मेघदूतम् — कालिदास

मेघदूतम् · कालिदास · 2.1

अलका · the mansions that match him feature for feature

विद्युत्वन्तं ललितवनिताः सेन्द्रचापं सचित्राः

वि

द्यु

त्व

न्तं

ल

लि

त

व

नि

ताः

से

न्द्र

चा

पं

स

चि

त्राः

सङ्गीताय प्रहतमुरजाः स्निग्धगम्भीरघोषम्

स

ङ्गी

ता

य

प्र

ह

त

मु

र

जाः

स्नि

ग्ध

ग

म्भी

र

घो

षम्

अन्तस्तोयं मणिमयभुवस्तुङ्गमभ्रंलिहाग्राः

अ

न्त

स्तो

यं

म

णि

म

य

भु

व

स्तु

ङ्ग

म

भ्रं

लि

हा

ग्राः

प्रासादास्त्वां तुलयितुमलं यत्र तैस्तैर्विशेषैः

प्रा

सा

दा

स्त्वां

तु

ल

यि

तु

म

लं

य

त्र

तै

स्तै

र्वि

शे

षैः

वृत्तविचारthe metre, syllable by syllable

pāda a

विguruthe conjunct द्य that follows it
द्युguruthe conjunct त्व that follows it
त्वguruthe conjunct न्त that follows it
न्तंguruthe anusvāra it carries
लlaghuits short vowel, with a single consonant after it
लिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तlaghuits short vowel, with a single consonant after it
वlaghuits short vowel, with a single consonant after it
निlaghuits short vowel, with a single consonant after it
ताःguruthe visarga it carries
सेguruits long vowel ए
न्द्रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
चाguruits long vowel आ
पंguruthe anusvāra it carries
सlaghuits short vowel, with a single consonant after it
चिguruthe conjunct त्र that follows it
त्राःguruthe visarga it carries

yati after 4 — a word ends here — विद्युत्वन्तं
yati after 10 — a word ends here — ललितवनिताः

pāda b

सguruthe conjunct ङ्ग that follows it
ङ्गीguruits long vowel ई
ताguruits long vowel आ
यguruthe conjunct प्र that follows it
प्रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
हlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तlaghuits short vowel, with a single consonant after it
मुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
जाःguruthe visarga it carries
स्निguruthe conjunct ग्ध that follows it
ग्धlaghuits short vowel, with a single consonant after it
गguruthe conjunct म्भ that follows it
म्भीguruits long vowel ई
रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
घोguruits long vowel ओ
षम्guruthe end of the pāda, which counts the last syllable heavy

yati after 4 — a word ends here — सङ्गीताय
yati after 10 — a word ends here — प्रहतमुरजाः

pāda c

अguruthe conjunct न्त that follows it
न्तguruthe conjunct स्त that follows it
स्तोguruits long vowel ओ
यंguruthe anusvāra it carries
मlaghuits short vowel, with a single consonant after it
णिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
मlaghuits short vowel, with a single consonant after it
यlaghuits short vowel, with a single consonant after it
भुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
वguruthe conjunct स्त that follows it
स्तुguruthe conjunct ङ्ग that follows it
ङ्गlaghuits short vowel, with a single consonant after it
मguruthe conjunct भ्र that follows it
भ्रंguruthe anusvāra it carries
लिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
हाguruits long vowel आ
ग्राःguruthe visarga it carries

yati after 4 — a word ends here — अन्तस्तोयं
yati after 10 — it falls inside the compound मणिमयभुवः

pāda d

प्राguruits long vowel आ
साguruits long vowel आ
दाguruits long vowel आ
स्त्वांguruthe anusvāra it carries
तुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
लlaghuits short vowel, with a single consonant after it
यिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
मlaghuits short vowel, with a single consonant after it
लंguruthe anusvāra it carries
यguruthe conjunct त्र that follows it
त्रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तैguruits long vowel ऐ
स्तैguruits long vowel ऐ
र्विlaghuits short vowel, with a single consonant after it
शेguruits long vowel ए
षैःguruthe visarga it carries

yati after 4 — a word ends here — प्रासादास्त्वां
yati after 10 — a word ends here — तुलयितुमलं

सन्धिrecovering the words from the sound

विद्युत्वन्तम् + ललितवनिताः → विद्युत्वन्तं
म् + ल्
8.3.23
सेन्द्रचापम् + सचित्राः → सेन्द्रचापं
म् + स्
8.3.23
अन्तस्तोयम् + मणिमयभुवः → अन्तस्तोयं
म् + म्
8.3.23 · 8.4.59
मणिमयभुवः + तुङ्गम् → मणिमयभुवस्तुङ्गमभ्रंलिहाग्राः
ः + त्
8.3.34
तुङ्गम् + अभ्रंलिहाग्राः → मणिमयभुवस्तुङ्गमभ्रंलिहाग्राः
म् + अ
no rule named — the builder's table does not hold this change
प्रासादाः + त्वाम् → प्रासादास्त्वां
ः + त्
8.3.34
तुलयितुम् + अलम् → तुलयितुमलं
म् + अ
no rule named — the builder's table does not hold this change
तैः + तैः → तैस्तैर्विशेषैः
ः + त्
8.3.34
तैः + विशेषैः → तैस्तैर्विशेषैः
ः + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
ललित + वनिता → ललितवनिताः
अ + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
सह + इन्द्र → सेन्द्रचापम्
अ + इ → ए · falls inside the syllable हे
6.1.87
इन्द्र + चाप → सेन्द्रचापम्
अ + च्
no rule named — the builder's table does not hold this change
सह + चित्र → सचित्राः
अ + च्
no rule named — the builder's table does not hold this change
प्रहत + मुरज → प्रहतमुरजाः
अ + म्
no rule named — the builder's table does not hold this change
स्निग्ध + गम्भीर → स्निग्धगम्भीरघोषम्
अ + ग्
no rule named — the builder's table does not hold this change
गम्भीर + घोष → स्निग्धगम्भीरघोषम्
अ + घ्
no rule named — the builder's table does not hold this change
अन्तर् + तोय → अन्तस्तोयम्
र् + त्
no rule named — the builder's table does not hold this change
मणिमय + भू → मणिमयभुवः
अ + भ्
no rule named — the builder's table does not hold this change
अभ्र + लिह् → अभ्रंलिहाग्राः
अ + ल्
no rule named — the builder's table does not hold this change
लिह् + अग्र → अभ्रंलिहाग्राः
ह् + अ
no rule named — the builder's table does not hold this change

Three word-final म् in the accusative epithets become anusvāra before the consonant that follows — Pāṇini 8.3.23 मोऽनुस्वारः: विद्युत्वन्तं ललितवनिताः, सेन्द्रचापं सचित्राः, अन्तस्तोयं मणिमयभुवः. Where a visarga meets a voiceless velar or a त् it is kept as a sibilant: मणिमयभुवस्तुङ्गम्, प्रासादास्त्वां, तैस्तैः all show the visarga written स् before त् (8.3.34 विसर्जनीयस्य सः). Inside the compound सेन्द्रचापम् the अ of सह and the इ of इन्द्र fuse to ए by 6.1.87 आद्गुणः, which is the guṇa that also gives सेन्द्र its single vowel where two met.

ద్వితీయా విశేషణాలలో మూడు పదాంత మ్‌ లు తరువాతి హల్‌ ముందు అనుస్వారమవుతాయి — పాణిని 8.3.23 మోఽనుస్వారః: విద్యుత్వన్తం లలితవనితాః, సేన్ద్రచాపం సచిత్రాః, అన్తస్తోయం మణిమయభువః. విసర్గ అఘోష కవర్గం లేదా త్‌ ను కలిసినచోట అది స్‌ గా నిలుస్తుంది: మణిమయభువస్తుఙ్గమ్‌, ప్రాసాదాస్త్వాం, తైస్తైః — విసర్గ త్‌ ముందు స్‌ గా వ్రాయబడింది (8.3.34 విసర్జనీయస్య సః). సేన్ద్రచాపమ్‌ సమాసంలో సహ యొక్క అ, ఇన్ద్ర యొక్క ఇ 6.1.87 ఆద్గుణః చే ఏ గా కలుస్తాయి.

Chinnaya Sūri, Bālavyākaraṇam — సంధిపరిచ్ఛేదము; vendor/balavyakaranam-sandhi.txt

कारकwhat each case is doing

विद्युत्वन्तम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
सङ्गीताय चतुर्थी · dative — सम्प्रदान, the recipient
तुङ्गम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
प्रासादाः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
with ललितवनिताः, सचित्राः, प्रहतमुरजाः, मणिमयभुवः, अभ्रंलिहाग्राः
त्वाम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
with सेन्द्रचापम्, स्निग्धगम्भीरघोषम्, अन्तस्तोयम्
तैः तृतीया · instrumental — वीप्सा — a pronoun doubled to distribute, not a plain instrumental repeated
तैस्तैः is not 'by those and those' but 'by each of those in turn'. A word doubled in Sanskrit distributes over a set, taking its members one at a time, and that is what makes the stanza's arithmetic legible: each feature of the mansions is weighed against its own feature of the cloud, five pairs counted off. Pāṇini 8.1.4 नित्यवीप्सयोः is the rule that doubles a word for वीप्सा, pervasion; Mallinātha does not name it but spells out what the pair points at, ललितवनितत्वादिधर्मैः.
- Mallinātha, Sañjīvinī — 2.1: taistair viśeṣair lalitavanitatvādidharmaiḥ
तैः तृतीया · instrumental — वीप्सा — a pronoun doubled to distribute, not a plain instrumental repeated
तैस्तैः is not 'by those and those' but 'by each of those in turn'. A word doubled in Sanskrit distributes over a set, taking its members one at a time, and that is what makes the stanza's arithmetic legible: each feature of the mansions is weighed against its own feature of the cloud, five pairs counted off. Pāṇini 8.1.4 नित्यवीप्सयोः is the rule that doubles a word for वीप्सा, pervasion; Mallinātha does not name it but spells out what the pair points at, ललितवनितत्वादिधर्मैः.
- Mallinātha, Sañjīvinī — 2.1: taistair viśeṣair lalitavanitatvādidharmaiḥ
विशेषैः तृतीया · instrumental — करण, the instrument or cause

प्रकरणानुक्रमthe rules the verse uses, by section of the abridgement

तस्य लोपः 1.3.9 · प्रकरण 1← ललितवनिताः; सचित्राः; प्रहतमुरजाः; अभ्रंलिहाग्राः; प्रासादाः; विशेषैः
an it-marker drops
What has been named an it-marker (इत्) is then elided (लोप). The tag has done its work — naming the suffix, and conditioning or blocking some operation — and leaves no sound behind. So the उ marked in सुँ, the ट् of टा, the ङ् of ङे ङसि ङस् ङि, and the प् of सुप् are all gone before the ending is attached.
ఇత్సంజ్ఞగా గుర్తించబడినది (इत्) తరువాత లోపిస్తుంది. ఆ గుర్తు తన పని ముగించుకుంది — ప్రత్యయానికి పేరుపెట్టడం, ఏదో కార్యాన్ని కలిగించడమో ఆపడమో — ఏ ధ్వనీ మిగలదు. सुँ లోని ఉ, टा లోని ట్, ङे ङसि ङस् ङि లోని ङ్, सुप् లోని ప్ అన్నీ ప్రత్యయం చేరేముందు పోతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.9 तस्य लोपः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 3 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपदेशेऽजनुनासिक इत् 1.3.2 · प्रकरण 2← ललितवनिताः; सचित्राः; प्रहतमुरजाः; अभ्रंलिहाग्राः; प्रासादाः; विशेषैः
a nasalized vowel in the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a vowel pronounced with nasal resonance (anunāsika) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it. The उ of सुँ and of रुँ is such a vowel, so it is a marker and drops (by 1.3.9). This is why the nominative-singular ending सुँ contributes only स्, and रुँ leaves only र्.
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అనునాసికంగా ఉచ్చరించే అచ్చు ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది ఆ వస్తువుకు పేరుపెట్టే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు. सुँ, रुँ లోని ఉ అలాంటి అచ్చే; కాబట్టి అది ఇత్తు, లోపిస్తుంది (1.3.9). అందుకే ప్రథమైకవచన ప్రత్యయం సుँ నుండి స్ మాత్రమే, రుँ నుండి ర్ మాత్రమే మిగులుతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.2 उपदेशेऽजनुनासिक इत्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 28 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आद्गुणः 6.1.87 · प्रकरण 2← सह + इन्द्र
a followed by i/u/ṛ becomes the guṇa vowel e/o/ar
When a final अ or आ is followed by a simple vowel इ उ or ऋ, the two together become the corresponding guṇa vowel — ए, ओ, or अर् — as one sound, a single substitution for both. So राम + इन (from टा) gives the ए of रामेण, and पुण्य + उदक gives the ओ of पुण्योदक. It is the guṇa-sandhi a student meets first.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఇ ఉ ఋ (సామాన్య అచ్చు) వస్తే, రెండూ కలిసి గుణమవుతాయి — ఏ, ఓ, అర్ — ఒకే ధ్వనిగా (ఏకాదేశం). రామ + ఇన (టా నుండి) → రామేణ లోని ఏ; పుణ్య + ఉదక → పుణ్యోదక లోని ఓ. విద్యార్థి మొదట కలిసే గుణసంధి ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.87 आद्गुणः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 27 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the guṇa sandhi
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वृद्धिरेचि 6.1.88 · प्रकरण 2← तैः; विशेषैः
a/ā followed by e/ai/o/au becomes the vṛddhi vowel ai/au
When a final अ or आ is followed by a vowel of the एच् set — ए, ऐ, ओ, औ — the two together become a single vṛddhi vowel, ऐ or औ. It overrides the guṇa rule: कृष्ण + एकत्वम् → कृष्णैकत्वम्, गङ्गा + ओघः → गङ्गौघः. This is the vṛddhi-sandhi.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఏచ్ వర్గపు అచ్చు — ఏ, ఐ, ఓ, ఔ — వస్తే, రెండూ కలిసి ఒకే వృద్ధ్యచ్చు (ఐ లేదా ఔ) అవుతాయి. ఇది గుణసూత్రాన్ని అపవదిస్తుంది: కృష్ణ + ఏకత్వమ్ → కృష్ణైకత్వమ్; గంగా + ఓఘః → గంగౌఘః. దీన్నే వృద్ధిసంధి అంటారు.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.88 वृद्धिरेचि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 33 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अकः सवर्णे दीर्घः 6.1.101 · प्रकरण 2← त्वाम्
a simple vowel before a like vowel becomes the long one
When a simple vowel (अक्: अ इ उ ऋ ऌ) is followed by a vowel of the same class (savarṇa), the two become the single long vowel of that class — अ/आ + अ/आ → आ, इ/ई + इ/ई → ई, and so on. So स्व + अधिकार → स्वाधिकार. This is dīrgha-sandhi.
అక్ (అ ఇ ఉ ఋ ఌ) తరువాత దానికి సవర్ణమైన అచ్చు వస్తే, రెండూ కలిసి ఆ వర్గపు దీర్ఘమవుతాయి — అ/ఆ + అ/ఆ → ఆ, ఇ/ఈ + ఇ/ఈ → ఈ, ఇలా. స్వ + అధికార → స్వాధికార. ఇది దీర్ఘసంధి.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.101 अकः सवर्णे दीर्घः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 42 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the dīrgha sandhi
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8.3.15 · प्रकरण 3← ललितवनिताः; सचित्राः; प्रहतमुरजाः; मणिमयभुवः; अभ्रंलिहाग्राः; प्रासादाः; तैः; विशेषैः
र् becomes visarga before a खर् consonant or at a pause
A रेफ (र्) at the end of a word becomes visarga (ः) before a खर् consonant — the voiceless stops and the sibilants — or at a pause (avasāna). It is the last step of every nominative singular: यक्ष + र् becomes यक्षः. The visarga of भर्तुः is the same thing, the र् that came with the ṛ-stem's ending surfacing before the pause.
పదాంతంలోని రేఫ (ర్) ఖర్ హల్లు ముందు — అఘోష స్పర్శలు, ఊష్మలు — గాని, విరామం (అవసానం) దగ్గర గాని విసర్గ (ః) అవుతుంది. ప్రతి ప్రథమా ఏకవచనపు చివరి మెట్టు ఇదే: యక్ష + ర్ → యక్షః. భర్తుః లోని విసర్గ కూడా ఋకారాంత శబ్దపు ర్ ఇలాగే విరామం ముందు పైకి రావడమే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 93 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः and भर्तुः prakriyās
- docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः and भर्तुः derivations
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
मोऽनुस्वारः 8.3.23 · प्रकरण 3← विद्युत्वन्तम् + ललितवनिताः; सेन्द्रचापम् + सचित्राः; अन्तस्तोयम् + मणिमयभुवः
a word-final म् becomes anusvāra before a consonant
A म् at the end of a word becomes anusvāra — the nasal dot ं — when a consonant follows: हरिम् + वन्दे → हरिं वन्दे "I praise Hari". The accusative singular in -म् and every word-final म् before a consonant is written this way; before a vowel or at a pause the म् itself stays. This is why the chain-check reads a final ं and a final म् as the same sound: they are one म्, shown one way or the other by what follows.
పదాంతంలోని మ్, హల్లు ముందు అనుస్వారం — ం అనే నాసిక బిందువు — గా మారుతుంది: హరిమ్ + వన్దే → హరిం వన్దే "హరిని నమస్కరిస్తాను". మ్-అంత ద్వితీయా ఏకవచనం, హల్లు ముందు వచ్చే ప్రతి పదాంత మ్ ఇలాగే రాయబడతాయి; అచ్చు ముందు గానీ విరామంలో గానీ మ్ అలాగే నిలుస్తుంది. అందుకే గొలుసు-పరీక్ష పదాంత ం ను, పదాంత మ్ ను ఒకే ధ్వనిగా చదువుతుంది: అవి ఒకే మ్, తరువాత వచ్చేదాన్ని బట్టి ఒక్కో రూపంలో చూపబడతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.23 मोऽनुस्वारः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 77 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
नश्चापदान्तस्य झलि 8.3.24 · प्रकरण 3← विद्युत्वन्तम्
a non-final न् (or म्) becomes anusvāra before a झल् consonant
A न् or म् that does not stand at the end of a word becomes anusvāra before a झल् sound — a stop or a sibilant: the नुम् augment gives धनूंषि "bows", पयांसि "waters", where the न् before ष्/स् is written as the anusvāra dot. The change is inside the word; a word-final न् is left for the sandhi rules.
పదాంతంలో లేని న్ (లేదా మ్), ఝల్ హల్లు — స్పర్శం లేదా ఊష్మం — పరమైనప్పుడు అనుస్వారమవుతుంది: నుమ్ ఆగమంతో ధనూంషి "ధనుస్సులు", పయాంసి "నీళ్ళు" — ష్/స్ ముందున్న న్ అనుస్వార బిందువుగా వ్రాయబడుతుంది. ఈ మార్పు పదం లోపలిది; పదాంత న్ ను సంధి సూత్రాలకు వదులుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.24 नश्चापदान्तस्य झलि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 78 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
विसर्जनीयस्य सः 8.3.34 · प्रकरण 3← मणिमयभुवः + तुङ्गम्; प्रासादाः + त्वाम्; तैः + तैः
अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः 8.4.58 · प्रकरण 3← विद्युत्वन्तम्
an anusvāra becomes the class nasal of a following यय् consonant
An anusvāra, before a यय् sound — a class stop or a semivowel, that is anything but श् ष् स् ह् — becomes the nasal homorganic with it: सम् + कारः → सङ्कारः, अलम् + कारः → अलङ्कारः, सम् + चयः → सञ्चयः. Before श् ष् स् ह् the anusvāra stays, since those have no class nasal to match.
అనుస్వారం, యయ్ వర్ణం — వర్గ్య స్పర్శం లేదా అంతస్థ, అంటే శ్ ష్ స్ హ్ తప్ప అన్నీ — పరమైనప్పుడు దానికి సవర్ణమైన వర్గానునాసికమవుతుంది: సమ్ + కారః → సఙ్కారః, అలమ్ + కారః → అలఙ్కారః, సమ్ + చయః → సఞ్చయః. శ్ ష్ స్ హ్ ముందు సవర్ణ అనునాసికం లేదు కాబట్టి అనుస్వారమే నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 79 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वा पदान्तस्य 8.4.59 · प्रकरण 3← अन्तस्तोयम् + मणिमयभुवः
at the end of a word the homorganic-nasal substitution is optional
The previous rule (8.4.58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः) turns an अनुस्वार (the nasal hum ं) into the nasal of the following consonant's own class before a यय् consonant (any stop or semivowel but ह). This rule makes that substitution optional (वा, "or") when the अनुस्वार stands at the end of a पद, a finished word. So the prefix सम् before भृत "borne", once its म् has become अनुस्वार, may keep the class-nasal म् or the अनुस्वार: सम्भृतम् or संभृतम्. Both are correct; the chain shows the class-nasal.
ముందటి సూత్రం (8.4.58 అనుస్వారస్య యయి పరసవర్ణః) అనుస్వారాన్ని (ం అనే నాసిక ధ్వని) — యయ్ హల్లు (హ తప్ప అన్ని స్పర్శ, అంతస్థ హల్లులు) ముందు — ఆ హల్లు వర్గపు నాసికంగా మారుస్తుంది. ఈ సూత్రం, అనుస్వారం పదాంతంలో (పూర్తయిన పదపు చివర) నిలిచినప్పుడు, ఆ మార్పును వికల్పం (వా "లేదా") చేస్తుంది. కాబట్టి భృత "మోయబడిన" ముందు సమ్ ఉపసర్గపు మ్ అనుస్వారమైన తర్వాత వర్గనాసిక మ్ గా ఉండవచ్చు, లేదా అనుస్వారంగా ఉండవచ్చు: సమ్భృతమ్ లేదా సంభృతమ్. రెండూ సరైనవే; గొలుసు వర్గనాసికాన్ని చూపుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.59 वा पदान्तस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 80 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ससजुषो रुः 8.2.66 · प्रकरण 4← ललितवनिताः; सचित्राः; प्रहतमुरजाः; मणिमयभुवः; अभ्रंलिहाग्राः; प्रासादाः; तैः; विशेषैः
a word-final स् becomes रु
The स् at the end of a word — and the word सजुष् — is replaced by रु. The उ of रु is only a marker and drops, so what is left is र्. This is why यक्ष + स् becomes यक्ष + र्, which then turns to visarga at a pause by 8.3.15: the visarga of every nominative singular is a buried स्. It also explains यक्षः + चक्रे → यक्षश्चक्रे — the स् resurfaces before च and becomes श्.
పదాంతంలోని స్ (మరియు సజుష్ శబ్దపు స్) రుగా మారుతుంది. 'రు'లోని ఉ కేవలం ఇత్‌సంజ్ఞ, అది లోపించి ర్ మాత్రమే మిగులుతుంది. కాబట్టి యక్ష + స్ → యక్ష + ర్; ఆ ర్ విరామం ముందు విసర్గ అవుతుంది (8.3.15). అందుకే ప్రతి ప్రథమా ఏకవచన విసర్గ దాగిన స్; యక్షః + చక్రే లో ఆ స్ మళ్లీ పైకి వచ్చి చకారం ముందు శ్ అవుతుంది — యక్షశ్చక్రే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.66 ससजुषो रुः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 105 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः prakriyā
- docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः derivation
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
चुटू 1.3.7 · प्रकरण 5← ललितवनिताः; सचित्राः; प्रहतमुरजाः; अभ्रंलिहाग्राः; प्रासादाः
an affix’s initial palatal or cerebral is a marker
An initial palatal (चु — च छ ज झ ञ) or cerebral (टु — ट ठ ड ढ ण) of an affix is an इत्, a marker: not part of the affix but a tag on it, and it drops. So the ट of the instrumental टा and the ठ, ढ that open other affixes are only labels, gone before the affix is added. It is one of the rules that tell a bare affix from its markers.
ప్రత్యయం మొదట ఉన్న చు (చ ఛ జ ఝ ఞ) గాని టు (ట ఠ డ ఢ ణ) గాని ఇత్తు — అంటే ప్రత్యయంలో భాగం కాక దానిపై గుర్తు మాత్రమే; అది లోపిస్తుంది. అందుకే తృతీయ ప్రత్యయమైన టా లోని ట కేవలం గుర్తు, ప్రత్యయం చేరకముందే పోతుంది. బరి ప్రత్యయాన్ని దాని గుర్తులనుండి వేరుచేసే సూత్రాల్లో ఇది ఒకటి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.7 चुटू
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 128 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
प्रथमयोः पूर्वसवर्णः 6.1.102 · प्रकरण 5← ललितवनिताः; सचित्राः; प्रहतमुरजाः; अभ्रंलिहाग्राः; प्रासादाः
a short vowel before the nom/acc ending becomes one long homogeneous vowel
A short simple vowel (अक् — a, i, u, ṛ) before the vowel of the first two case-endings — nominative and accusative — becomes one long homogeneous vowel with it (pūrva-savarṇa dīrgha). So राम + अस् (nominative plural जस्) gives रामाः, and the accusative plural likewise ends in a long vowel.
ప్రథమా, ద్వితీయ విభక్తుల అచ్చు ముందు హ్రస్వ సామాన్యాచ్చు (అక్ — అ ఇ ఉ ఋ) దానితో కలిసి ఒకే దీర్ఘ సవర్ణాచ్చు అవుతుంది. రామ + అస్ (ప్రథమా బహువచనం జస్) → రామాః; ద్వితీయా బహువచనం కూడా దీర్ఘాచ్చుతో ముగుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.102 प्रथमयोः पूर्वसवर्णः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 125 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अमि पूर्वः 6.1.107 · प्रकरण 5← सेन्द्रचापम्; स्निग्धगम्भीरघोषम्; अन्तस्तोयम्; तुङ्गम्; त्वाम्
before the accusative-singular अम्, the stem vowel alone remains
When the accusative-singular ending अम् follows a word ending in अक् (a short a i u …), the single substitute for stem-vowel + अ is the pūrva, the earlier, vowel — the stem vowel wins. So हरि + अम् → हरिम्, गुरु + अम् → गुरुम्, राम + अम् → रामम्. One rule for the accusative singular of every vowel stem.
అక్కు (హ్రస్వ అ ఇ ఉ…) తరువాత అమ్ (ద్వితీయైకవచనం) పరమైతే, ప్రాతిపదిక అచ్చుకూ అ కూ ఏకాదేశం పూర్వరూపం — ప్రాతిపదిక అచ్చు నిలుస్తుంది. హరి + అమ్ → హరిమ్, గురు + అమ్ → గురుమ్, రామ + అమ్ → రామమ్. అచ్చంత శబ్దాల ద్వితీయైకవచనానికి ఒకే సూత్రం.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.107 अमि पूर्वः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 134 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.4, वसतिम्
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अचि श्नुधातुभ्रुवां य्वोरियङुवङौ 6.4.77 · प्रकरण 5← मणिमयभुवः
before a vowel, the इ/उ of श्नु-stems, of ई/ऊ-final roots and of भ्रू become इयङ् and उवङ्
Before a vowel affix, a final इ or ई becomes इयङ् (इय्) and a final उ or ऊ becomes उवङ् (उव्), for three things: a stem ending in the affix श्नु, a root (धातु) ending in ई or ऊ, and भ्रू, 'brow'. So भू, 'earth' and inside a building 'floor', a monosyllabic root in ऊ, gives भुवः in the nominative plural — भू + अस् → भुव् + अस्. The rule is why भू declines भूः, भुवौ, भुवः and does not lose its vowel before the ending; it keeps a monosyllable's final इ/उ standing as a full syllable.
అచ్చుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయం ముందు, చివరి ఇ/ఈ ఇయఙ్ (ఇయ్) గా, చివరి ఉ/ఊ ఉవఙ్ (ఉవ్) గా మారతాయి — మూడింటికి: శ్ను ప్రత్యయాంత శబ్దానికి, ఈ/ఊ-అంత ధాతువుకు, భ్రూ ('కనుబొమ') కు. కావున భూ ('నేల', భవనంలో 'నేలమట్టం'), ఏకాచ్ ఊ-అంత ధాతువు, ప్రథమా బహువచనంలో భువః ను ఇస్తుంది — భూ + అస్ → భువ్ + అస్. భూ భూః, భువౌ, భువః అని నడిచి ప్రత్యయం ముందు తన అచ్చును కోల్పోకుండటానికి కారణం ఈ సూత్రమే; ఏకాచ్ శబ్దపు చివరి ఇ/ఉ ను పూర్తి అక్షరంగా నిలుపుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.4.77 अचि श्नुधातुभ्रुवां य्वोरियङुवङौ
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 198 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो भिस ऐस् 7.1.9 · प्रकरण 5← तैः; विशेषैः
after an a-stem, the instrumental plural भिस् becomes ऐस्
After an अ-stem, the instrumental-plural ending भिस् becomes ऐस्. रामैः, वृक्षैः — the -ऐः that marks “by the many”. Only a-stems do this; other stems keep भिः (हरिभिः).
అకారాంతం తరువాత తృతీయా బహువచన ప్రత్యయం భిస్ ఐస్ అవుతుంది. రామైః, వృక్షైః — “పలువురిచేత” అని తెలిపే -ఐః. ఇది అకారాంతాలకే; మిగతా శబ్దాలు భిః నిలుపుకుంటాయి (హరిభిః).
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.9 अतो भिस ऐस्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 141 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ङेर्यः 7.1.13 · प्रकरण 5← सङ्गीताय
after an a-stem, the dative singular ending becomes य — the -आय dative
After an अ-stem, the dative-singular ending ङे becomes य. With the stem’s अ then lengthened before it (7.3.102), राम gives रामाय, “to Rāma”. It is the source of the familiar -आय dative.
అకారాంతం తరువాత చతుర్థ్యేకవచన ప్రత్యయం ఙే య అవుతుంది. తరువాత శబ్దపు అ దీర్ఘమై (7.3.102), రామ → రామాయ — “రామునికి”. తెలిసిన -ఆయ చతుర్థికి మూలమిదే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.13 ङेर्यः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 142 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
त्यदादीनामः 7.2.102 · प्रकरण 5← तैः
a त्यदादि pronoun’s final becomes अ before an ending
The final sound of a त्यदादि pronoun — तद्, यद्, एतद्, इदम् and their group — becomes अ before a case-ending. तद् → त, which then goes on to सः, तम्, ते. It is the step that turns the stem into the shape the endings attach to.
త్యదాది సర్వనామం — తద్, యద్, ఏతద్, ఇదమ్ మొదలైన గణం — దాని అంత్యవర్ణం విభక్తి ముందు అ అవుతుంది. తద్ → త, అటుపైన సః, తమ్, తే అవుతుంది. ప్రత్యయాలు చేరే రూపంలోకి శబ్దాన్ని మార్చే మెట్టు ఇది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.102 त्यदादीनामः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 192 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुपि च 7.3.102 · प्रकरण 5← सङ्गीताय
an a-stem lengthens before a यञ्-initial case-ending
An अ-stem’s final अ lengthens before a case-ending that begins with a यञ् consonant (य् व् र् ल् and the nasals). रामाभ्याम्, and with the dative य it makes रामाय. It is the lengthening behind the many -आ- forms of an a-stem’s oblique cases.
అకారాంతపు అ, యఞ్ హల్లుతో (య్ వ్ ర్ ల్, అనునాసికాలు) మొదలయ్యే విభక్తి ప్రత్యయం ముందు దీర్ఘమవుతుంది. రామాభ్యామ్; చతుర్థి య తో కలిసి రామాయ. అకారాంతపు పరోక్ష విభక్తుల్లోని -ఆ- రూపాలకు ఈ దీర్ఘమే మూలం.
- Aṣṭādhyāyī — 7.3.102 सुपि च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 140 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो गुणे 6.1.97 · प्रकरण 8← त्वाम्; तैः
a non-final अ before a guṇa vowel merges forward (para-rūpa)
When a non-final short अ is followed by a guṇa vowel (अ, ए, ओ), the single substitute is the later vowel alone — para-rūpa, the second stands — not a guṇa of the two. It keeps a stem-final अ from doubling with an affix that opens on such a vowel, so only the affix’s vowel is heard.
అంత్యం కాని హ్రస్వ అ తరువాత గుణాచ్చు (అ, ఏ, ఓ) వస్తే, రెండింటి స్థానంలో పరమైన అచ్చు ఒక్కటే మిగులుతుంది — పరరూపం, రెండవది నిలుస్తుంది — గుణం కాదు. అలా అకారాంత శబ్దం అటువంటి అచ్చుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయంతో కలిసినప్పుడు ప్రత్యయపు అచ్చు మాత్రమే వినబడుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.97 अतो गुणे
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 273 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ङे प्रथमयोरम् 7.1.28 · प्रकरण 8← त्वाम्
अम् replaces the dative singular and the nom./acc. singular after युष्मद्/अस्मद्
After युष्मद्/अस्मद्, the dative-singular ending ङे and the singular endings of the first two cases (प्रथमा and द्वितीया, nominative and accusative) are all replaced by अम्. With the further substitutions of the singular base — त्व/म by 7.2.97 — this gives त्वाम्, माम् in the accusative and, with companion rules, तुभ्यम्, मह्यम् in the dative.
యుష్మద్/అస్మద్ తరువాత చతుర్థీ ఏకవచన ప్రత్యయం ఙే, మొదటి రెండు విభక్తుల (ప్రథమా-ద్వితీయా) ఏకవచన ప్రత్యయాలు — అన్నీ అమ్ అవుతాయి. ఏకవచన ప్రాతిపదికాదేశం త్వ/మ (7.2.97) తో కలిసి ద్వితీయలో త్వామ్, మామ్; సహకారి సూత్రాలతో చతుర్థిలో తుభ్యమ్, మహ్యమ్.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.28 ङे प्रथमयोरम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 310 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः 7.1.70 · प्रकरण 8← विद्युत्वन्तम्
certain stems take the नुम् augment before a strong ending
A stem with an उ-class marker (उक् — an उ, ऋ or ऌ इत्), or one that loses its न्, or अञ्च्, takes the augment नुम् (न्) before a strong (sarvanāmasthāna) case-ending. So a शतृ participle भवत् becomes भवन्त् in the strong cases: भवन्तौ, भवन्तः. It is why these stems show -अन्त्- where the ending is strong.
ఉక్-గుర్తు (ఉ, ఋ, ఌ ఇత్) గల శబ్దం, న్ లోపించే శబ్దం, లేదా అఞ్చ్ — బలమైన (సర్వనామస్థాన) విభక్తి ముందు నుమ్ (న్) ఆగమం తీసుకుంటాయి. అందుకే శతృ కృదంతం భవత్ బలమైన విభక్తుల్లో భవన్త్ అవుతుంది: భవన్తౌ, భవన్తః. ఈ శబ్దాలు బలమైన విభక్తిలో -అన్త్- చూపడానికి కారణమిదే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.70 उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 288 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
द्वितीयायां च 7.2.87 · प्रकरण 8← त्वाम्
and in the accusative, त्व/म replaces युष्मद्/अस्मद्
In the accusative too, the singular base of युष्मद्/अस्मद् becomes त्व/म: त्वाम् "you", माम् "me". The rule extends to the accusative the singular substitution that 7.2.97 makes, so the accusative singular of these pronouns is built on त्व- and म- like the other singular cases.
ద్వితీయా విభక్తిలో కూడా యుష్మద్/అస్మద్ ఏకవచన ప్రాతిపదికం త్వ/మ అవుతుంది: త్వామ్ "నిన్ను", మామ్ "నన్ను". 7.2.97 చేసే ఏకవచన ఆదేశాన్ని ఈ సూత్రం ద్వితీయకు విస్తరిస్తుంది; కాబట్టి ఈ సర్వనామాల ద్వితీయైకవచనం మిగతా ఏకవచనాల్లాగే త్వ-, మ- పైన నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.87 द्वितीयायां च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 317 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
त्वमावेकवचने 7.2.97 · प्रकरण 8← त्वाम्
त्व and म replace युष्मद्/अस्मद् in the singular
In the singular throughout, युष्मद् becomes त्व and अस्मद् becomes म. This is the substitution the other rules build on: त्वाम्, माम्; त्वया, मया; त्वयि, मयि. In the dual and plural the base stays युष्म-/अस्म-, so it is the singular that these pronouns reshape most.
ఏకవచనమంతటా యుష్మద్ → త్వ, అస్మద్ → మ. మిగతా సూత్రాలు నిలిచేది ఈ ఆదేశంపైనే: త్వామ్, మామ్; త్వయా, మయా; త్వయి, మయి. ద్వి/బహువచనాల్లో ప్రాతిపదికం యుష్మ-/అస్మ- గా నిలుస్తుంది; కాబట్టి ఈ సర్వనామాలు ఎక్కువగా మార్చుకునేది ఏకవచనాన్నే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.97 त्वमावेकवचने
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 316 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
शकधृषज्ञाग्लाघटरभलभक्रमसहार्हास्त्यर्थेषु तुमुन् 3.4.65 · not in the abridgement← तुलयितुम्
तुमुन् (the infinitive) after a root governed by शक् "be able", अर्ह "deserve" and the like
When a root is governed by a word meaning "be able" (शक्), "dare" (धृष्), "know how" (ज्ञा), "be weary" (glai), "endeavour" (ghaṭ, rabh, labh, kram), "bear" (sah), "deserve" (arh), or "there is / ought", it takes the affix तुमुन्, giving the infinitive in -तुम्: गन्तुं शक्नोति "is able to go", द्रष्टुम् इच्छति "wishes to see". The infinitive is indeclinable. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras.
శక్ (సామర్థ్యం), ధృష్ (సాహసం), జ్ఞా (నేర్పు), గ్లా, ఘట్/రభ్/లభ్/క్రమ్ (ప్రయత్నం), సహ్ (ఓర్పు), అర్హ (యోగ్యత), అస్తి ("ఉంది/తగును") — ఈ అర్థాలున్న పదం పాలించే ధాతువుకు తుమున్ ప్రత్యయం చేరి –తుమ్ అంతమైన తుమున్నర్థకం (infinitive) వస్తుంది: గన్తుం శక్నోతి "వెళ్ళగలడు", ద్రష్టుమ్ ఇచ్ఛతి "చూడగోరుతాడు". ఇది అవ్యయం. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపపు 1,269 సూత్రాల వెలుపల నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.65 शकधृषज्ञाग्लाघटरभलभक्रमसहार्हास्त्यर्थेषु तुमुन्
- Siddhāntakaumudī — तुमुन् prakaraṇa; the infinitive stands outside Laghu-siddhāntakaumudī’s 1,269 sūtras
uncheckeddrafted from the rule text

१समासविग्रहthe compounds, unpacked

ललितवनिताः

ललित · वनिता

ललिताः वनिताः
कर्मधारय — lovely women
ललिता वनिता येषु ते
बहुव्रीहि — the ones in which there are lovely women

बहुव्रीहि — it refers to प्रासादाः. with lovely women in them — Mallinātha resolves it ललिता रम्या वनिताः स्त्रियो येषु ते, glossing ललित with रम्य, delightful, and वनिता with the plain स्त्री, woman. **This is the first half of the first pair the stanza is built out of**: the palaces have their women where the cloud has its lightning, and the two stand side by side in one pāda with nothing between them to say they are being compared. वनिता is feminine and the compound describes the masculine प्रासादाः, so the ā shortens — Pāṇini 1.2.48 गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य ह्रस्वः, which shortens a feminine that has become a subordinate member of a compound

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who resolves the bahuvrīhi with येषु ते and glosses both members; Pāṇini 1.2.48 by way of skt-mcp, which he does not cite“yatrālakāyāṃ lalitā ramyā vanitāḥ striyo yeṣu te”

सेन्द्रचापम्

सह · इन्द्र · चाप

इन्द्रस्य चापम्
तत्पुरुष (genitive) — Indra's bow — the rainbow
इन्द्रचापेन सह वर्तते इति
बहुव्रीहि — the one that is there along with the rainbow

बहुव्रीहि — it refers to त्वाम्. with the rainbow on you — Mallinātha glosses the whole with one word built the other way, इन्द्रचापवन्तम्, 'rainbow-having', which turns the सह compound into a मतुप् derivative and shows that the two say the same thing. **The स् at the head is सह, 'with', worn down**, and he names the two rules that put it there: Pāṇini 2.2.28 तेन सहेति तुल्ययोगे, which makes a bahuvrīhi of सह with a word in the instrumental when both parties are equally in the action, and Pāṇini 6.3.82 वोपसर्जनस्य, by which सह optionally becomes स once it is the subordinate member. He gives the two under सचित्राः in the next foot and they govern this word as well

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who glosses सेन्द्रचापम् with इन्द्रचापवन्तम् and names तेन सहेति तुल्ययोगे and वोपसर्जनस्य for the स-form of सह; the sūtra numbers from skt-mcp“sendracāpam indracāpavantam … “tena saheti tulyayoge” iti bahuvrīhiḥ | “vopasarjanasya” iti sahaśabdasya samāsaḥ”

सचित्राः

सह · चित्र

चित्रैः सह वर्तन्ते इति
बहुव्रीहि — the ones that are there along with their paintings

बहुव्रीहि — it refers to प्रासादाः. with paintings on them — Mallinātha writes the vigraha out as a little sentence, सह चित्रैर्वर्तन्त इति सचित्राः, 'they are together with paintings, so सचित्राः', which is the paraphrase Pāṇini 2.2.28 asks for: सह plus a word in the instrumental. He then cites Amara for the member — आलेख्याश्चर्ययोश्चित्रम्, चित्र is a painting and a marvel — and takes the first of the two senses. **This is the second half of the second pair**: the paintings on the palace walls answer Indra's bow in the sky, and the answer is made by nothing more than the two words standing in the same foot

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who gives the vigraha with इति, cites Amara for चित्र, and names the two sūtras; the sūtra numbers from skt-mcp“saha citrair vartanta iti sacitrāḥ || “ālekhyāścaryayościtram” ityamaraḥ || “tena saheti tulyayoge” iti bahuvrīhiḥ”

प्रहतमुरजाः

प्रहत · मुरज

प्रहताः मुरजाः
कर्मधारय — drums that are struck
प्रहता मुरजा येषु ते
बहुव्रीहि — the ones in which the drums are struck

बहुव्रीहि — it refers to प्रासादाः. with the drums beaten in them — glossed ताडितमृदङ्गाः, 'struck-mṛdaṅga-ed', where प्रहत is traded for ताडित and मुरज for मृदङ्ग, the two-headed barrel drum still played today. Mallinātha cites the Śabdārṇava for मुरज, and the line as `vendor/meghaduta-sanjivini.itx` prints it will not scan; what is legible in it is the equation he uses, मुरज is मृदङ्ग. The dative सङ्गीताय stands with this compound and not with the cloud: the drums are struck *for* a concert, which is what makes them the answer to thunder

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who glosses the compound with ताडितमृदङ्गाः and cites the Śabdārṇava for मुरज; the cited line is corrupt in `vendor/meghaduta-sanjivini.itx` and only its equation is used“saṅgītāya tauryatrikāya prahatamurajās tāḍitamṛdaṅgāḥ || “murajā tu mṛdaṅge syāṅkakkāmurajayorapi” iti śabdārṇave”

स्निग्धगम्भीरघोषम्

स्निग्ध · गम्भीर · घोष

स्निग्धश्च गम्भीरश्च
द्वन्द्व — smooth and deep
स्निग्धगम्भीरः घोषः
कर्मधारय — a smooth, deep roar
स्निग्धगम्भीरो घोषो यस्य तम्
बहुव्रीहि — him whose roar is smooth and deep

बहुव्रीहि — it refers to त्वाम्. you whose thunder is smooth and deep — Mallinātha does not stack the two adjectives; he puts each straight onto the noun, स्निग्धः श्राव्यो गम्भीरो घोषो गर्जितं यस्य तम्, and glosses both in passing: स्निग्ध is श्राव्य, worth hearing, and घोष is गर्जित, the thunder itself. स्निग्ध is literally 'oily, smooth' and is the word for a voice that carries without cracking. **This is the cloud's half of the third pair**, and its partner is the beaten drums of the same foot

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who resolves the bahuvrīhi with यस्य तम् and glosses स्निग्ध with श्राव्य and घोष with गर्जित“snigdhaḥ śrāvyo gambhīro ghoṣo garjitaṃ yasya tam”

अन्तस्तोयम्

अन्तर् · तोय

अन्तः तोयं यस्य तम्
बहुव्रीहि — him who has his water inside

बहुव्रीहि — it refers to त्वाम्. with the water inside you — the first member is the indeclinable अन्तर्, 'within', and Mallinātha does not leave it as an adverb: he glosses it with a participle, अन्तर् अन्तर्गतं तोयं यस्य तम्, 'whose water has gone within', so that the bahuvrīhi has an adjective to resolve on. **The compound is 1.20's अन्तःसारम् rebuilt with a different second member** — there the cloud had its strength inside and the wind could not lift it, here it has its water inside and the palaces can match it. The stanza reuses that verse's frame word for word: तुलयितुम् and त्वाम् stand in both

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who resolves it अन्तरन्तर्गतं तोयं यस्य तम्; the echo of 1.20 is the reader's“antarantargataṃ toyaṃ yasya tam”

मणिमयभुवः

मणिमय · भू

मणिमया भुवो येषु ते
बहुव्रीहि — the ones in which the floors are of gemstone

बहुव्रीहि — it refers to प्रासादाः. with floors of gemstone — Mallinātha resolves it मणिमया मणिविकारा भुवो येषु, and the gloss मणिविकार is the technical one: विकार is what a thing has been *made out of*, and the suffix मय means exactly that. So मणिमय is not a compound but मणि with a taddhita suffix, and the compound proper is मणिमय plus भू, floor. **This is the palaces' half of the fourth pair**: a polished crystal floor and the water held inside a cloud are the same sheet of standing water, which is what the pairing asks the reader to see

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who resolves the bahuvrīhi with येषु and glosses मणिमय with मणिविकार“maṇimayā maṇivikārā bhuvo yeṣu”

अभ्रंलिहाग्राः

अभ्र · लिह् · अग्र

अभ्रं लिहन्ति इति अभ्रंलिहानि
तत्पुरुष (accusative) — what licks the sky
अभ्रंलिहान्यग्राणि येषां ते
बहुव्रीहि — the ones whose tips lick the sky

बहुव्रीहि — it refers to प्रासादाः. with their tips licking the sky — **the most grammatical word in the stanza, and Mallinātha names two rules over it.** He gives the vigraha as a sentence, अभ्रं लिहन्तीत्यभ्रंलिहानि, 'they lick the sky, so अभ्रंलिह', glosses it अभ्रं कषाणि, 'scraping the sky', and then says how the form is built: Pāṇini 3.2.32 वहाभ्रे लिहः supplies the affix खश् to √लिह् when its object is वह or अभ्र — a rule written for these two words and no others — and Pāṇini 6.3.67 अरुर्द्विषदजन्तस्य मुम् inserts the म् that gives अभ्रम्-लिह rather than अभ्र-लिह. He quotes the second by its first two words only, अरुर्द्विष-, and leaves the reader to finish it. The tips are then glossed अग्राणि शिखराणि, peaks, and the whole summed up अतितुङ्गाः, very high — which is the palaces' half of the fifth pair, answering तुङ्गम्

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who gives the vigraha with इति, glosses अग्र with शिखर and the whole with अतितुङ्गाः, and names वहाभ्रे लिहः for the खश् and अरुर्द्विषदजन्तस्य मुम् for the म्; the sūtra numbers from skt-mcp“abhraṃ lihantītyabhraṃlihānyabhraṃ kaṣāṇi || “vahābhre lihaḥ” iti khaśpratyayaḥ | “arurdviṣa-” ityādinā mumāgamaḥ || agrāṇi śikharāṇi yeṣāṃ te tathoktāḥ | atituṅgā ityarthaḥ”

२प्रतिपदार्थeach word, its form and sense

at-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular

विद्युत्वन्तम्

printed विद्युत्वन्तं

विद्युत्वत्, from विद्युत् with the suffix मतुप्

you who have the lightning — the first word of the Uttaramegha, and it is an epithet of the cloud in the accusative, waiting three pādas for the त्वाम् it agrees with. Mallinātha resolves it विद्युतोऽस्य सन्तीति विद्युत्वन्तम्, 'lightnings are his, so विद्युत्वत्', which is the standard way of unpacking मतुप्, the suffix that means 'possessing'. Its म् has turned to व् because the stem in front of it ends in a stop — Pāṇini 8.2.10 झयः, one line long. What the word is for is the pairing: the palaces' lovely women stand where the cloud's lightning does. It is how a मतुप् stem declines

at-stem masculine

A consonant stem in -at, which is what a present participle declines as: कथयत् → कथयतः.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

at-stem masculine

Masculine stems ending in अत् — the present-active participles in शतृ (गच्छत्, हारयिष्यत्, अपरिगणयत्) and words like भवत् “your honour”. Before a strong ending they take the नुम् augment and read अन्त् — भवन्तौ, भवन्तः — and the nominative singular lengthens the penult and sheds the cluster: भवत् → भवान् (6.4.14, 8.2.23). The weak cases keep the plain अत्: भवता, भवति.

అత్ కారాంత పుంలింగ శబ్దాలు — శతృ వర్తమాన కృదంతాలు (గచ్ఛత్, హారయిష్యత్, అపరిగణయత్), భవత్ “తమరు” వంటివి. బలమైన విభక్తి ముందు నుమాగమం తీసుకుని అన్త్ అవుతాయి — భవన్తౌ, భవన్తః — ప్రథమైకవచనం ఉపధను దీర్ఘంచేసి సంయుక్తాన్ని వదులుతుంది: భవత్ → భవాన్ (6.4.14, 8.2.23). బలహీన విభక్తుల్లో సాదా అత్: భవతా, భవతి.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — भवत् / at-stem masculine prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — अत्वन्त पुंल्लिङ्ग — भवान् भवन्तौ भवन्तः

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

अत्-कारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	विद्युत्वान्	विद्युत्वन्तौ	विद्युत्वन्तः
द्वितीया	विद्युत्वन्तम्	विद्युत्वन्तौ	विद्युत्वतः
तृतीया	विद्युत्वता	विद्युत्वद्भ्याम्	विद्युत्वद्भिः
चतुर्थी	विद्युत्वते	विद्युत्वद्भ्याम्	विद्युत्वद्भ्यः
पञ्चमी	विद्युत्वतः	विद्युत्वद्भ्याम्	विद्युत्वद्भ्यः
षष्ठी	विद्युत्वतः	विद्युत्वतोः	विद्युत्वताम्
सप्तमी	विद्युत्वति	विद्युत्वतोः	विद्युत्वत्सु
सम्बोधन	विद्युत्वन्	विद्युत्वन्तौ	विद्युत्वन्तः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

at-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern भवत् declines on

भवत्
7.1.70उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः
भवन्त्+अम्
8.3.24नश्चापदान्तस्य झलि
भवंतम्
8.4.58अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः
भवन्तम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem masculine, प्रथमा बहुवचन nominative plural

ललितवनिताः

वनित, the shortened form the feminine वनिता takes inside the compound

with their lovely women — the word is feminine as a noun, वनिता, and the compound it ends is masculine because it describes the masculine प्रासादाः; the ā shortens to a in the process, by Pāṇini 1.2.48. Mallinātha glosses the member itself with the plainest available word, स्त्रियः: the palaces have women in them. **The whole Uttaramegha's method is set here in four syllables** — the city is described by putting one of its features beside one of the cloud's and saying nothing about the likeness. वनिता is feminine on its own and shortens to वनित as a subordinate member

a-stem masculine

The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः.

అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్షః, యక్షౌ, యక్షాః.

Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; राम prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
docs/lessons/1.1.md — §4.2, the a-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

a-stem masculine

The largest noun class, and the one every other declension is measured against: यक्ष, राम. The nominative singular यक्षः ends in a visarga that is a buried स् (8.2.66, then 8.3.15); the instrumental शापेन comes from टा becoming इन after an a-stem (7.1.12) and then अ + इ → ए (6.1.87); the locative plural is यक्षेषु. Adjectives in अ — प्रमत्त, भोग्य — decline the same way in the masculine, so प्रमत्तः and भोग्येण sit in this same table.

అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్ష, రామ. శబ్దమంజరిలో మొదటి శబ్దం 'రామః రామౌ రామాః'. ప్రథమా ఏకవచనం యక్షః (దాగిన స్), తృతీయా శాపేన (టా → ఇన 7.1.12; అ + ఇ → ఏ 6.1.87), సప్తమీ బహువచనం యక్షేషు. అకారాంత విశేషణాలు — ప్రమత్త, భోగ్య — పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి; ప్రమత్తః, భోగ్యేణ ఇదే పట్టికలో ఉంటాయి.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — रामः prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
docs/lessons/1.1.md — §4, the a-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	वनितः	वनितौ	वनिताः
द्वितीया	वनितम्	वनितौ	वनितान्
तृतीया	वनितेन	वनिताभ्याम्	वनितैः
चतुर्थी	वनिताय	वनिताभ्याम्	वनितेभ्यः
पञ्चमी	वनितात्	वनिताभ्याम्	वनितेभ्यः
षष्ठी	वनितस्य	वनितयोः	वनितानाम्
सप्तमी	वनिते	वनितयोः	वनितेषु
सम्बोधन	वनित	वनितौ	वनिताः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, प्रथमा बहुवचन nominative plural · the pattern राम declines on

राम
1.3.7चुटू1.3.9तस्य लोपः
राम + अस्
6.1.102प्रथमयोः पूर्वसवर्णः
रामास्
8.2.66ससजुषो रुः
रामारुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
रामार्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामाः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

The whole method of the Uttaramegha is set here in four syllables. वनिता is 'woman', feminine; the compound ललितवनिताः, 'the ones in which there are lovely women', is masculine because it describes the masculine प्रासादाः, and the feminine ā shortens to a as it becomes a subordinate member — Pāṇini 1.2.48 गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य ह्रस्वः. What the word is for is the pairing: the palaces have their lovely women in exactly the place, the same pāda, where the cloud has its lightning (विद्युत्वन्तम्), and nothing is said about the likeness — no इव, no word for comparison. The city is described, stanza on stanza, by setting one of its features beside one of the cloud's and letting the reader see they answer. Five such pairs fill this stanza; Mallinātha turns the first into an abstract noun, ललितवनितत्व, 'the state of having lovely women', to head the list of the properties the matching runs on.

ఉత్తరమేఘం మొత్తం పద్ధతి ఇక్కడ నాలుగు అక్షరాలలో నిలుపబడింది. వనిత అంటే 'స్త్రీ', స్త్రీలింగం; ललितवनिताः, 'ఎందులో అందమైన స్త్రీలున్నారో అవి', పుంలింగ ప్రాసాదాలను వర్ణించుటచే పుంలింగం, ఉపసర్జనమైనప్పుడు స్త్రీలింగ ఆ హ్రస్వ అ గా మారుతుంది — పాణిని 1.2.48 గోస్త్రియోరుపసర్జనస్య హ్రస్వః. పదపు పని జోడీ: మేఘానికి మెఱుపు (విద్యుత్వంతం) ఉన్న అదే పాదంలోనే ప్రాసాదాలకు అందమైన స్త్రీలు ఉన్నారు, సామ్యాన్ని గుఱించి ఏమీ చెప్పబడలేదు — ఇవ లేదు, ఉపమావాచకమూ లేదు. నగరం శ్లోకమీద శ్లోకంగా, దాని ఒక లక్షణాన్ని మేఘపు ఒక లక్షణం పక్కన నిలిపి, రెండూ సరిపోతాయని పాఠకుడు గ్రహించేలా వర్ణించబడుతుంది. ఐదు జోడీలు ఈ శ్లోకాన్ని నింపుతాయి; మల్లినాథుడు మొదటిదాన్ని ললিతవనితత్వ, 'అందమైన స్త్రీలు గలిగియుండుట', అను భావనామంగా చేసి, సామ్యం నడిచే ధర్మాల జాబితాకు తలగా పెడతాడు.

Mallinātha, Sañjīvinī — 2.1: lalitā ramyā vanitāḥ striyo yeṣu te … lalitavanitatvādidharmaiḥ
Aṣṭādhyāyī — 1.2.48 गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य ह्रस्वः

a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular

सेन्द्रचापम्

printed सेन्द्रचापं

चाप

with Indra's bow — the rainbow, which the tradition calls Indra's bow and the poem has called इन्द्रायुध, Indra's weapon, before now. The word is the cloud's, and its partner in the same foot is सचित्राः: what a rainbow is to a cloud, a painted wall is to a house. Mallinātha's gloss इन्द्रचापवन्तम् rebuilds the word with मतुप्, so that within one pāda both of the cloud's epithets end up as मतुप् forms — विद्युत्वन्तम् as the poem writes it and इन्द्रचापवन्तम् as he rewrites it

a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	चापः	चापौ	चापाः
द्वितीया	चापम्	चापौ	चापान्
तृतीया	चापेन	चापाभ्याम्	चापैः
चतुर्थी	चापाय	चापाभ्याम्	चापेभ्यः
पञ्चमी	चापात्	चापाभ्याम्	चापेभ्यः
षष्ठी	चापस्य	चापयोः	चापानाम्
सप्तमी	चापे	चापयोः	चापेषु
सम्बोधन	चाप	चापौ	चापाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern राम declines on

राम
6.1.107अमि पूर्वः
रामम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem masculine, प्रथमा बहुवचन nominative plural

सचित्राः

चित्र

with their paintings — चित्रम् is neuter when it means a picture, and the compound is masculine because it describes the palaces; the a-stem gives चित्राः for the nominative plural of the masculine and nothing on the page shows the change. Mallinātha cites Amara — आलेख्याश्चर्ययोश्चित्रम्, 'चित्र is a painting and a wonder' — and takes the painting. The second sense is not wasted: what the palaces are is both. The word is neuter as a noun and takes the masculine endings here

a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, प्रथमा बहुवचन nominative plural

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	चित्रः	चित्रौ	चित्राः
द्वितीया	चित्रम्	चित्रौ	चित्रान्
तृतीया	चित्रेण	चित्राभ्याम्	चित्रैः
चतुर्थी	चित्राय	चित्राभ्याम्	चित्रेभ्यः
पञ्चमी	चित्रात्	चित्राभ्याम्	चित्रेभ्यः
षष्ठी	चित्रस्य	चित्रयोः	चित्राणाम्
सप्तमी	चित्रे	चित्रयोः	चित्रेषु
सम्बोधन	चित्र	चित्रौ	चित्राः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, प्रथमा बहुवचन nominative plural · the pattern राम declines on

राम
1.3.7चुटू1.3.9तस्य लोपः
राम + अस्
6.1.102प्रथमयोः पूर्वसवर्णः
रामास्
8.2.66ससजुषो रुः
रामारुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
रामार्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामाः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem neuter, चतुर्थी एकवचन dative singular

सङ्गीताय

सङ्गीत, from सम् + √गै

for the concert — a dative of purpose: the drums are struck *for* this. Mallinātha glosses it तौर्यत्रिकाय, and तौर्यत्रिक is a single word for the set of three, गीत, वाद्य and नृत्य — song, playing and dance — performed together. So सङ्गीत here is not singing but the whole performance, which is what the सम् in front of √गै is doing: sung *together*

a-stem neuter

Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

a-stem neuter

Neuter nouns in short अ: फल “fruit”, वचन “word”, कुसुम, and adjectives in अ agreeing with a neuter noun. The nominative and accusative singular end in अम् (7.1.24) — फलम् — and are alike; the plural फलानि takes नुम् and lengthens; the instrumental plural is फलैः (7.1.9). It is the a-stem masculine’s table with the neuter’s own nominative, accusative and the -आनि plural.

హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దాలు: ఫల “పండు”, వచన “మాట”, కుసుమ, నపుంసక నామానికి అన్వయించే అకారాంత విశేషణాలు. ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు అమ్ తో ముగుస్తాయి (7.1.24) — ఫలమ్ — రెండూ ఒకటే; బహువచనం ఫలాని నుమాగమంతో దీర్ఘమవుతుంది; తృతీయా బహువచనం ఫలైః (7.1.9). అకారాంత పుంలింగ పట్టికే, నపుంసకపు సొంత ప్రథమ, ద్వితీయ, -ఆని బహువచనంతో.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — फल / a-stem neuter prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — अकारान्त नपुंसकलिङ्ग — फलम् फले फलानि

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	सङ्गीतम्	सङ्गीते	सङ्गीतानि
द्वितीया	सङ्गीतम्	सङ्गीते	सङ्गीतानि
तृतीया	सङ्गीतेन	सङ्गीताभ्याम्	सङ्गीतैः
चतुर्थी	सङ्गीताय	सङ्गीताभ्याम्	सङ्गीतेभ्यः
पञ्चमी	सङ्गीतात्	सङ्गीताभ्याम्	सङ्गीतेभ्यः
षष्ठी	सङ्गीतस्य	सङ्गीतयोः	सङ्गीतानाम्
सप्तमी	सङ्गीते	सङ्गीतयोः	सङ्गीतेषु
सम्बोधन	सङ्गीत	सङ्गीते	सङ्गीतानि

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem neuter, चतुर्थी एकवचन dative singular · the pattern फल declines on

फल
7.1.13ङेर्यः
फल+य
7.3.102सुपि च
फलाय

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem masculine, प्रथमा बहुवचन nominative plural

प्रहतमुरजाः

मुरज

with their drums beaten — मुरज is the barrel drum, and Mallinātha replaces it with the commoner word मृदङ्ग, which is the same instrument. The compound is the palaces' half of the third pair; the cloud's half is स्निग्धगम्भीरघोषम् in the same foot, and the likeness being pointed at is a sound — a beaten drum and a distant thunder are the one noise

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	मुरजः	मुरजौ	मुरजाः
द्वितीया	मुरजम्	मुरजौ	मुरजान्
तृतीया	मुरजेन	मुरजाभ्याम्	मुरजैः
चतुर्थी	मुरजाय	मुरजाभ्याम्	मुरजेभ्यः
पञ्चमी	मुरजात्	मुरजाभ्याम्	मुरजेभ्यः
षष्ठी	मुरजस्य	मुरजयोः	मुरजानाम्
सप्तमी	मुरजे	मुरजयोः	मुरजेषु
सम्बोधन	मुरज	मुरजौ	मुरजाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, प्रथमा बहुवचन nominative plural · the pattern राम declines on

राम
1.3.7चुटू1.3.9तस्य लोपः
राम + अस्
6.1.102प्रथमयोः पूर्वसवर्णः
रामास्
8.2.66ससजुषो रुः
रामारुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
रामार्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामाः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular

स्निग्धगम्भीरघोषम्

घोष

whose roar — घोष is any loud sound and Mallinātha fixes it to this one with गर्जित, thunder. The word has stood in the poem before as the noise of a cloud and once as the name of a herdsmen's settlement; here it is the cloud's voice, set against drums. It is accusative because everything in the first three pādas is: five epithets waiting for त्वाम्

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	घोषः	घोषौ	घोषाः
द्वितीया	घोषम्	घोषौ	घोषान्
तृतीया	घोषेण	घोषाभ्याम्	घोषैः
चतुर्थी	घोषाय	घोषाभ्याम्	घोषेभ्यः
पञ्चमी	घोषात्	घोषाभ्याम्	घोषेभ्यः
षष्ठी	घोषस्य	घोषयोः	घोषाणाम्
सप्तमी	घोषे	घोषयोः	घोषेषु
सम्बोधन	घोष	घोषौ	घोषाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern राम declines on

राम
6.1.107अमि पूर्वः
रामम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular

अन्तस्तोयम्

printed अन्तस्तोयं

तोय

whose water is inside — तोय is neuter on its own, and the bahuvrīhi is masculine because it describes the cloud; the a-stem writes तोयम् for the accusative singular of either, so the change is invisible, which is the fifth time the corpus has met that. Mallinātha glosses अन्तर् with अन्तर्गतम्, 'gone within' — the water is not merely inside, it has been taken in. The cloud is full, and the whole point of the pairing is that a crystal floor looks the same way. The word is neuter as a noun and takes the masculine endings here

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	तोयः	तोयौ	तोयाः
द्वितीया	तोयम्	तोयौ	तोयान्
तृतीया	तोयेन	तोयाभ्याम्	तोयैः
चतुर्थी	तोयाय	तोयाभ्याम्	तोयेभ्यः
पञ्चमी	तोयात्	तोयाभ्याम्	तोयेभ्यः
षष्ठी	तोयस्य	तोययोः	तोयानाम्
सप्तमी	तोये	तोययोः	तोयेषु
सम्बोधन	तोय	तोयौ	तोयाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern राम declines on

राम
6.1.107अमि पूर्वः
रामम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

ū-stem masculine, प्रथमा बहुवचन nominative plural
मणिमयभुवः
printed मणिमयभुवस्तुङ्गमभ्रंलिहाग्राः
भू
whose floors — भू is the earth, and inside a building it is the floor. It is a monosyllable, so the ū becomes उव् before a vowel ending and the nominative plural is भुवः rather than भ्वः; it is feminine as a noun and masculine here, agreeing with प्रासादाः. **The word stood at 1.18 as the earth and the generator declined it wrong there too**, in a different cell: it gave भ्वाः for the genitive singular where the verse wanted भुवः, and it gives भ्वः for this nominative plural. The word carries no table on either page. भू is a monosyllable, feminine as a noun and masculine here — the ū becomes उव् before a vowel ending
ū-stem masculine
A long-ū stem describing something masculine, which is what a feminine noun becomes at the end of a bahuvrīhi: मणिमयभुवः, 'whose floors are of gemstone', of the mansions. A monosyllable puts उव् before a vowel ending — भुवः, not भ्वः.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
ū-stem masculine, प्रथमा बहुवचन nominative plural · the pattern स्वभू declines on
1. स्वभू
2. 6.4.77अचि श्नुधातुभ्रुवां य्वोरियङुवङौ
  स्वभुवस्
3. 8.2.66ससजुषो रुः
  स्वभुवरुँ
4. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
  स्वभुवः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular

तुङ्गम्

printed मणिमयभुवस्तुङ्गमभ्रंलिहाग्राः

तुङ्ग

tall — the fifth and last of the cloud's epithets, and the only one of them that is a bare adjective rather than a compound. Mallinātha glosses it उन्नतम्, lifted up, and answers it two words later with अतितुङ्गाः for the palaces: the same word with अति in front, so that the thing shared by cloud and building is said twice in his prose where the verse says it once on each side

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	तुङ्गः	तुङ्गौ	तुङ्गाः
द्वितीया	तुङ्गम्	तुङ्गौ	तुङ्गान्
तृतीया	तुङ्गेन	तुङ्गाभ्याम्	तुङ्गैः
चतुर्थी	तुङ्गाय	तुङ्गाभ्याम्	तुङ्गेभ्यः
पञ्चमी	तुङ्गात्	तुङ्गाभ्याम्	तुङ्गेभ्यः
षष्ठी	तुङ्गस्य	तुङ्गयोः	तुङ्गानाम्
सप्तमी	तुङ्गे	तुङ्गयोः	तुङ्गेषु
सम्बोधन	तुङ्ग	तुङ्गौ	तुङ्गाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern राम declines on

राम
6.1.107अमि पूर्वः
रामम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem masculine, प्रथमा बहुवचन nominative plural

अभ्रंलिहाग्राः

printed मणिमयभुवस्तुङ्गमभ्रंलिहाग्राः

अग्र

whose tips lick the sky — अग्रम् is a tip or a summit and is neuter, and Mallinātha's vigraha writes it in the neuter, अग्राणि शिखराणि येषां ते; the compound built out of it is masculine because the palaces are. **So the vigraha and the compound differ in gender, and both are on the page** — his अग्राणि beside the poem's अग्राः is the clearest showing in the canto so far of what a bahuvrīhi does to its last member. The inner word अभ्रंलिह is a खश् formation with the म् Pāṇini's rule inserts, and it is neuter in his vigraha for the same reason. The word is neuter as a noun and takes the masculine endings here

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	अग्रः	अग्रौ	अग्राः
द्वितीया	अग्रम्	अग्रौ	अग्रान्
तृतीया	अग्रेण	अग्राभ्याम्	अग्रैः
चतुर्थी	अग्राय	अग्राभ्याम्	अग्रेभ्यः
पञ्चमी	अग्रात्	अग्राभ्याम्	अग्रेभ्यः
षष्ठी	अग्रस्य	अग्रयोः	अग्राणाम्
सप्तमी	अग्रे	अग्रयोः	अग्रेषु
सम्बोधन	अग्र	अग्रौ	अग्राः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, प्रथमा बहुवचन nominative plural · the pattern राम declines on

राम
1.3.7चुटू1.3.9तस्य लोपः
राम + अस्
6.1.102प्रथमयोः पूर्वसवर्णः
रामास्
8.2.66ससजुषो रुः
रामारुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
रामार्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामाः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

The most grammatical word in the stanza, and Mallinātha names two rules over it. He gives the resolution as a little sentence — अभ्रं लिहन्तीत्यभ्रंलिहानि, 'they lick the sky, so अभ्रंलिह' — and then how the inner word is built: Pāṇini 3.2.32 वहाभ्रे लिहः supplies the affix खश् to √लिह् when its object is वह or अभ्र, a rule written for these two words and no others, and Pāṇini 6.3.67 अरुर्द्विषदजन्तस्य मुम् inserts the म् that gives अभ्रम्-लिह rather than अभ्र-लिह. He then glosses the tips अग्राणि शिखराणि येषां ते, 'whose peaks are these', and here his vigraha and the poem's word part in gender: his अग्राणि is neuter, the noun अग्र's own gender, and the compound अभ्रंलिहाग्राः is masculine because the palaces are. The two forms stand side by side on the page — the clearest showing in the canto so far of what a bahuvrīhi does to its last member.

శ్లోకంలో అత్యంత వ్యాకరణ పదం, మల్లినాథుడు దీనిపై రెండు సూత్రాలను పేర్కొంటాడు. విగ్రహాన్ని చిన్న వాక్యంగా ఇస్తాడు — అభ్రం లిహన్తీత్యభ్రంలిహాని, 'ఆకాశాన్ని నాకుతాయి, కావున అభ్రంలిహ' — తరువాత లోపలి పదం ఎలా ఏర్పడిందో: పాణిని 3.2.32 వహాభ్రే లిహః వహ లేదా అభ్ర కర్మగా ఉన్నప్పుడు √లిహ్ కు ఖశ్ ప్రత్యయాన్ని ఇస్తుంది — ఈ రెండు పదాలకే వ్రాయబడిన సూత్రం — పాణిని 6.3.67 అరుర్ద్విషదజన్తస్య ముమ్ అభ్ర-లిహ కాక అభ్రమ్-లిహ ను ఇచ్చే మ్ ను చేరుస్తుంది. తరువాత శిఖరాలను అగ్రాణి శిఖరాణి యేషాం తే అని వ్యాఖ్యానిస్తాడు, ఇక్కడ అతని విగ్రహమూ శ్లోకపదమూ లింగంలో వేరవుతాయి: అతని అగ్రాణి నపుంసకం, అగ్ర నామపు స్వలింగం; అభ్రంలిహాగ్రాః సమాసం ప్రాసాదాలవలె పుంలింగం. రెండు రూపాలూ పుటపై పక్కపక్కనే నిలుస్తాయి — బహువ్రీహి తన చివరి సభ్యుడికి చేసేదానికి ఈ కావ్యంలో ఇంతవఱకటి స్పష్టమైన చూపు.

Mallinātha, Sañjīvinī — 2.1: abhraṃ lihantītyabhraṃlihāni … “vahābhre lihaḥ” iti khaśpratyayaḥ | “arurdviṣa-” ityādinā mumāgamaḥ | agrāṇi śikharāṇi yeṣāṃ te

a-stem masculine, प्रथमा बहुवचन nominative plural

प्रासादाः

printed प्रासादास्त्वां

प्रासाद

the mansions — the subject, and it waits until the last pāda while five epithets pile up in front of it. Mallinātha glosses it देवगृहाणि, houses of gods, and cites Amara for the range: प्रासादो देवभूभुजाम्, a prāsāda is the building of gods and of kings. In Alakā the two are the same tenants — the city is Kubera's and its people are yakṣas. The visarga has become स् before the त् of त्वाम् and the two words print as one run

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	प्रासादः	प्रासादौ	प्रासादाः
द्वितीया	प्रासादम्	प्रासादौ	प्रासादान्
तृतीया	प्रासादेन	प्रासादाभ्याम्	प्रासादैः
चतुर्थी	प्रासादाय	प्रासादाभ्याम्	प्रासादेभ्यः
पञ्चमी	प्रासादात्	प्रासादाभ्याम्	प्रासादेभ्यः
षष्ठी	प्रासादस्य	प्रासादयोः	प्रासादानाम्
सप्तमी	प्रासादे	प्रासादयोः	प्रासादेषु
सम्बोधन	प्रासाद	प्रासादौ	प्रासादाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, प्रथमा बहुवचन nominative plural · the pattern राम declines on

राम
1.3.7चुटू1.3.9तस्य लोपः
राम + अस्
6.1.102प्रथमयोः पूर्वसवर्णः
रामास्
8.2.66ससजुषो रुः
रामारुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
रामार्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामाः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

pronoun, द्वितीया एकवचन accusative singular
त्वाम्
printed प्रासादास्त्वां
युष्मद्
you — the cloud, and the word every accusative epithet in the first three pādas has been waiting for. It is the object of तुलयितुम्, and the same word stood as the object of the same infinitive at 1.20, where the wind could not lift it. Mallinātha simply carries it over, तुङ्गमुन्नतं त्वाम्
pronoun
A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
pronoun, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern युष्मद् declines on
1. युष्मद्
2. 7.1.28ङे प्रथमयोरम्
  युष्मद्+अम्
3. 7.2.97त्वमावेकवचने
  त्व+अद्+अम्
4. 6.1.97अतो गुणे
  त्व+द्+अम्
5. 7.2.87द्वितीयायां च
  त्व+आ+अम्
6. 6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
  त्वा+अम्
7. 6.1.107अमि पूर्वः
  त्वाम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
√तुल् + तुमुन्
तुलयितुम्
printed तुलयितुमलं
√तुल् of the tenth class
to match — the root means to weigh, and to weigh two things against each other is to find them equal; Mallinātha glosses it समीकर्तुम्, 'to make equal'. **The word is the poem's second तुलयितुम् and both take त्वाम्**: at 1.20 the wind could not lift the cloud because its water was inside it, and here the palaces are able to weigh against the cloud, water and all. The infinitive is licensed by अलम् — Pāṇini 3.4.66 पर्याप्तिवचनेष्वलमर्थेषु gives तुमुन् after अलम् and words like it in the sense of being able
infinitive, तुमुन्
'To X' — the form that goes with verbs of being able, knowing, beginning, and daring: कर्तुं प्रभवति 'is able to make'.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
अव्यय
अलम्
printed तुलयितुमलं
अलम्
are equal to it — the indeclinable that carries the whole claim of the stanza. Mallinātha cites Amara for its four senses, अलं भूषणपर्याप्तिशक्तिवारणवाचकम् — it speaks of ornament, of sufficiency, of capacity, and of warding off — and takes पर्याप्ति, being enough. **Then he does something with it that a word without endings cannot do**: he glosses it पर्याप्ताः, a masculine nominative plural agreeing with प्रासादाः, so that the indeclinable is read as though it were an adjective of the mansions. Sanskrit has no verb in this sentence at all; अलम् and an infinitive are the whole predicate
indeclinable
An indeclinable — no case, no number, one form everywhere.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
The stanza has no finite verb in it at all — अलम् and an infinitive are the whole predicate. अलम् तुलयितुम् is 'are able to weigh against', and तुलयितुम्, 'to match', is glossed समीकर्तुम्, 'to make equal'; the infinitive stands because अलम् licenses one, Pāṇini 3.4.66 पर्याप्तिवचनेष्वलमर्थेषु giving तुमुन् after अलम् and words like it in the sense of capacity. Then Mallinātha reads the indeclinable itself as though it were an adjective, glossing it पर्याप्ताः to agree with प्रासादाः, so that a word with no endings comes to carry the whole claim of the sentence. This is the first of the ten verbless stanzas of the canto, and its predicate is not a participle or a noun but an अव्यय doing a verb's work.
శ్లోకంలో పూర్తి క్రియ ఏదీ లేదు — అలమ్‌, ఒక తుమున్‌ కలిసి యావత్తు విధేయం. అలం తులయితుం అంటే 'తూచగలవు', తులయితుమ్‌, 'సరిపోల్చుటకు', సమీకర్తుమ్‌ 'సమానం చేయుటకు' అని వ్యాఖ్యానం; ఇన్‌ఫినిటివు నిలుస్తుంది ఎందుకంటే అలం దాన్ని అనుమతిస్తుంది, పాణిని 3.4.66 పర్యాప్తివచనేష్వలమర్థేషు అలం మఱియు దాని వంటి శక్త్యర్థ పదాల తరువాత తుమున్‌ ను ఇస్తుంది. తరువాత మల్లినాథుడు అవ్యయాన్నే విశేషణంవలె చదివి, ప్రాసాదాలతో అన్వయించేలా పర్యాప్తాః అని వ్యాఖ్యానిస్తాడు, కావున విభక్తులు లేని పదం వాక్యపు యావత్తు వాదాన్ని మోస్తుంది. ఇది కావ్యంలోని పది క్రియారహిత శ్లోకాలలో మొదటిది, దీని విధేయం కృదంతమో నామమో కాదు, క్రియ పని చేసే ఒక అవ్యయం.
- Mallinātha, Sañjīvinī — 2.1: tulayituṃ samīkartum alaṃ paryāptāḥ
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.66 पर्याप्तिवचनेष्वलमर्थेषु
अव्यय
यत्र
यत्र
where — **the word the second canto turns on, and its antecedent is in the first.** Mallinātha glosses it in two words, यत्रालकायाम्, 'where, that is, in Alakā', and Alakā is named at 1.65 and nowhere in this stanza. So the Uttaramegha opens in the middle of a sentence begun in the Pūrvamegha: the division between the two cantos falls inside the syntax, not at a stop. The particle will govern stanza after stanza from here — the city is described in a long chain of relative clauses, and this is the first link
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय
pronoun, तृतीया बहुवचन instrumental plural
तैः
printed तैस्तैर्विशेषैः
तद्
by those — the first of the pair. A word doubled in Sanskrit distributes: तैस्तैः is not 'by those and those' but 'by each of those in turn', feature answering feature. Pāṇini 8.1.4 नित्यवीप्सयोः is the rule that doubles a word for repetition or for taking a set one member at a time, and it is the second of these — वीप्सा — that is at work. Mallinātha does not name it; what he does instead is spell out which features are meant
pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, तृतीया बहुवचन instrumental plural
pronoun, तृतीया बहुवचन instrumental plural · the pattern तद् declines on
1. तद्
2. 7.2.102त्यदादीनामः
  त+अ+भिस्
3. 6.1.97अतो गुणे
  त+भिस्
4. 7.1.9अतो भिस ऐस्
  त+ऐस्
5. 6.1.88वृद्धिरेचि
  तैस्
6. 8.2.66ससजुषो रुः
  तैरुँ
7. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
  तैः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
pronoun, तृतीया बहुवचन instrumental plural
तैः
printed तैस्तैर्विशेषैः
तद्
by those — the second of the pair, and the copy is what makes the sense distributive. The visarga of the first has become र् before the त् of the second and the two print as one run with विशेषैः; only the analysis puts the स् back. What is being said by the doubling is the shape of the whole stanza: each feature of the palaces matched against its own feature of the cloud, five times over
pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, तृतीया बहुवचन instrumental plural
pronoun, तृतीया बहुवचन instrumental plural · the pattern तद् declines on
1. तद्
2. 7.2.102त्यदादीनामः
  त+अ+भिस्
3. 6.1.97अतो गुणे
  त+भिस्
4. 7.1.9अतो भिस ऐस्
  त+ऐस्
5. 6.1.88वृद्धिरेचि
  तैस्
6. 8.2.66ससजुषो रुः
  तैरुँ
7. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
  तैः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural

विशेषैः

printed तैस्तैर्विशेषैः

विशेष

by their features — विशेष is what marks one thing off from another, a distinguishing property. **Mallinātha glosses it by naming the properties**: ललितवनितत्वादिधर्मैः, 'by the properties, being-possessed-of-lovely-women and the rest' — he turns the first epithet of the stanza into an abstract noun with त्व, 'the state of having lovely women', and lets आदि stand for the other four. That is his way of saying that the five pairs are the शेष of the sentence and the reader is to count them off

a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	विशेषः	विशेषौ	विशेषाः
द्वितीया	विशेषम्	विशेषौ	विशेषान्
तृतीया	विशेषेण	विशेषाभ्याम्	विशेषैः
चतुर्थी	विशेषाय	विशेषाभ्याम्	विशेषेभ्यः
पञ्चमी	विशेषात्	विशेषाभ्याम्	विशेषेभ्यः
षष्ठी	विशेषस्य	विशेषयोः	विशेषाणाम्
सप्तमी	विशेषे	विशेषयोः	विशेषेषु
सम्बोधन	विशेष	विशेषौ	विशेषाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural · the pattern राम declines on

राम
7.1.9अतो भिस ऐस्
राम + ऐस्
6.1.88वृद्धिरेचि
रामैस्
8.2.66ससजुषो रुः
रामैरुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
रामैर्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामैः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

३अन्वयthe words in prose order

यत्र · ललितवनिताः · सचित्राः · सङ्गीताय · प्रहतमुरजाः · मणिमयभुवः · अभ्रंलिहाग्राः · प्रासादाः · विद्युत्वन्तम् · सेन्द्रचापम् · स्निग्धगम्भीरघोषम् · अन्तस्तोयम् · तुङ्गम् · त्वाम् · तैः · तैः · विशेषैः · तुलयितुम् · अलम्

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, whose commentary runs as anvaya. He takes the palaces' five epithets first and the cloud's five after, which is the one rearrangement the stanza needs: the verse interleaves the two sets pair by pair, and prose has to unpick them into two lists. He brings प्रासादाः up in front of the epithets that describe the cloud, and leaves तुलयितुम् अलम् where the verse ends it“yatrālakāyāṃ lalitā ramyā vanitāḥ striyo yeṣu te | saha citrair vartanta iti sacitrāḥ … saṅgītāya tauryatrikāya prahatamurajāḥ … maṇimayā … bhuvo yeṣu | abhraṃ lihantītyabhraṃlihāni … prāsādā devagṛhāṇi … vidyuto'sya santīti vidyutvantam | sendracāpam … snigdhaḥ śrāvyo gambhīro ghoṣo … yasya tam | antarantargataṃ toyaṃ yasya tam | tuṅgam unnataṃ tvāṃ taistair viśeṣaiḥ … tulayituṃ samīkartum alaṃ paryāptāḥ”

the dependency structure

अलम् · विधेय — are equal to it, पर्याप्ताः; the predicate the sentence turns on. There is no finite verb: अलम्, an indeclinable, does a verb's work, and Mallinātha reads it as an adjective of the mansions by glossing it पर्याप्ताः, a masculine nominative plural

प्रासादाः · उद्देश्य — the mansions, प्रासादाः देवगृहाणि; the subject, held to the last pāda while five epithets pile up in front of it, and glossed पर्याप्ताः, 'equal to the task'

यत्र · अधिकरण — where, यत्रालकायाम्; the relative that opens the canto in the middle of a sentence begun in the first, its antecedent Alakā named at 1.65

ललितवनिताः · agreeing with प्रासादाः — with lovely women in them, ललिता वनिता येषु ते; the palaces' half of the first pair, set against the cloud's lightning

सचित्राः · agreeing with प्रासादाः — with paintings on them, सह चित्रैर्वर्तन्त इति; the palaces' half of the second pair, against Indra's bow

प्रहतमुरजाः · agreeing with प्रासादाः — with their drums beaten, प्रहता मुरजा येषु ते; the palaces' half of the third pair, against the cloud's smooth deep thunder

सङ्गीताय · सम्प्रदान — for a concert, तौर्यत्रिकाय; a dative of purpose standing with the drums, and it is what makes them the answer to thunder

मणिमयभुवः · agreeing with प्रासादाः — with floors of gemstone, मणिमया भुवो येषु; the palaces' half of the fourth pair, against the water held inside the cloud

अभ्रंलिहाग्राः · agreeing with प्रासादाः — with tips that lick the sky, अभ्रंलिहान्यग्राणि येषां ते; the palaces' half of the fifth pair, against the cloud's height

तुलयितुम् · तुमुन् — to match, समीकर्तुम्; the infinitive अलम् governs, licensed by Pāṇini 3.4.66 in the sense of being able

त्वाम् · कर्म — you, the cloud, the object of तुलयितुम्; the same word stood as the object of the same infinitive at 1.20, where the wind could not lift it

विद्युत्वन्तम् · agreeing with त्वाम् — you who have the lightning, विद्युतोऽस्य सन्तीति; the cloud's half of the first pair, and the first word of the canto

सेन्द्रचापम् · agreeing with त्वाम् — with Indra's bow, इन्द्रचापवन्तम्; the cloud's half of the second pair, the rainbow answering the painted wall

स्निग्धगम्भीरघोषम् · agreeing with त्वाम् — whose roar is smooth and deep, स्निग्धो गम्भीरो घोषो यस्य तम्; the cloud's half of the third pair

अन्तस्तोयम् · agreeing with त्वाम् — with your water inside, अन्तर्गतं तोयं यस्य तम्; the cloud's half of the fourth pair, 1.20's अन्तःसारम् rebuilt

तुङ्गम् · agreeing with त्वाम् — tall, उन्नतम्; the cloud's half of the fifth pair, and the one bare adjective among the five epithets

विशेषैः · करण — by the features, ललितवनितत्वादिधर्मैः; the properties, five on each side, that the matching is done by

तैः · agreeing with विशेषैः — by those; the first of the doubled pair

तैः · वीप्सा — by those, the copy; a word doubled to distribute, 'each of those in turn', feature answering feature five times over (Pāṇini 8.1.4)

uncheckedMallinātha’s Sañjīvinī for the anvaya, the reading and the figure, which construes the verse as one verbless sentence predicated by अलम् (glossed पर्याप्ताः) with तुलयितुम् as its infinitive; the Telugu drawn from Vedam Venkataraya Sastri’s Āndhra Meghasandeśam. The stanza has no finite verb, so its tree roots at the predicate अलम् and the role says so.

४भावार्थthe sense of the whole

Where the mansions are equal to matching you, feature for feature: lovely women in them where you have your lightning, paintings on their walls where you have Indra's bow, drums beaten in them for a concert where your thunder is smooth and deep, floors of gemstone where you hold your water inside, and tips that lick the sky where you stand tall. The stanza is built out of five pairs and says nothing about any of them — no इव, no word for likeness, only the two halves of each pair set down in the same foot. Mallinātha states the arithmetic that the verse leaves silent: the properties of cloud and mansion, lightning and women and the rest, resemble each other यथासङ्ख्यम्, each to its own number, and from that the likeness of the two is established. He names the figure पूर्णोपमा and says it works बिम्बप्रतिबिम्बभावेन, by the relation of an object to its reflection. The last pāda then hands the reader the count in two words, तैस्तैः, a pronoun doubled to mean 'each of them in turn'. **This is also where the poem's second half begins in the middle of its first half's sentence**: the stanza opens on यत्र, and the city it means is named at 1.65 — Mallinātha supplies it in his second word, यत्रालकायाम्. Four rules of Pāṇini are named under this one stanza, more than under any stanza of the Pūrvamegha: तेन सहेति तुल्ययोगे and वोपसर्जनस्य for the सह that shrank to स in सेन्द्रचापम् and सचित्राः, वहाभ्रे लिहः for the affix in अभ्रंलिह, and अरुर्द्विषदजन्तस्य मुम् for the म् inside it. Three lexicons are cited: Amara twice, for चित्र and for प्रासाद and again for the four senses of अलम्, and the Śabdārṇava once, for मुरज. And the frame of the whole is 1.20 turned over — there the cloud had its strength inside it, अन्तःसारम्, and no wind was able to lift it, तुलयितुम्; here it has its water inside it, अन्तस्तोयम्, and the mansions of Alakā are able to weigh against it.

uncheckedthe reader's reading, following Mallinātha's gloss; the यथासङ्ख्यम् arithmetic, the naming of the figure, the four sūtras, the three lexicon citations and the antecedent supplied for यत्र are all his; the echo of 1.20 is the reader's“atropamānopameyabhūtameghaprāsādadharmāṇāṃ vidyudvanitādīnāṃ yathāsaṅkhyam anyonyasādṛśyān meghaprāsādayoḥ sāmyasiddhiriti | bimbapratibimbabhāveneyaṃ pūrṇopamā”

Where the mansions are equal to matching you, feature for feature — lovely women in them where you have your lightning, paintings on their walls where you have Indra's bow, drums beaten for a concert where your thunder is smooth and deep, floors of gemstone where you hold your water inside, and tips that lick the sky where you stand tall. The city is Alakā, named at 1.65: the second canto opens in the middle of a sentence the first began, on यत्र, with the name three pādas and one canto back. And the frame of the whole is 1.20 turned over — there the cloud had its strength inside it, अन्तःसारम्, and no wind was able to lift it, तुलयितुम्; here it has its water inside it, अन्तस्तोयम्, and the mansions of Alakā are able to weigh against it, तुलयितुम् अलम्. Four rules of Pāṇini are named under this one stanza, more than under any stanza of the Pūrvamegha.

నిన్ను, లక్షణానికి లక్షణంగా, సరిపోల్చుటకు మేడలు చాలినచోట — నీకు మెఱుపున్నచోట వాటిలో అందమైన స్త్రీలు, నీకు ఇంద్రధనుస్సున్నచోట వాటి గోడలపై చిత్రాలు, నీ ఉఱుము మృదువుగా గంభీరముగా ఉన్నచోట సంగీతానికై కొట్టబడిన మురజాలు, నీవు నీరు లోపల నిలుపుకున్నచోట మణిమయ నేలలు, నీవు ఎత్తుగా నిలిచినచోట ఆకాశాన్ని నాకే శిఖరాలు. నగరం అలకా, 1.65 లో పేరుపెట్టబడింది: రెండవ కాంటం మొదటిది మొదలుపెట్టిన వాక్యం మధ్యలో, యత్ర పై, తెరుచుకుంటుంది, పేరు మూడు పాదాలు, ఒక కాంటం వెనుక. యావత్తు చట్రం 1.20 ను తలక్రిందులు చేసినది — అక్కడ మేఘానికి బలం లోపల, అన్తఃసారమ్‌, గాలి ఎత్తలేకపోయింది, తులయితుమ్‌; ఇక్కడ నీరు లోపల, అన్తస్తోయమ్‌, అలకా మేడలు తూచగలవు, తులయితుమ్‌ అలమ్‌. ఈ ఒక్క శ్లోకం క్రింద పాణిని నాలుగు సూత్రాలు పేర్కొనబడ్డాయి, పూర్వమేఘపు ఏ శ్లోకం క్రిందటికంటే ఎక్కువ.

Mallinātha, Sañjīvinī — 2.1, whole-verse gloss; yatrālakāyāṃ … tuṅgam unnataṃ tvāṃ … tulayituṃ samīkartum alaṃ paryāptāḥ

५अलंकारthe figure

पूर्णोपमा — a simile with all four of its parts stated — the thing compared, the thing it is compared to, the property they share and the word of comparison. Here it is said to hold बिम्बप्रतिबिम्बभावेन, 'by the relation of image and reflection': the property is not one word doing duty for both sides but two properties, really distinct and alike only by resemblance, stated separately — lightning on one side and lovely women on the other, and so five times over

Mallinātha gives the reasoning before the name. The properties of the cloud and of the mansions — being lightning-lit, having lovely women, and the rest — resemble each other यथासङ्ख्यम्, in respective order, first to first and second to second; and from that resemblance the likeness of cloud and mansions is established. Then the definition of the relation itself: because the standard's property and the subject's property, which are really two things and are one only through mutual resemblance, are stated separately, there is बिम्बप्रतिबिम्बभाव. **The contrast with 1.61 is his, made by omission.** There he wrote श्रौती पूर्णोपमा, 'heard', because इव stood in the verse and one word, शोभा, was the property of both sides. Here no particle of comparison is printed at all — what carries the comparison is a verb, तुलयितुम् अलम्, 'are able to match' — and the property is doubled instead of shared. He calls it पूर्णा both times and श्रौती only the once.

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who states the यथासङ्ख्यम् correspondence, names the figure, and then defines बिम्बप्रतिबिम्बभाव. `vendor/meghaduta-sanjivini.itx` prints `parNopamA` for पूर्णोपमा, `vimbapratibimbabhAvaH` for बिम्बप्रतिबिम्बभावः in the second sentence where the first has `bimba-`, and `vastato` for वस्तुतो“atropamānopameyabhūtameghaprāsādadharmāṇāṃ vidyudvanitādīnāṃ yathāsaṅkhyam anyonyasādṛśyān meghaprāsādayoḥ sāmyasiddhiriti | bimbapratibimbabhāveneyaṃ pūrṇopamā | vastuto bhinnayoḥ parasparasādṛśyād abhinnayor upamānopameyadharmayoḥ pṛthagupādānād bimbapratibimbabhāvaḥ”