वृत्तविचारthe metre, syllable by syllable

सन्धिrecovering the words from the sound

कारकwhat each case is doing

प्रकरणानुक्रमthe rules the verse uses, by section of the abridgement

• हलन्त्यम् 1.3.3 · प्रकरण 1← प्रेक्षिष्यन्ते; आश्वसत्यः; उपेक्षेत; स्यात्

  a final consonant of the teaching-form is an it-marker

  In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a final consonant (हल्) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it, and drops by 1.3.9. So the personal ending तिप् contributes only ति, the प् marking it, and क्तवतु leaves क्तवत् with the उ nasalized and the last letter both gone. Final त्, स् and म् of a case or personal ending are exempt (1.3.4).

  ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అంత్యంగా ఉన్న హల్లు (హల్) ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది వస్తువును గుర్తించే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు, 1.3.9 చేత లోపిస్తుంది. కాబట్టి తిప్ నుండి తి మాత్రమే మిగులుతుంది, ప్ ఇత్తు. విభక్తి/తిఙ్ ప్రత్యయాల అంత్య త్, స్, మ్ మాత్రం ఇత్తు కావు (1.3.4). అనునాసిక అచ్చు ఇత్తు (1.3.2) కి జోడీ.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.3 हलन्त्यम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• तस्य लोपः 1.3.9 · प्रकरण 1← आरूढम्; प्रेक्षिष्यन्ते; आश्वसत्यः; संनद्धे; उपेक्षेत; स्यात्; अन्यः; जनः; पराधीनवृत्तिः

  an it-marker drops

  What has been named an it-marker (इत्) is then elided (लोप). The tag has done its work — naming the suffix, and conditioning or blocking some operation — and leaves no sound behind. So the उ marked in सुँ, the ट् of टा, the ङ् of ङे ङसि ङस् ङि, and the प् of सुप् are all gone before the ending is attached.

  ఇత్సంజ్ఞగా గుర్తించబడినది (इत्) తరువాత లోపిస్తుంది. ఆ గుర్తు తన పని ముగించుకుంది — ప్రత్యయానికి పేరుపెట్టడం, ఏదో కార్యాన్ని కలిగించడమో ఆపడమో — ఏ ధ్వనీ మిగలదు. सुँ లోని ఉ, टा లోని ట్, ङे ङसि ङस् ङि లోని ङ్, सुप् లోని ప్ అన్నీ ప్రత్యయం చేరేముందు పోతాయి.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.9 तस्य लोपः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 3 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• सुप्तिङन्तं पदम् 1.4.14 · प्रकरण 1← आरूढम्; प्रेक्षिष्यन्ते; आश्वसत्यः; संनद्धे; उपेक्षेत; स्यात्

  a form ending in a case ending (सुप्) or a verb ending (तिङ्) is a पद, a finished word

  A form that ends in a nominal case ending — one of the twenty-one सुप् endings 4.1.2 lists — or in a verbal personal ending — one of the eighteen तिङ् endings — is named पद, a complete word. The name is what a great many rules wait on: the visarga rules, the final-consonant rules and the anusvāra rule all apply only "in a पद" or "at the end of a पद". So राम is not yet a पद, but राम + स् is; and चक्रे is a पद once the ending ए is on. Every word the poem carries reaches this name before its word-final changes can fire.

  నామవాచక విభక్తి ప్రత్యయంతో — 4.1.2 చెప్పే ఇరవై ఒక్క సుప్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — లేదా క్రియా పురుష ప్రత్యయంతో — పద్దెనిమిది తిఙ్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — అంతమయ్యే రూపానికి పద సంజ్ఞ. ఈ సంజ్ఞ మీదే ఎన్నో సూత్రాలు ఆధారపడతాయి: విసర్గ సూత్రాలు, పదాంత హల్లు సూత్రాలు, అనుస్వార సూత్రం అన్నీ "పదంలో" లేదా "పదాంతంలో" మాత్రమే పనిచేస్తాయి. రామ ఇంకా పదం కాదు; రామ + స్ పదం; చక్రే ప్రత్యయం ఏ చేరాక పదం. కావ్యంలోని ప్రతి పదం తన పదాంత మార్పులకు ముందు ఈ సంజ్ఞను చేరుకుంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.4.14 सुप्तिङन्तं पदम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 14 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• भूवादयो धातवः 1.3.1 · प्रकरण 2← आरूढम्; प्रेक्षिष्यन्ते; आश्वसत्यः; संनद्धे; उपेक्षेत; स्यात्

  the words beginning with भू, listed in the Dhātupāṭha, are called धातु (roots)

  The action-denoting words listed in the Dhātupāṭha — the root-list that opens with भू "to be" — are named धातु, roots. A धातु is the action-base from which every finite verb and every कृत् (primary derivative) form is built. It is the rule that stands at the head of every verb chain in the poem: चक्रे begins as the root डुकृञ्, जगाम as गम्, प्रमत्तः as मद्. Nothing is conjugated or turned into a participle until it first bears this name.

  ధాతుపాఠంలో — భూ "ఉండటం" తో మొదలయ్యే ధాతువుల జాబితాలో — ఉన్న క్రియావాచక శబ్దాలకు ధాతు సంజ్ఞ. ధాతువు అంటే క్రియాధారం; దానినుండే ప్రతి తిఙంత క్రియా, ప్రతి కృదంత (ప్రాథమిక వ్యుత్పన్న) రూపం పుడతాయి. కావ్యంలోని ప్రతి క్రియా గొలుసుకు ఇది శిరస్సు: చక్రే డుకృఞ్ ధాతువుగా, జగామ గమ్ గా, ప్రమత్తః మద్ గా మొదలవుతాయి. ఈ సంజ్ఞ చేరకముందు ఏదీ రూపం దాల్చదు, కృదంతం కాదు.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.1 भूवादयो धातवः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 36 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• उपदेशेऽजनुनासिक इत् 1.3.2 · प्रकरण 2← आरूढम्; प्रेक्षिष्यन्ते; आश्वसत्यः; संनद्धे; उपेक्षेत; स्यात्; अन्यः; जनः; पराधीनवृत्तिः

  a nasalized vowel in the teaching-form is an it-marker

  In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a vowel pronounced with nasal resonance (anunāsika) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it. The उ of सुँ and of रुँ is such a vowel, so it is a marker and drops (by 1.3.9). This is why the nominative-singular ending सुँ contributes only स्, and रुँ leaves only र्.

  ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అనునాసికంగా ఉచ్చరించే అచ్చు ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది ఆ వస్తువుకు పేరుపెట్టే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు. सुँ, रुँ లోని ఉ అలాంటి అచ్చే; కాబట్టి అది ఇత్తు, లోపిస్తుంది (1.3.9). అందుకే ప్రథమైకవచన ప్రత్యయం సుँ నుండి స్ మాత్రమే, రుँ నుండి ర్ మాత్రమే మిగులుతాయి.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.2 उपदेशेऽजनुनासिक इत्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 28 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• प्रादयः 1.4.58 · प्रकरण 2← प्रेक्षिष्यन्ते; संनद्धे; उपेक्षेत

  प्र and the rest of the prefix list are called निपात (particles)

  The words प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, नि, वि, उद् and the rest of the प्रादि list are named निपात — indeclinable particles. Joined to a root they are the upasargas, the verbal prefixes that turn or deepen its sense: प्र + मद् gives प्रमद् "be heedless, be carried away", the base of प्रमत्तः, and उद् + स्था gives उत्था "rise". Because the prefix is a particle held before the root, the corpus writes it into the word, and the derivation names this rule when it puts the prefix on.

  ప్ర, పరా, అప, సమ్, అను, అవ, ని, వి, ఉద్ మొదలైన ప్రాది గణపు శబ్దాలకు నిపాత సంజ్ఞ — అవి అవ్యయాలు (వికారం లేని పదాలు). ధాతువుకు చేరినప్పుడు అవే ఉపసర్గలు, ధాతువు అర్థాన్ని తిప్పే లేదా లోతు చేసే క్రియా ఉపసర్గలు: ప్ర + మద్ → ప్రమద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం, పరవశం కావటం", ఇది ప్రమత్తః కు ఆధారం; ఉద్ + స్థా → ఉత్థా "లేవటం". ఉపసర్గ ధాతువు ముందు నిలిచే నిపాతం కావటాన కార్పస్ దాన్ని పదంలోనే రాస్తుంది, గొలుసు ఉపసర్గను చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.4.58 प्रादयः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 54 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• उपसर्गाः क्रियायोगे 1.4.59 · प्रकरण 2← प्रेक्षिष्यन्ते; संनद्धे; उपेक्षेत

  प्र and the rest, joined to a verb, are called उपसर्ग (preverbs)

  The प्रादि particles (प्र, सम्, उद्, नि, वि and the rest, named निपात by the previous rule) are called उपसर्ग — "preverbs" — when they stand in construction with a verb (क्रियायोग, "joined to an action"). Away from a verb the same words keep only their निपात name; before a root they are the prefix that turns its sense. प्र before मद् "be heedless" gives the प्रमद् of प्रमत्तः, and उद् before पत् "fall, fly" gives the उत्पत् of उत्पत. The derivation names this rule where it sets the prefix on the root.

  ప్రాది నిపాతాలు (ప్ర, సమ్, ఉద్, ని, వి మొదలైనవి — ముందటి సూత్రం వీటికి నిపాత సంజ్ఞ ఇచ్చింది) క్రియతో కలిసి నిలిచినప్పుడు (క్రియాయోగం) వాటికి ఉపసర్గ సంజ్ఞ. క్రియ లేకుంటే అవే శబ్దాలు కేవలం నిపాతాలుగా నిలుస్తాయి; ధాతువు ముందు నిలిస్తే అర్థాన్ని తిప్పే ఉపసర్గలు. మద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం" ముందు ప్ర → ప్రమత్తః లోని ప్రమద్; పత్ "పడటం, ఎగరటం" ముందు ఉద్ → ఉత్పత లోని ఉత్పత్. గొలుసు ఉపసర్గను ధాతువుకు చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.4.59 उपसर्गाः क्रियायोगे
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 35 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• इको यणचि 6.1.77 · प्रकरण 2← आश्वसत्यः; त्वयि + उपेक्षेत; अपि + अहम्

  इक् becomes यण् before a dissimilar vowel

  A simple vowel of the इक् set — इ उ ऋ ऌ — becomes the matching semivowel यण् — य् व् र् ल् — when a dissimilar vowel follows: इति + अत्र → इत्यत्र, मधु + अरि → मध्वरि, धातृ + अंशः → धात्रंशः. This is the commonest vowel sandhi, the point where two words or a stem and its ending run together.

  ఇక్ (ఇ ఉ ఋ ఌ) అచ్చు, భిన్నమైన అచ్చు పరమైనప్పుడు దానికి సవర్ణమైన యణ్ (య్ వ్ ర్ ల్) అవుతుంది: ఇతి + అత్ర → ఇత్యత్ర, మధు + అరి → మధ్వరి, ధాతృ + అంశః → ధాత్రంశః. రెండు పదాలు గానీ, ప్రాతిపదిక-ప్రత్యయాలు గానీ కలిసే అత్యంత సామాన్య అచ్‌సంధి ఇదే.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.77 इको यणचि
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 15 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• आद्गुणः 6.1.87 · प्रकरण 2← प्रेक्षिष्यन्ते; संनद्धे; उपेक्षेत; अन्यः + अपि

  a followed by i/u/ṛ becomes the guṇa vowel e/o/ar

  When a final अ or आ is followed by a simple vowel इ उ or ऋ, the two together become the corresponding guṇa vowel — ए, ओ, or अर् — as one sound, a single substitution for both. So राम + इन (from टा) gives the ए of रामेण, and पुण्य + उदक gives the ओ of पुण्योदक. It is the guṇa-sandhi a student meets first.

  అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఇ ఉ ఋ (సామాన్య అచ్చు) వస్తే, రెండూ కలిసి గుణమవుతాయి — ఏ, ఓ, అర్ — ఒకే ధ్వనిగా (ఏకాదేశం). రామ + ఇన (టా నుండి) → రామేణ లోని ఏ; పుణ్య + ఉదక → పుణ్యోదక లోని ఓ. విద్యార్థి మొదట కలిసే గుణసంధి ఇదే.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.87 आद्गुणः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 27 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the guṇa sandhi

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अकः सवर्णे दीर्घः 6.1.101 · प्रकरण 2← त्वाम्; उद्गृहीतालकान्ताः; पथिकवनिताः; प्रत्ययात्; उद्गृहीत + अलक; अलक + अन्त; पर + अधीन

  a simple vowel before a like vowel becomes the long one

  When a simple vowel (अक्: अ इ उ ऋ ऌ) is followed by a vowel of the same class (savarṇa), the two become the single long vowel of that class — अ/आ + अ/आ → आ, इ/ई + इ/ई → ई, and so on. So स्व + अधिकार → स्वाधिकार. This is dīrgha-sandhi.

  అక్ (అ ఇ ఉ ఋ ఌ) తరువాత దానికి సవర్ణమైన అచ్చు వస్తే, రెండూ కలిసి ఆ వర్గపు దీర్ఘమవుతాయి — అ/ఆ + అ/ఆ → ఆ, ఇ/ఈ + ఇ/ఈ → ఈ, ఇలా. స్వ + అధికార → స్వాధికార. ఇది దీర్ఘసంధి.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.101 अकः सवर्णे दीर्घः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 42 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the dīrgha sandhi

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• एङः पदान्तादति 6.1.109 · प्रकरण 2← अन्यः + अपि

• झलां जश् झशि 8.4.53 · प्रकरण 2← संनद्धे

  a झल् becomes a जश् (voiced unaspirate) before a झश् (voiced stop)

  An obstruent (झल् — any stop or sibilant) is replaced by the matching जश् — a voiced unaspirated stop (ग् ज् ड् द् ब्) — when a voiced stop (झश्) follows. It is the voicing assimilation inside a word: लभ् + त, once the त् has become ध् (8.2.40), gives लभ्ध, and here the भ् is voiced-and-unaspirated to ब् before that ध् — लब्ध "obtained". It is the counterpart, at a voiced seam, of the खरि च (8.4.55) that unvoices a stop before a voiceless one.

  ఝల్ (ఏదైనా స్పర్శం లేదా ఊష్మం) తరువాత ఝశ్ (ఘోష స్పర్శం) వస్తే, ఆ ఝల్ దానికి సరిపడే జశ్ — ఘోష అల్పప్రాణ స్పర్శం (గ్ జ్ డ్ ద్ బ్) — గా మారుతుంది. ఇది పదం లోపల జరిగే ఘోషీకరణం: లభ్ + త లో త్ ముందు ధ్ అయ్యాక (8.2.40) లభ్ధ; ఇక్కడ భ్ ఆ ధ్ ముందు ఘోష-అల్పప్రాణ బ్ అవుతుంది — లబ్ధ "పొందబడినది". అఘోషం ముందు స్పర్శాన్ని అఘోషం చేసే ఖరి చ (8.4.55) కు ఘోష సంధిస్థానంలో ఇది ప్రతిరూపం.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.4.53 झलां जश् झशि
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 19 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• झलां जशोऽन्ते 8.2.39 · प्रकरण 3← प्रत्ययात्; स्यात्; प्रत्ययात् + आश्वसत्यः; स्यात् + अन्यः

  a word-final झल् becomes the corresponding जश् (voiced unaspirate)

  At the end of a word, a झल् consonant — a stop or sibilant — is replaced by the corresponding जश्, a voiced unaspirated stop (ग् ज् ड् द् ब्). So a word-final त् may be written द् (वाक् beside वाग्, षष् beside षड्). At a pause it can revert to त् (8.4.56), and before a voiceless sound it stays voiceless (8.4.55 खरि च); so अधिकारात् before प्र keeps its त्.

  పదాంతంలో ఝల్ (స్పర్శ లేదా ఊష్మ) హల్లుకు దాని జశ్ — ఘోష అల్పప్రాణ స్పర్శం (గ్ జ్ డ్ ద్ బ్) — ఆదేశం. పదాంత త్ ను ద్ గా రాయవచ్చు (వాక్/వాగ్, షష్/షడ్). విరామంలో మళ్లీ త్ కావచ్చు (8.4.56); అఘోషం ముందు అఘోషంగానే ఉంటుంది (8.4.55 ఖరి చ) — అధికారాత్ ప్ర ముందు త్ గానే.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.2.39 झलां जशोऽन्ते
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 67 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §4.2, स्वाधिकारात्

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8.3.15 · प्रकरण 3← उद्गृहीतालकान्ताः; पथिकवनिताः; आश्वसत्यः; कः; अन्यः; जनः; यः; पराधीनवृत्तिः

  र् becomes visarga before a खर् consonant or at a pause

  A रेफ (र्) at the end of a word becomes visarga (ः) before a खर् consonant — the voiceless stops and the sibilants — or at a pause (avasāna). It is the last step of every nominative singular: यक्ष + र् becomes यक्षः. The visarga of भर्तुः is the same thing, the र् that came with the ṛ-stem's ending surfacing before the pause.

  పదాంతంలోని రేఫ (ర్) ఖర్ హల్లు ముందు — అఘోష స్పర్శలు, ఊష్మలు — గాని, విరామం (అవసానం) దగ్గర గాని విసర్గ (ః) అవుతుంది. ప్రతి ప్రథమా ఏకవచనపు చివరి మెట్టు ఇదే: యక్ష + ర్ → యక్షః. భర్తుః లోని విసర్గ కూడా ఋకారాంత శబ్దపు ర్ ఇలాగే విరామం ముందు పైకి రావడమే.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.3.15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 93 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः and भर्तुः prakriyās
  • docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः and भर्तुः derivations

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• मोऽनुस्वारः 8.3.23 · प्रकरण 3← संनद्धे; विरहविधुराम् + त्वयि; जायाम् + न

  a word-final म् becomes anusvāra before a consonant

  A म् at the end of a word becomes anusvāra — the nasal dot ं — when a consonant follows: हरिम् + वन्दे → हरिं वन्दे "I praise Hari". The accusative singular in -म् and every word-final म् before a consonant is written this way; before a vowel or at a pause the म् itself stays. This is why the chain-check reads a final ं and a final म् as the same sound: they are one म्, shown one way or the other by what follows.

  పదాంతంలోని మ్, హల్లు ముందు అనుస్వారం — ం అనే నాసిక బిందువు — గా మారుతుంది: హరిమ్ + వన్దే → హరిం వన్దే "హరిని నమస్కరిస్తాను". మ్-అంత ద్వితీయా ఏకవచనం, హల్లు ముందు వచ్చే ప్రతి పదాంత మ్ ఇలాగే రాయబడతాయి; అచ్చు ముందు గానీ విరామంలో గానీ మ్ అలాగే నిలుస్తుంది. అందుకే గొలుసు-పరీక్ష పదాంత ం ను, పదాంత మ్ ను ఒకే ధ్వనిగా చదువుతుంది: అవి ఒకే మ్, తరువాత వచ్చేదాన్ని బట్టి ఒక్కో రూపంలో చూపబడతాయి.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.3.23 मोऽनुस्वारः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 77 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• नश्चापदान्तस्य झलि 8.3.24 · प्रकरण 3← प्रेक्षिष्यन्ते

  a non-final न् (or म्) becomes anusvāra before a झल् consonant

  A न् or म् that does not stand at the end of a word becomes anusvāra before a झल् sound — a stop or a sibilant: the नुम् augment gives धनूंषि "bows", पयांसि "waters", where the न् before ष्/स् is written as the anusvāra dot. The change is inside the word; a word-final न् is left for the sandhi rules.

  పదాంతంలో లేని న్ (లేదా మ్), ఝల్ హల్లు — స్పర్శం లేదా ఊష్మం — పరమైనప్పుడు అనుస్వారమవుతుంది: నుమ్ ఆగమంతో ధనూంషి "ధనుస్సులు", పయాంసి "నీళ్ళు" — ష్/స్ ముందున్న న్ అనుస్వార బిందువుగా వ్రాయబడుతుంది. ఈ మార్పు పదం లోపలిది; పదాంత న్ ను సంధి సూత్రాలకు వదులుతుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.3.24 नश्चापदान्तस्य झलि
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 78 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• ष्टुना ष्टुः 8.4.41 · प्रकरण 3← आरूढम्

  an स् or dental becomes the matching retroflex (ष्टु) beside a ष् or retroflex

  When an स् or a dental (the स्तु set: स् त थ द ध न) meets a ष् or a retroflex (the ष्टु set: ष् ट ठ ड ढ ण), the dental member is pulled back to its matching retroflex. So त् + ट → ट्ट (तट् + टीका → तट्टीका), स् beside ष becomes ष्, न् beside ण becomes ण्. It is the retroflex assimilation (ṣṭutva), the counterpart of the palatal श्चुत्व (8.4.40), and it shapes verb forms such as पेष्टा "he will grind" from पिष्.

  స్ లేదా దంత్యం (స్తు గణం: స్ త థ ద ధ న) — ష్ లేదా మూర్ధన్యం (ష్టు గణం: ష్ ట ఠ డ ఢ ణ) తో కలిసినప్పుడు, దంత్య సభ్యుడు తనకు సరిపడే మూర్ధన్యంగా మారతాడు. త్ + ట → ట్ట (తట్ + టీకా → తట్టీకా); ష్ పక్కన స్ → ష్; ణ్ పక్కన న్ → ణ్. ఇది మూర్ధన్య సమీకరణం (ష్టుత్వం), తాలవ్య శ్చుత్వానికి (8.4.40) ప్రతిరూపం; పిష్ నుండి పేష్టా "పిండుతాడు" వంటి క్రియారూపాలను ఇది తీర్చిదిద్దుతుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.4.41 ष्टुना ष्टुः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 64 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः 8.4.58 · प्रकरण 3← प्रेक्षिष्यन्ते

  an anusvāra becomes the class nasal of a following यय् consonant

  An anusvāra, before a यय् sound — a class stop or a semivowel, that is anything but श् ष् स् ह् — becomes the nasal homorganic with it: सम् + कारः → सङ्कारः, अलम् + कारः → अलङ्कारः, सम् + चयः → सञ्चयः. Before श् ष् स् ह् the anusvāra stays, since those have no class nasal to match.

  అనుస్వారం, యయ్ వర్ణం — వర్గ్య స్పర్శం లేదా అంతస్థ, అంటే శ్ ష్ స్ హ్ తప్ప అన్నీ — పరమైనప్పుడు దానికి సవర్ణమైన వర్గానునాసికమవుతుంది: సమ్ + కారః → సఙ్కారః, అలమ్ + కారః → అలఙ్కారః, సమ్ + చయః → సఞ్చయః. శ్ ష్ స్ హ్ ముందు సవర్ణ అనునాసికం లేదు కాబట్టి అనుస్వారమే నిలుస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.4.58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 79 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• वा पदान्तस्य 8.4.59 · प्रकरण 3← संनद्धे; विरहविधुराम् + त्वयि; जायाम् + न

  at the end of a word the homorganic-nasal substitution is optional

  The previous rule (8.4.58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः) turns an अनुस्वार (the nasal hum ं) into the nasal of the following consonant's own class before a यय् consonant (any stop or semivowel but ह). This rule makes that substitution optional (वा, "or") when the अनुस्वार stands at the end of a पद, a finished word. So the prefix सम् before भृत "borne", once its म् has become अनुस्वार, may keep the class-nasal म् or the अनुस्वार: सम्भृतम् or संभृतम्. Both are correct; the chain shows the class-nasal.

  ముందటి సూత్రం (8.4.58 అనుస్వారస్య యయి పరసవర్ణః) అనుస్వారాన్ని (ం అనే నాసిక ధ్వని) — యయ్ హల్లు (హ తప్ప అన్ని స్పర్శ, అంతస్థ హల్లులు) ముందు — ఆ హల్లు వర్గపు నాసికంగా మారుస్తుంది. ఈ సూత్రం, అనుస్వారం పదాంతంలో (పూర్తయిన పదపు చివర) నిలిచినప్పుడు, ఆ మార్పును వికల్పం (వా "లేదా") చేస్తుంది. కాబట్టి భృత "మోయబడిన" ముందు సమ్ ఉపసర్గపు మ్ అనుస్వారమైన తర్వాత వర్గనాసిక మ్ గా ఉండవచ్చు, లేదా అనుస్వారంగా ఉండవచ్చు: సమ్భృతమ్ లేదా సంభృతమ్. రెండూ సరైనవే; గొలుసు వర్గనాసికాన్ని చూపుతుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.4.59 वा पदान्तस्य
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 80 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अतो रोरप्लुतादप्लुते 6.1.113 · प्रकरण 4← अन्यः + अपि

• ढ्रलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः 6.3.111 · प्रकरण 4← आरूढम्

  when a ढ् or र् is dropped, a preceding अण् vowel lengthens

  When a ढ् or a र् is elided, a preceding short अण् vowel (अ इ उ) is lengthened to make up for the loss. So पुनर् + रमते, once the first र् drops before the second, gives पुना रमते; हरिर् + रम्यः → हरी रम्यः; शम्भुर् + राजते → शम्भू राजते. It is a compensatory lengthening — the vowel grows long to hold the weight the dropped consonant leaves behind.

  ఢ్ లేదా ర్ లోపించినప్పుడు, ఆ లోపానికి భర్తీగా ముందున్న హ్రస్వ అణ్ అచ్చు (అ ఇ ఉ) దీర్ఘమవుతుంది. పునర్ + రమతే లో మొదటి ర్ రెండో ర్ ముందు లోపించాక పునా రమతే; హరిర్ + రమ్యః → హరీ రమ్యః; శమ్భుర్ + రాజతే → శమ్భూ రాజతే. ఇది భర్తీ దీర్ఘీకరణం — లోపించిన హల్లు వదిలిన భారాన్ని మోయటానికి అచ్చు దీర్ఘమవుతుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.3.111 ढ्रलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 111 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• ससजुषो रुः 8.2.66 · प्रकरण 4← उद्गृहीतालकान्ताः; पथिकवनिताः; आश्वसत्यः; कः; अन्यः; जनः; यः; पराधीनवृत्तिः

  a word-final स् becomes रु

  The स् at the end of a word — and the word सजुष् — is replaced by रु. The उ of रु is only a marker and drops, so what is left is र्. This is why यक्ष + स् becomes यक्ष + र्, which then turns to visarga at a pause by 8.3.15: the visarga of every nominative singular is a buried स्. It also explains यक्षः + चक्रे → यक्षश्चक्रे — the स् resurfaces before च and becomes श्.

  పదాంతంలోని స్ (మరియు సజుష్ శబ్దపు స్) రుగా మారుతుంది. 'రు'లోని ఉ కేవలం ఇత్‌సంజ్ఞ, అది లోపించి ర్ మాత్రమే మిగులుతుంది. కాబట్టి యక్ష + స్ → యక్ష + ర్; ఆ ర్ విరామం ముందు విసర్గ అవుతుంది (8.3.15). అందుకే ప్రతి ప్రథమా ఏకవచన విసర్గ దాగిన స్; యక్షః + చక్రే లో ఆ స్ మళ్లీ పైకి వచ్చి చకారం ముందు శ్ అవుతుంది — యక్షశ్చక్రే.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.2.66 ससजुषो रुः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 105 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः prakriyā
  • docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः derivation

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• सुडनपुंसकस्य 1.1.43 · प्रकरण 5← आरूढम्; प्रेक्षिष्यन्ते; आश्वसत्यः; संनद्धे; उपेक्षेत

  the सुट् endings of a non-neuter stem are called सर्वनामस्थान

  For a stem that is not neuter (अनपुंसक), the endings of the सुट् set — सु, औ, जस् (nominative singular, dual, plural) and अम्, औट् (accusative singular, dual) — are termed सर्वनामस्थान. This name marks the "strong" cases, where a stem shows its fullest form: it is before a सर्वनामस्थान that नुम् is inserted, a vowel lengthens, and the like. प्रमत्तः "heedless" is प्रमत्त + सु, a nominative singular, so its सु is a सर्वनामस्थान.

  నపుంసకం కాని (అనపుంసక) స్టెముకు, సుట్ గణపు ప్రత్యయాలు — సు, ఔ, జస్ (ప్రథమా ఏక, ద్వి, బహువచనం) మరియు అమ్, ఔట్ (ద్వితీయా ఏక, ద్వివచనం) — సర్వనామస్థాన సంజ్ఞ పొందుతాయి. ఈ సంజ్ఞ "బలమైన" విభక్తులను గుర్తిస్తుంది, అక్కడ స్టెము తన పూర్ణ రూపాన్ని చూపుతుంది: సర్వనామస్థానం ముందే నుమ్ చేరిక, స్వరదీర్ఘీకరణం మొదలైనవి జరుగుతాయి. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త" = ప్రమత్త + సు, ప్రథమా ఏకవచనం, కాబట్టి దాని సు సర్వనామస్థానం.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.1.43 सुडनपुंसकस्य
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 162 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् 1.2.45 · प्रकरण 5← आरूढम्; प्रेक्षिष्यन्ते; आश्वसत्यः; संनद्धे; उपेक्षेत

  a meaningful form that is neither a root nor an affix is a प्रातिपदिक (nominal base)

  A form that carries meaning (अर्थवत्) and is neither a धातु (a verb root) nor a प्रत्यय (an affix) is termed प्रातिपदिक — a nominal base, the stem to which case endings are then added. This is the general definition; forms ending in a कृत् or a तद्धित affix and compounds are brought under the same name by the next rule (1.2.46). So a plain stem like मेघ "cloud" is a प्रातिपदिक on its own, while a कृत् form such as प्रमत्त reaches the name through that extension. The प्रातिपदिक is what takes the सुप् case endings.

  అర్థవంతమైన (అర్థవత్), ధాతువు కాని, ప్రత్యయం కాని రూపానికి ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ — నామపదపు మూలం (స్టెమ్), దీనికే విభక్తి ప్రత్యయాలు చేరతాయి. ఇది సాధారణ నిర్వచనం; కృత్, తద్ధిత ప్రత్యయాంత రూపాలను, సమాసాలను తర్వాతి సూత్రం (1.2.46) అదే సంజ్ఞకు తెస్తుంది. కాబట్టి మేఘ "మేఘం" వంటి సాదా మూలం తనంతట తానే ప్రాతిపదికం, ప్రమత్త వంటి కృదంతం ఆ విస్తరణ వల్ల ఈ సంజ్ఞను పొందుతుంది. ప్రాతిపదికమే సుప్ విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.2.45 अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 115 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• कृत्तद्धितसमासाश्च 1.2.46 · प्रकरण 5← आरूढम्; आश्वसत्यः; संनद्धे

  forms ending in a कृत् or तद्धित affix, and compounds, are प्रातिपदिक too

  Forms ending in a कृत् affix (a primary affix that makes a word straight from a root, like क्त in मत्त), in a तद्धित affix (a secondary affix on a noun), and समास (compounds) are also termed प्रातिपदिक — a nominal base. This extends the previous rule's definition. It is why a कृत् form such as प्रमत्त "heedless" (प्र + मद् + क्त) is itself a stem and takes case endings like any noun, and why the indeclinables श्रुत्वा "having heard" and आलिङ्ग्य "having embraced" count as nominal bases before their further treatment.

  కృత్ ప్రత్యయాంత (ధాతువు నుండి నేరుగా పదం చేసే ప్రాథమిక ప్రత్యయం, మత్త లోని క్త వంటిది), తద్ధిత ప్రత్యయాంత (నామంపై గౌణ ప్రత్యయం), సమాస — వీటికి కూడా ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ, నామపదపు మూలం. ఇది ముందటి సూత్రపు నిర్వచనాన్ని విస్తరిస్తుంది. అందుకే ప్రమత్త "అజాగ్రత్త" (ప్ర + మద్ + క్త) వంటి కృదంతం తానే స్టెమ్ అయి, ఏ నామంవలెనే విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది; శ్రుత్వా "విని", ఆలింగ్య "కౌగిలించి" వంటి అవ్యయాలు కూడా తదుపరి వ్యవహారం ముందు నామపద మూలాలుగా లెక్క.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.2.46 कृत्तद्धितसमासाश्च
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 116 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• न विभक्तौ तुस्माः 1.3.4 · प्रकरण 5← आरूढम्; आश्वसत्यः

  in a case or personal ending a final त-class, स् or म् is not an इत्

  The previous rule 1.3.3 हलन्त्यम् makes the final consonant of an affix an इत् — a silent marker that is then dropped. This rule stops that within a विभक्ति (a case ending or a तिङ् personal ending): a final तु (the त-class: त थ द ध न), स्, or म् there is not an इत् and stays as a real letter. So the स् of the instrumental-plural ऐस् (which becomes भिस्) and the त् of a personal ending like तस् are kept, not marked away. In वन्द्यैः "with the venerable ones" the ऐस् holds its स्.

  ముందటి సూత్రం 1.3.3 హలంత్యమ్ ప్రత్యయపు చివరి హల్లును ఇత్ — తొలగే మూక గుర్తు — చేస్తుంది. ఈ సూత్రం దాన్ని విభక్తి (విభక్తి ప్రత్యయం లేదా తిఙ్ పురుష ప్రత్యయం) లో ఆపుతుంది: అక్కడ చివరి తు (త-వర్గం: త థ ద ధ న), స్, మ్ ఇత్ కావు, నిజ అక్షరాలుగా నిలుస్తాయి. కాబట్టి తృతీయా బహువచనపు ఐస్ (భిస్ అయ్యేది) లోని స్, తస్ వంటి తిఙ్ ప్రత్యయపు త్ నిలుస్తాయి, గుర్తుగా తొలగవు. వంద్యైః "వందనీయులతో" లో ఐస్ తన స్ ను నిలుపుకుంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.4 न विभक्तौ तुस्माः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 130 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• चुटू 1.3.7 · प्रकरण 5← आश्वसत्यः

  an affix’s initial palatal or cerebral is a marker

  An initial palatal (चु — च छ ज झ ञ) or cerebral (टु — ट ठ ड ढ ण) of an affix is an इत्, a marker: not part of the affix but a tag on it, and it drops. So the ट of the instrumental टा and the ठ, ढ that open other affixes are only labels, gone before the affix is added. It is one of the rules that tell a bare affix from its markers.

  ప్రత్యయం మొదట ఉన్న చు (చ ఛ జ ఝ ఞ) గాని టు (ట ఠ డ ఢ ణ) గాని ఇత్తు — అంటే ప్రత్యయంలో భాగం కాక దానిపై గుర్తు మాత్రమే; అది లోపిస్తుంది. అందుకే తృతీయ ప్రత్యయమైన టా లోని ట కేవలం గుర్తు, ప్రత్యయం చేరకముందే పోతుంది. బరి ప్రత్యయాన్ని దాని గుర్తులనుండి వేరుచేసే సూత్రాల్లో ఇది ఒకటి.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.7 चुटू
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 128 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• लशक्वतद्धिते 1.3.8 · प्रकरण 5← आरूढम्; आश्वसत्यः; संनद्धे; उपेक्षेत

  an affix’s initial ल्, श् or velar is a marker

  In an affix that is not a taddhita (a secondary nominal affix), an initial ल्, श्, or velar (क ख ग घ ङ) is an इत्, a marker, and drops. This is why the present-participle affix शतृ adds only अत् — its श् is a tag — and why the tense-name लट् contributes no ल्.

  తద్ధితం కాని ప్రత్యయం మొదట ఉన్న ల్, శ్, కవర్గం (క ఖ గ ఘ ఙ) ఇత్తులు, లోపిస్తాయి. అందుకే వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయమైన శతృ కేవలం అత్ ను చేరుస్తుంది — దాని శ్ ఒక గుర్తే — మరియు లట్ లకారంలోని ల్ ఏమీ మిగల్చదు.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.8 लशक्वतद्धिते
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 135 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• यू स्त्र्याख्यौ नदी 1.4.3 · प्रकरण 5← आश्वसत्यः

  a feminine stem ending in long ई or ऊ is called नदी

  A stem ending in a long ई or ऊ (यू names these two vowels), when it names a feminine (स्त्र्याख्या), is termed नदी — literally "river", after the model word नदी. The नदी name gives such stems their own set of case endings, the ones with a ङित् marker. The present participle लिखन्ती "writing (she)" ends in long ई and names a feminine, so it is a नदी and declines by that pattern: संसर्पन्त्याः "of her who glides along".

  దీర్ఘ ఈ లేదా ఊ తో అంతమయ్యే స్టెము (యూ ఈ రెండు స్వరాలను సూచిస్తుంది), స్త్రీని తెలిపేటప్పుడు (స్త్ర్యాఖ్యా), నదీ సంజ్ఞ పొందుతుంది — నదీ, అక్షరార్థం "నది", నదీ అనే మాదిరి పదం నుండి. నదీ సంజ్ఞ అట్టి స్టెములకు ఙిత్ గుర్తుగల తమదైన విభక్తి ప్రత్యయాలను ఇస్తుంది. లిఖంతీ "వ్రాయుచున్నది (ఆమె)" దీర్ఘ ఈ కారాంతమై స్త్రీని తెలుపుతుంది, కాబట్టి నదీ, ఆ రీతిన వంగుతుంది: సంసర్పంత్యాః "జారుచున్నదాని".

  • Aṣṭādhyāyī — 1.4.3 यू स्त्र्याख्यौ नदी
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 193 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् 1.4.13 · प्रकरण 5← आरूढम्; प्रेक्षिष्यन्ते; आश्वसत्यः; संनद्धे; उपेक्षेत; स्यात्

  the base an affix is added to is called अङ्ग (stem) while the affix stands

  Whatever an affix is prescribed after — taken with everything from that point on — is named अङ्ग, the stem, for as long as that affix is present. The name matters because a great many rules operate "on the अङ्ग": the guṇa and vṛddhi changes, the lengthenings, the augments all target the अङ्ग before its ending. So राम is the अङ्ग before a case ending, and चकृ the अङ्ग before a perfect ending — and it is on that अङ्ग that the vowel is strengthened to चकार.

  ఒక ప్రత్యయం దేని తరువాత విధించబడుతుందో అది — అక్కడి నుండి ముందంతటితో సహా — ఆ ప్రత్యయం ఉన్నంత వరకు అఙ్గ, అంటే ప్రకృతి (కాండం), అని పిలవబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం, ఎందుకంటే ఎన్నో సూత్రాలు "అఙ్గం మీద" పనిచేస్తాయి: గుణ-వృద్ధి మార్పులు, దీర్ఘీకరణలు, ఆగమాలు అన్నీ ప్రత్యయం ముందు అఙ్గాన్నే లక్ష్యంగా చేసుకుంటాయి. కాబట్టి విభక్తి ముందు రామ అఙ్గం; పరోక్ష ప్రత్యయం ముందు చకృ అఙ్గం — ఆ అఙ్గం మీదే అచ్చు బలపడి చకార అవుతుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.4.13 यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 132 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• यचि भम् 1.4.18 · प्रकरण 5← आश्वसत्यः; संनद्धे

  before an ending beginning with य् or a vowel, the stem is called भ

  Within the domain the previous rule opened, before an ending that begins with a य् or with any vowel (यच् = य् together with the अच् vowels), the stem is termed भ. The भ name triggers the internal-sandhi rules that reshape a stem before such a weak ending. वन्द्य before ऐस् — the instrumental plural, which begins with the vowel ऐ — is a भ, on the way to वन्द्यैः "with the venerable ones".

  ముందటి సూత్రం తెరిచిన క్షేత్రంలో, య్ తో గానీ ఏదైనా అచ్ (స్వరం) తో గానీ మొదలయ్యే ప్రత్యయం ముందు (యచ్ = య్ మరియు అచ్ స్వరాలు కలిపి) స్టెముకు భ సంజ్ఞ. భ సంజ్ఞ, అట్టి బలహీన ప్రత్యయం ముందు స్టెమును మార్చే అంతస్సంధి నియమాలను నడిపిస్తుంది. వంద్య, ఐస్ ముందు — తృతీయా బహువచనం, ఐ అనే స్వరంతో మొదలయ్యేది — భ, వంద్యైః "వందనీయులతో" వైపు దారిలో.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.4.18 यचि भम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 164 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• गतिश्च 1.4.60 · प्रकरण 5← प्रेक्षिष्यन्ते; संनद्धे; उपेक्षेत

  the same prefixes, joined to a verb, are also called गति

  The same प्रादि words, joined to a verb, are termed गति ("gati") as well, beside their उपसर्ग name. The गति name is what lets a prefix compound with a following क्त्वा form into a single ल्यप् word: नि + अस् + क्त्वा becomes न्यस्य "having laid down", and उप + भुज् + क्त्वा becomes उपभुज्य "having enjoyed". The derivation names this rule where the prefix earns its गति standing.

  అవే ప్రాది శబ్దాలు క్రియతో కలిస్తే, ఉపసర్గ సంజ్ఞతో పాటు, గతి సంజ్ఞ కూడా పొందుతాయి. గతి సంజ్ఞే ఉపసర్గను తర్వాతి క్త్వా-రూపంతో ఒక్క ల్యప్ పదంగా సమాసం చేయనిస్తుంది: ని + అస్ + క్త్వా → న్యస్య "ఉంచి", ఉప + భుజ్ + క్త్వా → ఉపభుజ్య "అనుభవించి". ఉపసర్గ తన గతిత్వాన్ని పొందేచోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.4.60 गतिश्च
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 200 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप् 4.1.2 · प्रकरण 5← आरूढम्; आश्वसत्यः; संनद्धे

  the twenty-one nominal case endings (सुप्), three to a case

  This one long sūtra names, in a single run, all twenty-one nominal endings — three for each of the seven cases: सु औ जस् (nominative), अम् औट् शस् (accusative), टा भ्याम् भिस् (instrumental), ङे भ्याम् भ्यस् (dative), ङसि भ्याम् भ्यस् (ablative), ङस् ओस् आम् (genitive), ङि ओस् सुप् (locative). Every declined noun in the poem takes one of these; they are the endings 1.4.14 counts as सुप्. The set's name सुप् is the pratyāhāra formed from its first sound स and its last सुप्.

  ఈ ఒక్క పొడవాటి సూత్రం ఇరవై ఒక్క నామవాచక ప్రత్యయాలను ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది — ఏడు విభక్తులకు మూడేసి: సు ఔ జస్ (ప్రథమా), అమ్ ఔట్ శస్ (ద్వితీయా), టా భ్యామ్ భిస్ (తృతీయా), ఙే భ్యామ్ భ్యస్ (చతుర్థీ), ఙసి భ్యామ్ భ్యస్ (పఞ్చమీ), ఙస్ ఓస్ ఆమ్ (షష్ఠీ), ఙి ఓస్ సుప్ (సప్తమీ). కావ్యంలోని ప్రతి విభక్తి పదం వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది; 1.4.14 వీటినే సుప్ గా లెక్కిస్తుంది. ఈ గణపు పేరు 'సుప్' — మొదటి ధ్వని స, చివరి సుప్ లతో ఏర్పడిన ప్రత్యాహారం.

  • Aṣṭādhyāyī — 4.1.2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 117 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• दीर्घाज्जसि च 6.1.105 · प्रकरण 5← आश्वसत्यः

  after a long vowel, before जस्, the earlier form is kept

  After a long vowel, before the nominative-plural ending जस् (its अस्), the earlier form remains as the single substitute (पूर्वरूप): the long vowel stands and the अ of जस् merges into it. So a feminine आ-stem like प्रार्थिता "the longed-for" gives प्रार्थिता + अस् → प्रार्थिताः "the longed-for ones (f.)". The च "and" carries this beside the नादिचि rule just before it.

  దీర్ఘ అచ్ తర్వాత, ప్రథమా బహువచన ప్రత్యయం జస్ (దాని అస్) ముందు, పూర్వరూపం ఏకాదేశంగా నిలుస్తుంది: దీర్ఘం ఉండి, జస్ లోని అ దానిలో కలుస్తుంది. కాబట్టి ఆకారాంత స్త్రీలింగ ప్రార్థిత "కోరబడినది" → ప్రార్థితా + అస్ → ప్రార్థితాః "కోరబడినవి (స్త్రీ.)". చ ("మరియు") దీన్ని దాని ముందటి నాదిచి సూత్రం పక్కన చేరుస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.105 दीर्घाज्जसि च
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 161 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अमि पूर्वः 6.1.107 · प्रकरण 5← त्वाम्; आरूढम्; पवनपदवीम्; विरहविधुराम्; जायाम्

  before the accusative-singular अम्, the stem vowel alone remains

  When the accusative-singular ending अम् follows a word ending in अक् (a short a i u …), the single substitute for stem-vowel + अ is the pūrva, the earlier, vowel — the stem vowel wins. So हरि + अम् → हरिम्, गुरु + अम् → गुरुम्, राम + अम् → रामम्. One rule for the accusative singular of every vowel stem.

  అక్కు (హ్రస్వ అ ఇ ఉ…) తరువాత అమ్ (ద్వితీయైకవచనం) పరమైతే, ప్రాతిపదిక అచ్చుకూ అ కూ ఏకాదేశం పూర్వరూపం — ప్రాతిపదిక అచ్చు నిలుస్తుంది. హరి + అమ్ → హరిమ్, గురు + అమ్ → గురుమ్, రామ + అమ్ → రామమ్. అచ్చంత శబ్దాల ద్వితీయైకవచనానికి ఒకే సూత్రం.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.107 अमि पूर्वः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 134 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §4.4, वसतिम्

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• टाङसिङसामिनात्स्याः 7.1.12 · प्रकरण 5← प्रत्ययात्

  after an a-stem, टा/ङसि/ङस् become इन/आत्/स्य

  After a stem in अ, the instrumental-singular टा becomes इन, the ablative-singular ङसि becomes आत्, and the genitive-singular ङस् becomes स्य. So राम + टा → राम + इन → रामेण (with guṇa), राम + ङसि → रामात्, राम + ङस् → रामस्य. Three of the a-stem singular endings are set by this one rule.

  అకారాంత శబ్దం తరువాత తృతీయైకవచనం టా → ఇన, పంచమీ ఙసి → ఆత్, షష్ఠీ ఙస్ → స్య. రామ + టా → రామ + ఇన → రామేణ (గుణంతో), రామ + ఙసి → రామాత్, రామ + ఙస్ → రామస్య. అకారాంత ఏకవచన ప్రత్యయాల్లో మూడు ఈ ఒక్క సూత్రంతోనే.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.1.12 टाङसिङसामिनात्स्याः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 139 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §4.2, शापेन and स्वाधिकारात्

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• त्यदादीनामः 7.2.102 · प्रकरण 5← यः

  a त्यदादि pronoun’s final becomes अ before an ending

  The final sound of a त्यदादि pronoun — तद्, यद्, एतद्, इदम् and their group — becomes अ before a case-ending. तद् → त, which then goes on to सः, तम्, ते. It is the step that turns the stem into the shape the endings attach to.

  త్యదాది సర్వనామం — తద్, యద్, ఏతద్, ఇదమ్ మొదలైన గణం — దాని అంత్యవర్ణం విభక్తి ముందు అ అవుతుంది. తద్ → త, అటుపైన సః, తమ్, తే అవుతుంది. ప్రత్యయాలు చేరే రూపంలోకి శబ్దాన్ని మార్చే మెట్టు ఇది.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.2.102 त्यदादीनामः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 192 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• आदेशप्रत्यययोः 8.3.59 · प्रकरण 5← प्रेक्षिष्यन्ते

  स् becomes ष् in a substitute or a suffix after इण्/क् (ṣatva)

  A स् that stands in a suffix or in a substitute (ādeśa) becomes the retroflex ष् when preceded by a vowel other than अ आ, or by क् or र् — the इण्-कु condition. This is ṣatva. So the locative-plural सु becomes षु after the ए of an a-stem (रामेषु) or the उ of a u-stem (गुरुषु, तरुषु). Every vowel-stem locative plural is this rule.

  ప్రత్యయంలో గానీ ఆదేశంలో గానీ ఉన్న స్, అ ఆ తప్ప అచ్చు తరువాత, లేదా క్ ర్ తరువాత (ఇణ్-కు నియమం) మూర్ధన్య ష్ అవుతుంది — ఇదే షత్వం. సప్తమీ బహువచనపు సు, అకారాంతపు ఏ తరువాత (రామేషు), ఉకారాంతపు ఉ తరువాత (గురుషు, తరుషు) షు అవుతుంది. అచ్చంత శబ్దాల సప్తమీ బహువచనమంతా ఈ సూత్రమే.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.3.59 आदेशप्रत्यययोः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 149 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §4.2, आश्रमेषु

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• वाऽवसाने 8.4.56 · प्रकरण 5← स्यात्

  at a pause, a झल् sound may become its voiceless चर्

  At a pause — the end of an utterance — a झल् sound (a stop or sibilant) optionally becomes its voiceless unaspirate चर्. So a word-final द् may be spoken as त्: रामात् or रामाद्. It is why an ablative in -आत् and its voiced twin are both correct at a stop.

  విరామం దగ్గర — పలుకు ముగిసేచోట — ఝల్ ధ్వని (స్పర్శ లేదా ఊష్మం) వికల్పంగా తన అఘోష అల్పప్రాణ చర్ అవుతుంది. అందుకే పదాంత ద్ ను త్ గా పలకవచ్చు: రామాత్ లేదా రామాద్. -ఆత్ పంచమి, దాని ఘోష రూపం రెండూ విరామంలో సరైనవి కావడానికి కారణమిదే.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.4.56 वाऽवसाने
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 145 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अतो गुणे 6.1.97 · प्रकरण 8← त्वाम्; प्रेक्षिष्यन्ते; त्वयि; अहम्; यः

  a non-final अ before a guṇa vowel merges forward (para-rūpa)

  When a non-final short अ is followed by a guṇa vowel (अ, ए, ओ), the single substitute is the later vowel alone — para-rūpa, the second stands — not a guṇa of the two. It keeps a stem-final अ from doubling with an affix that opens on such a vowel, so only the affix’s vowel is heard.

  అంత్యం కాని హ్రస్వ అ తరువాత గుణాచ్చు (అ, ఏ, ఓ) వస్తే, రెండింటి స్థానంలో పరమైన అచ్చు ఒక్కటే మిగులుతుంది — పరరూపం, రెండవది నిలుస్తుంది — గుణం కాదు. అలా అకారాంత శబ్దం అటువంటి అచ్చుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయంతో కలిసినప్పుడు ప్రత్యయపు అచ్చు మాత్రమే వినబడుతుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.97 अतो गुणे
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 273 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• ङे प्रथमयोरम् 7.1.28 · प्रकरण 8← त्वाम्; अहम्

  अम् replaces the dative singular and the nom./acc. singular after युष्मद्/अस्मद्

  After युष्मद्/अस्मद्, the dative-singular ending ङे and the singular endings of the first two cases (प्रथमा and द्वितीया, nominative and accusative) are all replaced by अम्. With the further substitutions of the singular base — त्व/म by 7.2.97 — this gives त्वाम्, माम् in the accusative and, with companion rules, तुभ्यम्, मह्यम् in the dative.

  యుష్మద్/అస్మద్ తరువాత చతుర్థీ ఏకవచన ప్రత్యయం ఙే, మొదటి రెండు విభక్తుల (ప్రథమా-ద్వితీయా) ఏకవచన ప్రత్యయాలు — అన్నీ అమ్ అవుతాయి. ఏకవచన ప్రాతిపదికాదేశం త్వ/మ (7.2.97) తో కలిసి ద్వితీయలో త్వామ్, మామ్; సహకారి సూత్రాలతో చతుర్థిలో తుభ్యమ్, మహ్యమ్.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.1.28 ङे प्रथमयोरम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 310 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• द्वितीयायां च 7.2.87 · प्रकरण 8← त्वाम्

  and in the accusative, त्व/म replaces युष्मद्/अस्मद्

  In the accusative too, the singular base of युष्मद्/अस्मद् becomes त्व/म: त्वाम् "you", माम् "me". The rule extends to the accusative the singular substitution that 7.2.97 makes, so the accusative singular of these pronouns is built on त्व- and म- like the other singular cases.

  ద్వితీయా విభక్తిలో కూడా యుష్మద్/అస్మద్ ఏకవచన ప్రాతిపదికం త్వ/మ అవుతుంది: త్వామ్ "నిన్ను", మామ్ "నన్ను". 7.2.97 చేసే ఏకవచన ఆదేశాన్ని ఈ సూత్రం ద్వితీయకు విస్తరిస్తుంది; కాబట్టి ఈ సర్వనామాల ద్వితీయైకవచనం మిగతా ఏకవచనాల్లాగే త్వ-, మ- పైన నిలుస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.2.87 द्वितीयायां च
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 317 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• योऽचि 7.2.89 · प्रकरण 8← त्वयि

  the final of युष्मद्/अस्मद् becomes य् before a vowel ending

  Before a vowel-initial case ending, the final letter of युष्मद्/अस्मद् becomes य्. With the singular base त्व/म this gives the instrumental त्वया "by you", मया "by me" — त्व + अ → त्वय् before आ, then त्वया. The semivowel is what carries these pronouns into the vowel cases.

  అచ్-ఆది విభక్తి ప్రత్యయం పరమైనప్పుడు యుష్మద్/అస్మద్ అంత్యవర్ణం య్ అవుతుంది. ఏకవచన ప్రాతిపదికం త్వ/మ తో కలిసి తృతీయలో త్వయా "నీచేత", మయా "నాచేత" — త్వ + అ, ఆ ముందు త్వయ్, ఆపై త్వయా. ఈ సర్వనామాలను అచ్-విభక్తుల్లోకి మోసేది ఈ అంతస్థమే.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.2.89 योऽचि
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 319 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• शेषे लोपः 7.2.90 · प्रकरण 8← अहम्

  in the remaining cases, the final of युष्मद्/अस्मद् elides

  In the cases not otherwise provided for, the final अद् of युष्मद्/अस्मद् elides, leaving the bare त्व- / म- (and युष्म-/अस्म- in the plural): ते, मे in the shorter datives and genitives, तव, मम, and the locatives त्वयि "in you", मयि "in me". Elision is the default; the other rules name where a substitute stands instead.

  ప్రత్యేకంగా విధించని మిగతా విభక్తుల్లో యుష్మద్/అస్మద్ అంత్యం (అద్) లోపిస్తుంది; కేవలం త్వ-/మ- (బహువచనంలో యుష్మ-/అస్మ-) మిగులుతుంది: హ్రస్వ చతుర్థీ/షష్ఠుల్లో తే, మే; తవ, మమ; సప్తమిలో త్వయి "నీయందు", మయి "నాయందు". లోపమే సామాన్యం; ఆదేశమెక్కడ ఉంటుందో మిగతా సూత్రాలు చెబుతాయి.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.2.90 शेषे लोपः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 312 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• त्वाहौ सौ 7.2.94 · प्रकरण 8← अहम्

  त्व and अह् replace the base before the nominative सुँ

  Before the nominative-singular ending सुँ, युष्मद् becomes त्व and अस्मद् becomes अह्. With अम् for the ending (by 7.1.28) this gives त्वम् "you" and अहम् "I" — the bare subject forms of the second and first persons.

  ప్రథమా ఏకవచన ప్రత్యయం సుँ పరమైనప్పుడు యుష్మద్ → త్వ, అస్మద్ → అహ్. ప్రత్యయం అమ్ (7.1.28) తో కలిసి త్వమ్ "నీవు", అహమ్ "నేను" — మధ్యమ, ప్రథమ పురుషాల కర్తృరూపాలు.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.2.94 त्वाहौ सौ
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 311 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• त्वमावेकवचने 7.2.97 · प्रकरण 8← त्वाम्; त्वयि

  त्व and म replace युष्मद्/अस्मद् in the singular

  In the singular throughout, युष्मद् becomes त्व and अस्मद् becomes म. This is the substitution the other rules build on: त्वाम्, माम्; त्वया, मया; त्वयि, मयि. In the dual and plural the base stays युष्म-/अस्म-, so it is the singular that these pronouns reshape most.

  ఏకవచనమంతటా యుష్మద్ → త్వ, అస్మద్ → మ. మిగతా సూత్రాలు నిలిచేది ఈ ఆదేశంపైనే: త్వామ్, మామ్; త్వయా, మయా; త్వయి, మయి. ద్వి/బహువచనాల్లో ప్రాతిపదికం యుష్మ-/అస్మ- గా నిలుస్తుంది; కాబట్టి ఈ సర్వనామాలు ఎక్కువగా మార్చుకునేది ఏకవచనాన్నే.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.2.97 त्वमावेकवचने
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 316 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• किमः कः 7.2.103 · प्रकरण 8← कः

  the pronoun किम् becomes क before a case ending

  Before any case ending (a सुप्), the interrogative stem किम् is replaced by क. So किम् + स् → कः, declined thereafter like the a-stem visarga, and किम् + अम् → कम्. Adding the particle चित्, चन or अपि to such a form makes it indefinite: कः → कश्चित् 'someone'.

  ఏదైనా విభక్తి ప్రత్యయం (సుప్) పరమైతే ప్రశ్నార్థక ప్రాతిపదికం కిమ్ కు క ఆదేశం. కిమ్ + స్ → కః, కిమ్ + అమ్ → కమ్. అలాంటి రూపానికి చిత్, చన లేదా అపి చేరిస్తే అనిర్దిష్టమవుతుంది: కః → కశ్చిత్ "ఒకానొకడు".

  • Aṣṭādhyāyī — 7.2.103 किमः कः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 270 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §4.7, कश्चित्

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• हो ढः 8.2.31 · प्रकरण 8← आरूढम्

  a ह् becomes ढ् before a झल् and at the end of a word

  A ह् is replaced by ढ् before a झल् (an obstruent) and at the end of a word (padānta). So लिह् "licking" at a word-end passes through लिढ् and comes out as लिट् or लिड् (by the pause and voicing rules that follow); दुह् + त begins the road to दुग्ध the same way. It is the first step that turns a root-final ह् into a stop, before ष्टुत्व and the voicing rules finish the cluster.

  ఝల్ (స్పర్శం లేదా ఊష్మం) ముందు, పదాంతంలో ఉన్నప్పుడు, హ్ కు ఢ్ ఆదేశం. లిహ్ "నాకటం" పదాంతంలో లిఢ్ గా, ఆపై విరామ-ఘోష సూత్రాల చేత లిట్ లేదా లిడ్ గా వస్తుంది; దుహ్ + త కూడా అదే విధంగా దుగ్ధ వైపు మొదలవుతుంది. ధాతువు చివరి హ్ ను స్పర్శంగా మార్చే మొదటి మెట్టు ఇది — ఆ తరువాత ష్టుత్వం, ఘోష సూత్రాలు ఆ సమూహాన్ని ముగిస్తాయి.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.2.31 हो ढः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 250 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• नहो धः 8.2.34 · प्रकरण 9← संनद्धे

  the ह् of नह् becomes ध् at word-end or before an obstruent

  The ह् of the root नह् "to bind, to tie on" is replaced by ध् when it stands at the end of a word or before an obstruent (झल्, any stop or sibilant). So नह् + त gives नध् + त, and the sequence goes on to नद्ध — the poem's संनद्धे "armoured, girt for battle", where the ह् has become ध् before the त् of the क्त suffix. It is one of the small set of rules that fix a single root's final aspirate before a hard consonant.

  నహ్ "కట్టుట, తొడుగుట" అనే ధాతువులోని హ్, పదాంతంలో గానీ, ఝల్ (ఏదైనా స్పర్శం లేదా ఊష్మం) ముందు గానీ ఉంటే, ధ్ గా మారుతుంది. అలా నహ్ + త నధ్ + త అవుతుంది; ఈ వరుస కొనసాగి నద్ధ అవుతుంది — ఇది కావ్యంలోని సంనద్ధే "కవచం తొడిగిన, యుద్ధసన్నద్ధమైన", ఇక్కడ క్త లోని త్ ముందు హ్ ధ్ గా మారింది. కఠిన హల్లు ముందు ఒకే ధాతువు అంత్య మహాప్రాణాన్ని మార్చే కొద్ది సూత్రాల్లో ఇది ఒకటి.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.2.34 नहो धः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 358 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• स्वरादिनिपातमव्ययम् 1.1.37 · प्रकरण 11← प्रेक्षिष्यन्ते; संनद्धे; उपेक्षेत

  the स्वरादि words and the निपात particles are called अव्यय (indeclinable)

  The words of the स्वरादि list (स्वर्, अन्तर्, प्रातर् and the rest) and the निपात particles are termed अव्यय — indeclinable, taking no case ending and never changing form. Because the प्रादि prefixes are निपात (by 1.4.58), a preverb like प्र in प्रभवति "he arises" is an अव्यय; that is why it stands unchanged before the root.

  స్వరాది గణపు శబ్దాలు (స్వర్, అంతర్, ప్రాతర్ మొదలైనవి) మరియు నిపాత శబ్దాలు అవ్యయ సంజ్ఞ పొందుతాయి — అవ్యయం, విభక్తి తీసుకోని, ఎప్పుడూ రూపం మారని పదం. ప్రాది ఉపసర్గలు నిపాతాలు కావటాన (1.4.58 చేత), ప్రభవతి "ఉద్భవించును" లోని ప్ర ఉపసర్గ అవ్యయం; అందుకే అది ధాతువు ముందు మారకుండా నిలుస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.1.37 स्वरादिनिपातमव्ययम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 366 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अव्ययादाप्सुपः 2.4.82 · प्रकरण 11← संनद्धे

  after an अव्यय, the आप् (feminine) and सुप् (case) endings undergo लुक्

  After an अव्यय — an indeclinable word — the feminine suffix आप् and the case endings सुप् undergo लुक् (लुक्, a disappearance that leaves no trace, not even a mark on what stood before). A prefix like प्र is an अव्यय (an उपसर्ग, and so indeclinable), and when it joins a root it first takes a case ending which this rule then wipes out, so प्र meets मद् bare in प्रमत्तः "heedless". The same लुक् is why an indeclinable never shows an ending: the सुप् is added and at once removed. The derivation names this rule on the silent step where the prefix's ending drops.

  అవ్యయం — విభక్తి మారని పదం — తరువాత ఆప్ (స్త్రీలింగ ప్రత్యయం) మరియు సుప్ (విభక్తి ప్రత్యయాలు) లుక్ పొందుతాయి (లుక్ — ఏ గుర్తూ మిగల్చకుండా పూర్తిగా లోపించడం). ప్ర వంటి ఉపసర్గ అవ్యయం; అది ధాతువుతో కలిసేటప్పుడు మొదట ఒక విభక్తి ప్రత్యయాన్ని తీసుకుంటుంది, ఈ సూత్రం దాన్ని తుడిచివేస్తుంది, కాబట్టి ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లో ప్ర మద్‌ను ప్రత్యయం లేకుండా చేరుతుంది. అవ్యయం ఎప్పుడూ విభక్తి చూపకపోవటానికి కారణం ఇదే: సుప్ చేరి వెంటనే తొలగిపోతుంది. ఉపసర్గపు విభక్తి లోపించే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 2.4.82 अव्ययादाप्सुपः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 370 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• क्ङिति च 1.1.5 · प्रकरण 12← आरूढम्

  no गुण or वृद्धि before an affix marked क् or ङ्

  The strengthening of a vowel — गुण (इ→ए, उ→ओ, ऋ→अर्) and वृद्धि (its longer grade) — does not take place when the affix that would cause it is marked with an indicatory क् (कित्) or ङ् (ङित्). Many endings carry these marks precisely to keep the root weak. So कृ "to do" reaches चक्रे "he did", where the perfect endings are ङित् and the root ऋ is not raised to अर्; श्रु "to hear" reaches श्रुत्वा "having heard", where क्त्वा is कित् and the उ stays. It is the standard brake on strengthening, and it works by leaving a form unchanged where a plainer affix would have raised it.

  అచ్చు బలపడుట — గుణం (ఇ→ఏ, ఉ→ఓ, ఋ→అర్) మరియు వృద్ధి (దాని దీర్ఘతర రూపం) — దాన్ని కలిగించే ప్రత్యయం సూచక క్ (కిత్) గాని ఙ్ (ఙిత్) గాని గుర్తుగలదైనపుడు జరుగదు. ధాతువును బలహీనంగా ఉంచుటకే చాలా ప్రత్యయాలు ఈ గుర్తులను మోస్తాయి. అలా కృ "చేయుట" చక్రే "చేశాడు" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ లిట్ ప్రత్యయాలు ఙిత్, ధాతువు ఋ అర్ గా లేపబడదు; శ్రు "వినుట" శ్రుత్వా "విని" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ క్త్వా కిత్, ఉ నిలుస్తుంది. ఇది బలపడుటపై సాధారణ కళ్ళెం, సాధారణ ప్రత్యయం లేపిన చోట రూపాన్ని మార్పు లేకుండా వదలి పని చేస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.1.5 क्ङिति च
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 431 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• सार्वधातुकमपित् 1.2.4 · प्रकरण 12← प्रेक्षिष्यन्ते; आश्वसत्यः; उपेक्षेत

  a सार्वधातुक affix that is not पित् is treated as ङित्

  A सार्वधातुक affix — a present-system ending or the class sign that goes with it — that is not पित् (not marked प् as its इत्) is treated as ङित्, as though it carried ङ् as an इत्. The ङित् mark blocks the guṇa or vṛddhi strengthening the affix would otherwise pull, so the stem keeps its weak shape under such an ending. The third-person and the आत्मनेपद endings, and the imperatives that are not पित्, all fall under it: शृणु "listen", कथयतः "of the two telling" and रमसे "you take delight" keep their unstrengthened stems by this rule. The derivation names it on the silent step where the ending is fixed as ङित्.

  సార్వధాతుక ప్రత్యయం — వర్తమానగణ ప్రత్యయం, లేదా దానితో వచ్చే గణచిహ్నం — పిత్ కానిది (ప్‌ను ఇత్‌గా గుర్తు లేనిది) ఙిత్‌గా, ఙ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినట్లుగా వర్తిస్తుంది. ఙిత్ గుర్తు, ప్రత్యయం లేకపోతే కలిగించే గుణ లేదా వృద్ధి బలపడటాన్ని అడ్డుకుంటుంది, కాబట్టి ధాతువు అటువంటి ప్రత్యయం కింద తన బలహీన రూపాన్ని నిలుపుకుంటుంది. ప్రథమ పురుష ప్రత్యయాలు, ఆత్మనేపద ప్రత్యయాలు, పిత్ కాని ఆజ్ఞార్థాలు అన్నీ దీని కిందకు వస్తాయి: శృణు "వినుము", కథయతః "చెప్పే ఇద్దరి", రమసే "ఆనందిస్తావు" ఈ సూత్రంచేత బలపడని ధాతురూపాన్ని నిలుపుకుంటాయి. ప్రత్యయాన్ని ఙిత్‌గా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.2.4 सार्वधातुकमपित्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 498 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अनुदात्तङित आत्मनेपदम् 1.3.12 · प्रकरण 12← प्रेक्षिष्यन्ते; उपेक्षेत

  a root marked अनुदात्तेत् or ङित् takes आत्मनेपद (the middle endings)

  A root taught with an अनुदात्त इत् (अनुदात्तेत् — an indicatory sound spoken in the low tone) or with ङ् as an इत् (ङित्) takes आत्मनेपद, the set of personal endings that turn the action toward the agent. Roots like पद् "go, fall" and लभ् "get" are marked this way and so conjugate only in this middle set: सम्पत्स्यन्ते "they will come about", लप्स्यते "he will get". The mark is not visible in the finished word; it is a property of the root the derivation reads to choose the ending, and it names this rule where it does.

  అనుదాత్త ఇత్‌తో (అనుదాత్తేత్ — తగ్గు స్వరంలో పలికిన సూచక ధ్వని) గాని ఙ్‌ను ఇత్‌గా (ఙిత్) కలిగి గాని ఉపదేశింపబడిన ధాతువు ఆత్మనేపదాన్ని — క్రియను కర్త వైపు మళ్ళించే పురుష ప్రత్యయాల గణాన్ని — తీసుకుంటుంది. పద్ "పోవు, పడు", లభ్ "పొందు" వంటి ధాతువులు ఇలా గుర్తు కలిగి ఈ ఆత్మనేపద గణంలోనే వర్తిస్తాయి: సంపత్స్యంతే "సంభవించును", లప్స్యతే "పొందును". ఈ గుర్తు పూర్తయిన పదంలో కనబడదు; అది ధాతువు లక్షణం, గొలుసు ప్రత్యయాన్ని ఎంచుకోవడానికి దాన్ని చదివి ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.12 अनुदात्तङित आत्मनेपदम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 376 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् 1.3.78 · प्रकरण 12← आश्वसत्यः; स्यात्

  in the remaining case, a root in the active takes परस्मैपद

  In the case left over (शेष — a root not sent to the middle by the preceding rules), when the ending stands for the agent (कर्तरि, the active sense) the root takes परस्मैपद, the set of personal endings that turn the action away from the agent. This is the default that catches every root the आत्मनेपद rules did not claim: भू "be, become" is such a root, so भवति "he becomes" and प्रभवति "he arises" take the active endings. The derivation names this rule where it chooses the active set.

  మిగిలిన సందర్భంలో (శేషం — ముందటి సూత్రాలు ఆత్మనేపదానికి పంపని ధాతువు), ప్రత్యయం కర్తను సూచించినప్పుడు (కర్తరి, కర్తృ అర్థం) ధాతువు పరస్మైపదాన్ని — క్రియను కర్త నుండి దూరంగా మళ్ళించే పురుష ప్రత్యయాల గణాన్ని — తీసుకుంటుంది. ఇది ఆత్మనేపద సూత్రాలు తీసుకోని ప్రతి ధాతువునూ పట్టుకొనే మూలనియమం: భూ "అగు, ఉండు" అటువంటి ధాతువు, కాబట్టి భవతి "అగును", ప్రభవతి "ఉద్భవించును" పరస్మైపద ప్రత్యయాలను తీసుకుంటాయి. ఆ గణాన్ని ఎంచుకొనే చోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.78 शेषात् कर्तरि परस्मैपदम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 378 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• ते प्राग्धातोः 1.4.80 · प्रकरण 12← आरूढम्; प्रेक्षिष्यन्ते; आश्वसत्यः; संनद्धे; उपेक्षेत

  the prefixes (gati and upasarga) stand before the root

  The words just named — the upasargas and the other gati particles — are placed before the root (धातु) they qualify. This is the rule that fixes a prefix's position at the head of the verb. So प्र stands before मद् in प्रमत्तः "heedless", आ before लिङ्ग् in आलिङ्ग्य "having embraced", आ before इ in एत्य "having come". The seam between prefix and root is then handled by sandhi, but their order is settled here.

  ఇప్పుడే పేర్కొన్న పదాలు — ఉపసర్గలు, ఇతర గతి పదాలు — తాము విశేషించే ధాతువుకు ముందు ఉంచబడతాయి. ఉపసర్గ స్థానాన్ని క్రియ మొదట స్థిరపరచే సూత్రం ఇది. అలా ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తగలవాడు" లో ప్ర మద్ ముందు, ఆలిఙ్గ్య "కౌగిలించి" లో ఆ లిఙ్గ్ ముందు, ఏత్య "వచ్చి" లో ఆ ఇ ముందు నిలుస్తుంది. ఉపసర్గ, ధాతువుల మధ్య సంధి తరవాత జరుగుతుంది, కానీ వాటి క్రమం ఇక్కడ స్థిరమవుతుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.4.80 ते प्राग्धातोः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 417 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• स्यतासी लृलुटोः 3.1.33 · प्रकरण 12← प्रेक्षिष्यन्ते

  स्य marks the future लृट् and तास् the periphrastic future लुट्

  The affix स्य is added to a root for the simple future (लृट्), and the affix तास् for the periphrastic or "first" future (लुट्, an action expected on some later day). So दृश् "to see" + स्य builds द्रक्ष्यसि "you will see"; पद् gives सम्पत्स्यन्ते "they will come about"; while गम् "to go" + तास् builds गन्तासि "you are going to go". The two futures differ in nearness of time, and this rule hands each its affix.

  సామాన్య భవిష్యత్తు (లృట్) కోసం ధాతువుకు స్య ప్రత్యయం, పర్యాయ లేదా అనద్యతన భవిష్యత్తు (లుట్ — తరవాతి ఏదో రోజున జరగబోయే క్రియ) కోసం తాస్ ప్రత్యయం చేర్చబడతాయి. అలా దృశ్ "చూచుట" + స్య ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" ను నిర్మిస్తుంది; పద్ సమ్పత్స్యన్తే "సంభవిస్తాయి" ను; గమ్ "వెళ్ళుట" + తాస్ గన్తాసి "వెళ్ళబోతున్నావు" ను నిర్మిస్తుంది. ఈ రెండు భవిష్యత్తులు కాలదూరంలో తేడా చూపుతాయి, ఈ సూత్రం ఒక్కొక్కదానికి దాని ప్రత్యయాన్ని ఇస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.1.33 स्यतासी लृलुटोः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 401 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• कर्तरि शप् 3.1.68 · प्रकरण 12← आश्वसत्यः; उपेक्षेत; स्यात्

  the class-sign शप् is added after a root, in the active, before a present-system ending

  In the active (कर्तरि, when the verb agrees with its agent), the affix शप् — which surfaces as a plain अ, its श् and प् being only markers — is placed between a root and a following सार्वधातुक ending (the present-system endings). It is the class-sign (विकरण) of the first, sixth and tenth verb classes, and it is what makes their present stems thematic. So भू "to be" takes शप् to give भू + अ + ति, which goes on to भवति "he is" — the poem's भवति and प्रभवति; हृ "to carry" likewise gives हरति "he carries". Where a class takes a different sign, or none, this rule does not apply.

  కర్తరి ప్రయోగంలో (క్రియ కర్తతో సమన్వయించినప్పుడు) శప్ ప్రత్యయం — దీని శ్, ప్ కేవలం గుర్తులు కావటాన కేవలం అ గా కనబడేది — ధాతువుకూ, తరువాతి సార్వధాతుక ప్రత్యయానికీ (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలకు) మధ్య చేరుతుంది. ఇది మొదటి, ఆరవ, పదవ ధాతుగణాల వికరణం (గణచిహ్నం); వాటి వర్తమాన అఙ్గాలను థెమాటిక్ గా చేసేది ఇదే. అలా భూ "ఉండుట" శప్ తీసుకొని భూ + అ + తి అవుతుంది, అది భవతి "ఉన్నాడు" గా కొనసాగుతుంది — కావ్యంలోని భవతి, ప్రభవతి; హృ "మోయుట" కూడా హరతి "మోస్తాడు" గా అవుతుంది. వేరే వికరణం తీసుకునే గణానికి, లేదా ఏదీ తీసుకోని గణానికి ఈ సూత్రం వర్తించదు.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.1.68 कर्तरि शप्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 385 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• वर्तमाने लट् 3.2.123 · प्रकरण 12← आश्वसत्यः

  the present tense लट् for an action going on now

  For an action going on now, the affix लट् — the present tense — is placed after the root. भू “to be” gives भवति, “is”. लट् is the first of the ten लकारs, the slots the tense-and-mood endings fill.

  ఇప్పుడు జరుగుతున్న క్రియకు ధాతువు తరువాత లట్ — వర్తమాన లకారం — వస్తుంది. భూ (ఉండుట) → భవతి. పది లకారాల్లో లట్ మొదటిది; కాలార్థ ప్రత్యయాలు నిండే స్థానాలే ఈ లకారాలు.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.2.123 वर्तमाने लट्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 372 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• लृट् शेषे च 3.3.13 · प्रकरण 12← प्रेक्षिष्यन्ते

  लृट् (the future) in the general sense as well

  The affix लृट् forms the simple future and applies in the plain future sense, beyond the particular senses the neighbouring rules assign. The स्य of the future comes by 3.1.33, and the personal endings then follow: गमिष्यति "will go", करिष्यति "will do". It is the ordinary "shall/will" of Sanskrit.

  మిగిలిన (సామాన్య) భవిష్యదర్థంలో ధాతువుకు లృట్ ప్రత్యయం వస్తుంది — భవిష్యత్తు. 3.1.33 చేత స్య, ఆపై తిఙ్ ఆదేశాలు చేరి రూపమవుతుంది: గమిష్యతి "వెళ్తాడు", కరిష్యతి "చేస్తాడు". ఇది సంస్కృతపు సాధారణ భవిష్యత్కాలం.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.3.13 लृट् शेषे च
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 406 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ् 3.3.161 · प्रकरण 12← उपेक्षेत; स्यात्

  लिङ् (the optative) in command, invitation, address, entreaty, deliberation and prayer

  In the senses of injunction (विधि), invitation, respectful address, solicited request, deliberative question and prayer, a root takes लिङ् — the optative or "potential". It renders "should, may, would": गच्छेत् "he should go", कुर्यात् "he should do". The one mood carries the whole range from a rule laid down to a wish expressed.

  విధి, నిమంత్రణ, ఆమంత్రణ, అధీష్ట (గౌరవంతో కోరడం), సంప్రశ్న (ఆలోచనతో ప్రశ్నించడం), ప్రార్థన — ఈ అర్థాల్లో ధాతువుకు లిఙ్ (విధిలిఙ్) వస్తుంది. "చేయవలెను, చేయవచ్చు" అనే భావం: గచ్ఛేత్ "వెళ్ళవలెను", కుర్యాత్ "చేయవలెను". విధి నుండి కోరిక దాకా ఈ ఒక్క లకారమే మోస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.3.161 विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 423 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् 3.4.78 · प्रकरण 12← प्रेक्षिष्यन्ते; उपेक्षेत; स्यात्

  the eighteen personal endings (तिङ्) that replace a verb's tense-marker (लकार)

  This one sūtra names, in a single run, all eighteen verbal personal endings — the तिङ् set — that stand in for the abstract tense-marker (लकार) a verb first receives. Nine are parasmaipada (active): तिप् तस् झि, सिप् थस् थ, मिप् वस् मस्; nine are ātmanepada (middle): त आताम् झ, थास् आथाम् ध्वम्, इट् वहि महिङ् — three persons against singular, dual and plural in each voice. Every finite verb in the poem takes one: चक्रे "he did" reaches the ātmanepada त, रुणद्धि "he obstructs" the parasmaipada तिप्, द्रक्ष्यसि "you will see" the सिप्. It is the verb's counterpart to 4.1.2, which lists the noun's सुप् endings.

  ఈ ఒక్క సూత్రం, ఒక క్రియ మొదట పొందే భావ కాలచిహ్నం (లకారం) స్థానంలో వచ్చే పద్దెనిమిది క్రియా పురుష ప్రత్యయాలను — తిఙ్ గణాన్ని — ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది. తొమ్మిది పరస్మైపదం: తిప్ తస్ ఝి, సిప్ థస్ థ, మిప్ వస్ మస్; తొమ్మిది ఆత్మనేపదం: త ఆతామ్ ఝ, థాస్ ఆథామ్ ధ్వమ్, ఇట్ వహి మహిఙ్ — ప్రతి పదంలో మూడు పురుషలు ఏకవచన, ద్వివచన, బహువచనాలకు ఎదురుగా. కావ్యంలోని ప్రతి తిఙంత క్రియా వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది: చక్రే "చేశాడు" ఆత్మనేపద త ను, రుణద్ధి "అడ్డగిస్తాడు" పరస్మైపద తిప్ ను, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" సిప్ ను చేరుకుంటాయి. నామపదపు సుప్ ప్రత్యయాలను పేర్కొనే 4.1.2 కు ఇది క్రియాపరమైన జోడి.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.4.78 तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 373 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• टित आत्मनेपदानां टेरे 3.4.79 · प्रकरण 12← प्रेक्षिष्यन्ते

  after a टित् tense-marker the टि of an ātmanepada ending becomes ए

  After a टित् tense-marker — a lakāra marked with a silent ट्, which the present-system tenses carry — the टि of the ātmanepada personal endings is replaced by ए. (The टि of an ending is its final vowel together with any consonant after it.) So the ending त becomes ते and झ becomes झे: पद् "to happen" gives आपत्स्यते "it will befall" and सम्पत्स्यन्ते "they will come to pass", and लभ् "to get" gives लप्स्यते "he will obtain".

  టిత్ కాల-గుర్తు తరవాత — మౌన ట్ గుర్తుగల లకారం, వర్తమాన వ్యవస్థ కాలాలు మోసేది — ఆత్మనేపద పురుష ప్రత్యయాల టి భాగం ఏ చేత మార్చబడుతుంది. (ప్రత్యయపు టి అంటే దాని చివరి అచ్చు, దాని తరవాతి హల్లుతో కలిపి.) అలా త ప్రత్యయం తే గా, ఝ ఝే గా అవుతాయి: పద్ "జరుగుట" ఆపత్స్యతే "సంభవించును" నూ సమ్పత్స్యన్తే "సంభవిస్తాయి" నూ ఇస్తుంది; లభ్ "పొందుట" లప్స్యతే "పొందును" ఇస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.4.79 टित आत्मनेपदानां टेरे
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 506 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• इतश्च 3.4.100 · प्रकरण 12← स्यात्

  and the final इ of a ङित् personal ending is dropped

  And the final इ of a personal ending that is marked ङित् is dropped. Such endings stand in the imperfect (लङ्), the optative (विधिलिङ्) and the other secondary tenses. So the third-person ति, having lost its इ, ends in a bare त्: भू gives अभूत् "it became", वस् gives व्यवस्येत् and अधिवसेः; the second-person सि gives a final -ः: गच्छेः "you would go", यायाः "you would go", भूः. It is what makes these forms end short where the present ends in -ति and -सि.

  మరియు ఙిత్ గుర్తుగల పురుష ప్రత్యయపు అంత్య ఇ లోపిస్తుంది. ఇలాంటి ప్రత్యయాలు అనద్యతన భూత (లఙ్), విధ్యర్థ (విధిలిఙ్) మొదలైన కాలాల్లో నిలుస్తాయి. అలా ప్రథమ పురుష తి తన ఇ ని కోల్పోయి కేవలం త్ తో చివరవుతుంది: భూ అభూత్ "అయ్యింది" ను, వస్ వ్యవస్యేత్, అధివసేః ను ఇస్తుంది; మధ్యమ పురుష సి అంత్య -ః ను ఇస్తుంది: గచ్ఛేః "వెళ్తావు", యాయాః "వెళ్తావు", భూః. వర్తమానం -తి, -సి తో చివరయ్యే చోట ఈ రూపాలు పొట్టిగా చివరయ్యేలా చేసేది ఇదే.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.4.100 इतश्च
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 422 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• लिङस्सीयुट् 3.4.102 · प्रकरण 12← उपेक्षेत

  the optative's ātmanepada endings take the augment सीयुट्

  In the optative (लिङ्), the ātmanepada personal endings take the augment सीयुट् — the piece सीय्, whose उ and ट् are silent markers that only say it attaches at the front. It is set before the ending, so the third-person त becomes सीय् + त. The स of सीय् later drops (by लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य), and the ई that is left gives the ेत you see in the finished word. बाध् "to trouble", with the present marker अ, gives बाध + अ + सीय् + त, which after the स falls is बाधेत "he would afflict"; नी "to lead" gives नयेथाः "you would lead".

  లిఙ్ (విధ్యర్థం)లో ఆత్మనేపద పురుష ప్రత్యయాలు సీయుట్ అను ఆగమాన్ని గ్రహిస్తాయి — అది సీయ్ అను భాగం, దానిలోని ఉ, ట్ మౌన గుర్తులు మాత్రమే, అది మొదట చేరుతుందని చెప్పేవి. అది ప్రత్యయానికి ముందు నిలుస్తుంది, కనుక ప్రథమ పురుష త సీయ్ + త అవుతుంది. సీయ్ లోని స తరవాత లోపిస్తుంది (లిఙః సలోపోఽనన్త్యస్య చేత), మిగిలిన ఈ చివరి పదంలో కనిపించే ేత ను ఇస్తుంది. బాధ్ "బాధించుట", వర్తమాన వికరణ అ తో, బాధ + అ + సీయ్ + త ను ఇస్తుంది, స లోపించాక అది బాధేత "బాధించును"; నీ "నడిపించుట" నయేథాః "నడిపించెదవు" ను ఇస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.4.102 लिङः सीयुट्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 518 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च 3.4.103 · प्रकरण 12← स्यात्

  the optative adds the augment यासुट् before its parasmaipada endings, and it is ङित्

  In the optative (विधिलिङ्, "you should / would"), before the parasmaipada personal endings the augment यासुट् — the piece यास् — is inserted between the stem and the ending. It is pronounced उदात्त (high-pitched) and is marked ङित्. The ङित् mark matters: it forbids the strengthening (गुण) of the root vowel that a plain ending would cause, so the root stays weak. So कृ "to do" reaches कुर्यात् "he should do"; गम् "to go" reaches गच्छेः "you would go"; अस् "to be" reaches स्यात् "it would be". The यास् is worn down to या and then further by the rules that follow.

  విధ్యర్థంలో (విధిలిఙ్, "చేయవలెను / చేయును"), పరస్మైపద పురుష ప్రత్యయాల ముందు యాసుట్ ఆగమం — యాస్ అనే భాగం — అంగానికీ ప్రత్యయానికీ మధ్య చేర్చబడుతుంది. ఇది ఉదాత్త స్వరంతో పలుకబడుతుంది, ఙిత్ గుర్తుగలది. ఈ ఙిత్ గుర్తు ముఖ్యం: సాధారణ ప్రత్యయం కలిగించే ధాతు స్వరపు గుణాన్ని అది నిషేధిస్తుంది, కనుక ధాతువు బలహీనంగా నిలుస్తుంది. అలా కృ "చేయుట" కుర్యాత్ "చేయవలెను" కు; గమ్ "వెళ్ళుట" గచ్ఛేః "వెళ్తావు" కు; అస్ "ఉండుట" స్యాత్ "ఉండును" కు చేరుతుంది. యాస్ యా గా, ఆ తరవాత మరింత, తరవాతి సూత్రాల చేత అరిగిపోతుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.4.103 यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 424 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• सुट् तिथोः 3.4.107 · प्रकरण 12← उपेक्षेत; स्यात्

  the optative's त and थास् take the augment सुट्

  In the optative (लिङ्), the third-person ending त and the second-person ātmanepada ending थास् take the augment सुट् — a स्, with a silent उ and ट् that only mark where it sits. It goes before the ending: त becomes स्त, थास् becomes स्थास्. In the benedictive (आशीर्लिङ्) the स stays and surfaces, as in एधिषीष्ट "may he thrive"; in deriving स्यात् "may it be" the ending त takes the augment — अस् + यास् + स्त — though the sārvadhātuka optative then drops the स again.

  లిఙ్ (విధ్యర్థం)లో ప్రథమ పురుష ప్రత్యయం త, మధ్యమ పురుష ఆత్మనేపద ప్రత్యయం థాస్ — ఇవి సుట్ అను ఆగమాన్ని గ్రహిస్తాయి — అది స్, దానిలోని ఉ, ట్ అది ఎక్కడ నిలుస్తుందో చెప్పే మౌన గుర్తులు మాత్రమే. అది ప్రత్యయానికి ముందు వెళ్తుంది: త స్త అవుతుంది, థాస్ స్థాస్ అవుతుంది. ఆశీర్లిఙ్ (దీవెన అర్థం)లో ఆ స నిలిచి కనిపిస్తుంది, ఎధిషీష్ట "వర్ధిల్లుగాక" లో వలె; స్యాత్ "అగుగాక" ను సాధించునపుడు త ప్రత్యయం ఆగమాన్ని గ్రహిస్తుంది — అస్ + యాస్ + స్త — అయితే సార్వధాతుక విధ్యర్థం ఆ స ను మళ్ళీ లోపింపజేస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.4.107 सुट् तिथोः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 521 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• तिङ्शित्सार्वधातुकम् 3.4.113 · प्रकरण 12← प्रेक्षिष्यन्ते; आश्वसत्यः; उपेक्षेत; स्यात्

  a तिङ् ending and a शित् affix are called सार्वधातुक

  A तिङ् ending (तिङ्, the block of finite personal endings) and any शित् affix (शित्, one that carries श् as its इत् mark, such as the class-signs शप् and श्यन्) are called सार्वधातुक — "reaching the whole root", the class of affixes that stand in the present system and act on the root as a whole. भवति "he becomes" ends in the तिङ् ending तिप् and carries the class-sign शप्, both सार्वधातुक. The name matters because other rules turn on it — some strengthenings apply only before a सार्वधातुक affix. The derivation names this rule where it fixes the affix as सार्वधातुक.

  తిఙ్ ప్రత్యయం (తిఙ్ — క్రియాపదపు పురుష ప్రత్యయాల గణం) మరియు ఏదైనా శిత్ ప్రత్యయం (శిత్ — శ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినది, శప్, శ్యన్ వంటి గణచిహ్నాలు) సార్వధాతుక సంజ్ఞ పొందుతాయి — "ధాతువు పూర్తికి చేరునది", వర్తమాన వ్యవస్థలో నిలిచి ధాతువును మొత్తంగా వర్తించే ప్రత్యయాల గణం. భవతి "అగును" తిఙ్ ప్రత్యయం తిప్‌తో అంతమై గణచిహ్నం శప్‌ను కలిగి ఉంది, రెండూ సార్వధాతుకాలు. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం — కొన్ని బలపరిచే మార్పులు సార్వధాతుక ప్రత్యయం ముందు మాత్రమే జరుగుతాయి. ప్రత్యయాన్ని సార్వధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.4.113 तिङ्शित्सार्वधातुकम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 384 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• आर्धधातुकं शेषः 3.4.114 · प्रकरण 12← आरूढम्; प्रेक्षिष्यन्ते; संनद्धे

  the affix left over (not तिङ् or शित्) is called आर्धधातुक

  Any affix enjoined after a root that is not a तिङ् ending and not a शित् affix — everything left over (शेष) once the सार्वधातुक affixes are set aside — is called आर्धधातुक, the class that reaches "half the root" and builds the stems outside the present system. The कृत् suffixes fall here: क्त in प्रमत्तः "heedless", क्त्वा in श्रुत्वा "having heard", and the future sign स्य in द्रक्ष्यसि "you will see" are all आर्धधातुक. The name governs whether the augment इट् may come and how the root's vowel strengthens. The derivation names this rule where it fixes the कृत् or derived affix as आर्धधातुक.

  ధాతువు తరువాత విధించిన ప్రత్యయాలలో తిఙ్ ప్రత్యయమూ కాక శిత్ ప్రత్యయమూ కాక — సార్వధాతుక ప్రత్యయాలను పక్కన పెట్టాక మిగిలినది (శేషం) — దానికి ఆర్ధధాతుక సంజ్ఞ, "ధాతువులో సగానికే" చేరి వర్తమాన వ్యవస్థ వెలుపలి రూపాలను నిర్మించే గణం. కృత్ ప్రత్యయాలు ఇక్కడకు వస్తాయి: ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లోని క్త, శ్రుత్వా "విని" లోని క్త్వా, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" లోని భవిష్యత్ చిహ్నం స్య — అన్నీ ఆర్ధధాతుకాలు. ఇట్ ఆగమం వచ్చునా, ధాతువు అచ్చు ఎలా బలపడునా అనేది ఈ సంజ్ఞపై ఆధారపడుతుంది. కృత్ లేదా సాధిత ప్రత్యయాన్ని ఆర్ధధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.4.114 आर्धधातुकं शेषः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 402 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• णो नः 6.1.65 · प्रकरण 12← संनद्धे

  a root's initial ण् is replaced by न्

  A root taught in the dhātupāṭha with an initial ण् (णोपदेश) actually begins with plain न् in use; the ण् is only a teaching device. So the roots नी "to lead" and नम् "to bend", listed as णी and णम्, drop straight to न-: नी reaches नीत्वा "having led" and नयेथाः, नम् reaches परिणताम् "bent" through नम्. The retroflex ण् is kept in the teaching so that later rules can know these roots as the ones whose न् turns back to ण् after a preverb; in the word itself the plain न् is the starting point.

  ధాతుపాఠంలో మొదటి ణ్ తో నేర్పిన ధాతువు (ణోపదేశ) వాడుకలో నిజానికి సాదా న్ తో మొదలవుతుంది; ణ్ కేవలం ఒక బోధనా సాధనం. అలా ణీ, ణమ్ గా నమోదైన నీ "నడిపించుట", నమ్ "వంగుట" ధాతువులు నేరుగా న- కు దిగుతాయి: నీ నీత్వా "నడిపి", నయేథాః కు చేరుతుంది; నమ్ నమ్ ద్వారా పరిణతామ్ "వంగిన" కు చేరుతుంది. ఉపసర్గ తరవాత న్ తిరిగి ణ్ గా మారే ధాతువులివేనని తరవాతి సూత్రాలు ఎరుగుటకు వీలుగా బోధనలో మూర్ధన్య ణ్ నిలుపబడుతుంది; పదంలో మాత్రం సాదా న్ ప్రారంభ బిందువు.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.65 णो नः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 456 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• लोपो व्योर्वलि 6.1.66 · प्रकरण 12← उपेक्षेत

  व् and य् are dropped before a consonant of the वल् set

  A व् or a य् is dropped when a वल् consonant follows — वल् being the consonants other than य्, that is, the ordinary stops, sibilants and the rest. So in the optative इय् loses its य् before the ending's स्: गम् reaches गच्छेः through गच्छ् + अ + इय् + स् → गच्छ् + अ + इ + स्. And भू "to be" reaches अभूत् "it became" when the व् of the aorist stem भूव् drops before त्: अ + भू + व् + त् → अ + भू + त्; likewise भूः. Strip these glides and the vowel before them stands bare against the ending.

  వల్ హల్లు తరవాత వచ్చినపుడు వ్ గాని య్ గాని లోపిస్తుంది — వల్ అనగా య్ తప్ప మిగిలిన హల్లులు, అనగా సాధారణ స్పర్శలు, ఊష్మలు మొదలైనవి. అలా విధ్యర్థంలో ఇయ్ తన య్ ను ప్రత్యయపు స్ ముందు కోల్పోతుంది: గమ్ గచ్ఛ్ + అ + ఇయ్ + స్ → గచ్ఛ్ + అ + ఇ + స్ ద్వారా గచ్ఛేః కు చేరుతుంది. మరియు భూ "ఉండుట" — లుఙ్ అంగం భూవ్ యొక్క వ్ త్ ముందు లోపించినపుడు — అభూత్ "అయ్యింది" కు చేరుతుంది: అ + భూ + వ్ + త్ → అ + భూ + త్; భూః కూడా అలాగే. ఈ అర్ధస్వరాలను తొలగిస్తే వాటి ముందరి అచ్చు ప్రత్యయాన్ని ఎదుర్కొని ఒంటరిగా నిలుస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.66 लोपो व्योर्वलि
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 427 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• झोऽन्तः 7.1.3 · प्रकरण 12← प्रेक्षिष्यन्ते

  the झ् of a verb ending is replaced by अन्त्

  The sound झ् that opens the third-person plural endings — झि in the parasmaipada, झ in the ātmanepada — is replaced by अन्त्. So the abstract झि becomes अन्ति and झ becomes अन्त, which then carry the tense's own shape. In the poem सूचयिष्यन्ति "they will point out" reaches अन्ति from झि, and सम्पत्स्यन्ते "they will come to pass" and आमोक्ष्यन्ते "they will be loosed" reach अन्ते from झ. It is the small rule that gives every third-person plural verb its -न्ति or -न्ते.

  ప్రథమ పురుష బహువచన ప్రత్యయాలను — పరస్మైపదంలో ఝి, ఆత్మనేపదంలో ఝ — తెరిచే ఝ్ ధ్వని అన్త్ గా మారుతుంది. అలా భావరూప ఝి అన్తి గా, ఝ అన్త గా అవుతాయి; తరువాత అవి ఆయా కాలపు సొంత రూపాన్ని దాలుస్తాయి. కావ్యంలో సూచయిష్యన్తి "సూచిస్తాయి" ఝి నుండి అన్తి ని చేరుకుంటుంది; సమ్పత్స్యన్తే "సంభవిస్తాయి", ఆమోక్ష్యన్తే "విడువబడతాయి" ఝ నుండి అన్తే ని చేరుకుంటాయి. ప్రతి ప్రథమ పురుష బహువచన క్రియకు దాని -న్తి లేదా -న్తే ను ఇచ్చే చిన్న సూత్రం ఇది.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.1.3 झोऽन्तः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 387 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् 7.2.10 · प्रकरण 12← आरूढम्; संनद्धे

  after a single-vowel root unaccented in its teaching form, आर्धधातुक takes no इट्

  After a root that is एकाच् — of a single vowel, one syllable — and anudātta (unaccented) in the way it is taught, an आर्धधातुक affix does not take the augment इट् (the इ- that otherwise props such an affix onto the root). These are the अनिट् roots, the ones that join their suffix bare. दृश् "see", कृ "do" and पद् "go" are among them, so द्रक्ष्यसि "you will see", कर्तुम् "to do" and सम्पत्स्यन्ते "they will come about" set the future or the infinitive straight on the root with no इ between. The derivation names this rule on the silent step where the इट् is withheld.

  ఏకాచ్ — ఒకే అచ్చు, ఒక అక్షరం — అయి, ఉపదేశింపబడిన తీరులో అనుదాత్తమైన (అనుదాత్త) ధాతువు తరువాత ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం ఇట్ ఆగమాన్ని (లేకపోతే ఆ ప్రత్యయాన్ని ధాతువుకు ఆనించే ఇ-) తీసుకోదు. ఇవి అనిట్ ధాతువులు, తమ ప్రత్యయాన్ని ప్రత్యయాంతరం లేకుండా చేరేవి. దృశ్ "చూడు", కృ "చేయు", పద్ "పోవు" వీటిలోనివి, కాబట్టి ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు", కర్తుమ్ "చేయుటకు", సంపత్స్యంతే "సంభవించును" భవిష్యత్తును లేదా భావార్థకాన్ని మధ్య ఇ లేకుండా నేరుగా ధాతువుపై ఉంచుతాయి. ఇట్ ఆగిపోయే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.2.10 एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 473 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• आर्धधातुकस्येड् वलादेः 7.2.35 · प्रकरण 12← प्रेक्षिष्यन्ते

  an ārdhadhātuka suffix beginning with a वल् consonant takes the augment इट् (इ)

  An ārdhadhātuka suffix (आर्धधातुक — the class that holds the past participle क्त, the futures, the perfect and more) that begins with a वल् consonant — any consonant except य् — receives the augment इट्, a prefixed इ. This इ is what lets a consonant-initial suffix attach without an unpronounceable cluster. So रच् "to arrange" + त gives रचित, in विरचिताम् "arranged"; वञ्च् gives वञ्चितः "deceived"; the future सूचयिष्यन्ति carries the same इ before its स्य. Roots that block the augment are called अनिट्; those that take it, सेट्.

  వల్ హల్లుతో — య్ తప్ప ఏ హల్లుతోనైనా — మొదలయ్యే ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం (ఆర్ధధాతుకము — క్త కృదంతం, భవిష్యత్తులు, పరోక్షం మొదలైనవి కల గణం) తనకు ముందు ఇట్ ఆగమాన్ని — చేర్చిన ఇ ను — పొందుతుంది. ఈ ఇ, హల్లుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయం ఉచ్చరించలేని సంయుక్తాక్షరం లేకుండా చేరేలా చేస్తుంది. అలా రచ్ "అమర్చుట" + త రచిత అవుతుంది, విరచితామ్ "అమర్చబడిన" లో; వఞ్చ్ వఞ్చితః "మోసగింపబడిన" ను; భవిష్యత్తు సూచయిష్యన్తి తన స్య ముందు అదే ఇ ను మోస్తుంది. ఆగమాన్ని నిరోధించే ధాతువులను అనిట్ అంటారు; తీసుకునేవి సేట్.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.2.35 आर्धधातुकस्येड् वलादेः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 399 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य 7.2.79 · प्रकरण 12← उपेक्षेत; स्यात्

  in the optative, the स् of the ending and its augment is dropped, unless it is the last sound

  In the optative (लिङ्), a स् belonging to the sārvadhātuka ending or to its यासुट् augment is dropped — but only a स् that is not the final sound of the form. So the यास् augment, whose स् is not final, loses it and becomes या: गम् reaches गच्छेः through गच्छ् + अ + यास् + स् → गच्छ् + अ + या + स्, where the first स् (of यास्) goes and the last स् (the ending) stays. वस् "to dwell" gives अधिवसेः, and या "to go" gives यायाः. Where the स् would be the last sound of the word it is kept, which is why the ending's own स् survives.

  విధ్యర్థంలో (లిఙ్), సార్వధాతుక ప్రత్యయానికి గాని దాని యాసుట్ ఆగమానికి గాని చెందిన స్ లోపిస్తుంది — కాని రూపపు చివరి ధ్వని కాని స్ మాత్రమే. అలా యాస్ ఆగమం, దాని స్ చివరిది కాదు కనుక, దాన్ని కోల్పోయి యా అవుతుంది: గమ్ గచ్ఛ్ + అ + యాస్ + స్ → గచ్ఛ్ + అ + యా + స్ ద్వారా గచ్ఛేః కు చేరుతుంది, ఇక్కడ మొదటి స్ (యాస్ ది) పోతుంది, చివరి స్ (ప్రత్యయానిది) నిలుస్తుంది. వస్ "నివసించుట" అధివసేః ను, యా "వెళ్ళుట" యాయాః ను ఇస్తుంది. స్ పదపు చివరి ధ్వని అయ్యే చోట అది నిలుపబడుతుంది, అందుకే ప్రత్యయపు సొంత స్ మిగులుతుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.2.79 लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 425 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• झषस्तथोर्धोऽधः 8.2.40 · प्रकरण 12← आरूढम्; संनद्धे

  after a voiced aspirate the त or थ of a suffix becomes ध

  After a झष् — a voiced aspirated stop such as भ्, ध्, घ् — the त or थ that begins a following suffix becomes ध. The exception is दधाति (the reduplicated दा), which the rule sets aside. लभ् "to get" ends in the voiced aspirate भ्; before the agent-suffix तृ its त turns to ध: लभ् + तृ → लभ् + धृ, which after further change is लब्धा "the getter, the one who will obtain".

  ఝష్ తరవాత — భ్, ధ్, ఘ్ వంటి ఘోష మహాప్రాణ స్పర్శం తరవాత — తరవాతి ప్రత్యయాన్ని మొదలిడే త లేదా థ ధ అవుతుంది. దధాతి (ద్విరుక్త దా) మాత్రం మినహాయింపు, దాన్ని ఈ సూత్రం వదిలిపెడుతుంది. లభ్ "పొందుట" ఘోష మహాప్రాణ భ్ తో అంతమవుతుంది; తృ (కర్తృవాచక) ప్రత్యయం ముందు దాని త ధ గా మారుతుంది: లభ్ + తృ → లభ్ + ధృ, తదుపరి మార్పు తరవాత అది లబ్ధా "పొందువాడు".

  • Aṣṭādhyāyī — 8.2.40 झषस्तथोर्धोऽधः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 547 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• ढो ढे लोपः 8.3.13 · प्रकरण 12← आरूढम्

  a ढ् is dropped before a ढ्

  A ढ् is dropped when another ढ् follows. This clears the doubling that earlier changes produce: रुह् "to grow, to mount" has its ह् turned to ढ, and the suffix's त too becomes ढ, so the stem stands as रुढ् + ढ; the first ढ् then falls, and by ढ्रलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः the vowel before it lengthens: रु + ढ → रूढ. So रूढैः "by the risen ones" and आरूढे "mounted".

  మరో ఢ్ తరవాత వచ్చినపుడు ఢ్ లోపిస్తుంది. ఇది ముందటి మార్పులు కలిగించిన ద్విత్వాన్ని తొలగిస్తుంది: రుహ్ "పెరుగుట, ఎక్కుట" దీని హ్ ఢ గా మారుతుంది, ప్రత్యయపు త కూడా ఢ అవుతుంది, కనుక కాండం రుఢ్ + ఢ గా నిలుస్తుంది; అప్పుడు మొదటి ఢ్ లోపిస్తుంది, ఢ్రలోపే పూర్వస్య దీర్ఘోఽణః చేత దాని ముందటి అచ్చు దీర్ఘమవుతుంది: రు + ఢ → రూఢ. అలా రూఢైః "ఎదిగినవాటిచేత", ఆరూఢే "ఎక్కిన".

  • Aṣṭādhyāyī — 8.3.13 ढो ढे लोपः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 548 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अदिप्रभृतिभ्यः शपः 2.4.72 · प्रकरण 13← आश्वसत्यः; स्यात्

  after अद् and the rest of the second class the present marker शप् is elided

  After अद् "to eat" and the roots that head its list — the अदादि or second class — the present marker शप् (the थेमाटिक अ that the first class inserts between root and ending) is elided by लुक्, so no अ appears. The ending joins the bare root: अद् + ति → अत्ति "he eats", and अस् "to be" + ति → अस्ति "is". Compare a first-class root, which keeps the marker: भू gives भव + ति → भवति.

  అద్ "తినుట" మొదలైన ధాతువుల తరవాత — అదాది గణం, రెండవ గణం — వర్తమాన వికరణ శప్ (భ్వాది గణం ధాతువుకూ ప్రత్యయానికీ మధ్య చేర్చే థేమాటిక్ అ) లుక్ చేత లోపిస్తుంది, కనుక అ కనిపించదు. ప్రత్యయం కేవల ధాతువుతో కలుస్తుంది: అద్ + తి → అత్తి "తినును", అస్ "అగుట" + తి → అస్తి "ఉన్నది". వికరణాన్ని నిలుపుకొనే భ్వాది ధాతువుతో పోల్చండి: భూ భవ + తి → భవతి ను ఇస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 2.4.72 अदिप्रभृतिभ्यः शपः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 550 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• श्नसोरल्लोपः 6.4.111 · प्रकरण 13← स्यात्

  the अ of श्न and of अस् drops before a weak sārvadhātuka ending

  The अ of श्न — the ninth-class marker श्ना when it has been shortened to श्न — and the अ of अस् "to be" drops before a sārvadhātuka ending marked with a silent क् or ङ् (a weak ending). अस् loses its अ and stands as स् before such endings: अस् + अन्ति → स् + अन्ति → सन्ति "they are", and in the optative अस् + यास् + उस् → स्युः "they would be". Before a strong ending the अ stays, as अस् keeps it in अस्ति "is".

  శ్న యొక్క అ — తొమ్మిదవ గణపు వికరణం శ్నా పొట్టిగా శ్న అయినపుడు — మరియు అస్ "అగుట" యొక్క అ — మౌన క్ లేదా ఙ్ గుర్తుగల సార్వధాతుక ప్రత్యయం (దుర్బల ప్రత్యయం) ముందు లోపిస్తుంది. అస్ తన అ ను కోల్పోయి అటువంటి ప్రత్యయాల ముందు స్ గా నిలుస్తుంది: అస్ + అన్తి → స్ + అన్తి → సన్తి "ఉన్నారు", విధ్యర్థంలో అస్ + యాస్ + ఉస్ → స్యుః "అయ్యెదరు". బలమైన ప్రత్యయం ముందు అ నిలుస్తుంది, అస్ దాన్ని అస్తి "ఉన్నది" లో నిలుపుకొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.4.111 श्नसोरल्लोपः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 573 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• क्तक्तवतू निष्ठा 1.1.26 · प्रकरण 34← आरूढम्; संनद्धे

  the क्त and क्तवतु affixes are named निष्ठा

  The two affixes क्त and क्तवतु are given the name निष्ठा. क्त makes the past passive participle (कृतम् "done") and क्तवतु the past active participle (कृतवत् "having done"); gathering both under one name lets the later rules that shape them — the ones that add or withhold the augment इट्, or change the root before them — reach both by one word. प्रमत्तः "heedless", from मद् with क्त, तीर्णः "crossed", from तॄ, and विरचिताम् "arranged", from रच् with the causative, all end in a निष्ठा affix. The derivation names it on the silent step where the affix is fixed as निष्ठा.

  క్త, క్తవతు అనే రెండు ప్రత్యయాలకు నిష్ఠా అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. క్త భూతకాల కర్మణి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతమ్ "చేయబడిన"), క్తవతు భూతకాల కర్తరి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతవత్ "చేసినవాడు"); రెంటినీ ఒక సంజ్ఞ కింద కూర్చడం వల్ల వాటిని తీర్చిదిద్దే తరువాతి సూత్రాలు — ఇట్ ఆగమాన్ని చేర్చే లేదా ఆపే, లేదా వాటి ముందు ధాతువును మార్చే సూత్రాలు — రెంటినీ ఒక్క మాటతో అందుకోగలవు. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త గలవాడు", మద్ నుండి క్త తో, తీర్ణః "దాటిన", తౄ నుండి, విరచితామ్ "అమర్చబడిన", రచ్ నుండి ప్రేరణతో, అన్నీ నిష్ఠా ప్రత్యయంతో అంతమవుతాయి. ప్రత్యయం నిష్ఠాగా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.1.26 क्तक्तवतू निष्ठा
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 810 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• निष्ठा 3.2.102 · प्रकरण 34← आरूढम्; संनद्धे

  the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root in a past sense

  In the sense of the past, the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root. क्त gives the past participle — usually passive (कृत 'done', गत 'gone'), active with verbs of state or motion (मत्त 'intoxicated'); क्तवतु gives the active past participle in -तवत् (कृतवत् 'having done'). The क्त word then declines as an ordinary adjective and agrees with its noun.

  భూతార్థంలో ధాతువు తరువాత నిష్ఠా ప్రత్యయాలు క్త, క్తవతు వస్తాయి. క్త భూత కృదంతం — సాధారణంగా కర్మణి (కృత "చేయబడినది", గత "వెళ్లినది"), స్థితి/గతి ధాతువులకు కర్తరి (మత్త "మత్తెక్కినవాడు"); క్తవతు కర్తరి భూత కృదంతం -తవత్ (కృతవత్ "చేసినవాడు"). క్త రూపం సామాన్య విశేషణంలా నడిచి తన నామంతో అన్వయిస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.2.102 निष्ठा
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 811 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §5.1, प्रमत्तः

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे 3.2.124 · प्रकरण 34← आश्वसत्यः

  the present participle: लट् becomes शतृ or शानच्

  The present लट् is optionally replaced by the two present-participle affixes — शतृ for the active (parasmaipada), शानच् for the middle (ātmanepada) — when the participle agrees with a word not in the nominative. पचन्तं पश्य, “see him cooking”. शतृ ends the stem in अत् and gives forms like पचन्, गच्छन्.

  వర్తమాన లట్ స్థానంలో రెండు వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయాలు — పరస్మైపదానికి శతృ, ఆత్మనేపదానికి శానచ్ — ప్రథమేతర విభక్తితో సమానాధికరణమైనప్పుడు వికల్పంగా వస్తాయి. పచన్తం పశ్య — “వండుతున్నవానిని చూడు”. శతృ వల్ల ధాతువు అత్ కారాంతమై పచన్, గచ్ఛన్ వంటి రూపాలు వస్తాయి.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.2.124 लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 827 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• तौ सत् 3.2.127 · प्रकरण 34← आश्वसत्यः

  the two affixes शतृ and शानच् are named सत्

  The two — शतृ and शानच्, the affixes that replace लट् to make a present participle — are given the name सत्. शतृ makes the active participle (पश्यन् "seeing") and शानच् the middle participle (गाहमानः "plunging in"); the name सत् lets the rules that treat a present participle as an ongoing act reach both together. मुञ्चतः "of the one loosing", कुर्वन् "doing" and पश्यन् carry शतृ, and दधानः "holding" and लम्बमानस्य "of the one hanging down" carry शानच्, all named सत् by this rule. The derivation names it on the silent step where the participle affix is fixed as सत्.

  ఆ రెండు — శతృ, శానచ్, వర్తమాన కృదంతాన్ని చేయడానికి లట్‌ను భర్తీచేసే ప్రత్యయాలు — వాటికి సత్ అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. శతృ కర్తరి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (పశ్యన్ "చూస్తూ"), శానచ్ మధ్యగణ కృదంతాన్ని చేస్తుంది (గాహమానః "మునుగుతూ"); సత్ సంజ్ఞ, వర్తమాన కృదంతాన్ని జరుగుతున్న క్రియగా చూసే సూత్రాలు రెంటినీ కలిపి అందుకోనిస్తుంది. ముఞ్చతః "విడిచేవాని", కుర్వన్ "చేస్తూ", పశ్యన్ శతృ ను కలిగి ఉంటాయి, దధానః "ధరిస్తూ", లమ్బమానస్య "వేలాడేవాని" శానచ్ ను కలిగి ఉంటాయి, అన్నీ ఈ సూత్రంచేత సత్ అని పిలవబడతాయి. కృదంత ప్రత్యయం సత్‌గా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.2.127 तौ सत्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 830 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद् वृद्धम् 1.1.73 · प्रकरण 48← आरूढम्; आश्वसत्यः

  a stem whose first vowel is a वृद्धि vowel is named वृद्धम्

  A stem the first of whose vowels (अचाम् आदिः) is a वृद्धि vowel — आ, ऐ or औ — is given the name वृद्धम्. The name marks a word as begun in a strengthened vowel, so the rules that turn on such a beginning can reach it. आदाय "having taken", आरूढे "mounted" and आयत्तम् "dependent" all open in आ, and are वृद्धम् by this rule. The derivation names it on the silent step where the word is fixed as वृद्धम्.

  ఏ అంగం మొదటి అచ్చు (అచామ్ ఆదిః) వృద్ధి అచ్చు — ఆ, ఐ లేదా ఔ — అయితే, ఆ అంగానికి వృద్ధమ్ అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ, పదం బలపడిన అచ్చుతో మొదలైనట్లు గుర్తిస్తుంది, తద్వారా అటువంటి ఆరంభంపై ఆధారపడే సూత్రాలు దాన్ని అందుకోగలవు. ఆదాయ "తీసుకొని", ఆరూఢే "ఎక్కిన", ఆయత్తమ్ "ఆధారపడిన" అన్నీ ఆ తో మొదలవుతాయి, ఈ సూత్రంచేత వృద్ధమ్ అవుతాయి. పదం వృద్ధమ్‌గా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.1.73 वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद् वृद्धम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1070 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• सात्पदाद्योः 8.3.111 · प्रकरण 59← संनद्धे; स्यात्

  the स of the सात् affix and a word-initial स are not made retroflex

  The स of the affix सात् (as in अग्निसात् "reduced to ashes") and a स that begins a word are not turned into the retroflex ष. So अस् "to be", built to सन् "being", keeps its dental स because it stands at the head of the word.

  సాత్ ప్రత్యయపు స (అగ్నిసాత్ "బూడిదైపోయినది" లో వలె) మరియు పదం మొదట నిలిచే స మూర్ధన్య ష గా మారవు. కనుక అస్ "ఉండుట", సన్ "ఉన్న" గా ఏర్పడినప్పుడు, పదం మొదట నిలవడం చేత తన దంత్య స ను నిలుపుకుంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.3.111 सात्पदाद्योः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1238 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• उगितश्च 4.1.6 · प्रकरण 60← आश्वसत्यः

  ङीप् (the feminine ई) after a उगित् stem

  After a nominal stem ending in an उगित् — a stem whose affix carries उ, ऋ or ऌ as its इत्, such as the present-participle affix शतृ — the feminine ङीप् (an -ई) is added. पचत् "cooking" (from शतृ) + ङीप् → पचन्ती "cooking (fem.)"; so लिखन्ती "writing (fem.)", संसर्पन्त्याः "of her that glides".

  ఉగిత్ తో ముగిసే ప్రాతిపదికం — తన ప్రత్యయం ఉ, ఋ లేదా ఌ ను ఇత్ గా కలిగినది, శతృ (వర్తమాన కృదంతం) వంటిది — తరవాత స్త్రీలింగంలో ఙీప్ (-ఈ) చేరుతుంది. పచత్ "వండుచున్న" (శతృ నుండి) + ఙీప్ → పచన్తీ "వండుచున్న (స్త్రీ)"; అలాగే లిఖన్తీ "వ్రాయుచున్న (స్త్రీ)", సంసర్పన్త్యాః "జారుచున్న ఆమెది".

  • Aṣṭādhyāyī — 4.1.6 उगितश्च
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1243 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अ अ 8.4.68 · not in the abridgement← आरूढम्; प्रेक्षिष्यन्ते; आश्वसत्यः; संनद्धे; उपेक्षेत

  the short अ, held open through the derivation, returns to its close sound at the end

  The last sūtra of the Aṣṭādhyāyī. Throughout a derivation the short अ is treated as though it were open (विवृत), like the long आ, so that the rules can reach it; this rule restores its natural close (संवृत) sound once the derivation is done. It is the final step of nearly every chain — of चक्रे, of प्रमत्तः, and the rest. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.

  అష్టాధ్యాయి చివరి సూత్రం. వ్యుత్పత్తి అంతటా హ్రస్వ అ ను విచ్చుకున్నట్టుగా (వివృత), దీర్ఘ ఆ వలె, గ్రహిస్తారు — తద్వారా నియమాలు దానిని అందుకోగలుగుతాయి; వ్యుత్పత్తి ముగిసిన పిదప ఈ సూత్రం దాని సహజ సంవృత ధ్వనిని తిరిగి ఇస్తుంది. ఇది దాదాపు ప్రతి గొలుసుకూ చివరి మెట్టు — చక్రే కు, ప్రమత్తః కు, మిగిలిన వాటికి. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.4.68 अ अ
  • Siddhāntakaumudī — outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras

  uncheckeddrafted from the rule text

१समासविग्रहthe compounds, unpacked

२प्रतिपदार्थeach word, its form and sense

• pronoun, द्वितीया एकवचन accusative singular

  त्वाम्

  printed त्वामारूढं

  त्वद्

  you

  pronoun

  A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedauthored

  pronoun, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern युष्मद् declines on

  1. युष्मद्

  2. ↓7.1.28ङे प्रथमयोरम्

     युष्मद्+अम्

  3. ↓7.2.97त्वमावेकवचने

     त्व+अद्+अम्

  4. ↓6.1.97अतो गुणे

     त्व+द्+अम्

  5. ↓7.2.87द्वितीयायां च

     त्व+आ+अम्

  6. ↓6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः

     त्वा+अम्

  7. ↓6.1.107अमि पूर्वः

     त्वाम्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• √रुह् + क्त, द्वितीया एकवचन accusative singular

  आरूढम्

  printed त्वामारूढं

  आरूढ, from आ + √रुह्

  mounted on, having climbed — agreeing with त्वाम्, and taking the road as its object

  past participle, क्त

  The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective.

  క్త ప్రత్యయం భూత కృదంతాన్ని చేస్తుంది — సాధారణంగా కర్మణి, "చేయబడినది"; గతి/స్థితి ధాతువులకు కర్తరి: గతః "వెళ్లినవాడు". తరువాత సామాన్య విశేషణంలా నడుస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.2.102 निष्ठा
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 811 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §5.1, प्रमत्तः

  uncheckeddrafted from the rule and the Bālānandinī; sūtra from skt-mcp

  √रुह् · class 1 · क्त

  1. रुहँ

  2. ↓1.3.1भूवादयो धातवः

     रु॒हँ

     and, without changing the form,1.3.2

  3. ↓1.3.9तस्य लोपः

     रुह्

  4. ↓1.4.80ते प्राग्धातोः

     आ + रुह्

  5. ↓3.2.102निष्ठा

     आ + रुह् + क्त

     and, without changing the form,1.3.8

  6. ↓1.3.9तस्य लोपः

     आ + रुह् + त

     and, without changing the form,1.1.261.2.451.2.463.4.1141.1.731.1.43

  7. ↓4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्

     आ + रुह् + त + अम्

     and, without changing the form,1.3.41.1.731.1.437.2.101.4.131.1.51.4.14

  8. ↓6.1.107अमि पूर्वः

     आ + रुह् + त + म्

  9. ↓8.2.31हो ढः

     आ + रुढ् + त + म्

  10. ↓8.2.40झषस्तथोर्धोऽधः

      आ + रुढ् + ध + म्

  11. ↓8.4.41ष्टुना ष्टुः

      आ + रुढ् + ढ + म्

  12. ↓8.3.13ढो ढे लोपः

      आ + रु + ढ + म्

  13. ↓6.3.111ढ्रलोपे पूर्वस्य दीर्घोऽणः

      आ + रू + ढ + म्

  14. ↓8.4.68अ अ

      आरूढम्

  uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

  a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern राम declines on

  1. राम

  2. ↓6.1.107अमि पूर्वः

     रामम्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• ī-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular

  पवनपदवीम्

  printed पवनपदवीमुद्गृहीतालकान्ताः

  पदवी

  road, track — and the compound makes it the wind’s, which is the sky

  ī-stem feminine

  A long-ī stem, most often a feminine made from a masculine stem: एकपत्नी, नद्याः.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedauthored

  ī-stem feminine

  Feminine nouns whose stem ends in long ई: नदी “river”, गौरी, and the मयट् “made of” words like कुशलमयी. Most are formed by the feminine suffix ङीप्/ङीष्. The nominative singular is the bare नदी; the accusative नदीम्; the instrumental नद्या. Śabdamañjarī drills नदी नद्यौ नद्यः.

  దీర్ఘ ఈకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: నదీ “నది”, గౌరీ, “మయట్” (…మయమైన) శబ్దాలైన కుశలమయీ మొదలైనవి. చాలావరకు ఙీప్/ఙీష్ స్త్రీప్రత్యయంతో ఏర్పడతాయి. ప్రథమైకవచనం బరి నదీ; ద్వితీయ నదీమ్; తృతీయ నద్యా. శబ్దమంజరి “నదీ నద్యౌ నద్యః”.

  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — नदी / ī-stem feminine prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • Śabdamañjarī — ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग — नदी नद्यौ नद्यः

  uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

  ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	पदवी	पदव्यौ	पदव्यः
  द्वितीया	पदवीम्	पदव्यौ	पदवीः
  तृतीया	पदव्या	पदवीभ्याम्	पदवीभिः
  चतुर्थी	पदव्यै	पदवीभ्याम्	पदवीभ्यः
  पञ्चमी	पदव्याः	पदवीभ्याम्	पदवीभ्यः
  षष्ठी	पदव्याः	पदव्योः	पदवीनाम्
  सप्तमी	पदव्याम्	पदव्योः	पदवीषु
  सम्बोधन	पदवि	पदव्यौ	पदव्यः

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  ī-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern गौरी declines on

  1. गौरी

  2. ↓6.1.107अमि पूर्वः

     गौरीम्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• ā-stem feminine, प्रथमा बहुवचन nominative plural

  उद्गृहीतालकान्ताः

  printed पवनपदवीमुद्गृहीतालकान्ताः

  अन्ता, the feminine अन्त becomes at the end of a bahuvrīhi describing women

  ends, tips — of the hair, and inside a bahuvrīhi describing the women, so the whole is feminine. अन्त is an a-stem masculine as a noun and takes the feminine ā at the end of a bahuvrīhi describing women, so it declines as अन्ता — the shift हस्त makes at 1.37

  ā-stem feminine

  The commonest feminine class, formed from an a-stem by lengthening: कान्ता, कान्ते, कान्ताः.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedauthored

  ā-stem feminine

  Feminine stems ending in आ, built from an अ-stem by टाप् (4.1.4): रमा, बाला, कान्ता, and the poem's याच्ञा, अलका, मोघा. The nominative is रमा, the accusative रमाम्, the instrumental रमया (7.3.105); the dative, ablative, genitive and locative singular take the याट् augment — रमायै, रमायाः, रमायाम् (7.3.113). The genitive plural is रमाणाम् (नुट् by 7.1.54), and the vocative singular is रमे.

  అకారాంత శబ్దం నుండి టాప్ (4.1.4) చేత ఏర్పడే ఆకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: రమా, బాలా, కాన్తా, పద్యంలోని యాచ్ఞా, అలకా, మోఘా. ప్రథమ రమా, ద్వితీయ రమామ్, తృతీయ రమయా (7.3.105); చతుర్థీ/పంచమీ/షష్ఠీ/సప్తమీ ఏకవచనాలు యాట్ ఆగమంతో — రమాయై, రమాయాః, రమాయామ్ (7.3.113). షష్ఠీబహువచనం రమాణామ్ (7.1.54 నుట్), సంబోధనైకవచనం రమే.

  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — आकारान्त स्त्रीलिङ्ग prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • Śabdamañjarī — आकारान्त स्त्रीलिङ्ग — aa-fem

  uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

  आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	अन्ता	अन्ते	अन्ताः
  द्वितीया	अन्ताम्	अन्ते	अन्ताः
  तृतीया	अन्तया	अन्ताभ्याम्	अन्ताभिः
  चतुर्थी	अन्तायै	अन्ताभ्याम्	अन्ताभ्यः
  पञ्चमी	अन्तायाः	अन्ताभ्याम्	अन्ताभ्यः
  षष्ठी	अन्तायाः	अन्तयोः	अन्तानाम्
  सप्तमी	अन्तायाम्	अन्तयोः	अन्तासु
  सम्बोधन	अन्ते	अन्ते	अन्ताः

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  ā-stem feminine, प्रथमा बहुवचन nominative plural · the pattern रमा declines on

  1. रमा

  2. ↓6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः

     रमास्

  3. ↓8.2.66ससजुषो रुः

     रमारुँ

  4. ↓8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः

     रमाः

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  उद्गृहीतालकान्ताः, “their hair-ends held up”, a bahuvrīhi describing the women: they tilt their heads back to watch the cloud and have to gather the hair off their faces. अन्त, “end, tip”, is an a-stem masculine as a noun, but at the close of a bahuvrīhi describing women it takes the feminine आ and declines as अन्ता, so the whole compound is feminine plural to agree with the wives.

  ఉద్గృహీతాలకాన్తాః, “పైకెత్తిన కురుల చివరలు గలవారు”, స్త్రీలను వర్ణించే బహువ్రీహి: మేఘాన్ని చూడ తలలెత్తి, ముఖాన పడే జుట్టును పైకి తోసుకుంటారు. అన్త (చివర) నామంగా అ కారాంత పుంలింగం, కానీ స్త్రీలను వర్ణించే బహువ్రీహి చివర స్త్రీలింగ ఆ చేరి అన్తా గా వర్తిస్తుంది, కాబట్టి సమాసమంతా స్త్రీలింగ బహువచనమై పథికవనితలకు అన్వయిస్తుంది.

  • Mallinātha, Sañjīvinī — 1.8: udgṛhītāḥ alakāntāḥ yābhiḥ

• √ईक्ष्, class 1, लृट्, atmanepada, third person plural

  प्रेक्षिष्यन्ते

  √ईक्ष्

  they will look up at — the future, and the middle voice, because √ईक्ष् takes it

  future, लृट्

  The ordinary future, built with -sya-: द्रक्ष्यसि 'you will see'.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)

  आत्मनेपद · लृट्

  प्रथम	ईक्षिष्यते	ईक्षिष्येते	ईक्षिष्यन्ते
  मध्यम	ईक्षिष्यसे	ईक्षिष्येथे	ईक्षिष्यध्वे
  उत्तम	ईक्षिष्ये	ईक्षिष्यावहे	ईक्षिष्यामहे

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  √ईक्ष् · class 1 · लृट्

  1. ईक्षँ

  2. ↓1.3.1भूवादयो धातवः

     ईक्षँ॒

     and, without changing the form,1.3.2

  3. ↓1.3.9तस्य लोपः

     ईक्ष्

  4. ↓1.4.58प्रादयः

     प्र + ईक्ष्

     and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80

  5. ↓3.3.13लृट् शेषे च

     प्र + ईक्ष् + लृँट्

     and, without changing the form,1.3.21.3.3

  6. ↓1.3.9तस्य लोपः

     प्र + ईक्ष् + ल्

     and, without changing the form,1.3.12

  7. ↓3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्

     प्र + ईक्ष् + झ

     and, without changing the form,1.2.453.4.1131.1.431.1.37

  8. ↓3.1.33स्यतासी लृलुटोः

     प्र + ईक्ष् + स्य + झ

     and, without changing the form,3.4.1141.1.431.1.37

  9. ↓3.4.79टित आत्मनेपदानां टेरे

     प्र + ईक्ष् + स्य + झे

  10. ↓7.2.35आर्धधातुकस्येड् वलादेः

      प्र + ईक्ष् + इट् + स्य + झे

      and, without changing the form,1.3.3

  11. ↓1.3.9तस्य लोपः

      प्र + ईक्ष् + इ + स्य + झे

      and, without changing the form,1.2.4

  12. ↓7.1.3झोऽन्तः

      प्र + ईक्ष् + इ + स्य + अन्ते

      and, without changing the form,1.4.131.4.14

  13. ↓6.1.87आद्गुणः

      प्र् + एक्ष् + इ + स्य + अन्ते

  14. ↓6.1.97अतो गुणे

      प्र् + एक्ष् + इ + स्य् + अन्ते

  15. ↓8.3.24नश्चापदान्तस्य झलि

      प्र् + एक्ष् + इ + स्य् + अंते

  16. ↓8.3.59आदेशप्रत्यययोः

      प्र् + एक्ष् + इ + ष्य् + अंते

  17. ↓8.4.58अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः

      प्र् + एक्ष् + इ + ष्य् + अन्ते

  18. ↓8.4.68अ अ

      प्रेक्षिष्यन्ते

  uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

  प्रेक्षिष्यन्ते, “they will look up at”, the future (लृट्) of प्र + √ईक्ष्, third person plural, and middle voice (ātmanepada) — √ईक्ष् is one of the roots that conjugate in the middle only, so the ending is the middle न्ते, not the active. The future is what makes the whole scene a promise: as you cross, the wives will lift their eyes.

  ప్రేక్షిష్యన్తే, “వారు పైకి చూస్తారు”, ప్ర + √ఈక్ష్ ధాతువు లృట్ (భవిష్యత్), ప్రథమపురుష బహువచనం, ఆత్మనేపదం — √ఈక్ష్ ఆత్మనేపది మాత్రమే కావున ప్రత్యయం మధ్యమ న్తే, పరస్మైపదం కాదు. భవిష్యద్రూపమే ఈ దృశ్యాన్నంతా వాగ్దానంగా చేస్తుంది: నీవు దాటుతుండగా పథికుల భార్యలు కన్నులెత్తి చూస్తారు.

  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — तिङन्त लृट् / आत्मनेपद प्रकरणम्; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

• ā-stem feminine, प्रथमा बहुवचन nominative plural

  पथिकवनिताः

  वनिता

  women — and the compound says whose: the travellers’, left at home

  ā-stem feminine — The commonest feminine class, formed from an a-stem by lengthening: कान्ता, कान्ते, कान्ताः. · ā-stem feminine, प्रथमा बहुवचन nominative plural

  आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	वनिता	वनिते	वनिताः
  द्वितीया	वनिताम्	वनिते	वनिताः
  तृतीया	वनितया	वनिताभ्याम्	वनिताभिः
  चतुर्थी	वनितायै	वनिताभ्याम्	वनिताभ्यः
  पञ्चमी	वनितायाः	वनिताभ्याम्	वनिताभ्यः
  षष्ठी	वनितायाः	वनितयोः	वनितानाम्
  सप्तमी	वनितायाम्	वनितयोः	वनितासु
  सम्बोधन	वनिते	वनिते	वनिताः

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  ā-stem feminine, प्रथमा बहुवचन nominative plural · the pattern रमा declines on

  1. रमा

  2. ↓6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः

     रमास्

  3. ↓8.2.66ससजुषो रुः

     रमारुँ

  4. ↓8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः

     रमाः

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• a-stem masculine, पञ्चमी एकवचन ablative singular

  प्रत्ययात्

  printed प्रत्ययादाश्वसत्यः

  प्रत्यय

  out of trust — that their husbands will come, Mallinātha says, since the rains end the travelling season

  a-stem masculine

  The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः.

  అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్షః, యక్షౌ, యక్షాః.

  • Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; राम prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §4.2, the a-stem masculine

  uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

  a-stem masculine

  The largest noun class, and the one every other declension is measured against: यक्ष, राम. The nominative singular यक्षः ends in a visarga that is a buried स् (8.2.66, then 8.3.15); the instrumental शापेन comes from टा becoming इन after an a-stem (7.1.12) and then अ + इ → ए (6.1.87); the locative plural is यक्षेषु. Adjectives in अ — प्रमत्त, भोग्य — decline the same way in the masculine, so प्रमत्तः and भोग्येण sit in this same table.

  అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్ష, రామ. శబ్దమంజరిలో మొదటి శబ్దం 'రామః రామౌ రామాః'. ప్రథమా ఏకవచనం యక్షః (దాగిన స్), తృతీయా శాపేన (టా → ఇన 7.1.12; అ + ఇ → ఏ 6.1.87), సప్తమీ బహువచనం యక్షేషు. అకారాంత విశేషణాలు — ప్రమత్త, భోగ్య — పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి; ప్రమత్తః, భోగ్యేణ ఇదే పట్టికలో ఉంటాయి.

  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — रामः prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
  • docs/lessons/1.1.md — §4, the a-stem masculine

  uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

  अकारान्त पुंलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	प्रत्ययः	प्रत्ययौ	प्रत्ययाः
  द्वितीया	प्रत्ययम्	प्रत्ययौ	प्रत्ययान्
  तृतीया	प्रत्ययेन	प्रत्ययाभ्याम्	प्रत्ययैः
  चतुर्थी	प्रत्ययाय	प्रत्ययाभ्याम्	प्रत्ययेभ्यः
  पञ्चमी	प्रत्ययात्	प्रत्ययाभ्याम्	प्रत्ययेभ्यः
  षष्ठी	प्रत्ययस्य	प्रत्यययोः	प्रत्ययानाम्
  सप्तमी	प्रत्यये	प्रत्यययोः	प्रत्ययेषु
  सम्बोधन	प्रत्यय	प्रत्ययौ	प्रत्ययाः

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  a-stem masculine, पञ्चमी एकवचन ablative singular · the pattern राम declines on

  1. राम

  2. ↓7.1.12टाङसिङसामिनात्स्याः

     राम + आत्

  3. ↓6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः

     रामात्

  4. ↓8.2.39झलां जशोऽन्ते

     रामाद्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• √श्वस् + शतृ + ङीप्, प्रथमा बहुवचन nominative plural

  आश्वसत्यः

  printed प्रत्ययादाश्वसत्यः

  आश्वसती, from आ + √श्वस्

  taking heart — a present participle made feminine, agreeing with the women

  present participle active, शतृ

  The suffix शतृ makes an active present participle, 'X-ing', declining as an at-stem: कथयतः 'of the one telling'.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)

  √श्वस् · class 2 · शतृ + ङीप्

  1. श्वसँ

  2. ↓1.3.1भूवादयो धातवः

     श्वसँ

     and, without changing the form,1.3.2

  3. ↓1.3.9तस्य लोपः

     श्वस्

  4. ↓1.4.80ते प्राग्धातोः

     आ + श्वस्

  5. ↓3.2.123वर्तमाने लट्

     आ + श्वस् + लँट्

     and, without changing the form,1.3.21.3.3

  6. ↓1.3.9तस्य लोपः

     आ + श्वस् + ल्

     and, without changing the form,1.3.78

  7. ↓3.2.124लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे

     आ + श्वस् + शतृँ

     and, without changing the form,1.3.21.3.8

  8. ↓1.3.9तस्य लोपः

     आ + श्वस् + अत्

     and, without changing the form,3.2.1271.2.451.2.463.4.1131.1.731.1.43

  9. ↓4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्

     आ + श्वस् + अत् + जस्

     and, without changing the form,1.3.41.3.7

  10. ↓1.3.9तस्य लोपः

      आ + श्वस् + अत् + अस्

      and, without changing the form,1.1.731.1.43

  11. ↓3.1.68कर्तरि शप्

      आ + श्वस् + शप् + अत् + अस्

  12. ↓2.4.72अदिप्रभृतिभ्यः शपः

      आ + श्वस् + अत् + अस्

      and, without changing the form,1.1.731.1.431.2.4

  13. ↓4.1.6उगितश्च

      आ + श्वस् + अत् + ङीप् + अस्

      and, without changing the form,1.3.31.3.8

  14. ↓1.3.9तस्य लोपः

      आ + श्वस् + अत् + ई + अस्

      and, without changing the form,1.4.31.4.131.4.141.4.186.1.105

  15. ↓6.1.77इको यणचि

      आ + श्वस् + अत् + य् + अस्

  16. ↓8.2.66ससजुषो रुः

      आ + श्वस् + अत् + य् + अरुँ

  17. ↓1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्

      आ + श्वस् + अत् + य् + अर्

  18. ↓8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः

      आ + श्वस् + अत् + य् + अः

  19. ↓8.4.68अ अ

      आश्वसत्यः

  uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

  ī-stem feminine, प्रथमा बहुवचन nominative plural · the pattern गौरी declines on

  1. गौरी

  2. ↓6.1.77इको यणचि

     गौर्यस्

  3. ↓8.2.66ससजुषो रुः

     गौर्यरुँ

  4. ↓8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः

     गौर्यः

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular

  कः

  किम्

  who — and the answer is no one

  pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular

  pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern किम् declines on

  1. किम्

  2. ↓7.2.103किमः कः

     कस्

  3. ↓8.2.66ससजुषो रुः

     करुँ

  4. ↓8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः

     कः

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• √नह् + क्त, सप्तमी एकवचन locative singular

  संनद्धे

  संनद्ध, from सम् + √नह्

  girt, ready for work — with त्वयि a locative absolute: "you being at it"

  past participle, क्त — The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective. · √नह् + क्त, सप्तमी एकवचन locative singular

  √नह् · class 4 · क्त

  1. णहँ

  2. ↓1.3.1भूवादयो धातवः

     ण॒हँ॑

     and, without changing the form,1.3.2

  3. ↓1.3.9तस्य लोपः

     णह्

  4. ↓6.1.65णो नः

     नह्

  5. ↓1.4.58प्रादयः

     सम् + नह्

     and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80

  6. ↓3.2.102निष्ठा

     सम् + नह् + क्त

     and, without changing the form,1.3.8

  7. ↓1.3.9तस्य लोपः

     सम् + नह् + त

     and, without changing the form,1.1.261.2.451.2.463.4.1141.1.431.1.37

  8. ↓4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्

     सम् + नह् + त + ङि

     and, without changing the form,1.3.8

  9. ↓1.3.9तस्य लोपः

     सम् + नह् + त + इ

     and, without changing the form,1.1.372.4.827.2.101.4.131.4.141.4.18

  10. ↓6.1.87आद्गुणः

      सम् + नह् + त् + ए

  11. ↓8.2.34नहो धः

      सम् + नध् + त् + ए

  12. ↓8.2.40झषस्तथोर्धोऽधः

      सम् + नध् + ध् + ए

  13. ↓8.3.23मोऽनुस्वारः

      सं + नध् + ध् + ए

      and, without changing the form,8.3.111

  14. ↓8.4.53झलां जश् झशि

      सं + नद् + ध् + ए

      and, without changing the form,8.4.59

  15. ↓8.4.68अ अ

      संनद्धे

  uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

  a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern राम declines on

  1. राम

  2. ↓1.3.8लशक्वतद्धिते1.3.9तस्य लोपः

     राम + इ

  3. ↓6.1.87आद्गुणः

     रामे

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  त्वयि संनद्धे, “you being at work”, is a locative absolute — two words in the seventh case standing for a whole clause of circumstance, “with you girt and ready”. Sanskrit uses the seventh case this way (सति सप्तमी) where English uses “with … -ing”. It sets the condition under which the rhetorical question is asked: with such a cloud abroad, who could neglect his wife?

  త్వయి సంనద్ధే, “నీవు పూనుకొని ఉండగా”, ఇది సతిసప్తమి (లోకేటివ్ అబ్సొల్యూట్) — సప్తమిలో నిలిచిన రెండు పదాలు ఒక పరిస్థితివాక్యాన్ని (“నీవు సన్నద్ధుడవై ఉండగా”) మోస్తాయి, స్థలాన్ని కాదు. ఇంగ్లీషులో “with … -ing” చెప్పే చోట సంస్కృతం సప్తమిని వాడుతుంది. ఇట్టి మేఘం సంచరిస్తుండగా ఎవడు తన భార్యను ఉపేక్షించగలడు అనే ప్రశ్నకు ఇది షరతు.

  • Mallinātha, Sañjīvinī — 1.8: tvayi saṃnaddhe udyukte

• ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular

  विरहविधुराम्

  printed विरहविधुरां

  विधुरा

  distraught — Mallinātha glosses विवशाम्, past helping herself

  ā-stem feminine — The commonest feminine class, formed from an a-stem by lengthening: कान्ता, कान्ते, कान्ताः. · ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular

  आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	विधुरा	विधुरे	विधुराः
  द्वितीया	विधुराम्	विधुरे	विधुराः
  तृतीया	विधुरया	विधुराभ्याम्	विधुराभिः
  चतुर्थी	विधुरायै	विधुराभ्याम्	विधुराभ्यः
  पञ्चमी	विधुरायाः	विधुराभ्याम्	विधुराभ्यः
  षष्ठी	विधुरायाः	विधुरयोः	विधुराणाम्
  सप्तमी	विधुरायाम्	विधुरयोः	विधुरासु
  सम्बोधन	विधुरे	विधुरे	विधुराः

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern रमा declines on

  1. रमा

  2. ↓6.1.107अमि पूर्वः

     रमाम्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• pronoun, सप्तमी एकवचन locative singular

  त्वयि

  printed त्वय्युपेक्षेत

  त्वद्

  you — in the locative absolute

  pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, सप्तमी एकवचन locative singular

  pronoun, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern युष्मद् declines on

  1. युष्मद्

  2. ↓7.2.97त्वमावेकवचने

     त्व+अद्+इ

  3. ↓6.1.97अतो गुणे

     त्वद्+इ

  4. ↓7.2.89योऽचि

     त्वयि

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• √ईक्ष्, class 1, विधिलिङ्, atmanepada, third person singular

  उपेक्षेत

  printed त्वय्युपेक्षेत

  √ईक्ष्

  would overlook, would leave to herself — the optative of what no one would do

  optative, विधिलिङ्

  What would, should, or might be: स्यात् 'there might be', उपेक्षेत 'would he overlook'.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)

  आत्मनेपद · विधिलिङ्

  प्रथम	ईक्षेत	ईक्षेयाताम्	ईक्षेरन्
  मध्यम	ईक्षेथाः	ईक्षेयाथाम्	ईक्षेध्वम्
  उत्तम	ईक्षेय	ईक्षेवहि	ईक्षेमहि

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  √ईक्ष् · class 1 · विधिलिङ्

  1. ईक्षँ

  2. ↓1.3.1भूवादयो धातवः

     ईक्षँ॒

     and, without changing the form,1.3.2

  3. ↓1.3.9तस्य लोपः

     ईक्ष्

  4. ↓1.4.58प्रादयः

     उप + ईक्ष्

     and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80

  5. ↓3.3.161विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ्

     उप + ईक्ष् + लिँङ्

     and, without changing the form,1.3.21.3.3

  6. ↓1.3.9तस्य लोपः

     उप + ईक्ष् + ल्

     and, without changing the form,1.3.12

  7. ↓3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्

     उप + ईक्ष् + त

     and, without changing the form,1.2.453.4.1131.1.431.1.37

  8. ↓3.1.68कर्तरि शप्

     उप + ईक्ष् + शप् + त

     and, without changing the form,1.3.31.3.8

  9. ↓1.3.9तस्य लोपः

     उप + ईक्ष् + अ + त

     and, without changing the form,3.4.1131.1.431.1.37

  10. ↓3.4.102लिङस्सीयुट्

      उप + ईक्ष् + अ + सीयुँट् + त

      and, without changing the form,1.3.21.3.3

  11. ↓1.3.9तस्य लोपः

      उप + ईक्ष् + अ + सीय् + त

  12. ↓3.4.107सुट् तिथोः

      उप + ईक्ष् + अ + सीय् + स्त

      and, without changing the form,1.2.41.4.13

  13. ↓7.2.79लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य

      उप + ईक्ष् + अ + ईय् + त

  14. ↓6.1.66लोपो व्योर्वलि

      उप + ईक्ष् + अ + ई + त

      and, without changing the form,1.4.14

  15. ↓6.1.87आद्गुणः

      उप् + एक्ष् + अ + ई + त

  16. ↓6.1.87आद्गुणः

      उप् + एक्ष् + ए + त

  17. ↓8.4.68अ अ

      उपेक्षेत

  uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

• ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular

  जायाम्

  printed जायां

  जाया

  his wife

  ā-stem feminine — The commonest feminine class, formed from an a-stem by lengthening: कान्ता, कान्ते, कान्ताः. · ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular

  आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	जाया	जाये	जायाः
  द्वितीया	जायाम्	जाये	जायाः
  तृतीया	जायया	जायाभ्याम्	जायाभिः
  चतुर्थी	जायायै	जायाभ्याम्	जायाभ्यः
  पञ्चमी	जायायाः	जायाभ्याम्	जायाभ्यः
  षष्ठी	जायायाः	जाययोः	जायानाम्
  सप्तमी	जायायाम्	जाययोः	जायासु
  सम्बोधन	जाये	जाये	जायाः

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern रमा declines on

  1. रमा

  2. ↓6.1.107अमि पूर्वः

     रमाम्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• अव्यय

  न

  न

  not

  indeclinable

  An indeclinable — no case, no number, one form everywhere.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedauthored

• √अस्, class 2, विधिलिङ्, parasmaipada, third person singular

  स्यात्

  printed स्यादन्योऽप्यहमिव

  √अस्

  there would be — the optative of √अस्

  optative, विधिलिङ् — What would, should, or might be: स्यात् 'there might be', उपेक्षेत 'would he overlook'. · √अस्, class 2, विधिलिङ्, parasmaipada, third person singular

  परस्मैपद · विधिलिङ्

  प्रथम	स्यात्	स्याताम्	स्युः
  मध्यम	स्याः	स्यातम्	स्यात
  उत्तम	स्याम्	स्याव	स्याम

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  √अस् · class 2 · विधिलिङ्

  1. असँ

  2. ↓1.3.1भूवादयो धातवः

     असँ

     and, without changing the form,1.3.2

  3. ↓1.3.9तस्य लोपः

     अस्

  4. ↓3.3.161विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ्

     अस् + लिँङ्

     and, without changing the form,1.3.21.3.3

  5. ↓1.3.9तस्य लोपः

     अस् + ल्

     and, without changing the form,1.3.78

  6. ↓3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्

     अस् + तिप्

     and, without changing the form,1.3.3

  7. ↓1.3.9तस्य लोपः

     अस् + ति

     and, without changing the form,3.4.113

  8. ↓3.1.68कर्तरि शप्

     अस् + शप् + ति

  9. ↓2.4.72अदिप्रभृतिभ्यः शपः

     अस् + ति

  10. ↓3.4.100इतश्च

      अस् + त्

  11. ↓3.4.103यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च

      अस् + यासुँट् + त्

      and, without changing the form,1.3.21.3.3

  12. ↓1.3.9तस्य लोपः

      अस् + यास् + त्

  13. ↓3.4.107सुट् तिथोः

      अस् + यास् + स्त्

      and, without changing the form,1.4.13

  14. ↓7.2.79लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य

      अस् + या + त्

      and, without changing the form,1.4.14

  15. ↓6.4.111श्नसोरल्लोपः

      स् + या + त्

  16. ↓8.2.39झलां जशोऽन्ते

      स् + या + द्

      and, without changing the form,8.3.111

  17. ↓8.4.56वाऽवसाने

      स्यात्

  uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

• ḍatarādi masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

  अन्यः

  printed स्यादन्योऽप्यहमिव

  अन्य

  another

  सर्वनाम word

  One of the सर्वादि words — सर्व, अन्य, एक, स्व. They are a-stems and decline as a-stems in most cells, but the dative, ablative and locative singular take the pronominal endings and the neuter nominative singular ends in त्: एकस्मिन्, not the एके a noun would give.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedauthored

  ḍatarādi masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern कतर declines on

  1. कतर

  2. ↓1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः

     कतर + स्

  3. ↓8.2.66ससजुषो रुः

     कतर + रुँ

  4. ↓1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः

     कतर् + र्

  5. ↓8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः

     कतरः

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• अव्यय

  अपि

  printed स्यादन्योऽप्यहमिव

  अपि

  even

  indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय

• pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular

  अहम्

  printed स्यादन्योऽप्यहमिव

  अस्मद्

  I

  pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular

  pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern अस्मद् declines on

  1. अस्मद्

  2. ↓7.1.28ङे प्रथमयोरम्

     अस्मद्+अम्

  3. ↓7.2.94त्वाहौ सौ

     अह+अद्+अम्

  4. ↓6.1.97अतो गुणे

     अहद्+अम्

  5. ↓7.2.90शेषे लोपः

     अहम्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• अव्यय

  इव

  printed स्यादन्योऽप्यहमिव

  इव

  like

  indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय

• a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

  जनः

  printed जनो

  जन

  a person

  a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

  अकारान्त पुंलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	जनः	जनौ	जनाः
  द्वितीया	जनम्	जनौ	जनान्
  तृतीया	जनेन	जनाभ्याम्	जनैः
  चतुर्थी	जनाय	जनाभ्याम्	जनेभ्यः
  पञ्चमी	जनात्	जनाभ्याम्	जनेभ्यः
  षष्ठी	जनस्य	जनयोः	जनानाम्
  सप्तमी	जने	जनयोः	जनेषु
  सम्बोधन	जन	जनौ	जनाः

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on

  1. राम

  2. ↓1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः

     राम + स्

  3. ↓8.2.66ससजुषो रुः

     राम + रुँ

  4. ↓1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः

     राम + र्

  5. ↓8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः

     रामः

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular

  यः

  यद्

  who — the relative picking up जनः

  pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular

  pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern यद् declines on

  1. यद्

  2. ↓7.2.102त्यदादीनामः

     य+अ+स्

  3. ↓6.1.97अतो गुणे

     य+स्

  4. ↓8.2.66ससजुषो रुः

     यरुँ

  5. ↓8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः

     यः

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• i-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

  पराधीनवृत्तिः

  वृत्ति

  living, way of life — inside a bahuvrīhi, so it describes the man

  i-stem masculine

  A short-i stem: अद्रिः, अद्री, अद्रयः. The i lengthens or takes guṇa before most endings.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedauthored

  i-stem masculine

  Nouns whose stem ends in short इ, in the masculine: हरि, अद्रि, कवि. The nominative singular is हरिः; the instrumental हरिणा takes ना for टा after a short इ-stem (7.3.120); the dative हरये and the genitive/ablative हरेः show guṇa (7.3.111, 6.1.110); the locative singular हरौ ends in औ (7.3.119). Śabdamañjarī drills it as हरिः हरी हरयः.

  హ్రస్వ ఇకారాంత పుంలింగ శబ్దాలు: హరి, అద్రి, కవి. ప్రథమైకవచనం హరిః; తృతీయైకవచనం హరిణా — హ్రస్వ ఇకారాంతం తరువాత టా → నా (7.3.120); చతుర్థి హరయే, షష్ఠి/పంచమి హరేః గుణంతో (7.3.111, 6.1.110); సప్తమైకవచనం హరౌ, ఔ కారాంతం (7.3.119). శబ్దమంజరి “హరిః హరీ హరయః”.

  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — हरि / i-stem masculine prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • Śabdamañjarī — इकारान्त पुंल्लिङ्ग — हरिः हरी हरयः

  uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

  इकारान्त पुंलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	वृत्तिः	वृत्ती	वृत्तयः
  द्वितीया	वृत्तिम्	वृत्ती	वृत्तीन्
  तृतीया	वृत्तिना	वृत्तिभ्याम्	वृत्तिभिः
  चतुर्थी	वृत्तये	वृत्तिभ्याम्	वृत्तिभ्यः
  पञ्चमी	वृत्तेः	वृत्तिभ्याम्	वृत्तिभ्यः
  षष्ठी	वृत्तेः	वृत्त्योः	वृत्तीनाम्
  सप्तमी	वृत्तौ	वृत्त्योः	वृत्तिषु
  सम्बोधन	वृत्ते	वृत्ती	वृत्तयः

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  i-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern हरि declines on

  1. हरि

  2. ↓1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः

     हरि + स्

  3. ↓8.2.66ससजुषो रुः

     हरि+ रुँ

  4. ↓1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः

     हरि + र्

  5. ↓8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः

     हरिः

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  पराधीनवृत्तिः, “whose way of living is in another’s hands”, a bahuvrīhi describing the one man who might, like the yakṣa, leave his wife to herself — not from indifference but because his life is not his own to dispose of. वृत्ति, “conduct, livelihood”, is an i-stem feminine noun inside the compound, and the compound turns masculine to describe जनः, the person. The line names the speaker’s own case without naming him.

  పరాధీనవృత్తిః, “బతుకు వేఱొకరి చేతిలో ఉన్నవాడు”, యక్షునివలె తన భార్యను ఉపేక్షింపగల ఏకైక మనిషిని వర్ణించే బహువ్రీహి — నిర్లక్ష్యంవల్ల కాదు, తన బతుకు తన స్వాధీనంలో లేనందున. వృత్తి (నడత, జీవనం) సమాసంలో ఇ కారాంత స్త్రీలింగ నామం, జనః (మనిషి) ని వర్ణించడానికి సమాసం పుంలింగమవుతుంది. కవి తన స్థితినే పేరు చెప్పకుండా చెప్పుకుంటాడు.

  • Mallinātha, Sañjīvinī — 1.8: parādhīnā vṛttir yasya saḥ

३अन्वयthe words in prose order

४भावार्थthe sense of the whole

५अलंकारthe figure