'లోని ఉ కేవలం ఇత్సంజ్ఞ, అది లోపించి ర్ మాత్రమే మిగులుతుంది. కాబట్టి యక్ష + స్ → యక్ష + ర్; ఆ ర్ విరామం ముందు విసర్గ అవుతుంది (8.3.15). అందుకే ప్రతి ప్రథమా ఏకవచన విసర్గ దాగిన స్; యక్షః + చక్రే లో ఆ స్ మళ్లీ పైకి వచ్చి చకారం ముందు శ్ అవుతుంది — యక్షశ్చక్రే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुडनपुंसकस्य 1.1.43 · प्रकरण 5← संतप्तानाम्; धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य; गन्तव्या
the सुट् endings of a non-neuter stem are called सर्वनामस्थान
For a stem that is not neuter (अनपुंसक), the endings of the सुट् set — सु, औ, जस् (nominative singular, dual, plural) and अम्, औट् (accusative singular, dual) — are termed सर्वनामस्थान. This name marks the "strong" cases, where a stem shows its fullest form: it is before a सर्वनामस्थान that नुम् is inserted, a vowel lengthens, and the like. प्रमत्तः "heedless" is प्रमत्त + सु, a nominative singular, so its सु is a सर्वनामस्थान.
నపుంసకం కాని (అనపుంసక) స్టెముకు, సుట్ గణపు ప్రత్యయాలు — సు, ఔ, జస్ (ప్రథమా ఏక, ద్వి, బహువచనం) మరియు అమ్, ఔట్ (ద్వితీయా ఏక, ద్వివచనం) — సర్వనామస్థాన సంజ్ఞ పొందుతాయి. ఈ సంజ్ఞ "బలమైన" విభక్తులను గుర్తిస్తుంది, అక్కడ స్టెము తన పూర్ణ రూపాన్ని చూపుతుంది: సర్వనామస్థానం ముందే నుమ్ చేరిక, స్వరదీర్ఘీకరణం మొదలైనవి జరుగుతాయి. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త" = ప్రమత్త + సు, ప్రథమా ఏకవచనం, కాబట్టి దాని సు సర్వనామస్థానం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् 1.2.45 · प्रकरण 5← संतप्तानाम्; धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य
a meaningful form that is neither a root nor an affix is a प्रातिपदिक (nominal base)
A form that carries meaning (अर्थवत्) and is neither a धातु (a verb root) nor a प्रत्यय (an affix) is termed प्रातिपदिक — a nominal base, the stem to which case endings are then added. This is the general definition; forms ending in a कृत् or a तद्धित affix and compounds are brought under the same name by the next rule (1.2.46). So a plain stem like मेघ "cloud" is a प्रातिपदिक on its own, while a कृत् form such as प्रमत्त reaches the name through that extension. The प्रातिपदिक is what takes the सुप् case endings.
అర్థవంతమైన (అర్థవత్), ధాతువు కాని, ప్రత్యయం కాని రూపానికి ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ — నామపదపు మూలం (స్టెమ్), దీనికే విభక్తి ప్రత్యయాలు చేరతాయి. ఇది సాధారణ నిర్వచనం; కృత్, తద్ధిత ప్రత్యయాంత రూపాలను, సమాసాలను తర్వాతి సూత్రం (1.2.46) అదే సంజ్ఞకు తెస్తుంది. కాబట్టి మేఘ "మేఘం" వంటి సాదా మూలం తనంతట తానే ప్రాతిపదికం, ప్రమత్త వంటి కృదంతం ఆ విస్తరణ వల్ల ఈ సంజ్ఞను పొందుతుంది. ప్రాతిపదికమే సుప్ విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कृत्तद्धितसमासाश्च 1.2.46 · प्रकरण 5← संतप्तानाम्; धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य; गन्तव्या
forms ending in a कृत् or तद्धित affix, and compounds, are प्रातिपदिक too
Forms ending in a कृत् affix (a primary affix that makes a word straight from a root, like क्त in मत्त), in a तद्धित affix (a secondary affix on a noun), and समास (compounds) are also termed प्रातिपदिक — a nominal base. This extends the previous rule's definition. It is why a कृत् form such as प्रमत्त "heedless" (प्र + मद् + क्त) is itself a stem and takes case endings like any noun, and why the indeclinables श्रुत्वा "having heard" and आलिङ्ग्य "having embraced" count as nominal bases before their further treatment.
కృత్ ప్రత్యయాంత (ధాతువు నుండి నేరుగా పదం చేసే ప్రాథమిక ప్రత్యయం, మత్త లోని క్త వంటిది), తద్ధిత ప్రత్యయాంత (నామంపై గౌణ ప్రత్యయం), సమాస — వీటికి కూడా ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ, నామపదపు మూలం. ఇది ముందటి సూత్రపు నిర్వచనాన్ని విస్తరిస్తుంది. అందుకే ప్రమత్త "అజాగ్రత్త" (ప్ర + మద్ + క్త) వంటి కృదంతం తానే స్టెమ్ అయి, ఏ నామంవలెనే విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది; శ్రుత్వా "విని", ఆలింగ్య "కౌగిలించి" వంటి అవ్యయాలు కూడా తదుపరి వ్యవహారం ముందు నామపద మూలాలుగా లెక్క.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
न विभक्तौ तुस्माः 1.3.4 · प्रकरण 5← संतप्तानाम्; धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य
in a case or personal ending a final त-class, स् or म् is not an इत्
The previous rule 1.3.3 हलन्त्यम् makes the final consonant of an affix an इत् — a silent marker that is then dropped. This rule stops that within a विभक्ति (a case ending or a तिङ् personal ending): a final तु (the त-class: त थ द ध न), स्, or म् there is not an इत् and stays as a real letter. So the स् of the instrumental-plural ऐस् (which becomes भिस्) and the त् of a personal ending like तस् are kept, not marked away. In वन्द्यैः "with the venerable ones" the ऐस् holds its स्.
ముందటి సూత్రం 1.3.3 హలంత్యమ్ ప్రత్యయపు చివరి హల్లును ఇత్ — తొలగే మూక గుర్తు — చేస్తుంది. ఈ సూత్రం దాన్ని విభక్తి (విభక్తి ప్రత్యయం లేదా తిఙ్ పురుష ప్రత్యయం) లో ఆపుతుంది: అక్కడ చివరి తు (త-వర్గం: త థ ద ధ న), స్, మ్ ఇత్ కావు, నిజ అక్షరాలుగా నిలుస్తాయి. కాబట్టి తృతీయా బహువచనపు ఐస్ (భిస్ అయ్యేది) లోని స్, తస్ వంటి తిఙ్ ప్రత్యయపు త్ నిలుస్తాయి, గుర్తుగా తొలగవు. వంద్యైః "వందనీయులతో" లో ఐస్ తన స్ ను నిలుపుకుంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
चुटू 1.3.7 · प्रकरण 5← धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य; गन्तव्या
an affix’s initial palatal or cerebral is a marker
An initial palatal (चु — च छ ज झ ञ) or cerebral (टु — ट ठ ड ढ ण) of an affix is an इत्, a marker: not part of the affix but a tag on it, and it drops. So the ट of the instrumental टा and the ठ, ढ that open other affixes are only labels, gone before the affix is added. It is one of the rules that tell a bare affix from its markers.
ప్రత్యయం మొదట ఉన్న చు (చ ఛ జ ఝ ఞ) గాని టు (ట ఠ డ ఢ ణ) గాని ఇత్తు — అంటే ప్రత్యయంలో భాగం కాక దానిపై గుర్తు మాత్రమే; అది లోపిస్తుంది. అందుకే తృతీయ ప్రత్యయమైన టా లోని ట కేవలం గుర్తు, ప్రత్యయం చేరకముందే పోతుంది. బరి ప్రత్యయాన్ని దాని గుర్తులనుండి వేరుచేసే సూత్రాల్లో ఇది ఒకటి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लशक्वतद्धिते 1.3.8 · प्रकरण 5← संतप्तानाम्; हर; धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य
an affix’s initial ल्, श् or velar is a marker
In an affix that is not a taddhita (a secondary nominal affix), an initial ल्, श्, or velar (क ख ग घ ङ) is an इत्, a marker, and drops. This is why the present-participle affix शतृ adds only अत् — its श् is a tag — and why the tense-name लट् contributes no ल्.
తద్ధితం కాని ప్రత్యయం మొదట ఉన్న ల్, శ్, కవర్గం (క ఖ గ ఘ ఙ) ఇత్తులు, లోపిస్తాయి. అందుకే వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయమైన శతృ కేవలం అత్ ను చేరుస్తుంది — దాని శ్ ఒక గుర్తే — మరియు లట్ లకారంలోని ల్ ఏమీ మిగల్చదు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् 1.4.13 · प्रकरण 5← संतप्तानाम्; असि; हर; धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य; गन्तव्या
the base an affix is added to is called अङ्ग (stem) while the affix stands
Whatever an affix is prescribed after — taken with everything from that point on — is named अङ्ग, the stem, for as long as that affix is present. The name matters because a great many rules operate "on the अङ्ग": the guṇa and vṛddhi changes, the lengthenings, the augments all target the अङ्ग before its ending. So राम is the अङ्ग before a case ending, and चकृ the अङ्ग before a perfect ending — and it is on that अङ्ग that the vowel is strengthened to चकार.
ఒక ప్రత్యయం దేని తరువాత విధించబడుతుందో అది — అక్కడి నుండి ముందంతటితో సహా — ఆ ప్రత్యయం ఉన్నంత వరకు అఙ్గ, అంటే ప్రకృతి (కాండం), అని పిలవబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం, ఎందుకంటే ఎన్నో సూత్రాలు "అఙ్గం మీద" పనిచేస్తాయి: గుణ-వృద్ధి మార్పులు, దీర్ఘీకరణలు, ఆగమాలు అన్నీ ప్రత్యయం ముందు అఙ్గాన్నే లక్ష్యంగా చేసుకుంటాయి. కాబట్టి విభక్తి ముందు రామ అఙ్గం; పరోక్ష ప్రత్యయం ముందు చకృ అఙ్గం — ఆ అఙ్గం మీదే అచ్చు బలపడి చకార అవుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वादिष्वसर्वनामस्थाने 1.4.17 · प्रकरण 5← संतप्तानाम्; धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य
before the case endings that are not सर्वनामस्थान — the domain for the भ and पद names
This rule opens the domain in which the भ and पद names are given: "before the सु and the rest of the case endings (the सुप्) that are not सर्वनामस्थान". The weak endings — the genitive, dative, locative and their kin — fall here, as against the strong सर्वनामस्थान endings. Within this domain the following rules decide whether the stem is called भ or पद. गतानाम् "of those gone" is गत + आम्, a genitive plural, an ending that is not सर्वनामस्थान and so within the domain.
ఈ సూత్రం భ, పద సంజ్ఞలు ఇచ్చే క్షేత్రాన్ని తెరుస్తుంది: "సర్వనామస్థానం కాని సు మొదలైన విభక్తి ప్రత్యయాల (సుప్) ముందు". బలమైన సర్వనామస్థాన ప్రత్యయాలకు ఎదురుగా, షష్ఠీ, చతుర్థీ, సప్తమీ మొదలైన బలహీన విభక్తులు ఇక్కడ వస్తాయి. ఈ క్షేత్రంలో తర్వాతి సూత్రాలు స్టెము భ యా పద అని నిర్ణయిస్తాయి. గతానామ్ "వెళ్ళినవారి" = గత + ఆమ్, షష్ఠీ బహువచనం, సర్వనామస్థానం కాని ప్రత్యయమై ఈ క్షేత్రంలోనిది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यचि भम् 1.4.18 · प्रकरण 5← गन्तव्या
before an ending beginning with य् or a vowel, the stem is called भ
Within the domain the previous rule opened, before an ending that begins with a य् or with any vowel (यच् = य् together with the अच् vowels), the stem is termed भ. The भ name triggers the internal-sandhi rules that reshape a stem before such a weak ending. वन्द्य before ऐस् — the instrumental plural, which begins with the vowel ऐ — is a भ, on the way to वन्द्यैः "with the venerable ones".
ముందటి సూత్రం తెరిచిన క్షేత్రంలో, య్ తో గానీ ఏదైనా అచ్ (స్వరం) తో గానీ మొదలయ్యే ప్రత్యయం ముందు (యచ్ = య్ మరియు అచ్ స్వరాలు కలిపి) స్టెముకు భ సంజ్ఞ. భ సంజ్ఞ, అట్టి బలహీన ప్రత్యయం ముందు స్టెమును మార్చే అంతస్సంధి నియమాలను నడిపిస్తుంది. వంద్య, ఐస్ ముందు — తృతీయా బహువచనం, ఐ అనే స్వరంతో మొదలయ్యేది — భ, వంద్యైః "వందనీయులతో" వైపు దారిలో.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
गतिश्च 1.4.60 · प्रकरण 5← संतप्तानाम्; धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य
the same prefixes, joined to a verb, are also called गति
The same प्रादि words, joined to a verb, are termed गति ("gati") as well, beside their उपसर्ग name. The गति name is what lets a prefix compound with a following क्त्वा form into a single ल्यप् word: नि + अस् + क्त्वा becomes न्यस्य "having laid down", and उप + भुज् + क्त्वा becomes उपभुज्य "having enjoyed". The derivation names this rule where the prefix earns its गति standing.
అవే ప్రాది శబ్దాలు క్రియతో కలిస్తే, ఉపసర్గ సంజ్ఞతో పాటు, గతి సంజ్ఞ కూడా పొందుతాయి. గతి సంజ్ఞే ఉపసర్గను తర్వాతి క్త్వా-రూపంతో ఒక్క ల్యప్ పదంగా సమాసం చేయనిస్తుంది: ని + అస్ + క్త్వా → న్యస్య "ఉంచి", ఉప + భుజ్ + క్త్వా → ఉపభుజ్య "అనుభవించి". ఉపసర్గ తన గతిత్వాన్ని పొందేచోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप् 4.1.2 · प्रकरण 5← संतप्तानाम्; धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य; गन्तव्या
the twenty-one nominal case endings (सुप्), three to a case
This one long sūtra names, in a single run, all twenty-one nominal endings — three for each of the seven cases: सु औ जस् (nominative), अम् औट् शस् (accusative), टा भ्याम् भिस् (instrumental), ङे भ्याम् भ्यस् (dative), ङसि भ्याम् भ्यस् (ablative), ङस् ओस् आम् (genitive), ङि ओस् सुप् (locative). Every declined noun in the poem takes one of these; they are the endings 1.4.14 counts as सुप्. The set's name सुप् is the pratyāhāra formed from its first sound स and its last सुप्.
ఈ ఒక్క పొడవాటి సూత్రం ఇరవై ఒక్క నామవాచక ప్రత్యయాలను ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది — ఏడు విభక్తులకు మూడేసి: సు ఔ జస్ (ప్రథమా), అమ్ ఔట్ శస్ (ద్వితీయా), టా భ్యామ్ భిస్ (తృతీయా), ఙే భ్యామ్ భ్యస్ (చతుర్థీ), ఙసి భ్యామ్ భ్యస్ (పఞ్చమీ), ఙస్ ఓస్ ఆమ్ (షష్ఠీ), ఙి ఓస్ సుప్ (సప్తమీ). కావ్యంలోని ప్రతి విభక్తి పదం వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది; 1.4.14 వీటినే సుప్ గా లెక్కిస్తుంది. ఈ గణపు పేరు 'సుప్' — మొదటి ధ్వని స, చివరి సుప్ లతో ఏర్పడిన ప్రత్యాహారం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् 6.1.68 · प्रकरण 5← गन्तव्या; अलका; बाह्योद्यानस्थितहरशिरश्चन्द्रिकाधौतहर्म्या
after a consonant or a long ई/आ feminine, a bare-consonant सु/ति/सि drops
The nominative-singular सु — and the verb endings ति सि — when it would be left as a single consonant (apṛkta), is elided after a stem ending in a consonant (हल्), or after the long feminine stems in ई (ङी) or आ (आप्). So a consonant-stem masculine like राजन् loses the स् of सु. It is why महिमन्, आत्मन्, राजन् show no visible ending in the nominative singular.
ఒకే హల్లుగా మిగిలే సు (ప్రథమైకవచనం; ధాతువుల్లో తి సి), హల్లంతం తరువాత, లేదా దీర్ఘ స్త్రీలింగ ఈ (ఙీ)/ఆ (ఆప్) తరువాత లోపిస్తుంది. రాజన్ వంటి హలంత పుంలింగం సు లోని స్ ను కోల్పోతుంది. మహిమన్, ఆత్మన్, రాజన్ లకు ప్రథమైకవచనంలో ప్రత్యయం కనిపించకపోవడానికి కారణం ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
एङ्ह्रस्वात् सम्बुद्धेः 6.1.69 · प्रकरण 5← पयोद
the vocative-singular ending drops after एङ् or a short vowel
The vocative-singular ending (सुँ in its सम्बुद्धि use) elides after a stem ending in ए or ओ (एङ्), or in a short vowel: हे राम, हे हरे, हे विष्णो, हे मते. So the address form of these stems is the bare stem, without the स् the nominative would show.
ఏఙ్ (ఏ/ఓ) కి లేదా హ్రస్వ అచ్చుకి పరమైన సంబుద్ధి (సంబోధన ఏకవచన సుँ) లోపిస్తుంది: హే రామ, హే హరే, హే విష్ణో, హే మతే. కాబట్టి ఈ శబ్దాల సంబోధన రూపం ప్రథమావిభక్తిలో కనిపించే స్ లేకుండా, కేవలం ప్రాతిపదికమే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अमि पूर्वः 6.1.107 · प्रकरण 5← शरणम्; संदेशम्
before the accusative-singular अम्, the stem vowel alone remains
When the accusative-singular ending अम् follows a word ending in अक् (a short a i u …), the single substitute for stem-vowel + अ is the pūrva, the earlier, vowel — the stem vowel wins. So हरि + अम् → हरिम्, गुरु + अम् → गुरुम्, राम + अम् → रामम्. One rule for the accusative singular of every vowel stem.
అక్కు (హ్రస్వ అ ఇ ఉ…) తరువాత అమ్ (ద్వితీయైకవచనం) పరమైతే, ప్రాతిపదిక అచ్చుకూ అ కూ ఏకాదేశం పూర్వరూపం — ప్రాతిపదిక అచ్చు నిలుస్తుంది. హరి + అమ్ → హరిమ్, గురు + అమ్ → గురుమ్, రామ + అమ్ → రామమ్. అచ్చంత శబ్దాల ద్వితీయైకవచనానికి ఒకే సూత్రం.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
नामि 6.4.3 · प्रकरण 5← संतप्तानाम्; यक्षेश्वराणाम्
the stem vowel lengthens before नाम् (the genitive plural)
Before the genitive-plural ending आम् once it has taken the नुट् augment and become नाम् (7.1.54), a preceding short vowel lengthens: अग्नि → अग्नीनाम्, मधु → मधूनाम्, राम → रामाणाम्. The long vowel and the न् of नाम् together mark the genitive plural of the vowel stems.
నుట్ ఆగమం చేరి నామ్ అయిన షష్ఠీబహువచన ఆమ్ (7.1.54) ముందు, ముందున్న హ్రస్వ అచ్చు దీర్ఘమవుతుంది: అగ్ని → అగ్నీనామ్, మధు → మధూనామ్, రామ → రామాణామ్. దీర్ఘ అచ్చు, నామ్ లోని న్ కలిసి అచ్చంత శబ్దాల షష్ఠీబహువచనాన్ని గుర్తిస్తాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
टाङसिङसामिनात्स्याः 7.1.12 · प्रकरण 5← धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य
after an a-stem, टा/ङसि/ङस् become इन/आत्/स्य
After a stem in अ, the instrumental-singular टा becomes इन, the ablative-singular ङसि becomes आत्, and the genitive-singular ङस् becomes स्य. So राम + टा → राम + इन → रामेण (with guṇa), राम + ङसि → रामात्, राम + ङस् → रामस्य. Three of the a-stem singular endings are set by this one rule.
అకారాంత శబ్దం తరువాత తృతీయైకవచనం టా → ఇన, పంచమీ ఙసి → ఆత్, షష్ఠీ ఙస్ → స్య. రామ + టా → రామ + ఇన → రామేణ (గుణంతో), రామ + ఙసి → రామాత్, రామ + ఙస్ → రామస్య. అకారాంత ఏకవచన ప్రత్యయాల్లో మూడు ఈ ఒక్క సూత్రంతోనే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ह्रस्वनद्यापो नुट् 7.1.54 · प्रकरण 5← संतप्तानाम्; यक्षेश्वराणाम्
the augment नुट् before the genitive plural after a short vowel, a नदी stem, or आप्
The genitive-plural ending आम् takes the augment नुट् — an initial न् — after a stem ending in a short vowel, after a नदी-type feminine, and after an आप् (ā-stem) feminine: अग्नि → अग्नीनाम्, नदी → नदीनाम्, रमा → रमाणाम्. The short vowel then lengthens by 6.4.3, so the ending appears as -नाम् with a long vowel before it.
షష్ఠీబహువచన ప్రత్యయం ఆమ్, హ్రస్వాంత శబ్దం తరువాత, నదీ-తరగతి స్త్రీలింగం తరువాత, ఆప్ (ఆకారాంత) స్త్రీలింగం తరువాత నుట్ ఆగమం (ఆది న్) తీసుకుంటుంది: అగ్ని → అగ్నీనామ్, నదీ → నదీనామ్, రమా → రమాణామ్. తరువాత 6.4.3 చేత హ్రస్వం దీర్ఘమవుతుంది; కాబట్టి ప్రత్యయం దీర్ఘ అచ్చుతో –నామ్ గా కనిపిస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि 8.4.2 · प्रकरण 5← संतप्तानाम्; यक्षेश्वराणाम्
न becomes ण after र्/ष् even across intervening अट्, क-/प-class, आङ् or नुम् (ṇatva)
A न् becomes the retroflex ण् after a र् or ष् in the same word — and it still does when the vowels and semivowels of अट् (अ इ उ …, ह य व र), the velars, the labials, आङ्, or the augment नुम् stand in between. This is ṇatva. So राम + इन → रामेण, the र् reaching the न across ए; but शाप, with no र् or ष्, keeps its न (शापेन).
ఒకే పదంలో ర్ లేదా ష్ తరువాత న్ మూర్ధన్య ణ్ అవుతుంది — మధ్యలో అట్ (అచ్చులు, హ య వ ర), కవర్గం, పవర్గం, ఆఙ్, నుమ్ ఉన్నా అవుతుంది. ఇదే ణత్వం. రామ + ఇన → రామేణ, ర్ ఏ ను దాటి న ను చేరుతుంది; కానీ శాప లో ర గానీ ష గానీ లేదు, న నిలుస్తుంది (శాపేన).
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
याडापः 7.3.113 · प्रकरण 6← प्रियायाः
an आप् feminine takes the याट् augment before the ङित् case endings
An आप् (ā-stem) feminine takes the augment याट् — an initial य् — before the dative, ablative, genitive and locative singular (the ङित् endings): रमा → रमायै "for Ramā", रमायाः "of / from Ramā", रमायाम् "in Ramā". Where the नदी stems take आट् (7.3.112), the ā-stems take याट्.
ఆప్ (ఆకారాంత) స్త్రీలింగం, చతుర్థీ/పంచమీ/షష్ఠీ/సప్తమీ ఏకవచనాల (ఙిత్ ప్రత్యయాల) ముందు యాట్ ఆగమం (ఆది య్) తీసుకుంటుంది: రమా → రమాయై "రమకు", రమాయాః "రమ యొక్క / రమనుండి", రమాయామ్ "రమయందు". నదీ శబ్దాలు ఆట్ తీసుకుంటే (7.3.112), ఆకారాంతాలు యాట్ తీసుకుంటాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वमोर्नपुंसकात् 7.1.23 · प्रकरण 7← तत्
after a neuter stem, the nom./acc. singular endings drop (luk)
After a neuter stem other than a short अ, the nominative सु and accusative अम् drop away entirely (luk). So a neuter i-stem stands bare in वारि, and अन्यथावृत्ति ends in its stem इ with no ending shown.
నపుంసక శబ్దం (హ్రస్వ అ కాని) తరువాత ప్రథమా సు, ద్వితీయా అమ్ పూర్తిగా లోపిస్తాయి (లుక్). అందుకే నపుంసక ఇకారాంతం వారి గా బరిగా నిలుస్తుంది; అన్యథావృత్తి తన ఇకారంతో ముగుస్తుంది, ప్రత్యయం కనబడదు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतोऽम् 7.1.24 · प्रकरण 7← शरणम्
after a short-अ neuter, the nom./acc. singular become अम्
After a short-अ neuter stem, the nominative and accusative singular endings both become अम्. ज्ञानम्, फलम्, वचनम् — the -अम् that a neuter a-stem shows for both “it” and “it (as object)”.
హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దం తరువాత ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు రెండూ అమ్ అవుతాయి. జ్ఞానమ్, ఫలమ్, వచనమ్ — నపుంసక అకారాంతం కర్తగానూ కర్మగానూ చూపే -అమ్ ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो गुणे 6.1.97 · प्रकरण 8← त्वम्; मे; ते
a non-final अ before a guṇa vowel merges forward (para-rūpa)
When a non-final short अ is followed by a guṇa vowel (अ, ए, ओ), the single substitute is the later vowel alone — para-rūpa, the second stands — not a guṇa of the two. It keeps a stem-final अ from doubling with an affix that opens on such a vowel, so only the affix’s vowel is heard.
అంత్యం కాని హ్రస్వ అ తరువాత గుణాచ్చు (అ, ఏ, ఓ) వస్తే, రెండింటి స్థానంలో పరమైన అచ్చు ఒక్కటే మిగులుతుంది — పరరూపం, రెండవది నిలుస్తుంది — గుణం కాదు. అలా అకారాంత శబ్దం అటువంటి అచ్చుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయంతో కలిసినప్పుడు ప్రత్యయపు అచ్చు మాత్రమే వినబడుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश् 7.1.27 · प्रकरण 8← मे; ते
अश् replaces the genitive-singular ending after युष्मद्/अस्मद्
After the pronouns युष्मद् "you" and अस्मद् "I", the genitive-singular ending ङस् is replaced by अश्. The base then becomes तव / मम by 7.2.96, so the genitive singular is तव "your", मम "my". The pronoun of the second and first persons builds its possessive on this substitution.
యుష్మద్ "నీవు", అస్మద్ "నేను" అనే సర్వనామాల తరువాత షష్ఠీ ఏకవచన ప్రత్యయం ఙస్ కి అశ్ ఆదేశం వస్తుంది. తరువాత 7.2.96 చేత ప్రాతిపదికం తవ/మమ అవుతుంది; కాబట్టి షష్ఠీ ఏకవచనం తవ "నీ", మమ "నా". ప్రథమ, మధ్యమ పురుష సర్వనామాల షష్ఠి ఈ ఆదేశంపైనే నిలుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ङे प्रथमयोरम् 7.1.28 · प्रकरण 8← त्वम्
अम् replaces the dative singular and the nom./acc. singular after युष्मद्/अस्मद्
After युष्मद्/अस्मद्, the dative-singular ending ङे and the singular endings of the first two cases (प्रथमा and द्वितीया, nominative and accusative) are all replaced by अम्. With the further substitutions of the singular base — त्व/म by 7.2.97 — this gives त्वाम्, माम् in the accusative and, with companion rules, तुभ्यम्, मह्यम् in the dative.
యుష్మద్/అస్మద్ తరువాత చతుర్థీ ఏకవచన ప్రత్యయం ఙే, మొదటి రెండు విభక్తుల (ప్రథమా-ద్వితీయా) ఏకవచన ప్రత్యయాలు — అన్నీ అమ్ అవుతాయి. ఏకవచన ప్రాతిపదికాదేశం త్వ/మ (7.2.97) తో కలిసి ద్వితీయలో త్వామ్, మామ్; సహకారి సూత్రాలతో చతుర్థిలో తుభ్యమ్, మహ్యమ్.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
शेषे लोपः 7.2.90 · प्रकरण 8← त्वम्; मे; ते
in the remaining cases, the final of युष्मद्/अस्मद् elides
In the cases not otherwise provided for, the final अद् of युष्मद्/अस्मद् elides, leaving the bare त्व- / म- (and युष्म-/अस्म- in the plural): ते, मे in the shorter datives and genitives, तव, मम, and the locatives त्वयि "in you", मयि "in me". Elision is the default; the other rules name where a substitute stands instead.
ప్రత్యేకంగా విధించని మిగతా విభక్తుల్లో యుష్మద్/అస్మద్ అంత్యం (అద్) లోపిస్తుంది; కేవలం త్వ-/మ- (బహువచనంలో యుష్మ-/అస్మ-) మిగులుతుంది: హ్రస్వ చతుర్థీ/షష్ఠుల్లో తే, మే; తవ, మమ; సప్తమిలో త్వయి "నీయందు", మయి "నాయందు". లోపమే సామాన్యం; ఆదేశమెక్కడ ఉంటుందో మిగతా సూత్రాలు చెబుతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
त्वाहौ सौ 7.2.94 · प्रकरण 8← त्वम्
त्व and अह् replace the base before the nominative सुँ
Before the nominative-singular ending सुँ, युष्मद् becomes त्व and अस्मद् becomes अह्. With अम् for the ending (by 7.1.28) this gives त्वम् "you" and अहम् "I" — the bare subject forms of the second and first persons.
ప్రథమా ఏకవచన ప్రత్యయం సుँ పరమైనప్పుడు యుష్మద్ → త్వ, అస్మద్ → అహ్. ప్రత్యయం అమ్ (7.1.28) తో కలిసి త్వమ్ "నీవు", అహమ్ "నేను" — మధ్యమ, ప్రథమ పురుషాల కర్తృరూపాలు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तवममौ ङसि 7.2.96 · प्रकरण 8← मे; ते
तव and मम replace the base before the genitive singular
Before the genitive-singular (ङस्, replaced by अश् at 7.1.27), युष्मद् becomes तव and अस्मद् becomes मम, giving तव "your", मम "my". These are the full possessive singulars, beside the enclitic ते, मे that 7.2.90 leaves.
షష్ఠీ ఏకవచనం (ఙస్; 7.1.27 చేత అశ్) పరమైనప్పుడు యుష్మద్ → తవ, అస్మద్ → మమ: తవ "నీ", మమ "నా". 7.2.90 వదిలే సంక్షిప్త తే, మే లకు పక్కన ఇవి పూర్ణ షష్ఠీ ఏకవచన రూపాలు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वरादिनिपातमव्ययम् 1.1.37 · प्रकरण 11← संतप्तानाम्; धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य
the स्वरादि words and the निपात particles are called अव्यय (indeclinable)
The words of the स्वरादि list (स्वर्, अन्तर्, प्रातर् and the rest) and the निपात particles are termed अव्यय — indeclinable, taking no case ending and never changing form. Because the प्रादि prefixes are निपात (by 1.4.58), a preverb like प्र in प्रभवति "he arises" is an अव्यय; that is why it stands unchanged before the root.
స్వరాది గణపు శబ్దాలు (స్వర్, అంతర్, ప్రాతర్ మొదలైనవి) మరియు నిపాత శబ్దాలు అవ్యయ సంజ్ఞ పొందుతాయి — అవ్యయం, విభక్తి తీసుకోని, ఎప్పుడూ రూపం మారని పదం. ప్రాది ఉపసర్గలు నిపాతాలు కావటాన (1.4.58 చేత), ప్రభవతి "ఉద్భవించును" లోని ప్ర ఉపసర్గ అవ్యయం; అందుకే అది ధాతువు ముందు మారకుండా నిలుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अव्ययादाप्सुपः 2.4.82 · प्रकरण 11← संतप्तानाम्; धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य
after an अव्यय, the आप् (feminine) and सुप् (case) endings undergo लुक्
After an अव्यय — an indeclinable word — the feminine suffix आप् and the case endings सुप् undergo लुक् (लुक्, a disappearance that leaves no trace, not even a mark on what stood before). A prefix like प्र is an अव्यय (an उपसर्ग, and so indeclinable), and when it joins a root it first takes a case ending which this rule then wipes out, so प्र meets मद् bare in प्रमत्तः "heedless". The same लुक् is why an indeclinable never shows an ending: the सुप् is added and at once removed. The derivation names this rule on the silent step where the prefix's ending drops.
అవ్యయం — విభక్తి మారని పదం — తరువాత ఆప్ (స్త్రీలింగ ప్రత్యయం) మరియు సుప్ (విభక్తి ప్రత్యయాలు) లుక్ పొందుతాయి (లుక్ — ఏ గుర్తూ మిగల్చకుండా పూర్తిగా లోపించడం). ప్ర వంటి ఉపసర్గ అవ్యయం; అది ధాతువుతో కలిసేటప్పుడు మొదట ఒక విభక్తి ప్రత్యయాన్ని తీసుకుంటుంది, ఈ సూత్రం దాన్ని తుడిచివేస్తుంది, కాబట్టి ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లో ప్ర మద్ను ప్రత్యయం లేకుండా చేరుతుంది. అవ్యయం ఎప్పుడూ విభక్తి చూపకపోవటానికి కారణం ఇదే: సుప్ చేరి వెంటనే తొలగిపోతుంది. ఉపసర్గపు విభక్తి లోపించే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्ङिति च 1.1.5 · प्रकरण 12← धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य
no गुण or वृद्धि before an affix marked क् or ङ्
The strengthening of a vowel — गुण (इ→ए, उ→ओ, ऋ→अर्) and वृद्धि (its longer grade) — does not take place when the affix that would cause it is marked with an indicatory क् (कित्) or ङ् (ङित्). Many endings carry these marks precisely to keep the root weak. So कृ "to do" reaches चक्रे "he did", where the perfect endings are ङित् and the root ऋ is not raised to अर्; श्रु "to hear" reaches श्रुत्वा "having heard", where क्त्वा is कित् and the उ stays. It is the standard brake on strengthening, and it works by leaving a form unchanged where a plainer affix would have raised it.
అచ్చు బలపడుట — గుణం (ఇ→ఏ, ఉ→ఓ, ఋ→అర్) మరియు వృద్ధి (దాని దీర్ఘతర రూపం) — దాన్ని కలిగించే ప్రత్యయం సూచక క్ (కిత్) గాని ఙ్ (ఙిత్) గాని గుర్తుగలదైనపుడు జరుగదు. ధాతువును బలహీనంగా ఉంచుటకే చాలా ప్రత్యయాలు ఈ గుర్తులను మోస్తాయి. అలా కృ "చేయుట" చక్రే "చేశాడు" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ లిట్ ప్రత్యయాలు ఙిత్, ధాతువు ఋ అర్ గా లేపబడదు; శ్రు "వినుట" శ్రుత్వా "విని" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ క్త్వా కిత్, ఉ నిలుస్తుంది. ఇది బలపడుటపై సాధారణ కళ్ళెం, సాధారణ ప్రత్యయం లేపిన చోట రూపాన్ని మార్పు లేకుండా వదలి పని చేస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सार्वधातुकमपित् 1.2.4 · प्रकरण 12← हर
a सार्वधातुक affix that is not पित् is treated as ङित्
A सार्वधातुक affix — a present-system ending or the class sign that goes with it — that is not पित् (not marked प् as its इत्) is treated as ङित्, as though it carried ङ् as an इत्. The ङित् mark blocks the guṇa or vṛddhi strengthening the affix would otherwise pull, so the stem keeps its weak shape under such an ending. The third-person and the आत्मनेपद endings, and the imperatives that are not पित्, all fall under it: शृणु "listen", कथयतः "of the two telling" and रमसे "you take delight" keep their unstrengthened stems by this rule. The derivation names it on the silent step where the ending is fixed as ङित्.
సార్వధాతుక ప్రత్యయం — వర్తమానగణ ప్రత్యయం, లేదా దానితో వచ్చే గణచిహ్నం — పిత్ కానిది (ప్ను ఇత్గా గుర్తు లేనిది) ఙిత్గా, ఙ్ను ఇత్గా కలిగినట్లుగా వర్తిస్తుంది. ఙిత్ గుర్తు, ప్రత్యయం లేకపోతే కలిగించే గుణ లేదా వృద్ధి బలపడటాన్ని అడ్డుకుంటుంది, కాబట్టి ధాతువు అటువంటి ప్రత్యయం కింద తన బలహీన రూపాన్ని నిలుపుకుంటుంది. ప్రథమ పురుష ప్రత్యయాలు, ఆత్మనేపద ప్రత్యయాలు, పిత్ కాని ఆజ్ఞార్థాలు అన్నీ దీని కిందకు వస్తాయి: శృణు "వినుము", కథయతః "చెప్పే ఇద్దరి", రమసే "ఆనందిస్తావు" ఈ సూత్రంచేత బలపడని ధాతురూపాన్ని నిలుపుకుంటాయి. ప్రత్యయాన్ని ఙిత్గా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् 1.3.78 · प्रकरण 12← असि; हर
in the remaining case, a root in the active takes परस्मैपद
In the case left over (शेष — a root not sent to the middle by the preceding rules), when the ending stands for the agent (कर्तरि, the active sense) the root takes परस्मैपद, the set of personal endings that turn the action away from the agent. This is the default that catches every root the आत्मनेपद rules did not claim: भू "be, become" is such a root, so भवति "he becomes" and प्रभवति "he arises" take the active endings. The derivation names this rule where it chooses the active set.
మిగిలిన సందర్భంలో (శేషం — ముందటి సూత్రాలు ఆత్మనేపదానికి పంపని ధాతువు), ప్రత్యయం కర్తను సూచించినప్పుడు (కర్తరి, కర్తృ అర్థం) ధాతువు పరస్మైపదాన్ని — క్రియను కర్త నుండి దూరంగా మళ్ళించే పురుష ప్రత్యయాల గణాన్ని — తీసుకుంటుంది. ఇది ఆత్మనేపద సూత్రాలు తీసుకోని ప్రతి ధాతువునూ పట్టుకొనే మూలనియమం: భూ "అగు, ఉండు" అటువంటి ధాతువు, కాబట్టి భవతి "అగును", ప్రభవతి "ఉద్భవించును" పరస్మైపద ప్రత్యయాలను తీసుకుంటాయి. ఆ గణాన్ని ఎంచుకొనే చోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ते प्राग्धातोः 1.4.80 · प्रकरण 12← संतप्तानाम्; धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य
the prefixes (gati and upasarga) stand before the root
The words just named — the upasargas and the other gati particles — are placed before the root (धातु) they qualify. This is the rule that fixes a prefix's position at the head of the verb. So प्र stands before मद् in प्रमत्तः "heedless", आ before लिङ्ग् in आलिङ्ग्य "having embraced", आ before इ in एत्य "having come". The seam between prefix and root is then handled by sandhi, but their order is settled here.
ఇప్పుడే పేర్కొన్న పదాలు — ఉపసర్గలు, ఇతర గతి పదాలు — తాము విశేషించే ధాతువుకు ముందు ఉంచబడతాయి. ఉపసర్గ స్థానాన్ని క్రియ మొదట స్థిరపరచే సూత్రం ఇది. అలా ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తగలవాడు" లో ప్ర మద్ ముందు, ఆలిఙ్గ్య "కౌగిలించి" లో ఆ లిఙ్గ్ ముందు, ఏత్య "వచ్చి" లో ఆ ఇ ముందు నిలుస్తుంది. ఉపసర్గ, ధాతువుల మధ్య సంధి తరవాత జరుగుతుంది, కానీ వాటి క్రమం ఇక్కడ స్థిరమవుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सनाद्यन्ता धातवः 3.1.32 · प्रकरण 12← धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य
words ending in सन् and the other सनादि affixes are called धातु (roots)
A word that ends in सन् or any of the सनादि affixes — the set running from सन् through णिच् (the causative sign) and the rest — is itself called धातु, a verb root. This lets a stem already carrying such a suffix be conjugated afresh, taking the tense endings as any root does. The causative roots of the poem stand on this rule: कथ् "tell", रच् "arrange" and सूच् "point out" carry णिच् and are धातु by it, so कथयतः "of the one telling", विरचिताम् "arranged" and सूचयिष्यन्ति "they will point out" build on a stem this rule names a root. The derivation names it on the silent step where the सनादि-ending stem is fixed as a धातु.
సన్తో గాని సనాది ప్రత్యయాలలో (సన్ నుండి ణిచ్ — ప్రేరణ చిహ్నం — మొదలైన గణం) దేనితో గాని అంతమయ్యే పదానికి ధాతు సంజ్ఞ, అదే ఒక క్రియా ధాతువు. దీనివల్ల అటువంటి ప్రత్యయాన్ని ఇప్పటికే కలిగిన అంగం మళ్ళీ, ఏ ధాతువు వలెనే కాలప్రత్యయాలను తీసుకొని, వర్తించగలదు. కావ్యపు ప్రేరణార్థ ధాతువులు ఈ సూత్రంపై నిలుస్తాయి: కథ్ "చెప్పు", రచ్ "అమర్చు", సూచ్ "చూపు" ణిచ్ను కలిగి దీనిచేత ధాతువులు అవుతాయి, కాబట్టి కథయతః "చెప్పేవాని", విరచితామ్ "అమర్చబడిన", సూచయిష్యంతి "చూపుతారు" ఈ సూత్రం ధాతువు అని పిలిచే అంగంపై నిర్మితమవుతాయి. సనాదిఅంత అంగాన్ని ధాతువుగా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कर्तरि शप् 3.1.68 · प्रकरण 12← असि; हर
the class-sign शप् is added after a root, in the active, before a present-system ending
In the active (कर्तरि, when the verb agrees with its agent), the affix शप् — which surfaces as a plain अ, its श् and प् being only markers — is placed between a root and a following सार्वधातुक ending (the present-system endings). It is the class-sign (विकरण) of the first, sixth and tenth verb classes, and it is what makes their present stems thematic. So भू "to be" takes शप् to give भू + अ + ति, which goes on to भवति "he is" — the poem's भवति and प्रभवति; हृ "to carry" likewise gives हरति "he carries". Where a class takes a different sign, or none, this rule does not apply.
కర్తరి ప్రయోగంలో (క్రియ కర్తతో సమన్వయించినప్పుడు) శప్ ప్రత్యయం — దీని శ్, ప్ కేవలం గుర్తులు కావటాన కేవలం అ గా కనబడేది — ధాతువుకూ, తరువాతి సార్వధాతుక ప్రత్యయానికీ (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలకు) మధ్య చేరుతుంది. ఇది మొదటి, ఆరవ, పదవ ధాతుగణాల వికరణం (గణచిహ్నం); వాటి వర్తమాన అఙ్గాలను థెమాటిక్ గా చేసేది ఇదే. అలా భూ "ఉండుట" శప్ తీసుకొని భూ + అ + తి అవుతుంది, అది భవతి "ఉన్నాడు" గా కొనసాగుతుంది — కావ్యంలోని భవతి, ప్రభవతి; హృ "మోయుట" కూడా హరతి "మోస్తాడు" గా అవుతుంది. వేరే వికరణం తీసుకునే గణానికి, లేదా ఏదీ తీసుకోని గణానికి ఈ సూత్రం వర్తించదు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वर्तमाने लट् 3.2.123 · प्रकरण 12← असि
the present tense लट् for an action going on now
For an action going on now, the affix लट् — the present tense — is placed after the root. भू “to be” gives भवति, “is”. लट् is the first of the ten लकारs, the slots the tense-and-mood endings fill.
ఇప్పుడు జరుగుతున్న క్రియకు ధాతువు తరువాత లట్ — వర్తమాన లకారం — వస్తుంది. భూ (ఉండుట) → భవతి. పది లకారాల్లో లట్ మొదటిది; కాలార్థ ప్రత్యయాలు నిండే స్థానాలే ఈ లకారాలు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लोट् च 3.3.162 · प्रकरण 12← हर
and लोट् (the imperative) in those same senses
In the same senses as the optative — command, invitation and the rest — a root also takes लोट्, the imperative. It gives the direct order and the third-person "let": गच्छ "go", गच्छतु "let him go", गच्छन्तु "let them go". Where लिङ् says "should", लोट् says "do".
విధిలిఙ్ చెప్పిన అర్థాల్లోనే — ఆజ్ఞ, నిమంత్రణ మొదలైనవి — ధాతువుకు లోట్ (ఆజ్ఞార్థం) కూడా వస్తుంది. ఇది నేరుగా ఆజ్ఞను, ప్రథమపురుషలో "…నీ" అనే అర్థాన్ని ఇస్తుంది: గచ్ఛ "వెళ్ళు", గచ్ఛతు "వెళ్ళనీ", గచ్ఛన్తు "వెళ్ళనీ (వారు)". లిఙ్ "చేయవలెను" అంటే లోట్ "చేయుము".
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् 3.4.78 · प्रकरण 12← असि; हर
the eighteen personal endings (तिङ्) that replace a verb's tense-marker (लकार)
This one sūtra names, in a single run, all eighteen verbal personal endings — the तिङ् set — that stand in for the abstract tense-marker (लकार) a verb first receives. Nine are parasmaipada (active): तिप् तस् झि, सिप् थस् थ, मिप् वस् मस्; nine are ātmanepada (middle): त आताम् झ, थास् आथाम् ध्वम्, इट् वहि महिङ् — three persons against singular, dual and plural in each voice. Every finite verb in the poem takes one: चक्रे "he did" reaches the ātmanepada त, रुणद्धि "he obstructs" the parasmaipada तिप्, द्रक्ष्यसि "you will see" the सिप्. It is the verb's counterpart to 4.1.2, which lists the noun's सुप् endings.
ఈ ఒక్క సూత్రం, ఒక క్రియ మొదట పొందే భావ కాలచిహ్నం (లకారం) స్థానంలో వచ్చే పద్దెనిమిది క్రియా పురుష ప్రత్యయాలను — తిఙ్ గణాన్ని — ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది. తొమ్మిది పరస్మైపదం: తిప్ తస్ ఝి, సిప్ థస్ థ, మిప్ వస్ మస్; తొమ్మిది ఆత్మనేపదం: త ఆతామ్ ఝ, థాస్ ఆథామ్ ధ్వమ్, ఇట్ వహి మహిఙ్ — ప్రతి పదంలో మూడు పురుషలు ఏకవచన, ద్వివచన, బహువచనాలకు ఎదురుగా. కావ్యంలోని ప్రతి తిఙంత క్రియా వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది: చక్రే "చేశాడు" ఆత్మనేపద త ను, రుణద్ధి "అడ్డగిస్తాడు" పరస్మైపద తిప్ ను, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" సిప్ ను చేరుకుంటాయి. నామపదపు సుప్ ప్రత్యయాలను పేర్కొనే 4.1.2 కు ఇది క్రియాపరమైన జోడి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सेर्ह्यपिच्च 3.4.87 · प्रकरण 12← हर
the imperative's 2nd-singular ending सि becomes हि, and counts as अपित्
In the imperative (लोट्), the second-person singular parasmaipada ending सि is replaced by हि, and this हि is treated as अपित् — as though it had no प् marker, so it behaves like a ङित् suffix, one that does not strengthen the root. So भू "to be" reaches भव + हि, व्रज् "to go" व्रज + हि, हृ "to carry" हर + हि — each before the next rule strips the हि away. The अपित् status is why the root stays weak, giving भव, not *भाव.
ఆజ్ఞార్థంలో (లోట్), మధ్యమ పురుష ఏకవచన పరస్మైపద ప్రత్యయం సి, హి గా మారుతుంది; ఈ హి అపిత్ గా — ప్ గుర్తు లేనట్టుగా — పరిగణింపబడి, ధాతువును బలపరచని ఙిత్ ప్రత్యయంలా ప్రవర్తిస్తుంది. అలా భూ "ఉండుట" భవ + హి ను, వ్రజ్ "వెళ్ళుట" వ్రజ + హి ను, హృ "మోయుట" హర + హి ను చేరుకుంటాయి — తరవాతి సూత్రం హి ని తొలగించే ముందు. అపిత్ కావటమే ధాతువు బలహీనంగా ఉండి భవ ను ఇస్తుంది, *భావ ను కాదు.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिङ्शित्सार्वधातुकम् 3.4.113 · प्रकरण 12← असि; हर
a तिङ् ending and a शित् affix are called सार्वधातुक
A तिङ् ending (तिङ्, the block of finite personal endings) and any शित् affix (शित्, one that carries श् as its इत् mark, such as the class-signs शप् and श्यन्) are called सार्वधातुक — "reaching the whole root", the class of affixes that stand in the present system and act on the root as a whole. भवति "he becomes" ends in the तिङ् ending तिप् and carries the class-sign शप्, both सार्वधातुक. The name matters because other rules turn on it — some strengthenings apply only before a सार्वधातुक affix. The derivation names this rule where it fixes the affix as सार्वधातुक.
తిఙ్ ప్రత్యయం (తిఙ్ — క్రియాపదపు పురుష ప్రత్యయాల గణం) మరియు ఏదైనా శిత్ ప్రత్యయం (శిత్ — శ్ను ఇత్గా కలిగినది, శప్, శ్యన్ వంటి గణచిహ్నాలు) సార్వధాతుక సంజ్ఞ పొందుతాయి — "ధాతువు పూర్తికి చేరునది", వర్తమాన వ్యవస్థలో నిలిచి ధాతువును మొత్తంగా వర్తించే ప్రత్యయాల గణం. భవతి "అగును" తిఙ్ ప్రత్యయం తిప్తో అంతమై గణచిహ్నం శప్ను కలిగి ఉంది, రెండూ సార్వధాతుకాలు. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం — కొన్ని బలపరిచే మార్పులు సార్వధాతుక ప్రత్యయం ముందు మాత్రమే జరుగుతాయి. ప్రత్యయాన్ని సార్వధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आर्धधातुकं शेषः 3.4.114 · प्रकरण 12← संतप्तानाम्; धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य; गन्तव्या
the affix left over (not तिङ् or शित्) is called आर्धधातुक
Any affix enjoined after a root that is not a तिङ् ending and not a शित् affix — everything left over (शेष) once the सार्वधातुक affixes are set aside — is called आर्धधातुक, the class that reaches "half the root" and builds the stems outside the present system. The कृत् suffixes fall here: क्त in प्रमत्तः "heedless", क्त्वा in श्रुत्वा "having heard", and the future sign स्य in द्रक्ष्यसि "you will see" are all आर्धधातुक. The name governs whether the augment इट् may come and how the root's vowel strengthens. The derivation names this rule where it fixes the कृत् or derived affix as आर्धधातुक.
ధాతువు తరువాత విధించిన ప్రత్యయాలలో తిఙ్ ప్రత్యయమూ కాక శిత్ ప్రత్యయమూ కాక — సార్వధాతుక ప్రత్యయాలను పక్కన పెట్టాక మిగిలినది (శేషం) — దానికి ఆర్ధధాతుక సంజ్ఞ, "ధాతువులో సగానికే" చేరి వర్తమాన వ్యవస్థ వెలుపలి రూపాలను నిర్మించే గణం. కృత్ ప్రత్యయాలు ఇక్కడకు వస్తాయి: ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లోని క్త, శ్రుత్వా "విని" లోని క్త్వా, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" లోని భవిష్యత్ చిహ్నం స్య — అన్నీ ఆర్ధధాతుకాలు. ఇట్ ఆగమం వచ్చునా, ధాతువు అచ్చు ఎలా బలపడునా అనేది ఈ సంజ్ఞపై ఆధారపడుతుంది. కృత్ లేదా సాధిత ప్రత్యయాన్ని ఆర్ధధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो हेः 6.4.105 · प्रकरण 12← हर
the imperative ending हि drops after अ
The imperative's second-person singular ending हि (put there by 3.4.87 सेर्ह्यपिच्च) is dropped when it follows a short अ. So भू "to be", having reached भव + हि, loses the हि to give भव "be!"; व्रज् gives व्रज "go!"; अनु + सृ gives अनुसर; हृ gives हर. This is why these common imperatives end bare, in the root's own vowel, with no ending in sight.
ఆజ్ఞార్థ మధ్యమ పురుష ఏకవచన ప్రత్యయం హి (3.4.87 సేర్హ్యపిచ్చ చేర్చినది), హ్రస్వ అ తరవాత వస్తే లోపిస్తుంది. అలా భూ "ఉండుట" భవ + హి కి చేరి, హి ని కోల్పోయి భవ "అవు!" ను ఇస్తుంది; వ్రజ్ వ్రజ "వెళ్ళు!" ను; అను + సృ అనుసర ను; హృ హర ను ఇస్తుంది. అందుకే ఈ సాధారణ ఆజ్ఞలు ఏ ప్రత్యయమూ కనబడకుండా, ధాతువు సొంత అచ్చుతో చివరవుతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् 7.2.10 · प्रकरण 12← संतप्तानाम्; गन्तव्या
after a single-vowel root unaccented in its teaching form, आर्धधातुक takes no इट्
After a root that is एकाच् — of a single vowel, one syllable — and anudātta (unaccented) in the way it is taught, an आर्धधातुक affix does not take the augment इट् (the इ- that otherwise props such an affix onto the root). These are the अनिट् roots, the ones that join their suffix bare. दृश् "see", कृ "do" and पद् "go" are among them, so द्रक्ष्यसि "you will see", कर्तुम् "to do" and सम्पत्स्यन्ते "they will come about" set the future or the infinitive straight on the root with no इ between. The derivation names this rule on the silent step where the इट् is withheld.
ఏకాచ్ — ఒకే అచ్చు, ఒక అక్షరం — అయి, ఉపదేశింపబడిన తీరులో అనుదాత్తమైన (అనుదాత్త) ధాతువు తరువాత ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం ఇట్ ఆగమాన్ని (లేకపోతే ఆ ప్రత్యయాన్ని ధాతువుకు ఆనించే ఇ-) తీసుకోదు. ఇవి అనిట్ ధాతువులు, తమ ప్రత్యయాన్ని ప్రత్యయాంతరం లేకుండా చేరేవి. దృశ్ "చూడు", కృ "చేయు", పద్ "పోవు" వీటిలోనివి, కాబట్టి ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు", కర్తుమ్ "చేయుటకు", సంపత్స్యంతే "సంభవించును" భవిష్యత్తును లేదా భావార్థకాన్ని మధ్య ఇ లేకుండా నేరుగా ధాతువుపై ఉంచుతాయి. ఇట్ ఆగిపోయే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आर्धधातुकस्येड् वलादेः 7.2.35 · प्रकरण 12← धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य
an ārdhadhātuka suffix beginning with a वल् consonant takes the augment इट् (इ)
An ārdhadhātuka suffix (आर्धधातुक — the class that holds the past participle क्त, the futures, the perfect and more) that begins with a वल् consonant — any consonant except य् — receives the augment इट्, a prefixed इ. This इ is what lets a consonant-initial suffix attach without an unpronounceable cluster. So रच् "to arrange" + त gives रचित, in विरचिताम् "arranged"; वञ्च् gives वञ्चितः "deceived"; the future सूचयिष्यन्ति carries the same इ before its स्य. Roots that block the augment are called अनिट्; those that take it, सेट्.
వల్ హల్లుతో — య్ తప్ప ఏ హల్లుతోనైనా — మొదలయ్యే ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం (ఆర్ధధాతుకము — క్త కృదంతం, భవిష్యత్తులు, పరోక్షం మొదలైనవి కల గణం) తనకు ముందు ఇట్ ఆగమాన్ని — చేర్చిన ఇ ను — పొందుతుంది. ఈ ఇ, హల్లుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయం ఉచ్చరించలేని సంయుక్తాక్షరం లేకుండా చేరేలా చేస్తుంది. అలా రచ్ "అమర్చుట" + త రచిత అవుతుంది, విరచితామ్ "అమర్చబడిన" లో; వఞ్చ్ వఞ్చితః "మోసగింపబడిన" ను; భవిష్యత్తు సూచయిష్యన్తి తన స్య ముందు అదే ఇ ను మోస్తుంది. ఆగమాన్ని నిరోధించే ధాతువులను అనిట్ అంటారు; తీసుకునేవి సేట్.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सार्वधातुकार्धधातुकयोः 7.3.84 · प्रकरण 12← हर
a root's final इक् vowel takes guṇa before a सार्वधातुक or आर्धधातुक affix
A root ending in one of the इक् vowels — इ उ ऋ ऌ — takes guṇa, the middle grade (इ/उ → ए/ओ, ऋ → अर्), before an affix of either great class: a सार्वधातुक (the present-system endings) or an आर्धधातुक (the endings and suffixes outside it — futures, infinitives, most kṛt affixes). So भू "to be" raises to भो before the present ending, giving भवति "he is"; कृ "to do" raises to कर् before the infinitive तुम्, giving कर्तुम् "to do"; श्रु "to hear" to श्रो in श्रोष्यसि "you will hear". It is the principal rule that strengthens a root's final vowel one grade.
ఇక్ అచ్చుల్లో — ఇ ఉ ఋ ఌ — ఒకదానితో అంతమయ్యే ధాతువు, రెండు మహాగణాల్లో ఏ ప్రత్యయం ముందైనా — సార్వధాతుకం (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలు) లేదా ఆర్ధధాతుకం (దానికి వెలుపలి ప్రత్యయాలు — భవిష్యత్తు, తుమున్, చాలా కృత్ ప్రత్యయాలు) ముందు — గుణం, మధ్య మెట్టు (ఇ/ఉ → ఏ/ఓ, ఋ → అర్), పొందుతుంది. అలా భూ "ఉండుట" వర్తమాన ప్రత్యయం ముందు భో గా ఎక్కి భవతి "ఉన్నాడు" అవుతుంది; కృ "చేయుట" తుమ్ ముందు కర్ గా ఎక్కి కర్తుమ్ "చేయుటకు" అవుతుంది; శ్రు "వినుట" శ్రోష్యసి "వింటావు" లో శ్రో గా. ధాతువు అంత్య అచ్చును ఒక మెట్టు బలపరచే ప్రధాన సూత్రం ఇదే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
पुगन्तलघूपधस्य च 7.3.86 · प्रकरण 12← धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य
a stem ending in the augment पुक् or with a light penult takes गुण
A stem takes गुण — the strengthening इ→ए, उ→ओ, ऋ→अर् — of its vowel when the stem either ends in the augment पुक् or has a light penult (लघु उपधा): a short vowel in the second-to-last place, not closed by a conjunct. This is the common strengthening before the tense-sign अ and the like. So दृश् "to see", whose penult ऋ is light, reaches ददर्श "he saw" — दृश् + दृश् + अ → दृश् + दर्श् + अ, the ऋ raised to अर्; भिद् "to split" gives भेद्यैः through भिद् + य → भेद् + य. The rule is why a light middle vowel surfaces one grade stronger in so many stems.
అంగం తన అచ్చు గుణాన్ని — ఇ→ఏ, ఉ→ఓ, ఋ→అర్ అనే బలపడుటను — పొందుతుంది, అంగం పుక్ ఆగమంతో చివరవడం గాని లేక లఘు ఉపధ (లఘు ఉపధ) కలిగివుండటం గాని జరిగినపుడు: సంయుక్తంతో మూయబడని, చివరి ముందటి చోటిలో హ్రస్వ అచ్చు. కాల-గుర్తు అ మొదలైన వాటి ముందు సాధారణ బలపడుట ఇదే. అలా దృశ్ "చూచుట", దాని ఉపధ ఋ లఘువు, ददర్శ "చూశాడు" కు చేరుతుంది — దృశ్ + దృశ్ + అ → దృశ్ + దర్శ్ + అ, ఋ అర్ గా లేపబడి; భిద్ "చీల్చుట" భిద్ + య → భేద్ + య ద్వారా భేద్యైః ను ఇస్తుంది. చాలా అంగాలలో లఘు మధ్య అచ్చు ఒక మెట్టు బలంగా పైకి వచ్చుటకు కారణం ఈ సూత్రమే.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तासस्त्योर्लोपः 7.4.50 · प्रकरण 12← असि
the स् of तास् and of the auxiliary अस् drops before a स-initial ending
The स् of the periphrastic-future affix तास्, and the स् of the auxiliary अस् "to be" that carries its person-endings, is dropped when a स-initial ending follows. In गन्तासि "you are going to go", गम् + तास् + सि, the स् of तास् falls before the सि, giving गन्तासि; the same loss shapes the bare auxiliary असि "you are". It smooths the seam between the future stem and the endings that follow.
పర్యాయ భవిష్యత్తు ప్రత్యయం తాస్ యొక్క స్, మరియు పురుష ప్రత్యయాలను మోసే అస్ "ఉండుట" సహాయక ధాతువు యొక్క స్, తరవాత స-తో మొదలయ్యే ప్రత్యయం ఉంటే లోపిస్తాయి. గన్తాసి "వెళ్ళబోతున్నావు" లో గమ్ + తాస్ + సి — తాస్ యొక్క స్ సి ముందు లోపించి గన్తాసి అవుతుంది; అదే లోపం అసి "ఉన్నావు" ను కూడా మలుస్తుంది. భవిష్యత్ అంగానికి, తరవాతి ప్రత్యయాలకు మధ్య సంధిని ఇది సున్నితం చేస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अदिप्रभृतिभ्यः शपः 2.4.72 · प्रकरण 13← असि
after अद् and the rest of the second class the present marker शप् is elided
After अद् "to eat" and the roots that head its list — the अदादि or second class — the present marker शप् (the थेमाटिक अ that the first class inserts between root and ending) is elided by लुक्, so no अ appears. The ending joins the bare root: अद् + ति → अत्ति "he eats", and अस् "to be" + ति → अस्ति "is". Compare a first-class root, which keeps the marker: भू gives भव + ति → भवति.
అద్ "తినుట" మొదలైన ధాతువుల తరవాత — అదాది గణం, రెండవ గణం — వర్తమాన వికరణ శప్ (భ్వాది గణం ధాతువుకూ ప్రత్యయానికీ మధ్య చేర్చే థేమాటిక్ అ) లుక్ చేత లోపిస్తుంది, కనుక అ కనిపించదు. ప్రత్యయం కేవల ధాతువుతో కలుస్తుంది: అద్ + తి → అత్తి "తినును", అస్ "అగుట" + తి → అస్తి "ఉన్నది". వికరణాన్ని నిలుపుకొనే భ్వాది ధాతువుతో పోల్చండి: భూ భవ + తి → భవతి ను ఇస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
हेतुमति च 3.1.26 · प्रकरण 22← धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य
the causative affix णिच्, added when the action has a prompter
When an action has a हेतु — a causer who sets a doer to it — the affix णिच् (an इ that leaves guṇa or vṛddhi on the root) is placed after the root, and the prompter becomes the sentence's agent. रम् “take delight” → रमयति “gives delight” (1.33), दृश् “see” → दर्शयति “shows, causes to see” (1.39), वह् “carry” → वाहयति “has it carried” (1.40). The causative stem then takes the ordinary tense endings over the इ.
హేతువు — ప్రేరకుడు — ఉన్నప్పుడు ధాతువు తరువాత ణిచ్ ప్రత్యయం (గుణ/వృద్ధిని మిగిల్చే ఇ) వస్తుంది, ప్రేరకుడే కర్త అవుతాడు. రమ్ → రమయతి (1.33), దృశ్ → దర్శయతి (1.39), వహ్ → వాహయతి (1.40). ఆ ఇ మీద సాధారణ కాల ప్రత్యయాలు చేరుతాయి.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तव्यत्तव्यानीयरः 3.1.96 · प्रकरण 33← गन्तव्या
the kṛtya affixes तव्यत्, तव्य and अनीयर् come after a root
After a verbal root come the kṛtya affixes तव्यत्, तव्य and अनीयर्, giving forms in तव्य and अनीय. These are future passive participles — the gerundives — meaning 'to be done, that must or may be done': कर्तव्य 'to be done', गमनीय 'to be gone to'. It is the rule under which the kṛtya topic opens; other kṛtya affixes (य, ण्यत्) follow.
ధాతువు తరువాత కృత్య ప్రత్యయాలు తవ్యత్, తవ్య, అనీయర్ వస్తాయి (తవ్య, అనీయ రూపాలు). ఇవి భవిష్యత్ కర్మణి కృదంతాలు — "చేయదగినది, చేయవలసినది" అనే అర్థం: కర్తవ్య "చేయదగినది", గమనీయ "వెళ్లదగినది". లఘుసిద్ధాంతకౌముది కృత్య ప్రకరణం దీంతో మొదలవుతుంది; మిగతా కృత్య ప్రత్యయాలు (య, ణ్యత్) తరువాత.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्तक्तवतू निष्ठा 1.1.26 · प्रकरण 34← संतप्तानाम्; धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य
the क्त and क्तवतु affixes are named निष्ठा
The two affixes क्त and क्तवतु are given the name निष्ठा. क्त makes the past passive participle (कृतम् "done") and क्तवतु the past active participle (कृतवत् "having done"); gathering both under one name lets the later rules that shape them — the ones that add or withhold the augment इट्, or change the root before them — reach both by one word. प्रमत्तः "heedless", from मद् with क्त, तीर्णः "crossed", from तॄ, and विरचिताम् "arranged", from रच् with the causative, all end in a निष्ठा affix. The derivation names it on the silent step where the affix is fixed as निष्ठा.
క్త, క్తవతు అనే రెండు ప్రత్యయాలకు నిష్ఠా అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. క్త భూతకాల కర్మణి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతమ్ "చేయబడిన"), క్తవతు భూతకాల కర్తరి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతవత్ "చేసినవాడు"); రెంటినీ ఒక సంజ్ఞ కింద కూర్చడం వల్ల వాటిని తీర్చిదిద్దే తరువాతి సూత్రాలు — ఇట్ ఆగమాన్ని చేర్చే లేదా ఆపే, లేదా వాటి ముందు ధాతువును మార్చే సూత్రాలు — రెంటినీ ఒక్క మాటతో అందుకోగలవు. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త గలవాడు", మద్ నుండి క్త తో, తీర్ణః "దాటిన", తౄ నుండి, విరచితామ్ "అమర్చబడిన", రచ్ నుండి ప్రేరణతో, అన్నీ నిష్ఠా ప్రత్యయంతో అంతమవుతాయి. ప్రత్యయం నిష్ఠాగా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
निष्ठा 3.2.102 · प्रकरण 34← संतप्तानाम्; धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य
the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root in a past sense
In the sense of the past, the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root. क्त gives the past participle — usually passive (कृत 'done', गत 'gone'), active with verbs of state or motion (मत्त 'intoxicated'); क्तवतु gives the active past participle in -तवत् (कृतवत् 'having done'). The क्त word then declines as an ordinary adjective and agrees with its noun.
భూతార్థంలో ధాతువు తరువాత నిష్ఠా ప్రత్యయాలు క్త, క్తవతు వస్తాయి. క్త భూత కృదంతం — సాధారణంగా కర్మణి (కృత "చేయబడినది", గత "వెళ్లినది"), స్థితి/గతి ధాతువులకు కర్తరి (మత్త "మత్తెక్కినవాడు"); క్తవతు కర్తరి భూత కృదంతం -తవత్ (కృతవత్ "చేసినవాడు"). క్త రూపం సామాన్య విశేషణంలా నడిచి తన నామంతో అన్వయిస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
निष्ठायां सेटि 6.4.52 · प्रकरण 34← धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य
णि is dropped before a निष्ठा affix that takes इट्
Before a निष्ठा affix (the past participle -त) that takes the इट् augment (an इ before it), the णि marker is dropped. भावि (from भू, made a verb-stem by णि) + इत → भावित "brought into being". The poem's tenth-class रच् "compose" gives विरचिताम् "the composed one".
ఇట్ ఆగమం (ముందు ఒక ఇ) పొందే నిష్ఠా ప్రత్యయం (భూతకృదంతం -త) ముందు ణి గుర్తు లోపిస్తుంది. భావి (భూ నుండి ణి చే ధాతురూపమైనది) + ఇత → భావిత "కలిగింపబడినది". పద్యంలోని పదవ గణపు రచ్ "రచించుట" → విరచితామ్ "రచింపబడినదానిని".
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सात्पदाद्योः 8.3.111 · प्रकरण 59← संतप्तानाम्
the स of the सात् affix and a word-initial स are not made retroflex
The स of the affix सात् (as in अग्निसात् "reduced to ashes") and a स that begins a word are not turned into the retroflex ष. So अस् "to be", built to सन् "being", keeps its dental स because it stands at the head of the word.
సాత్ ప్రత్యయపు స (అగ్నిసాత్ "బూడిదైపోయినది" లో వలె) మరియు పదం మొదట నిలిచే స మూర్ధన్య ష గా మారవు. కనుక అస్ "ఉండుట", సన్ "ఉన్న" గా ఏర్పడినప్పుడు, పదం మొదట నిలవడం చేత తన దంత్య స ను నిలుపుకుంటుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अजाद्यतष्टाप् 4.1.4 · प्रकरण 60← गन्तव्या
टाप् (the feminine आ) after an अज-class word or an अ-stem
A nominal stem of the अजादि class, and any stem ending in short अ, forms its feminine by adding टाप्, which yields आ: अज → अजा "she-goat", बाल → बाला "girl", कान्त → कान्ता "beloved". This is how the ā-stem feminines — the रमा class — are built from masculine or neuter a-stems.
అజాది గణపు శబ్దాలకు, హ్రస్వ అకారాంత ప్రాతిపదికాలకు స్త్రీలింగంలో టాప్ ప్రత్యయం చేరుతుంది; అది ఆ ఇస్తుంది: అజ → అజా "మేక", బాల → బాలా "బాలిక", కాన్త → కాన్తా "ప్రియురాలు". అకారాంత పుం/నపుంసక శబ్దాల నుండి ఆకారాంత స్త్రీలింగం (రమా తరగతి) ఇలా ఏర్పడుతుంది.
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अ अ 8.4.68 · not in the abridgement← संतप्तानाम्; असि; हर; धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य; गन्तव्या
the short अ, held open through the derivation, returns to its close sound at the end
The last sūtra of the Aṣṭādhyāyī. Throughout a derivation the short अ is treated as though it were open (विवृत), like the long आ, so that the rules can reach it; this rule restores its natural close (संवृत) sound once the derivation is done. It is the final step of nearly every chain — of चक्रे, of प्रमत्तः, and the rest. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.
అష్టాధ్యాయి చివరి సూత్రం. వ్యుత్పత్తి అంతటా హ్రస్వ అ ను విచ్చుకున్నట్టుగా (వివృత), దీర్ఘ ఆ వలె, గ్రహిస్తారు — తద్వారా నియమాలు దానిని అందుకోగలుగుతాయి; వ్యుత్పత్తి ముగిసిన పిదప ఈ సూత్రం దాని సహజ సంవృత ధ్వనిని తిరిగి ఇస్తుంది. ఇది దాదాపు ప్రతి గొలుసుకూ చివరి మెట్టు — చక్రే కు, ప్రమత్తః కు, మిగిలిన వాటికి. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule text
१समासविग्रहthe compounds, unpacked
धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य
धनपति · क्रोध · विश्लेषित
धनस्य पतिः
तत्पुरुष (genitive) — the lord of wealth — Kubera
धनपतेः क्रोधः
तत्पुरुष (genitive) — that lord’s anger
धनपतिक्रोधेन विश्लेषितः
तत्पुरुष (instrumental) — parted [from her] by that anger
तत्पुरुष — it agrees with मे. torn from her by Kubera’s anger
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“dhanapateḥ kuberasya krodhena viśleṣitasya priyayā viyojitasya me”
यक्षेश्वराणाम्
यक्ष · ईश्वर
यक्षाणाम् ईश्वराः
तत्पुरुष (genitive) — the lords of the yakṣas
तत्पुरुष. of the yakṣa lords
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī
बाह्योद्यानस्थितहरशिरश्चन्द्रिकाधौतहर्म्या
बाह्य · उद्यान · स्थित · हर · शिरस् · चन्द्रिका · धौत · हर्म्या
बाह्ये उद्याने स्थितः
तत्पुरुष (locative) — standing in the garden outside the city
बाह्योद्यानस्थितस्य हरस्य शिरः
तत्पुरुष (genitive) — the head of Śiva, who stands there
हरशिरसः चन्द्रिका
तत्पुरुष (genitive) — the moonlight off that head — Śiva wears the crescent moon
चन्द्रिकया धौतानि हर्म्याणि
तत्पुरुष (instrumental) — mansions washed by that moonlight
धौतानि हर्म्याणि यस्यां सा
बहुव्रीहि — [the city] whose mansions are so washed
बहुव्रीहि — it refers to अलका. the city whose great houses are rinsed white by the moon on Śiva’s head, as he stands in the garden outside it
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī“bāhya udyāne sthitasya harasya śirasi yā candrikā tayā dhautāni nirmalāni harmyāṇi … yasyāṃ sā tathoktā”
२प्रतिपदार्थeach word, its form and sense
√तप् + क्त, षष्ठी बहुवचन genitive plural
संतप्तानाम्
printed संतप्तानां
संतप्त, from सम् + √तप्
of those burning — from heat, Mallinātha says, or from being away from home
past participle, क्त
The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective.
క్త ప్రత్యయం భూత కృదంతాన్ని చేస్తుంది — సాధారణంగా కర్మణి, "చేయబడినది"; గతి/స్థితి ధాతువులకు కర్తరి: గతః "వెళ్లినవాడు". తరువాత సామాన్య విశేషణంలా నడుస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule and the Bālānandinī; sūtra from skt-mcp
√तप् · class 1 · क्त
तपँ
1.3.1भूवादयो धातवः
त॒पँ
and, without changing the form,1.3.2
1.3.9तस्य लोपः
तप्
1.4.58प्रादयः
सम् + तप्
and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80
3.2.102निष्ठा
सम् + तप् + क्त
and, without changing the form,1.3.8
1.3.9तस्य लोपः
सम् + तप् + त
and, without changing the form,1.1.261.2.451.2.463.4.1141.1.431.1.37
4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
सम् + तप् + त + आम्
and, without changing the form,1.3.41.1.372.4.827.2.10
7.1.54ह्रस्वनद्यापो नुट्
सम् + तप् + त + नुँट् + आम्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
सम् + तप् + त + न् + आम्
and, without changing the form,1.4.131.4.141.4.17
6.4.3नामि
सम् + तप् + ता + न् + आम्
8.3.23मोऽनुस्वारः
सं + तप् + ता + न् + आम्
and, without changing the form,8.3.1118.4.59
8.4.68अ अ
संतप्तानाम्
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
a-stem masculine, षष्ठी बहुवचन genitive plural · the pattern राम declines on
7.1.54ह्रस्वनद्यापो नुट्
राम + नुट् + आम्
1.3.3हलन्त्यम्1.3.9तस्य लोपः
राम + न् + आम्
6.4.3नामि
रामानाम्
8.4.2अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि
रामाणाम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
संतप्तानाम्, “of those who burn”, the past participle of सम् + √तप् in the genitive plural. Mallinātha lets it mean both the literally scorched, whom rain-cloud relieves, and those burning with the pain of separation, whom this cloud is asked to relieve — the yakṣa among them. शरणम्, “refuge”, is a word Amara gives two senses, house and protector, and both fit.
సంతప్తానామ్, “తపించువారి యొక్క”, సమ్ + √తప్ కృదంతం, షష్ఠీ బహువచనం. వేడిచే బాధపడువారికి — వర్షమేఘం వారికి ఉపశమనం — అని కూడా, విరహతాపంతో తపించువారికి — ఈ మేఘం వారికి శరణమని అడుగుతున్నాడు — అని కూడా మల్లినాథుడు తీసుకుంటాడు; యక్షుడూ వారిలోనివాడే. శరణమ్ అనే పదానికి ఇల్లు, రక్షకుడు అనే రెండర్థాలు అమరం ఇస్తుంది, రెండూ సరిపోతాయి.
pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular
त्वम्
printed त्वमसि
त्वद्
you
pronoun
A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern युष्मद् declines on
7.1.28ङे प्रथमयोरम्
युष्मद्+अम्
7.2.94त्वाहौ सौ
त्व+अद्+अम्
6.1.97अतो गुणे
त्वद्+अम्
7.2.90शेषे लोपः
त्वम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√अस्, class 2, लट्, parasmaipada, second person singular
असि
printed त्वमसि
√अस्
you are — the second class, which puts the ending straight onto the root
present, लट्
The present tense.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
| प्रथम | अस्ति | स्तः | सन्ति |
|---|---|---|---|
| मध्यम | असि | स्थः | स्थ |
| उत्तम | अस्मि | स्वः | स्मः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
√अस् · class 2 · लट्
असँ
1.3.1भूवादयो धातवः
असँ
and, without changing the form,1.3.2
1.3.9तस्य लोपः
अस्
3.2.123वर्तमाने लट्
अस् + लँट्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
अस् + ल्
and, without changing the form,1.3.78
3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
अस् + सिप्
and, without changing the form,1.3.3
1.3.9तस्य लोपः
अस् + सि
and, without changing the form,3.4.113
3.1.68कर्तरि शप्
अस् + शप् + सि
2.4.72अदिप्रभृतिभ्यः शपः
अस् + सि
and, without changing the form,1.4.13
7.4.50तासस्त्योर्लोपः
अ + सि
and, without changing the form,1.4.14
8.4.68अ अ
असि
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular
शरणम्
printed शरणं
शरण
refuge, shelter — Amara gives the word both senses, house and protector
a-stem neuter
Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
a-stem neuter
Neuter nouns in short अ: फल “fruit”, वचन “word”, कुसुम, and adjectives in अ agreeing with a neuter noun. The nominative and accusative singular end in अम् (7.1.24) — फलम् — and are alike; the plural फलानि takes नुम् and lengthens; the instrumental plural is फलैः (7.1.9). It is the a-stem masculine’s table with the neuter’s own nominative, accusative and the -आनि plural.
హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దాలు: ఫల “పండు”, వచన “మాట”, కుసుమ, నపుంసక నామానికి అన్వయించే అకారాంత విశేషణాలు. ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు అమ్ తో ముగుస్తాయి (7.1.24) — ఫలమ్ — రెండూ ఒకటే; బహువచనం ఫలాని నుమాగమంతో దీర్ఘమవుతుంది; తృతీయా బహువచనం ఫలైః (7.1.9). అకారాంత పుంలింగ పట్టికే, నపుంసకపు సొంత ప్రథమ, ద్వితీయ, -ఆని బహువచనంతో.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | शरणम् | शरणे | शरणानि |
| द्वितीया | शरणम् | शरणे | शरणानि |
| तृतीया | शरणेन | शरणाभ्याम् | शरणैः |
| चतुर्थी | शरणाय | शरणाभ्याम् | शरणेभ्यः |
| पञ्चमी | शरणात् | शरणाभ्याम् | शरणेभ्यः |
| षष्ठी | शरणस्य | शरणयोः | शरणानाम् |
| सप्तमी | शरणे | शरणयोः | शरणेषु |
| सम्बोधन | शरण | शरणे | शरणानि |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern फल declines on
7.1.24अतोऽम्
फल+अम्
6.1.107अमि पूर्वः
फलम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular
तत्
तद्
therefore — Mallinātha reads it as तस्मात् कारणात्, "for that reason"
pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular
pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern तद् declines on
7.1.23स्वमोर्नपुंसकात्
तद्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem masculine, सम्बोधन एकवचन vocative singular
पयोद
पयोद
O water-giver — the cloud addressed by what it does
a-stem masculine
The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः.
అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్షః, యక్షౌ, యక్షాః.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
a-stem masculine
The largest noun class, and the one every other declension is measured against: यक्ष, राम. The nominative singular यक्षः ends in a visarga that is a buried स् (8.2.66, then 8.3.15); the instrumental शापेन comes from टा becoming इन after an a-stem (7.1.12) and then अ + इ → ए (6.1.87); the locative plural is यक्षेषु. Adjectives in अ — प्रमत्त, भोग्य — decline the same way in the masculine, so प्रमत्तः and भोग्येण sit in this same table.
అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్ష, రామ. శబ్దమంజరిలో మొదటి శబ్దం 'రామః రామౌ రామాః'. ప్రథమా ఏకవచనం యక్షః (దాగిన స్), తృతీయా శాపేన (టా → ఇన 7.1.12; అ + ఇ → ఏ 6.1.87), సప్తమీ బహువచనం యక్షేషు. అకారాంత విశేషణాలు — ప్రమత్త, భోగ్య — పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి; ప్రమత్తః, భోగ్యేణ ఇదే పట్టికలో ఉంటాయి.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | पयोदः | पयोदौ | पयोदाः |
| द्वितीया | पयोदम् | पयोदौ | पयोदान् |
| तृतीया | पयोदेन | पयोदाभ्याम् | पयोदैः |
| चतुर्थी | पयोदाय | पयोदाभ्याम् | पयोदेभ्यः |
| पञ्चमी | पयोदात् | पयोदाभ्याम् | पयोदेभ्यः |
| षष्ठी | पयोदस्य | पयोदयोः | पयोदानाम् |
| सप्तमी | पयोदे | पयोदयोः | पयोदेषु |
| सम्बोधन | पयोद | पयोदौ | पयोदाः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, सम्बोधन एकवचन vocative singular · the pattern राम declines on
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + स्
6.1.69एङ्ह्रस्वात् सम्बुद्धेः
हे राम
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
ā-stem feminine, षष्ठी एकवचन genitive singular
प्रियायाः
प्रिया
to my beloved — a genitive doing the work of a dative, which Mallinātha calls the genitive of general connection
ā-stem feminine
The commonest feminine class, formed from an a-stem by lengthening: कान्ता, कान्ते, कान्ताः.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
ā-stem feminine
Feminine stems ending in आ, built from an अ-stem by टाप् (4.1.4): रमा, बाला, कान्ता, and the poem's याच्ञा, अलका, मोघा. The nominative is रमा, the accusative रमाम्, the instrumental रमया (7.3.105); the dative, ablative, genitive and locative singular take the याट् augment — रमायै, रमायाः, रमायाम् (7.3.113). The genitive plural is रमाणाम् (नुट् by 7.1.54), and the vocative singular is रमे.
అకారాంత శబ్దం నుండి టాప్ (4.1.4) చేత ఏర్పడే ఆకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: రమా, బాలా, కాన్తా, పద్యంలోని యాచ్ఞా, అలకా, మోఘా. ప్రథమ రమా, ద్వితీయ రమామ్, తృతీయ రమయా (7.3.105); చతుర్థీ/పంచమీ/షష్ఠీ/సప్తమీ ఏకవచనాలు యాట్ ఆగమంతో — రమాయై, రమాయాః, రమాయామ్ (7.3.113). షష్ఠీబహువచనం రమాణామ్ (7.1.54 నుట్), సంబోధనైకవచనం రమే.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | प्रिया | प्रिये | प्रियाः |
| द्वितीया | प्रियाम् | प्रिये | प्रियाः |
| तृतीया | प्रियया | प्रियाभ्याम् | प्रियाभिः |
| चतुर्थी | प्रियायै | प्रियाभ्याम् | प्रियाभ्यः |
| पञ्चमी | प्रियायाः | प्रियाभ्याम् | प्रियाभ्यः |
| षष्ठी | प्रियायाः | प्रिययोः | प्रियाणाम् |
| सप्तमी | प्रियायाम् | प्रिययोः | प्रियासु |
| सम्बोधन | प्रिये | प्रिये | प्रियाः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
ā-stem feminine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern रमा declines on
7.3.113याडापः
रमा+या+अस्
6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
रमायास्
8.2.66ससजुषो रुः
रमायारुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रमायाः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular
संदेशम्
printed संदेशं
संदेश
the message — Amara glosses it as a spoken message, वाचिकम्
a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | संदेशः | संदेशौ | संदेशाः |
| द्वितीया | संदेशम् | संदेशौ | संदेशान् |
| तृतीया | संदेशेन | संदेशाभ्याम् | संदेशैः |
| चतुर्थी | संदेशाय | संदेशाभ्याम् | संदेशेभ्यः |
| पञ्चमी | संदेशात् | संदेशाभ्याम् | संदेशेभ्यः |
| षष्ठी | संदेशस्य | संदेशयोः | संदेशानाम् |
| सप्तमी | संदेशे | संदेशयोः | संदेशेषु |
| सम्बोधन | संदेश | संदेशौ | संदेशाः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern राम declines on
6.1.107अमि पूर्वः
रामम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular
मे
अस्मद्
my
pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular
pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern अस्मद् declines on
7.1.27युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश्
अस्मद्+अ
7.2.96तवममौ ङसि
मम+अद्+अ
6.1.97अतो गुणे
ममद्+अ
7.2.90शेषे लोपः
मम
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√हृ, class 1, लोट्, parasmaipada, second person singular
हर
√हृ
carry — the imperative, and the whole poem turns on this one word
imperative, लोट्
A command or a request: हर 'carry', शृणु 'listen'.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
| प्रथम | हरतु | हरताम् | हरन्तु |
|---|---|---|---|
| मध्यम | हर | हरतम् | हरत |
| उत्तम | हरानि | हराव | हराम |
| प्रथम | हरताम् | हरेताम् | हरन्ताम् |
|---|---|---|---|
| मध्यम | हरस्व | हरेथाम् | हरध्वम् |
| उत्तम | हरै | हरावहै | हरामहै |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
√हृ · class 1 · लोट्
हृञ्
1.3.1भूवादयो धातवः
हृ॒ञ्
and, without changing the form,1.3.3
1.3.9तस्य लोपः
हृ
3.3.162लोट् च
हृ + लोँट्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
हृ + ल्
and, without changing the form,1.3.78
3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
हृ + सिप्
and, without changing the form,1.3.3
1.3.9तस्य लोपः
हृ + सि
and, without changing the form,3.4.113
3.1.68कर्तरि शप्
हृ + शप् + सि
and, without changing the form,1.3.31.3.8
1.3.9तस्य लोपः
हृ + अ + सि
and, without changing the form,3.4.113
3.4.87सेर्ह्यपिच्च
हृ + अ + हि
and, without changing the form,1.2.41.4.13
7.3.84सार्वधातुकार्धधातुकयोः
हर् + अ + हि
and, without changing the form,1.4.14
6.4.105अतो हेः
हर् + अ
8.4.68अ अ
हर
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
हर, “carry!”, the imperative (लोट्) of √हृ, second person singular. It is the one command the whole poem is built to deliver: everything before it is why the cloud should, and everything after it is where and how. The imperative ending is bare — √हृ takes the थेमैटिच अ and the ending drops to nothing in the second singular, leaving हर.
హర, “మోసుకొనిపో!”, √హృ ధాతువు లోట్ (ఆజ్ఞార్థం), మధ్యమపురుష ఏకవచనం. కావ్యమంతా ఈ ఒక్క ఆజ్ఞను అందించడానికే కట్టబడింది: దీని ముందు ఉన్నదంతా మేఘం ఎందుకు మోయాలో, దీని తర్వాత ఉన్నదంతా ఎక్కడికి ఎట్లా మోయాలో. మధ్యమైకవచనంలో ప్రత్యయం లోపించి హర మిగులుతుంది.
√श्लिष् + णिच् + क्त, षष्ठी एकवचन genitive singular
धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य
विश्लेषित, from वि + √श्लिष् with णिच्
made to be parted — a causative past participle: the anger did the parting
past participle, क्त — The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective. · √श्लिष् + णिच् + क्त, षष्ठी एकवचन genitive singular
√श्लिष् · class 4 · णिच् + क्त
श्लिषँ
1.3.1भूवादयो धातवः
श्लि॒षँ
and, without changing the form,1.3.2
1.3.9तस्य लोपः
श्लिष्
1.4.58प्रादयः
वि + श्लिष्
and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80
3.1.26हेतुमति च
वि + श्लिष् + णिच्
and, without changing the form,3.1.321.3.31.3.7
1.3.9तस्य लोपः
वि + श्लिष् + इ
and, without changing the form,1.2.453.4.1141.1.431.1.371.4.13
7.3.86पुगन्तलघूपधस्य च
वि + श्लेष् + इ
and, without changing the form,1.4.14
3.2.102निष्ठा
वि + श्लेष् + इ + क्त
and, without changing the form,1.3.8
1.3.9तस्य लोपः
वि + श्लेष् + इ + त
and, without changing the form,1.1.261.2.463.4.1141.1.431.1.37
4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
वि + श्लेष् + इ + त + ङस्
and, without changing the form,1.3.41.3.8
1.3.9तस्य लोपः
वि + श्लेष् + इ + त + अस्
and, without changing the form,1.1.372.4.82
7.2.35आर्धधातुकस्येड् वलादेः
वि + श्लेष् + इ + इट् + त + अस्
and, without changing the form,1.3.3
1.3.9तस्य लोपः
वि + श्लेष् + इ + इ + त + अस्
and, without changing the form,1.4.131.1.5
6.4.52निष्ठायां सेटि
वि + श्लेष् + इ + त + अस्
7.1.12टाङसिङसामिनात्स्याः
वि + श्लेष् + इ + त + स्य
and, without changing the form,1.4.141.4.17
8.4.68अ अ
विश्लेषितस्य
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
a-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern राम declines on
7.1.12टाङसिङसामिनात्स्याः
रामस्य
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√गम् + तव्य, प्रथमा एकवचन nominative singular
गन्तव्या
गन्तव्य, from √गम्
to be gone to — a kṛtya, so it agrees with Alakā, the place gone to, and the goer stands in the genitive
kṛtya
A verbal adjective meaning 'to be X-ed' — what must or may be done to something. भोग्य is 'to be undergone', गन्तव्या 'to be gone to'. It agrees with what the action falls on, not with who does it.
"చేయదగినది" అనే అర్థమిచ్చే కృదంత విశేషణం. భోగ్య "అనుభవించదగినది", గంతవ్యా "వెళ్లదగినది". కర్త కాదు, కర్మతో అన్వయిస్తుంది.
uncheckeddrafted from the rule and the Bālānandinī; sūtra from skt-mcp
√गम् · class 1 · तव्य
गमॢँ
1.3.1भूवादयो धातवः
ग॒मॢँ
and, without changing the form,1.3.2
1.3.9तस्य लोपः
गम्
and, without changing the form,dhātupāṭha 01.0934
3.1.96तव्यत्तव्यानीयरः
गम् + तव्य
and, without changing the form,1.2.463.4.114liṅgānuśāsana 86
4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
गम् + तव्य + सुँ
and, without changing the form,1.3.2
1.3.9तस्य लोपः
गम् + तव्य + स्
and, without changing the form,1.1.437.2.10
4.1.4अजाद्यतष्टाप्
गम् + तव्य + टाप् + स्
and, without changing the form,1.3.31.3.7
1.3.9तस्य लोपः
गम् + तव्य + आ + स्
and, without changing the form,1.4.131.4.181.4.14
6.1.68हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्
गम् + तव्य + आ
6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
गम् + तव्या
8.3.24नश्चापदान्तस्य झलि
गं + तव्या
8.4.58अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः
गन् + तव्या
8.4.68अ अ
गन्तव्या
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
ā-stem feminine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern रमा declines on
6.1.68हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्
रमा
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
गन्तव्या, “to be gone to”, a kṛtya of √गम् with the suffix तव्य — a future-passive adjective. Because a kṛtya is passive, it agrees not with the goer but with the thing reached: here अलका, so गन्तव्या is feminine singular. The goer is put in the genitive, ते, “by you”. It is the same construction that makes प्रापणीयाः agree with the message in 1.5.
గన్తవ్యా, “పోవలసినది”, √గమ్ కు తవ్య ప్రత్యయంతో ఏర్పడిన కృత్యం — కర్మణి భవిష్యద్విశేషణం. కృత్యం కర్మణి కావున ఇది పోయేవానికి కాక చేరవలసిన దానికి — అలకకు — అన్వయిస్తుంది, కాబట్టి గన్తవ్యా స్త్రీలింగైకవచనం. పోయేవాడు షష్ఠిలో, తే, “నీచేత”. 1.5 లో ప్రాపణీయాః సందేశానికి అన్వయించిన నిర్మాణమే ఇది.
pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular
ते
त्वद्
by you — the genitive that stands for the agent of a kṛtya
pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular
pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern युष्मद् declines on
7.1.27युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश्
युष्मद्+अ
7.2.96तवममौ ङसि
तव+अद्+अ
6.1.97अतो गुणे
तवद्+अ
7.2.90शेषे लोपः
तव
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
i-stem feminine, प्रथमा एकवचन nominative singular
वसतिः
printed वसतिरलका
वसति
the dwelling — the same word he used of his own hut in the first verse
i-stem feminine
A short-i stem in the feminine: वसतिः, वसती, वसतयः — the same endings as the masculine but for a few cases.
హ్రస్వ ఇకారాంత స్త్రీలింగం: వసతిః, వసతీ, వసతయః — కొన్ని విభక్తులు తప్ప పుంలింగపు ప్రత్యయాలే.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
i-stem feminine
Feminine stems ending in short इ: मति, वसति, कीर्ति. The accusative singular is मतिम् (before अम्, the stem vowel wins, 6.1.107). The instrumental singular is मत्या; the dative, ablative, genitive and locative singular optionally take the nadī endings (मत्यै beside मतये). It declines much like the i-stem masculine हरि, with the feminine options in the singular oblique cases.
ఇకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: మతి, వసతి, కీర్తి. ద్వితీయైకవచనం మతిమ్ (అమ్ ముందు పూర్వరూపం, 6.1.107). తృతీయైకవచనం మత్యా; చతుర్థీ/పంచమీ/షష్ఠీ/సప్తమీ ఏకవచనాల్లో ఐచ్ఛికంగా నదీ ప్రత్యయాలు (మత్యై / మతయే). ఇకారాంత పుంలింగం (హరి) లాగే, ఏకవచన పరవిభక్తుల్లో స్త్రీలింగ ఐచ్ఛికాలతో.
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | वसतिः | वसती | वसतयः |
| द्वितीया | वसतिम् | वसती | वसतीः |
| तृतीया | वसत्या | वसतिभ्याम् | वसतिभिः |
| चतुर्थी | वसत्यै | वसतिभ्याम् | वसतिभ्यः |
| पञ्चमी | वसत्याः | वसतिभ्याम् | वसतिभ्यः |
| षष्ठी | वसत्याः | वसत्योः | वसतीनाम् |
| सप्तमी | वसत्याम् | वसत्योः | वसतिषु |
| सम्बोधन | वसते | वसती | वसतयः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
i-stem feminine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern मति declines on
8.2.66ससजुषो रुः
मतिरुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
मतिः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
ā-stem feminine, प्रथमा एकवचन nominative singular
अलका
printed वसतिरलका
अलका
Alakā — Kubera’s city on Kailāsa, and the far end of the journey
ā-stem feminine — The commonest feminine class, formed from an a-stem by lengthening: कान्ता, कान्ते, कान्ताः. · ā-stem feminine, प्रथमा एकवचन nominative singular
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | अलका | अलके | अलकाः |
| द्वितीया | अलकाम् | अलके | अलकाः |
| तृतीया | अलकया | अलकाभ्याम् | अलकाभिः |
| चतुर्थी | अलकायै | अलकाभ्याम् | अलकाभ्यः |
| पञ्चमी | अलकायाः | अलकाभ्याम् | अलकाभ्यः |
| षष्ठी | अलकायाः | अलकयोः | अलकानाम् |
| सप्तमी | अलकायाम् | अलकयोः | अलकासु |
| सम्बोधन | अलके | अलके | अलकाः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
ā-stem feminine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern रमा declines on
6.1.68हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्
रमा
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
अव्यय
नाम
नाम
by name
indeclinable
An indeclinable — no case, no number, one form everywhere.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
a-stem masculine, षष्ठी बहुवचन genitive plural
यक्षेश्वराणाम्
printed यक्षेश्वराणां
ईश्वर
of the lords — of the yakṣas, the compound says
a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, षष्ठी बहुवचन genitive plural
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | ईश्वरः | ईश्वरौ | ईश्वराः |
| द्वितीया | ईश्वरम् | ईश्वरौ | ईश्वरान् |
| तृतीया | ईश्वरेण | ईश्वराभ्याम् | ईश्वरैः |
| चतुर्थी | ईश्वराय | ईश्वराभ्याम् | ईश्वरेभ्यः |
| पञ्चमी | ईश्वरात् | ईश्वराभ्याम् | ईश्वरेभ्यः |
| षष्ठी | ईश्वरस्य | ईश्वरयोः | ईश्वराणाम् |
| सप्तमी | ईश्वरे | ईश्वरयोः | ईश्वरेषु |
| सम्बोधन | ईश्वर | ईश्वरौ | ईश्वराः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
a-stem masculine, षष्ठी बहुवचन genitive plural · the pattern राम declines on
7.1.54ह्रस्वनद्यापो नुट्
राम + नुट् + आम्
1.3.3हलन्त्यम्1.3.9तस्य लोपः
राम + न् + आम्
6.4.3नामि
रामानाम्
8.4.2अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि
रामाणाम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
ā-stem feminine, प्रथमा एकवचन nominative singular
बाह्योद्यानस्थितहरशिरश्चन्द्रिकाधौतहर्म्या
हर्म्या
mansions — inside a bahuvrīhi, so the word describes the city that has them
ā-stem feminine — The commonest feminine class, formed from an a-stem by lengthening: कान्ता, कान्ते, कान्ताः. · ā-stem feminine, प्रथमा एकवचन nominative singular
| एकवचन | द्विवचन | बहुवचन | |
|---|---|---|---|
| प्रथमा | हर्म्या | हर्म्ये | हर्म्याः |
| द्वितीया | हर्म्याम् | हर्म्ये | हर्म्याः |
| तृतीया | हर्म्यया | हर्म्याभ्याम् | हर्म्याभिः |
| चतुर्थी | हर्म्यायै | हर्म्याभ्याम् | हर्म्याभ्यः |
| पञ्चमी | हर्म्यायाः | हर्म्याभ्याम् | हर्म्याभ्यः |
| षष्ठी | हर्म्यायाः | हर्म्ययोः | हर्म्याणाम् |
| सप्तमी | हर्म्यायाम् | हर्म्ययोः | हर्म्यासु |
| सम्बोधन | हर्म्ये | हर्म्ये | हर्म्याः |
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
ā-stem feminine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern रमा declines on
6.1.68हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्
रमा
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
One long compound doing the work of a whole clause: “whose great houses (हर्म्य) are washed white (धौत) by the moonlight (चन्द्रिका) off the head of Śiva (हरशिरस्) as he stands (स्थित) in the garden outside (बाह्योद्यान).” It is a bahuvrīhi describing Alakā — the city that has such houses — so the whole ends in the feminine to agree with अलका. The picture is set before the city is named.
ఒక పొడవాటి సమాసం ఒక వాక్యమంత పని చేస్తుంది: “వెలుపలి ఉద్యానంలో (బాహ్యోద్యాన) నిలిచిన (స్థిత) శివుని తలపై (హరశిరస్) వెన్నెలచే (చన్ద్రికా) తెల్లగా కడుగబడిన (ధౌత) మేడలు (హర్మ్య) గల” అని. ఇది అలకను వర్ణించే బహువ్రీహి — అట్టి మేడలు గల నగరము — కాబట్టి అలకా అనే స్త్రీలింగానికి అన్వయించి సమాసం స్త్రీలింగంగా ముగుస్తుంది. నగరం పేరు చెప్పకముందే చిత్రం నిలబెడతాడు.
३अन्वयthe words in prose order
पयोद · त्वम् · संतप्तानाम् · शरणम् · असि · तत् · धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य · मे · संदेशम् · प्रियायाः · हर · यक्षेश्वराणाम् · वसतिः · अलका · नाम · बाह्योद्यानस्थितहरशिरश्चन्द्रिकाधौतहर्म्या · ते · गन्तव्या
uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, whose commentary is written as anvaya“ihānvayamukhenaiva sarvaṃ vyākhyāyate mayā”
the dependency structure
हर · क्रिया — carry: the imperative the whole poem turns on
पयोद · संबोधन — O water-giver, the cloud addressed by what it does
संदेशम् · कर्म — the message
मे · of me, the sender
धनपतिक्रोधविश्लेषितस्य · torn from her by the wealth-lord’s anger — agreeing with मे
प्रियायाः · संप्रदान — to my beloved (a genitive doing the dative’s work)
तत् · हेतु — therefore, for that reason
असि · the first sentence, hung beneath the verb: you are
त्वम् · कर्ता — you
शरणम् · the refuge you are
संतप्तानाम् · of all that burn
गन्तव्या · the third sentence, hung beneath the verb: to be gone to
अलका · कर्ता — Alakā, the place gone to
नाम · by name
वसतिः · the dwelling — in apposition to Alakā
यक्षेश्वराणाम् · of the yakṣa lords
बाह्योद्यानस्थितहरशिरश्चन्द्रिकाधौतहर्म्या · whose houses the moon on Śiva’s head rinses white — a bahuvrīhi describing Alakā
ते · कर्तृ — by you (the genitive that stands for a kṛtya’s agent)
uncheckedMallinātha’s Sañjīvinī for the anvaya and the reading; the Telugu drawn from Vedam Venkataraya Sastri’s Āndhra Meghasandeśam and the Bālānandinī
४भावार्थthe sense of the whole
You are the refuge of everything that burns, cloud; so carry my message to my beloved — mine, whom the wealth-lord’s anger has torn from her. The place you must go to is the dwelling of the yakṣa lords, Alakā by name, where the great houses are washed white by the moonlight off Śiva’s head as he stands in the garden outside.
uncheckedthe reader's reading, following Mallinātha's gloss
You are the refuge of everything that burns, O cloud; so carry my message to my beloved — mine, whom the wealth-lord’s anger has torn from her. The place you must go to is the dwelling of the yakṣa lords, Alakā by name, where the great houses are washed white by the moonlight off Śiva’s head as he stands in the garden outside.
తపించువారందరికీ నీవు శరణము, ఓ మేఘుడా; కావున నా సందేశాన్ని నా ప్రియురాలికి మోసుకొనిపో — ధనపతి కోపము వల్ల నానుండి వేఱుచేయబడిన నా ప్రియురాలికి. నీవు పోవలసిన చోటు యక్షేశ్వరుల నివాసము, అలక అనే పేరుగలది, ఎక్కడ వెలుపలి తోటలో నిలిచిన శివుని తలపై వెన్నెలచే మేడలు తెల్లగా కడుగబడతాయో.
५अलंकारthe figure
No figure is named for this verse by the commentary this reading follows, so none is shown.