वृत्तविचारthe metre, syllable by syllable

सन्धिrecovering the words from the sound

कारकwhat each case is doing

प्रकरणानुक्रमthe rules the verse uses, by section of the abridgement

• हलन्त्यम् 1.3.3 · प्रकरण 1← जानीथाः; गच्छत्सु; जाताम्; मन्ये; शिशिरमथिताम्

  a final consonant of the teaching-form is an it-marker

  In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a final consonant (हल्) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it, and drops by 1.3.9. So the personal ending तिप् contributes only ति, the प् marking it, and क्तवतु leaves क्तवत् with the उ nasalized and the last letter both gone. Final त्, स् and म् of a case or personal ending are exempt (1.3.4).

  ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అంత్యంగా ఉన్న హల్లు (హల్) ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది వస్తువును గుర్తించే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు, 1.3.9 చేత లోపిస్తుంది. కాబట్టి తిప్ నుండి తి మాత్రమే మిగులుతుంది, ప్ ఇత్తు. విభక్తి/తిఙ్ ప్రత్యయాల అంత్య త్, స్, మ్ మాత్రం ఇత్తు కావు (1.3.4). అనునాసిక అచ్చు ఇత్తు (1.3.2) కి జోడీ.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.3 हलन्त्यम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• तस्य लोपः 1.3.9 · प्रकरण 1← जानीथाः; दूरीभूते; सहचरे; गच्छत्सु; जाताम्; मन्ये; शिशिरमथिताम्

  an it-marker drops

  What has been named an it-marker (इत्) is then elided (लोप). The tag has done its work — naming the suffix, and conditioning or blocking some operation — and leaves no sound behind. So the उ marked in सुँ, the ट् of टा, the ङ् of ङे ङसि ङस् ङि, and the प् of सुप् are all gone before the ending is attached.

  ఇత్సంజ్ఞగా గుర్తించబడినది (इत्) తరువాత లోపిస్తుంది. ఆ గుర్తు తన పని ముగించుకుంది — ప్రత్యయానికి పేరుపెట్టడం, ఏదో కార్యాన్ని కలిగించడమో ఆపడమో — ఏ ధ్వనీ మిగలదు. सुँ లోని ఉ, टा లోని ట్, ङे ङसि ङस् ङि లోని ङ్, सुप् లోని ప్ అన్నీ ప్రత్యయం చేరేముందు పోతాయి.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.9 तस्य लोपः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 3 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• सुप्तिङन्तं पदम् 1.4.14 · प्रकरण 1← जानीथाः; गच्छत्सु; जाताम्; मन्ये; शिशिरमथिताम्

  a form ending in a case ending (सुप्) or a verb ending (तिङ्) is a पद, a finished word

  A form that ends in a nominal case ending — one of the twenty-one सुप् endings 4.1.2 lists — or in a verbal personal ending — one of the eighteen तिङ् endings — is named पद, a complete word. The name is what a great many rules wait on: the visarga rules, the final-consonant rules and the anusvāra rule all apply only "in a पद" or "at the end of a पद". So राम is not yet a पद, but राम + स् is; and चक्रे is a पद once the ending ए is on. Every word the poem carries reaches this name before its word-final changes can fire.

  నామవాచక విభక్తి ప్రత్యయంతో — 4.1.2 చెప్పే ఇరవై ఒక్క సుప్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — లేదా క్రియా పురుష ప్రత్యయంతో — పద్దెనిమిది తిఙ్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — అంతమయ్యే రూపానికి పద సంజ్ఞ. ఈ సంజ్ఞ మీదే ఎన్నో సూత్రాలు ఆధారపడతాయి: విసర్గ సూత్రాలు, పదాంత హల్లు సూత్రాలు, అనుస్వార సూత్రం అన్నీ "పదంలో" లేదా "పదాంతంలో" మాత్రమే పనిచేస్తాయి. రామ ఇంకా పదం కాదు; రామ + స్ పదం; చక్రే ప్రత్యయం ఏ చేరాక పదం. కావ్యంలోని ప్రతి పదం తన పదాంత మార్పులకు ముందు ఈ సంజ్ఞను చేరుకుంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.4.14 सुप्तिङन्तं पदम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 14 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• भूवादयो धातवः 1.3.1 · प्रकरण 2← जानीथाः; गच्छत्सु; जाताम्; मन्ये; शिशिरमथिताम्

  the words beginning with भू, listed in the Dhātupāṭha, are called धातु (roots)

  The action-denoting words listed in the Dhātupāṭha — the root-list that opens with भू "to be" — are named धातु, roots. A धातु is the action-base from which every finite verb and every कृत् (primary derivative) form is built. It is the rule that stands at the head of every verb chain in the poem: चक्रे begins as the root डुकृञ्, जगाम as गम्, प्रमत्तः as मद्. Nothing is conjugated or turned into a participle until it first bears this name.

  ధాతుపాఠంలో — భూ "ఉండటం" తో మొదలయ్యే ధాతువుల జాబితాలో — ఉన్న క్రియావాచక శబ్దాలకు ధాతు సంజ్ఞ. ధాతువు అంటే క్రియాధారం; దానినుండే ప్రతి తిఙంత క్రియా, ప్రతి కృదంత (ప్రాథమిక వ్యుత్పన్న) రూపం పుడతాయి. కావ్యంలోని ప్రతి క్రియా గొలుసుకు ఇది శిరస్సు: చక్రే డుకృఞ్ ధాతువుగా, జగామ గమ్ గా, ప్రమత్తః మద్ గా మొదలవుతాయి. ఈ సంజ్ఞ చేరకముందు ఏదీ రూపం దాల్చదు, కృదంతం కాదు.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.1 भूवादयो धातवः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 36 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• उपदेशेऽजनुनासिक इत् 1.3.2 · प्रकरण 2← जानीथाः; गच्छत्सु; जाताम्; मन्ये; शिशिरमथिताम्

  a nasalized vowel in the teaching-form is an it-marker

  In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a vowel pronounced with nasal resonance (anunāsika) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it. The उ of सुँ and of रुँ is such a vowel, so it is a marker and drops (by 1.3.9). This is why the nominative-singular ending सुँ contributes only स्, and रुँ leaves only र्.

  ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అనునాసికంగా ఉచ్చరించే అచ్చు ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది ఆ వస్తువుకు పేరుపెట్టే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు. सुँ, रुँ లోని ఉ అలాంటి అచ్చే; కాబట్టి అది ఇత్తు, లోపిస్తుంది (1.3.9). అందుకే ప్రథమైకవచన ప్రత్యయం సుँ నుండి స్ మాత్రమే, రుँ నుండి ర్ మాత్రమే మిగులుతాయి.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.2 उपदेशेऽजनुनासिक इत्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 28 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• इको यणचि 6.1.77 · प्रकरण 2← दिवसेषु + एषु

  इक् becomes यण् before a dissimilar vowel

  A simple vowel of the इक् set — इ उ ऋ ऌ — becomes the matching semivowel यण् — य् व् र् ल् — when a dissimilar vowel follows: इति + अत्र → इत्यत्र, मधु + अरि → मध्वरि, धातृ + अंशः → धात्रंशः. This is the commonest vowel sandhi, the point where two words or a stem and its ending run together.

  ఇక్ (ఇ ఉ ఋ ఌ) అచ్చు, భిన్నమైన అచ్చు పరమైనప్పుడు దానికి సవర్ణమైన యణ్ (య్ వ్ ర్ ల్) అవుతుంది: ఇతి + అత్ర → ఇత్యత్ర, మధు + అరి → మధ్వరి, ధాతృ + అంశః → ధాత్రంశః. రెండు పదాలు గానీ, ప్రాతిపదిక-ప్రత్యయాలు గానీ కలిసే అత్యంత సామాన్య అచ్‌సంధి ఇదే.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.77 इको यणचि
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 15 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• आद्गुणः 6.1.87 · प्रकरण 2← दूरीभूते; सहचरे; गाढ + उत्कण्ठा

  a followed by i/u/ṛ becomes the guṇa vowel e/o/ar

  When a final अ or आ is followed by a simple vowel इ उ or ऋ, the two together become the corresponding guṇa vowel — ए, ओ, or अर् — as one sound, a single substitution for both. So राम + इन (from टा) gives the ए of रामेण, and पुण्य + उदक gives the ओ of पुण्योदक. It is the guṇa-sandhi a student meets first.

  అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఇ ఉ ఋ (సామాన్య అచ్చు) వస్తే, రెండూ కలిసి గుణమవుతాయి — ఏ, ఓ, అర్ — ఒకే ధ్వనిగా (ఏకాదేశం). రామ + ఇన (టా నుండి) → రామేణ లోని ఏ; పుణ్య + ఉదక → పుణ్యోదక లోని ఓ. విద్యార్థి మొదట కలిసే గుణసంధి ఇదే.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.87 आद्गुणः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 27 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the guṇa sandhi

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• वृद्धिरेचि 6.1.88 · प्रकरण 2← इव + एकाम्

  a/ā followed by e/ai/o/au becomes the vṛddhi vowel ai/au

  When a final अ or आ is followed by a vowel of the एच् set — ए, ऐ, ओ, औ — the two together become a single vṛddhi vowel, ऐ or औ. It overrides the guṇa rule: कृष्ण + एकत्वम् → कृष्णैकत्वम्, गङ्गा + ओघः → गङ्गौघः. This is the vṛddhi-sandhi.

  అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఏచ్ వర్గపు అచ్చు — ఏ, ఐ, ఓ, ఔ — వస్తే, రెండూ కలిసి ఒకే వృద్ధ్యచ్చు (ఐ లేదా ఔ) అవుతాయి. ఇది గుణసూత్రాన్ని అపవదిస్తుంది: కృష్ణ + ఏకత్వమ్ → కృష్ణైకత్వమ్; గంగా + ఓఘః → గంగౌఘః. దీన్నే వృద్ధిసంధి అంటారు.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.88 वृद्धिरेचि
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 33 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अकः सवर्णे दीर्घः 6.1.101 · प्रकरण 2← ताम्; जाताम्; शिशिरमथिताम्; वा + अन्यरूपाम्

  a simple vowel before a like vowel becomes the long one

  When a simple vowel (अक्: अ इ उ ऋ ऌ) is followed by a vowel of the same class (savarṇa), the two become the single long vowel of that class — अ/आ + अ/आ → आ, इ/ई + इ/ई → ई, and so on. So स्व + अधिकार → स्वाधिकार. This is dīrgha-sandhi.

  అక్ (అ ఇ ఉ ఋ ఌ) తరువాత దానికి సవర్ణమైన అచ్చు వస్తే, రెండూ కలిసి ఆ వర్గపు దీర్ఘమవుతాయి — అ/ఆ + అ/ఆ → ఆ, ఇ/ఈ + ఇ/ఈ → ఈ, ఇలా. స్వ + అధికార → స్వాధికార. ఇది దీర్ఘసంధి.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.101 अकः सवर्णे दीर्घः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 42 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the dīrgha sandhi

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• छे च 6.1.73 · प्रकरण 3← गच्छत्सु

  a short vowel takes the augment तुक् (त्) before छ्

  Before a छ्, a preceding short vowel gets the augment तुक् — an inserted त् — which then becomes च् (by श्चुत्व) and yields the doubled छ् heard at the seam: शिव + छाया → शिवच्छाया "Śiva's shade", आ + छादयति → आच्छादयति "covers over". It is the vowel-side counterpart of शश्छोऽटि (8.4.63), which doubles छ् after a stop; between them, almost every छ् inside a word or at a word-seam comes out doubled.

  ఛ్ ముందు, ముందున్న హ్రస్వ అచ్చుకు తుక్ ఆగమం — చేరే త్ — వస్తుంది; ఆ త్ శ్చుత్వం చేత చ్ అయి, సంధిస్థానంలో వినిపించే ద్విత్వ ఛ్ ను ఇస్తుంది: శివ + ఛాయా → శివచ్ఛాయా "శివుని నీడ"; ఆ + ఛాదయతి → ఆచ్ఛాదయతి "కప్పుతుంది". స్పర్శం తరువాత ఛ్ ను ద్విత్వం చేసే శశ్ఛోఽటి (8.4.63) కు ఇది అచ్చు-వైపు ప్రతిరూపం; ఈ రెండింటి వల్ల పదంలో గానీ పద సంధిలో గానీ దాదాపు ప్రతి ఛ్ ద్విత్వమవుతుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.73 छे च
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 101 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• झलां जशोऽन्ते 8.2.39 · प्रकरण 3← गच्छत्सु

  a word-final झल् becomes the corresponding जश् (voiced unaspirate)

  At the end of a word, a झल् consonant — a stop or sibilant — is replaced by the corresponding जश्, a voiced unaspirated stop (ग् ज् ड् द् ब्). So a word-final त् may be written द् (वाक् beside वाग्, षष् beside षड्). At a pause it can revert to त् (8.4.56), and before a voiceless sound it stays voiceless (8.4.55 खरि च); so अधिकारात् before प्र keeps its त्.

  పదాంతంలో ఝల్ (స్పర్శ లేదా ఊష్మ) హల్లుకు దాని జశ్ — ఘోష అల్పప్రాణ స్పర్శం (గ్ జ్ డ్ ద్ బ్) — ఆదేశం. పదాంత త్ ను ద్ గా రాయవచ్చు (వాక్/వాగ్, షష్/షడ్). విరామంలో మళ్లీ త్ కావచ్చు (8.4.56); అఘోషం ముందు అఘోషంగానే ఉంటుంది (8.4.55 ఖరి చ) — అధికారాత్ ప్ర ముందు త్ గానే.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.2.39 झलां जशोऽन्ते
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 67 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §4.2, स्वाधिकारात्

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8.3.15 · प्रकरण 3← जानीथाः

  र् becomes visarga before a खर् consonant or at a pause

  A रेफ (र्) at the end of a word becomes visarga (ः) before a खर् consonant — the voiceless stops and the sibilants — or at a pause (avasāna). It is the last step of every nominative singular: यक्ष + र् becomes यक्षः. The visarga of भर्तुः is the same thing, the र् that came with the ṛ-stem's ending surfacing before the pause.

  పదాంతంలోని రేఫ (ర్) ఖర్ హల్లు ముందు — అఘోష స్పర్శలు, ఊష్మలు — గాని, విరామం (అవసానం) దగ్గర గాని విసర్గ (ః) అవుతుంది. ప్రతి ప్రథమా ఏకవచనపు చివరి మెట్టు ఇదే: యక్ష + ర్ → యక్షః. భర్తుః లోని విసర్గ కూడా ఋకారాంత శబ్దపు ర్ ఇలాగే విరామం ముందు పైకి రావడమే.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.3.15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 93 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः and भर्तुः prakriyās
  • docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः and भर्तुः derivations

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• मोऽनुस्वारः 8.3.23 · प्रकरण 3← ताम् + जानीथाः; परिमितकथाम् + जीवितम्; जीवितम् + मे; द्वितीयम् + दूरीभूते; गाढोत्कण्ठाम् + गुरुषु; बालाम् + जाताम्; जाताम् + मन्ये; शिशिरमथिताम् + पद्मिनीम्; पद्मिनीम् + वा

  a word-final म् becomes anusvāra before a consonant

  A म् at the end of a word becomes anusvāra — the nasal dot ं — when a consonant follows: हरिम् + वन्दे → हरिं वन्दे "I praise Hari". The accusative singular in -म् and every word-final म् before a consonant is written this way; before a vowel or at a pause the म् itself stays. This is why the chain-check reads a final ं and a final म् as the same sound: they are one म्, shown one way or the other by what follows.

  పదాంతంలోని మ్, హల్లు ముందు అనుస్వారం — ం అనే నాసిక బిందువు — గా మారుతుంది: హరిమ్ + వన్దే → హరిం వన్దే "హరిని నమస్కరిస్తాను". మ్-అంత ద్వితీయా ఏకవచనం, హల్లు ముందు వచ్చే ప్రతి పదాంత మ్ ఇలాగే రాయబడతాయి; అచ్చు ముందు గానీ విరామంలో గానీ మ్ అలాగే నిలుస్తుంది. అందుకే గొలుసు-పరీక్ష పదాంత ం ను, పదాంత మ్ ను ఒకే ధ్వనిగా చదువుతుంది: అవి ఒకే మ్, తరువాత వచ్చేదాన్ని బట్టి ఒక్కో రూపంలో చూపబడతాయి.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.3.23 मोऽनुस्वारः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 77 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• स्तोः श्चुना श्चुः 8.4.40 · प्रकरण 3← गच्छत्सु

  a dental (स्तु) becomes palatal (श्चु) in contact with a palatal

  A स् or a dental स्तु sound (the त-वर्ग), when it meets a श् or a palatal श्चु sound (the च-वर्ग), becomes the corresponding palatal श्चु: सत् + चित् → सच्चित्, रामस् + शेते → रामश् शेते, तद् + ज्ञानम् → तज्ज्ञानम्. Dental and palatal in contact are levelled to palatal.

  స్ గానీ, దంత్య స్తు వర్ణం గానీ (త-వర్గం), శ్ గానీ, తాలవ్య శ్చు వర్ణం గానీ (చ-వర్గం) తో కలిసినప్పుడు దానికి సవర్ణమైన శ్చు అవుతుంది: సత్ + చిత్ → సచ్చిత్, రామస్ + శేతే → రామశ్శేతే, తద్ + జ్ఞానమ్ → తజ్జ్ఞానమ్. దంత్యం, తాలవ్యం కలిసినప్పుడు తాలవ్యంగా సమమవుతాయి.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.4.40 स्तोः श्चुना श्चुः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 62 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• खरि च 8.4.55 · प्रकरण 3← गच्छत्सु

  a झल् becomes a चर् before a खर्

  Before a खर् (a voiceless consonant) a झल् (an obstruent) is replaced by the matching चर् — its voiceless unaspirated counterpart: उद् + स्थानम् → उत्थानम्, उद् + तम्भनम् → उत्तम्भनम्. It is the cartva that unvoices a stop before a following voiceless sound, the counterpart of the jaśtva that voices one before a voiced sound.

  ఖర్ (అఘోష హల్లు) ముందు ఝల్ (స్పర్శం) దానికి సరిపడే చర్ — అఘోష అల్పప్రాణ ధ్వని — గా మారుతుంది: ఉద్ + స్థానమ్ → ఉత్థానమ్, ఉద్ + తమ్భనమ్ → ఉత్తమ్భనమ్. ఘోష ముందు స్పర్శాన్ని ఘోషం చేసే జశ్త్వానికి ప్రతిరూపమైన, అఘోష ముందు స్పర్శాన్ని అఘోషం చేసే చర్త్వం ఇది.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.4.55 खरि च
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 74 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• वा पदान्तस्य 8.4.59 · प्रकरण 3← ताम् + जानीथाः; परिमितकथाम् + जीवितम्; जीवितम् + मे; द्वितीयम् + दूरीभूते; गाढोत्कण्ठाम् + गुरुषु; बालाम् + जाताम्; जाताम् + मन्ये; शिशिरमथिताम् + पद्मिनीम्

  at the end of a word the homorganic-nasal substitution is optional

  The previous rule (8.4.58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः) turns an अनुस्वार (the nasal hum ं) into the nasal of the following consonant's own class before a यय् consonant (any stop or semivowel but ह). This rule makes that substitution optional (वा, "or") when the अनुस्वार stands at the end of a पद, a finished word. So the prefix सम् before भृत "borne", once its म् has become अनुस्वार, may keep the class-nasal म् or the अनुस्वार: सम्भृतम् or संभृतम्. Both are correct; the chain shows the class-nasal.

  ముందటి సూత్రం (8.4.58 అనుస్వారస్య యయి పరసవర్ణః) అనుస్వారాన్ని (ం అనే నాసిక ధ్వని) — యయ్ హల్లు (హ తప్ప అన్ని స్పర్శ, అంతస్థ హల్లులు) ముందు — ఆ హల్లు వర్గపు నాసికంగా మారుస్తుంది. ఈ సూత్రం, అనుస్వారం పదాంతంలో (పూర్తయిన పదపు చివర) నిలిచినప్పుడు, ఆ మార్పును వికల్పం (వా "లేదా") చేస్తుంది. కాబట్టి భృత "మోయబడిన" ముందు సమ్ ఉపసర్గపు మ్ అనుస్వారమైన తర్వాత వర్గనాసిక మ్ గా ఉండవచ్చు, లేదా అనుస్వారంగా ఉండవచ్చు: సమ్భృతమ్ లేదా సంభృతమ్. రెండూ సరైనవే; గొలుసు వర్గనాసికాన్ని చూపుతుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.4.59 वा पदान्तस्य
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 80 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• ससजुषो रुः 8.2.66 · प्रकरण 4← जानीथाः

  a word-final स् becomes रु

  The स् at the end of a word — and the word सजुष् — is replaced by रु. The उ of रु is only a marker and drops, so what is left is र्. This is why यक्ष + स् becomes यक्ष + र्, which then turns to visarga at a pause by 8.3.15: the visarga of every nominative singular is a buried स्. It also explains यक्षः + चक्रे → यक्षश्चक्रे — the स् resurfaces before च and becomes श्.

  పదాంతంలోని స్ (మరియు సజుష్ శబ్దపు స్) రుగా మారుతుంది. 'రు'లోని ఉ కేవలం ఇత్‌సంజ్ఞ, అది లోపించి ర్ మాత్రమే మిగులుతుంది. కాబట్టి యక్ష + స్ → యక్ష + ర్; ఆ ర్ విరామం ముందు విసర్గ అవుతుంది (8.3.15). అందుకే ప్రతి ప్రథమా ఏకవచన విసర్గ దాగిన స్; యక్షః + చక్రే లో ఆ స్ మళ్లీ పైకి వచ్చి చకారం ముందు శ్ అవుతుంది — యక్షశ్చక్రే.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.2.66 ससजुषो रुः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 105 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः prakriyā
  • docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः derivation

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• सुडनपुंसकस्य 1.1.43 · प्रकरण 5← जाताम्; शिशिरमथिताम्

  the सुट् endings of a non-neuter stem are called सर्वनामस्थान

  For a stem that is not neuter (अनपुंसक), the endings of the सुट् set — सु, औ, जस् (nominative singular, dual, plural) and अम्, औट् (accusative singular, dual) — are termed सर्वनामस्थान. This name marks the "strong" cases, where a stem shows its fullest form: it is before a सर्वनामस्थान that नुम् is inserted, a vowel lengthens, and the like. प्रमत्तः "heedless" is प्रमत्त + सु, a nominative singular, so its सु is a सर्वनामस्थान.

  నపుంసకం కాని (అనపుంసక) స్టెముకు, సుట్ గణపు ప్రత్యయాలు — సు, ఔ, జస్ (ప్రథమా ఏక, ద్వి, బహువచనం) మరియు అమ్, ఔట్ (ద్వితీయా ఏక, ద్వివచనం) — సర్వనామస్థాన సంజ్ఞ పొందుతాయి. ఈ సంజ్ఞ "బలమైన" విభక్తులను గుర్తిస్తుంది, అక్కడ స్టెము తన పూర్ణ రూపాన్ని చూపుతుంది: సర్వనామస్థానం ముందే నుమ్ చేరిక, స్వరదీర్ఘీకరణం మొదలైనవి జరుగుతాయి. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త" = ప్రమత్త + సు, ప్రథమా ఏకవచనం, కాబట్టి దాని సు సర్వనామస్థానం.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.1.43 सुडनपुंसकस्य
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 162 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• कृत्तद्धितसमासाश्च 1.2.46 · प्रकरण 5← गच्छत्सु; जाताम्; शिशिरमथिताम्

  forms ending in a कृत् or तद्धित affix, and compounds, are प्रातिपदिक too

  Forms ending in a कृत् affix (a primary affix that makes a word straight from a root, like क्त in मत्त), in a तद्धित affix (a secondary affix on a noun), and समास (compounds) are also termed प्रातिपदिक — a nominal base. This extends the previous rule's definition. It is why a कृत् form such as प्रमत्त "heedless" (प्र + मद् + क्त) is itself a stem and takes case endings like any noun, and why the indeclinables श्रुत्वा "having heard" and आलिङ्ग्य "having embraced" count as nominal bases before their further treatment.

  కృత్ ప్రత్యయాంత (ధాతువు నుండి నేరుగా పదం చేసే ప్రాథమిక ప్రత్యయం, మత్త లోని క్త వంటిది), తద్ధిత ప్రత్యయాంత (నామంపై గౌణ ప్రత్యయం), సమాస — వీటికి కూడా ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ, నామపదపు మూలం. ఇది ముందటి సూత్రపు నిర్వచనాన్ని విస్తరిస్తుంది. అందుకే ప్రమత్త "అజాగ్రత్త" (ప్ర + మద్ + క్త) వంటి కృదంతం తానే స్టెమ్ అయి, ఏ నామంవలెనే విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది; శ్రుత్వా "విని", ఆలింగ్య "కౌగిలించి" వంటి అవ్యయాలు కూడా తదుపరి వ్యవహారం ముందు నామపద మూలాలుగా లెక్క.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.2.46 कृत्तद्धितसमासाश्च
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 116 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• न विभक्तौ तुस्माः 1.3.4 · प्रकरण 5← जानीथाः; जाताम्; शिशिरमथिताम्

  in a case or personal ending a final त-class, स् or म् is not an इत्

  The previous rule 1.3.3 हलन्त्यम् makes the final consonant of an affix an इत् — a silent marker that is then dropped. This rule stops that within a विभक्ति (a case ending or a तिङ् personal ending): a final तु (the त-class: त थ द ध न), स्, or म् there is not an इत् and stays as a real letter. So the स् of the instrumental-plural ऐस् (which becomes भिस्) and the त् of a personal ending like तस् are kept, not marked away. In वन्द्यैः "with the venerable ones" the ऐस् holds its स्.

  ముందటి సూత్రం 1.3.3 హలంత్యమ్ ప్రత్యయపు చివరి హల్లును ఇత్ — తొలగే మూక గుర్తు — చేస్తుంది. ఈ సూత్రం దాన్ని విభక్తి (విభక్తి ప్రత్యయం లేదా తిఙ్ పురుష ప్రత్యయం) లో ఆపుతుంది: అక్కడ చివరి తు (త-వర్గం: త థ ద ధ న), స్, మ్ ఇత్ కావు, నిజ అక్షరాలుగా నిలుస్తాయి. కాబట్టి తృతీయా బహువచనపు ఐస్ (భిస్ అయ్యేది) లోని స్, తస్ వంటి తిఙ్ ప్రత్యయపు త్ నిలుస్తాయి, గుర్తుగా తొలగవు. వంద్యైః "వందనీయులతో" లో ఐస్ తన స్ ను నిలుపుకుంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.4 न विभक्तौ तुस्माः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 130 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• चुटू 1.3.7 · प्रकरण 5← जाताम्; शिशिरमथिताम्

  an affix’s initial palatal or cerebral is a marker

  An initial palatal (चु — च छ ज झ ञ) or cerebral (टु — ट ठ ड ढ ण) of an affix is an इत्, a marker: not part of the affix but a tag on it, and it drops. So the ट of the instrumental टा and the ठ, ढ that open other affixes are only labels, gone before the affix is added. It is one of the rules that tell a bare affix from its markers.

  ప్రత్యయం మొదట ఉన్న చు (చ ఛ జ ఝ ఞ) గాని టు (ట ఠ డ ఢ ణ) గాని ఇత్తు — అంటే ప్రత్యయంలో భాగం కాక దానిపై గుర్తు మాత్రమే; అది లోపిస్తుంది. అందుకే తృతీయ ప్రత్యయమైన టా లోని ట కేవలం గుర్తు, ప్రత్యయం చేరకముందే పోతుంది. బరి ప్రత్యయాన్ని దాని గుర్తులనుండి వేరుచేసే సూత్రాల్లో ఇది ఒకటి.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.7 चुटू
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 128 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• लशक्वतद्धिते 1.3.8 · प्रकरण 5← जानीथाः; दूरीभूते; सहचरे; गच्छत्सु; जाताम्; मन्ये; शिशिरमथिताम्

  an affix’s initial ल्, श् or velar is a marker

  In an affix that is not a taddhita (a secondary nominal affix), an initial ल्, श्, or velar (क ख ग घ ङ) is an इत्, a marker, and drops. This is why the present-participle affix शतृ adds only अत् — its श् is a tag — and why the tense-name लट् contributes no ल्.

  తద్ధితం కాని ప్రత్యయం మొదట ఉన్న ల్, శ్, కవర్గం (క ఖ గ ఘ ఙ) ఇత్తులు, లోపిస్తాయి. అందుకే వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయమైన శతృ కేవలం అత్ ను చేరుస్తుంది — దాని శ్ ఒక గుర్తే — మరియు లట్ లకారంలోని ల్ ఏమీ మిగల్చదు.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.8 लशक्वतद्धिते
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 135 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् 1.4.13 · प्रकरण 5← जानीथाः; गच्छत्सु; जाताम्; मन्ये; शिशिरमथिताम्

  the base an affix is added to is called अङ्ग (stem) while the affix stands

  Whatever an affix is prescribed after — taken with everything from that point on — is named अङ्ग, the stem, for as long as that affix is present. The name matters because a great many rules operate "on the अङ्ग": the guṇa and vṛddhi changes, the lengthenings, the augments all target the अङ्ग before its ending. So राम is the अङ्ग before a case ending, and चकृ the अङ्ग before a perfect ending — and it is on that अङ्ग that the vowel is strengthened to चकार.

  ఒక ప్రత్యయం దేని తరువాత విధించబడుతుందో అది — అక్కడి నుండి ముందంతటితో సహా — ఆ ప్రత్యయం ఉన్నంత వరకు అఙ్గ, అంటే ప్రకృతి (కాండం), అని పిలవబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం, ఎందుకంటే ఎన్నో సూత్రాలు "అఙ్గం మీద" పనిచేస్తాయి: గుణ-వృద్ధి మార్పులు, దీర్ఘీకరణలు, ఆగమాలు అన్నీ ప్రత్యయం ముందు అఙ్గాన్నే లక్ష్యంగా చేసుకుంటాయి. కాబట్టి విభక్తి ముందు రామ అఙ్గం; పరోక్ష ప్రత్యయం ముందు చకృ అఙ్గం — ఆ అఙ్గం మీదే అచ్చు బలపడి చకార అవుతుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.4.13 यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 132 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• स्वादिष्वसर्वनामस्थाने 1.4.17 · प्रकरण 5← गच्छत्सु

  before the case endings that are not सर्वनामस्थान — the domain for the भ and पद names

  This rule opens the domain in which the भ and पद names are given: "before the सु and the rest of the case endings (the सुप्) that are not सर्वनामस्थान". The weak endings — the genitive, dative, locative and their kin — fall here, as against the strong सर्वनामस्थान endings. Within this domain the following rules decide whether the stem is called भ or पद. गतानाम् "of those gone" is गत + आम्, a genitive plural, an ending that is not सर्वनामस्थान and so within the domain.

  ఈ సూత్రం భ, పద సంజ్ఞలు ఇచ్చే క్షేత్రాన్ని తెరుస్తుంది: "సర్వనామస్థానం కాని సు మొదలైన విభక్తి ప్రత్యయాల (సుప్) ముందు". బలమైన సర్వనామస్థాన ప్రత్యయాలకు ఎదురుగా, షష్ఠీ, చతుర్థీ, సప్తమీ మొదలైన బలహీన విభక్తులు ఇక్కడ వస్తాయి. ఈ క్షేత్రంలో తర్వాతి సూత్రాలు స్టెము భ యా పద అని నిర్ణయిస్తాయి. గతానామ్ "వెళ్ళినవారి" = గత + ఆమ్, షష్ఠీ బహువచనం, సర్వనామస్థానం కాని ప్రత్యయమై ఈ క్షేత్రంలోనిది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.4.17 स्वादिष्वसर्वनामस्थाने
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 163 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• यचि भम् 1.4.18 · प्रकरण 5← जाताम्; शिशिरमथिताम्

  before an ending beginning with य् or a vowel, the stem is called भ

  Within the domain the previous rule opened, before an ending that begins with a य् or with any vowel (यच् = य् together with the अच् vowels), the stem is termed भ. The भ name triggers the internal-sandhi rules that reshape a stem before such a weak ending. वन्द्य before ऐस् — the instrumental plural, which begins with the vowel ऐ — is a भ, on the way to वन्द्यैः "with the venerable ones".

  ముందటి సూత్రం తెరిచిన క్షేత్రంలో, య్ తో గానీ ఏదైనా అచ్ (స్వరం) తో గానీ మొదలయ్యే ప్రత్యయం ముందు (యచ్ = య్ మరియు అచ్ స్వరాలు కలిపి) స్టెముకు భ సంజ్ఞ. భ సంజ్ఞ, అట్టి బలహీన ప్రత్యయం ముందు స్టెమును మార్చే అంతస్సంధి నియమాలను నడిపిస్తుంది. వంద్య, ఐస్ ముందు — తృతీయా బహువచనం, ఐ అనే స్వరంతో మొదలయ్యేది — భ, వంద్యైః "వందనీయులతో" వైపు దారిలో.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.4.18 यचि भम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 164 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप् 4.1.2 · प्रकरण 5← गच्छत्सु; जाताम्; शिशिरमथिताम्

  the twenty-one nominal case endings (सुप्), three to a case

  This one long sūtra names, in a single run, all twenty-one nominal endings — three for each of the seven cases: सु औ जस् (nominative), अम् औट् शस् (accusative), टा भ्याम् भिस् (instrumental), ङे भ्याम् भ्यस् (dative), ङसि भ्याम् भ्यस् (ablative), ङस् ओस् आम् (genitive), ङि ओस् सुप् (locative). Every declined noun in the poem takes one of these; they are the endings 1.4.14 counts as सुप्. The set's name सुप् is the pratyāhāra formed from its first sound स and its last सुप्.

  ఈ ఒక్క పొడవాటి సూత్రం ఇరవై ఒక్క నామవాచక ప్రత్యయాలను ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది — ఏడు విభక్తులకు మూడేసి: సు ఔ జస్ (ప్రథమా), అమ్ ఔట్ శస్ (ద్వితీయా), టా భ్యామ్ భిస్ (తృతీయా), ఙే భ్యామ్ భ్యస్ (చతుర్థీ), ఙసి భ్యామ్ భ్యస్ (పఞ్చమీ), ఙస్ ఓస్ ఆమ్ (షష్ఠీ), ఙి ఓస్ సుప్ (సప్తమీ). కావ్యంలోని ప్రతి విభక్తి పదం వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది; 1.4.14 వీటినే సుప్ గా లెక్కిస్తుంది. ఈ గణపు పేరు 'సుప్' — మొదటి ధ్వని స, చివరి సుప్ లతో ఏర్పడిన ప్రత్యాహారం.

  • Aṣṭādhyāyī — 4.1.2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 117 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अमि पूर्वः 6.1.107 · प्रकरण 5← ताम्; परिमितकथाम्; जीवितम्; द्वितीयम्; चक्रवाकीम्; एकाम्; गाढोत्कण्ठाम्; बालाम्; जाताम्; शिशिरमथिताम्; पद्मिनीम्; अन्यरूपाम्

  before the accusative-singular अम्, the stem vowel alone remains

  When the accusative-singular ending अम् follows a word ending in अक् (a short a i u …), the single substitute for stem-vowel + अ is the pūrva, the earlier, vowel — the stem vowel wins. So हरि + अम् → हरिम्, गुरु + अम् → गुरुम्, राम + अम् → रामम्. One rule for the accusative singular of every vowel stem.

  అక్కు (హ్రస్వ అ ఇ ఉ…) తరువాత అమ్ (ద్వితీయైకవచనం) పరమైతే, ప్రాతిపదిక అచ్చుకూ అ కూ ఏకాదేశం పూర్వరూపం — ప్రాతిపదిక అచ్చు నిలుస్తుంది. హరి + అమ్ → హరిమ్, గురు + అమ్ → గురుమ్, రామ + అమ్ → రామమ్. అచ్చంత శబ్దాల ద్వితీయైకవచనానికి ఒకే సూత్రం.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.107 अमि पूर्वः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 134 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §4.4, वसतिम्

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• त्यदादीनामः 7.2.102 · प्रकरण 5← ताम्; एषु

  a त्यदादि pronoun’s final becomes अ before an ending

  The final sound of a त्यदादि pronoun — तद्, यद्, एतद्, इदम् and their group — becomes अ before a case-ending. तद् → त, which then goes on to सः, तम्, ते. It is the step that turns the stem into the shape the endings attach to.

  త్యదాది సర్వనామం — తద్, యద్, ఏతద్, ఇదమ్ మొదలైన గణం — దాని అంత్యవర్ణం విభక్తి ముందు అ అవుతుంది. తద్ → త, అటుపైన సః, తమ్, తే అవుతుంది. ప్రత్యయాలు చేరే రూపంలోకి శబ్దాన్ని మార్చే మెట్టు ఇది.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.2.102 त्यदादीनामः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 192 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• बहुवचने झल्येत् 7.3.103 · प्रकरण 5← दिवसेषु; एषु

  an a-stem's final अ becomes ए before a plural ending beginning in झल्

  The final अ of an a-stem becomes ए before a plural ending that begins with a झल् consonant — the stops and sibilants. So राम + भ्यस् → रामेभ्यः, and राम + सु → रामे + सु → रामेषु. It is the ए across the a-stem plural: the dative and ablative in एभ्यः, the locative in एषु.

  అకారాంత శబ్దపు అంత్య అ, ఝల్ (స్పర్శ, ఊష్మ) హల్లుతో మొదలయ్యే బహువచన ప్రత్యయం ముందు ఏ అవుతుంది. రామ + భ్యస్ → రామేభ్యః, రామ + సు → రామే + సు → రామేషు. అకారాంత బహువచనంలో కనిపించే ఏ (ఏభ్యః, ఏషు) ఇదే.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.3.103 बहुवचने झल्येत्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 144 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §4.2, आश्रमेषु

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• आदेशप्रत्यययोः 8.3.59 · प्रकरण 5← गुरुषु; दिवसेषु; एषु

  स् becomes ष् in a substitute or a suffix after इण्/क् (ṣatva)

  A स् that stands in a suffix or in a substitute (ādeśa) becomes the retroflex ष् when preceded by a vowel other than अ आ, or by क् or र् — the इण्-कु condition. This is ṣatva. So the locative-plural सु becomes षु after the ए of an a-stem (रामेषु) or the उ of a u-stem (गुरुषु, तरुषु). Every vowel-stem locative plural is this rule.

  ప్రత్యయంలో గానీ ఆదేశంలో గానీ ఉన్న స్, అ ఆ తప్ప అచ్చు తరువాత, లేదా క్ ర్ తరువాత (ఇణ్-కు నియమం) మూర్ధన్య ష్ అవుతుంది — ఇదే షత్వం. సప్తమీ బహువచనపు సు, అకారాంతపు ఏ తరువాత (రామేషు), ఉకారాంతపు ఉ తరువాత (గురుషు, తరుషు) షు అవుతుంది. అచ్చంత శబ్దాల సప్తమీ బహువచనమంతా ఈ సూత్రమే.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.3.59 आदेशप्रत्यययोः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 149 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §4.2, आश्रमेषु

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अतोऽम् 7.1.24 · प्रकरण 7← जीवितम्; द्वितीयम्

  after a short-अ neuter, the nom./acc. singular become अम्

  After a short-अ neuter stem, the nominative and accusative singular endings both become अम्. ज्ञानम्, फलम्, वचनम् — the -अम् that a neuter a-stem shows for both “it” and “it (as object)”.

  హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దం తరువాత ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు రెండూ అమ్ అవుతాయి. జ్ఞానమ్, ఫలమ్, వచనమ్ — నపుంసక అకారాంతం కర్తగానూ కర్మగానూ చూపే -అమ్ ఇదే.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.1.24 अतोऽम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 233 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अतो गुणे 6.1.97 · प्रकरण 8← ताम्; मे; मयि; एषु; गच्छत्सु; मन्ये

  a non-final अ before a guṇa vowel merges forward (para-rūpa)

  When a non-final short अ is followed by a guṇa vowel (अ, ए, ओ), the single substitute is the later vowel alone — para-rūpa, the second stands — not a guṇa of the two. It keeps a stem-final अ from doubling with an affix that opens on such a vowel, so only the affix’s vowel is heard.

  అంత్యం కాని హ్రస్వ అ తరువాత గుణాచ్చు (అ, ఏ, ఓ) వస్తే, రెండింటి స్థానంలో పరమైన అచ్చు ఒక్కటే మిగులుతుంది — పరరూపం, రెండవది నిలుస్తుంది — గుణం కాదు. అలా అకారాంత శబ్దం అటువంటి అచ్చుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయంతో కలిసినప్పుడు ప్రత్యయపు అచ్చు మాత్రమే వినబడుతుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.97 अतो गुणे
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 273 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश् 7.1.27 · प्रकरण 8← मे

  अश् replaces the genitive-singular ending after युष्मद्/अस्मद्

  After the pronouns युष्मद् "you" and अस्मद् "I", the genitive-singular ending ङस् is replaced by अश्. The base then becomes तव / मम by 7.2.96, so the genitive singular is तव "your", मम "my". The pronoun of the second and first persons builds its possessive on this substitution.

  యుష్మద్ "నీవు", అస్మద్ "నేను" అనే సర్వనామాల తరువాత షష్ఠీ ఏకవచన ప్రత్యయం ఙస్ కి అశ్ ఆదేశం వస్తుంది. తరువాత 7.2.96 చేత ప్రాతిపదికం తవ/మమ అవుతుంది; కాబట్టి షష్ఠీ ఏకవచనం తవ "నీ", మమ "నా". ప్రథమ, మధ్యమ పురుష సర్వనామాల షష్ఠి ఈ ఆదేశంపైనే నిలుస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.1.27 युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 326 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• योऽचि 7.2.89 · प्रकरण 8← मयि

  the final of युष्मद्/अस्मद् becomes य् before a vowel ending

  Before a vowel-initial case ending, the final letter of युष्मद्/अस्मद् becomes य्. With the singular base त्व/म this gives the instrumental त्वया "by you", मया "by me" — त्व + अ → त्वय् before आ, then त्वया. The semivowel is what carries these pronouns into the vowel cases.

  అచ్-ఆది విభక్తి ప్రత్యయం పరమైనప్పుడు యుష్మద్/అస్మద్ అంత్యవర్ణం య్ అవుతుంది. ఏకవచన ప్రాతిపదికం త్వ/మ తో కలిసి తృతీయలో త్వయా "నీచేత", మయా "నాచేత" — త్వ + అ, ఆ ముందు త్వయ్, ఆపై త్వయా. ఈ సర్వనామాలను అచ్-విభక్తుల్లోకి మోసేది ఈ అంతస్థమే.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.2.89 योऽचि
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 319 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• शेषे लोपः 7.2.90 · प्रकरण 8← मे

  in the remaining cases, the final of युष्मद्/अस्मद् elides

  In the cases not otherwise provided for, the final अद् of युष्मद्/अस्मद् elides, leaving the bare त्व- / म- (and युष्म-/अस्म- in the plural): ते, मे in the shorter datives and genitives, तव, मम, and the locatives त्वयि "in you", मयि "in me". Elision is the default; the other rules name where a substitute stands instead.

  ప్రత్యేకంగా విధించని మిగతా విభక్తుల్లో యుష్మద్/అస్మద్ అంత్యం (అద్) లోపిస్తుంది; కేవలం త్వ-/మ- (బహువచనంలో యుష్మ-/అస్మ-) మిగులుతుంది: హ్రస్వ చతుర్థీ/షష్ఠుల్లో తే, మే; తవ, మమ; సప్తమిలో త్వయి "నీయందు", మయి "నాయందు". లోపమే సామాన్యం; ఆదేశమెక్కడ ఉంటుందో మిగతా సూత్రాలు చెబుతాయి.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.2.90 शेषे लोपः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 312 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• तवममौ ङसि 7.2.96 · प्रकरण 8← मे

  तव and मम replace the base before the genitive singular

  Before the genitive-singular (ङस्, replaced by अश् at 7.1.27), युष्मद् becomes तव and अस्मद् becomes मम, giving तव "your", मम "my". These are the full possessive singulars, beside the enclitic ते, मे that 7.2.90 leaves.

  షష్ఠీ ఏకవచనం (ఙస్; 7.1.27 చేత అశ్) పరమైనప్పుడు యుష్మద్ → తవ, అస్మద్ → మమ: తవ "నీ", మమ "నా". 7.2.90 వదిలే సంక్షిప్త తే, మే లకు పక్కన ఇవి పూర్ణ షష్ఠీ ఏకవచన రూపాలు.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.2.96 तवममौ ङसि
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 325 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• त्वमावेकवचने 7.2.97 · प्रकरण 8← मयि

  त्व and म replace युष्मद्/अस्मद् in the singular

  In the singular throughout, युष्मद् becomes त्व and अस्मद् becomes म. This is the substitution the other rules build on: त्वाम्, माम्; त्वया, मया; त्वयि, मयि. In the dual and plural the base stays युष्म-/अस्म-, so it is the singular that these pronouns reshape most.

  ఏకవచనమంతటా యుష్మద్ → త్వ, అస్మద్ → మ. మిగతా సూత్రాలు నిలిచేది ఈ ఆదేశంపైనే: త్వామ్, మామ్; త్వయా, మయా; త్వయి, మయి. ద్వి/బహువచనాల్లో ప్రాతిపదికం యుష్మ-/అస్మ- గా నిలుస్తుంది; కాబట్టి ఈ సర్వనామాలు ఎక్కువగా మార్చుకునేది ఏకవచనాన్నే.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.2.97 त्वमावेकवचने
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 316 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• हलि लोपः 7.2.113 · प्रकरण 8← एषु

  the द of इदम् elides before a consonant ending

  Before a consonant-initial ending, the द of इदम् elides, so those forms build on the अ/ए base without it: एभिः "by these", एषु "in these", आभ्याम् "by these two", and the ablative अस्मात् "from this". The vowel-initial cases keep the इम- of 7.2.108; the consonant cases drop straight to the pronoun's vowel base.

  హల్-ఆది ప్రత్యయం పరమైనప్పుడు ఇదమ్ లోని ద లోపిస్తుంది; ఆ రూపాలు ద లేని అ/ఏ ప్రాతిపదికంపై నిలుస్తాయి: ఏభిః "వీటిచేత", ఏషు "వీటియందు", ఆభ్యామ్ "వీరిద్దరిచేత", పంచమిలో అస్మాత్ "దీనినుండి". అచ్-ఆది విభక్తులు 7.2.108 ఇచ్చే ఇమ- ను నిలుపుకుంటే, హల్-ఆది విభక్తులు నేరుగా సర్వనామపు అచ్-ప్రాతిపదికానికి దిగుతాయి.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.2.113 हलि लोपः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 276 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• सार्वधातुकमपित् 1.2.4 · प्रकरण 12← जानीथाः; गच्छत्सु; मन्ये

  a सार्वधातुक affix that is not पित् is treated as ङित्

  A सार्वधातुक affix — a present-system ending or the class sign that goes with it — that is not पित् (not marked प् as its इत्) is treated as ङित्, as though it carried ङ् as an इत्. The ङित् mark blocks the guṇa or vṛddhi strengthening the affix would otherwise pull, so the stem keeps its weak shape under such an ending. The third-person and the आत्मनेपद endings, and the imperatives that are not पित्, all fall under it: शृणु "listen", कथयतः "of the two telling" and रमसे "you take delight" keep their unstrengthened stems by this rule. The derivation names it on the silent step where the ending is fixed as ङित्.

  సార్వధాతుక ప్రత్యయం — వర్తమానగణ ప్రత్యయం, లేదా దానితో వచ్చే గణచిహ్నం — పిత్ కానిది (ప్‌ను ఇత్‌గా గుర్తు లేనిది) ఙిత్‌గా, ఙ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినట్లుగా వర్తిస్తుంది. ఙిత్ గుర్తు, ప్రత్యయం లేకపోతే కలిగించే గుణ లేదా వృద్ధి బలపడటాన్ని అడ్డుకుంటుంది, కాబట్టి ధాతువు అటువంటి ప్రత్యయం కింద తన బలహీన రూపాన్ని నిలుపుకుంటుంది. ప్రథమ పురుష ప్రత్యయాలు, ఆత్మనేపద ప్రత్యయాలు, పిత్ కాని ఆజ్ఞార్థాలు అన్నీ దీని కిందకు వస్తాయి: శృణు "వినుము", కథయతః "చెప్పే ఇద్దరి", రమసే "ఆనందిస్తావు" ఈ సూత్రంచేత బలపడని ధాతురూపాన్ని నిలుపుకుంటాయి. ప్రత్యయాన్ని ఙిత్‌గా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.2.4 सार्वधातुकमपित्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 498 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अनुदात्तङित आत्मनेपदम् 1.3.12 · प्रकरण 12← मन्ये

  a root marked अनुदात्तेत् or ङित् takes आत्मनेपद (the middle endings)

  A root taught with an अनुदात्त इत् (अनुदात्तेत् — an indicatory sound spoken in the low tone) or with ङ् as an इत् (ङित्) takes आत्मनेपद, the set of personal endings that turn the action toward the agent. Roots like पद् "go, fall" and लभ् "get" are marked this way and so conjugate only in this middle set: सम्पत्स्यन्ते "they will come about", लप्स्यते "he will get". The mark is not visible in the finished word; it is a property of the root the derivation reads to choose the ending, and it names this rule where it does.

  అనుదాత్త ఇత్‌తో (అనుదాత్తేత్ — తగ్గు స్వరంలో పలికిన సూచక ధ్వని) గాని ఙ్‌ను ఇత్‌గా (ఙిత్) కలిగి గాని ఉపదేశింపబడిన ధాతువు ఆత్మనేపదాన్ని — క్రియను కర్త వైపు మళ్ళించే పురుష ప్రత్యయాల గణాన్ని — తీసుకుంటుంది. పద్ "పోవు, పడు", లభ్ "పొందు" వంటి ధాతువులు ఇలా గుర్తు కలిగి ఈ ఆత్మనేపద గణంలోనే వర్తిస్తాయి: సంపత్స్యంతే "సంభవించును", లప్స్యతే "పొందును". ఈ గుర్తు పూర్తయిన పదంలో కనబడదు; అది ధాతువు లక్షణం, గొలుసు ప్రత్యయాన్ని ఎంచుకోవడానికి దాన్ని చదివి ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.12 अनुदात्तङित आत्मनेपदम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 376 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् 1.3.78 · प्रकरण 12← गच्छत्सु

  in the remaining case, a root in the active takes परस्मैपद

  In the case left over (शेष — a root not sent to the middle by the preceding rules), when the ending stands for the agent (कर्तरि, the active sense) the root takes परस्मैपद, the set of personal endings that turn the action away from the agent. This is the default that catches every root the आत्मनेपद rules did not claim: भू "be, become" is such a root, so भवति "he becomes" and प्रभवति "he arises" take the active endings. The derivation names this rule where it chooses the active set.

  మిగిలిన సందర్భంలో (శేషం — ముందటి సూత్రాలు ఆత్మనేపదానికి పంపని ధాతువు), ప్రత్యయం కర్తను సూచించినప్పుడు (కర్తరి, కర్తృ అర్థం) ధాతువు పరస్మైపదాన్ని — క్రియను కర్త నుండి దూరంగా మళ్ళించే పురుష ప్రత్యయాల గణాన్ని — తీసుకుంటుంది. ఇది ఆత్మనేపద సూత్రాలు తీసుకోని ప్రతి ధాతువునూ పట్టుకొనే మూలనియమం: భూ "అగు, ఉండు" అటువంటి ధాతువు, కాబట్టి భవతి "అగును", ప్రభవతి "ఉద్భవించును" పరస్మైపద ప్రత్యయాలను తీసుకుంటాయి. ఆ గణాన్ని ఎంచుకొనే చోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.78 शेषात् कर्तरि परस्मैपदम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 378 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• कर्तरि शप् 3.1.68 · प्रकरण 12← गच्छत्सु

  the class-sign शप् is added after a root, in the active, before a present-system ending

  In the active (कर्तरि, when the verb agrees with its agent), the affix शप् — which surfaces as a plain अ, its श् and प् being only markers — is placed between a root and a following सार्वधातुक ending (the present-system endings). It is the class-sign (विकरण) of the first, sixth and tenth verb classes, and it is what makes their present stems thematic. So भू "to be" takes शप् to give भू + अ + ति, which goes on to भवति "he is" — the poem's भवति and प्रभवति; हृ "to carry" likewise gives हरति "he carries". Where a class takes a different sign, or none, this rule does not apply.

  కర్తరి ప్రయోగంలో (క్రియ కర్తతో సమన్వయించినప్పుడు) శప్ ప్రత్యయం — దీని శ్, ప్ కేవలం గుర్తులు కావటాన కేవలం అ గా కనబడేది — ధాతువుకూ, తరువాతి సార్వధాతుక ప్రత్యయానికీ (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలకు) మధ్య చేరుతుంది. ఇది మొదటి, ఆరవ, పదవ ధాతుగణాల వికరణం (గణచిహ్నం); వాటి వర్తమాన అఙ్గాలను థెమాటిక్ గా చేసేది ఇదే. అలా భూ "ఉండుట" శప్ తీసుకొని భూ + అ + తి అవుతుంది, అది భవతి "ఉన్నాడు" గా కొనసాగుతుంది — కావ్యంలోని భవతి, ప్రభవతి; హృ "మోయుట" కూడా హరతి "మోస్తాడు" గా అవుతుంది. వేరే వికరణం తీసుకునే గణానికి, లేదా ఏదీ తీసుకోని గణానికి ఈ సూత్రం వర్తించదు.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.1.68 कर्तरि शप्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 385 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• वर्तमाने लट् 3.2.123 · प्रकरण 12← गच्छत्सु; मन्ये

  the present tense लट् for an action going on now

  For an action going on now, the affix लट् — the present tense — is placed after the root. भू “to be” gives भवति, “is”. लट् is the first of the ten लकारs, the slots the tense-and-mood endings fill.

  ఇప్పుడు జరుగుతున్న క్రియకు ధాతువు తరువాత లట్ — వర్తమాన లకారం — వస్తుంది. భూ (ఉండుట) → భవతి. పది లకారాల్లో లట్ మొదటిది; కాలార్థ ప్రత్యయాలు నిండే స్థానాలే ఈ లకారాలు.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.2.123 वर्तमाने लट्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 372 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ् 3.3.161 · प्रकरण 12← जानीथाः

  लिङ् (the optative) in command, invitation, address, entreaty, deliberation and prayer

  In the senses of injunction (विधि), invitation, respectful address, solicited request, deliberative question and prayer, a root takes लिङ् — the optative or "potential". It renders "should, may, would": गच्छेत् "he should go", कुर्यात् "he should do". The one mood carries the whole range from a rule laid down to a wish expressed.

  విధి, నిమంత్రణ, ఆమంత్రణ, అధీష్ట (గౌరవంతో కోరడం), సంప్రశ్న (ఆలోచనతో ప్రశ్నించడం), ప్రార్థన — ఈ అర్థాల్లో ధాతువుకు లిఙ్ (విధిలిఙ్) వస్తుంది. "చేయవలెను, చేయవచ్చు" అనే భావం: గచ్ఛేత్ "వెళ్ళవలెను", కుర్యాత్ "చేయవలెను". విధి నుండి కోరిక దాకా ఈ ఒక్క లకారమే మోస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.3.161 विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 423 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् 3.4.78 · प्रकरण 12← जानीथाः; मन्ये

  the eighteen personal endings (तिङ्) that replace a verb's tense-marker (लकार)

  This one sūtra names, in a single run, all eighteen verbal personal endings — the तिङ् set — that stand in for the abstract tense-marker (लकार) a verb first receives. Nine are parasmaipada (active): तिप् तस् झि, सिप् थस् थ, मिप् वस् मस्; nine are ātmanepada (middle): त आताम् झ, थास् आथाम् ध्वम्, इट् वहि महिङ् — three persons against singular, dual and plural in each voice. Every finite verb in the poem takes one: चक्रे "he did" reaches the ātmanepada त, रुणद्धि "he obstructs" the parasmaipada तिप्, द्रक्ष्यसि "you will see" the सिप्. It is the verb's counterpart to 4.1.2, which lists the noun's सुप् endings.

  ఈ ఒక్క సూత్రం, ఒక క్రియ మొదట పొందే భావ కాలచిహ్నం (లకారం) స్థానంలో వచ్చే పద్దెనిమిది క్రియా పురుష ప్రత్యయాలను — తిఙ్ గణాన్ని — ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది. తొమ్మిది పరస్మైపదం: తిప్ తస్ ఝి, సిప్ థస్ థ, మిప్ వస్ మస్; తొమ్మిది ఆత్మనేపదం: త ఆతామ్ ఝ, థాస్ ఆథామ్ ధ్వమ్, ఇట్ వహి మహిఙ్ — ప్రతి పదంలో మూడు పురుషలు ఏకవచన, ద్వివచన, బహువచనాలకు ఎదురుగా. కావ్యంలోని ప్రతి తిఙంత క్రియా వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది: చక్రే "చేశాడు" ఆత్మనేపద త ను, రుణద్ధి "అడ్డగిస్తాడు" పరస్మైపద తిప్ ను, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" సిప్ ను చేరుకుంటాయి. నామపదపు సుప్ ప్రత్యయాలను పేర్కొనే 4.1.2 కు ఇది క్రియాపరమైన జోడి.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.4.78 तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 373 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• टित आत्मनेपदानां टेरे 3.4.79 · प्रकरण 12← मन्ये

  after a टित् tense-marker the टि of an ātmanepada ending becomes ए

  After a टित् tense-marker — a lakāra marked with a silent ट्, which the present-system tenses carry — the टि of the ātmanepada personal endings is replaced by ए. (The टि of an ending is its final vowel together with any consonant after it.) So the ending त becomes ते and झ becomes झे: पद् "to happen" gives आपत्स्यते "it will befall" and सम्पत्स्यन्ते "they will come to pass", and लभ् "to get" gives लप्स्यते "he will obtain".

  టిత్ కాల-గుర్తు తరవాత — మౌన ట్ గుర్తుగల లకారం, వర్తమాన వ్యవస్థ కాలాలు మోసేది — ఆత్మనేపద పురుష ప్రత్యయాల టి భాగం ఏ చేత మార్చబడుతుంది. (ప్రత్యయపు టి అంటే దాని చివరి అచ్చు, దాని తరవాతి హల్లుతో కలిపి.) అలా త ప్రత్యయం తే గా, ఝ ఝే గా అవుతాయి: పద్ "జరుగుట" ఆపత్స్యతే "సంభవించును" నూ సమ్పత్స్యన్తే "సంభవిస్తాయి" నూ ఇస్తుంది; లభ్ "పొందుట" లప్స్యతే "పొందును" ఇస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.4.79 टित आत्मनेपदानां टेरे
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 506 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• लिङस्सीयुट् 3.4.102 · प्रकरण 12← जानीथाः

  the optative's ātmanepada endings take the augment सीयुट्

  In the optative (लिङ्), the ātmanepada personal endings take the augment सीयुट् — the piece सीय्, whose उ and ट् are silent markers that only say it attaches at the front. It is set before the ending, so the third-person त becomes सीय् + त. The स of सीय् later drops (by लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य), and the ई that is left gives the ेत you see in the finished word. बाध् "to trouble", with the present marker अ, gives बाध + अ + सीय् + त, which after the स falls is बाधेत "he would afflict"; नी "to lead" gives नयेथाः "you would lead".

  లిఙ్ (విధ్యర్థం)లో ఆత్మనేపద పురుష ప్రత్యయాలు సీయుట్ అను ఆగమాన్ని గ్రహిస్తాయి — అది సీయ్ అను భాగం, దానిలోని ఉ, ట్ మౌన గుర్తులు మాత్రమే, అది మొదట చేరుతుందని చెప్పేవి. అది ప్రత్యయానికి ముందు నిలుస్తుంది, కనుక ప్రథమ పురుష త సీయ్ + త అవుతుంది. సీయ్ లోని స తరవాత లోపిస్తుంది (లిఙః సలోపోఽనన్త్యస్య చేత), మిగిలిన ఈ చివరి పదంలో కనిపించే ేత ను ఇస్తుంది. బాధ్ "బాధించుట", వర్తమాన వికరణ అ తో, బాధ + అ + సీయ్ + త ను ఇస్తుంది, స లోపించాక అది బాధేత "బాధించును"; నీ "నడిపించుట" నయేథాః "నడిపించెదవు" ను ఇస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.4.102 लिङः सीयुट्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 518 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• सुट् तिथोः 3.4.107 · प्रकरण 12← जानीथाः

  the optative's त and थास् take the augment सुट्

  In the optative (लिङ्), the third-person ending त and the second-person ātmanepada ending थास् take the augment सुट् — a स्, with a silent उ and ट् that only mark where it sits. It goes before the ending: त becomes स्त, थास् becomes स्थास्. In the benedictive (आशीर्लिङ्) the स stays and surfaces, as in एधिषीष्ट "may he thrive"; in deriving स्यात् "may it be" the ending त takes the augment — अस् + यास् + स्त — though the sārvadhātuka optative then drops the स again.

  లిఙ్ (విధ్యర్థం)లో ప్రథమ పురుష ప్రత్యయం త, మధ్యమ పురుష ఆత్మనేపద ప్రత్యయం థాస్ — ఇవి సుట్ అను ఆగమాన్ని గ్రహిస్తాయి — అది స్, దానిలోని ఉ, ట్ అది ఎక్కడ నిలుస్తుందో చెప్పే మౌన గుర్తులు మాత్రమే. అది ప్రత్యయానికి ముందు వెళ్తుంది: త స్త అవుతుంది, థాస్ స్థాస్ అవుతుంది. ఆశీర్లిఙ్ (దీవెన అర్థం)లో ఆ స నిలిచి కనిపిస్తుంది, ఎధిషీష్ట "వర్ధిల్లుగాక" లో వలె; స్యాత్ "అగుగాక" ను సాధించునపుడు త ప్రత్యయం ఆగమాన్ని గ్రహిస్తుంది — అస్ + యాస్ + స్త — అయితే సార్వధాతుక విధ్యర్థం ఆ స ను మళ్ళీ లోపింపజేస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.4.107 सुट् तिथोः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 521 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• तिङ्शित्सार्वधातुकम् 3.4.113 · प्रकरण 12← जानीथाः; गच्छत्सु; मन्ये

  a तिङ् ending and a शित् affix are called सार्वधातुक

  A तिङ् ending (तिङ्, the block of finite personal endings) and any शित् affix (शित्, one that carries श् as its इत् mark, such as the class-signs शप् and श्यन्) are called सार्वधातुक — "reaching the whole root", the class of affixes that stand in the present system and act on the root as a whole. भवति "he becomes" ends in the तिङ् ending तिप् and carries the class-sign शप्, both सार्वधातुक. The name matters because other rules turn on it — some strengthenings apply only before a सार्वधातुक affix. The derivation names this rule where it fixes the affix as सार्वधातुक.

  తిఙ్ ప్రత్యయం (తిఙ్ — క్రియాపదపు పురుష ప్రత్యయాల గణం) మరియు ఏదైనా శిత్ ప్రత్యయం (శిత్ — శ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినది, శప్, శ్యన్ వంటి గణచిహ్నాలు) సార్వధాతుక సంజ్ఞ పొందుతాయి — "ధాతువు పూర్తికి చేరునది", వర్తమాన వ్యవస్థలో నిలిచి ధాతువును మొత్తంగా వర్తించే ప్రత్యయాల గణం. భవతి "అగును" తిఙ్ ప్రత్యయం తిప్‌తో అంతమై గణచిహ్నం శప్‌ను కలిగి ఉంది, రెండూ సార్వధాతుకాలు. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం — కొన్ని బలపరిచే మార్పులు సార్వధాతుక ప్రత్యయం ముందు మాత్రమే జరుగుతాయి. ప్రత్యయాన్ని సార్వధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.4.113 तिङ्शित्सार्वधातुकम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 384 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• आर्धधातुकं शेषः 3.4.114 · प्रकरण 12← जाताम्; शिशिरमथिताम्

  the affix left over (not तिङ् or शित्) is called आर्धधातुक

  Any affix enjoined after a root that is not a तिङ् ending and not a शित् affix — everything left over (शेष) once the सार्वधातुक affixes are set aside — is called आर्धधातुक, the class that reaches "half the root" and builds the stems outside the present system. The कृत् suffixes fall here: क्त in प्रमत्तः "heedless", क्त्वा in श्रुत्वा "having heard", and the future sign स्य in द्रक्ष्यसि "you will see" are all आर्धधातुक. The name governs whether the augment इट् may come and how the root's vowel strengthens. The derivation names this rule where it fixes the कृत् or derived affix as आर्धधातुक.

  ధాతువు తరువాత విధించిన ప్రత్యయాలలో తిఙ్ ప్రత్యయమూ కాక శిత్ ప్రత్యయమూ కాక — సార్వధాతుక ప్రత్యయాలను పక్కన పెట్టాక మిగిలినది (శేషం) — దానికి ఆర్ధధాతుక సంజ్ఞ, "ధాతువులో సగానికే" చేరి వర్తమాన వ్యవస్థ వెలుపలి రూపాలను నిర్మించే గణం. కృత్ ప్రత్యయాలు ఇక్కడకు వస్తాయి: ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లోని క్త, శ్రుత్వా "విని" లోని క్త్వా, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" లోని భవిష్యత్ చిహ్నం స్య — అన్నీ ఆర్ధధాతుకాలు. ఇట్ ఆగమం వచ్చునా, ధాతువు అచ్చు ఎలా బలపడునా అనేది ఈ సంజ్ఞపై ఆధారపడుతుంది. కృత్ లేదా సాధిత ప్రత్యయాన్ని ఆర్ధధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.4.114 आर्धधातुकं शेषः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 402 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• लोपो व्योर्वलि 6.1.66 · प्रकरण 12← जानीथाः

  व् and य् are dropped before a consonant of the वल् set

  A व् or a य् is dropped when a वल् consonant follows — वल् being the consonants other than य्, that is, the ordinary stops, sibilants and the rest. So in the optative इय् loses its य् before the ending's स्: गम् reaches गच्छेः through गच्छ् + अ + इय् + स् → गच्छ् + अ + इ + स्. And भू "to be" reaches अभूत् "it became" when the व् of the aorist stem भूव् drops before त्: अ + भू + व् + त् → अ + भू + त्; likewise भूः. Strip these glides and the vowel before them stands bare against the ending.

  వల్ హల్లు తరవాత వచ్చినపుడు వ్ గాని య్ గాని లోపిస్తుంది — వల్ అనగా య్ తప్ప మిగిలిన హల్లులు, అనగా సాధారణ స్పర్శలు, ఊష్మలు మొదలైనవి. అలా విధ్యర్థంలో ఇయ్ తన య్ ను ప్రత్యయపు స్ ముందు కోల్పోతుంది: గమ్ గచ్ఛ్ + అ + ఇయ్ + స్ → గచ్ఛ్ + అ + ఇ + స్ ద్వారా గచ్ఛేః కు చేరుతుంది. మరియు భూ "ఉండుట" — లుఙ్ అంగం భూవ్ యొక్క వ్ త్ ముందు లోపించినపుడు — అభూత్ "అయ్యింది" కు చేరుతుంది: అ + భూ + వ్ + త్ → అ + భూ + త్; భూః కూడా అలాగే. ఈ అర్ధస్వరాలను తొలగిస్తే వాటి ముందరి అచ్చు ప్రత్యయాన్ని ఎదుర్కొని ఒంటరిగా నిలుస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.66 लोपो व्योर्वलि
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 427 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• आर्धधातुकस्येड् वलादेः 7.2.35 · प्रकरण 12← शिशिरमथिताम्

  an ārdhadhātuka suffix beginning with a वल् consonant takes the augment इट् (इ)

  An ārdhadhātuka suffix (आर्धधातुक — the class that holds the past participle क्त, the futures, the perfect and more) that begins with a वल् consonant — any consonant except य् — receives the augment इट्, a prefixed इ. This इ is what lets a consonant-initial suffix attach without an unpronounceable cluster. So रच् "to arrange" + त gives रचित, in विरचिताम् "arranged"; वञ्च् gives वञ्चितः "deceived"; the future सूचयिष्यन्ति carries the same इ before its स्य. Roots that block the augment are called अनिट्; those that take it, सेट्.

  వల్ హల్లుతో — య్ తప్ప ఏ హల్లుతోనైనా — మొదలయ్యే ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం (ఆర్ధధాతుకము — క్త కృదంతం, భవిష్యత్తులు, పరోక్షం మొదలైనవి కల గణం) తనకు ముందు ఇట్ ఆగమాన్ని — చేర్చిన ఇ ను — పొందుతుంది. ఈ ఇ, హల్లుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయం ఉచ్చరించలేని సంయుక్తాక్షరం లేకుండా చేరేలా చేస్తుంది. అలా రచ్ "అమర్చుట" + త రచిత అవుతుంది, విరచితామ్ "అమర్చబడిన" లో; వఞ్చ్ వఞ్చితః "మోసగింపబడిన" ను; భవిష్యత్తు సూచయిష్యన్తి తన స్య ముందు అదే ఇ ను మోస్తుంది. ఆగమాన్ని నిరోధించే ధాతువులను అనిట్ అంటారు; తీసుకునేవి సేట్.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.2.35 आर्धधातुकस्येड् वलादेः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 399 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य 7.2.79 · प्रकरण 12← जानीथाः

  in the optative, the स् of the ending and its augment is dropped, unless it is the last sound

  In the optative (लिङ्), a स् belonging to the sārvadhātuka ending or to its यासुट् augment is dropped — but only a स् that is not the final sound of the form. So the यास् augment, whose स् is not final, loses it and becomes या: गम् reaches गच्छेः through गच्छ् + अ + यास् + स् → गच्छ् + अ + या + स्, where the first स् (of यास्) goes and the last स् (the ending) stays. वस् "to dwell" gives अधिवसेः, and या "to go" gives यायाः. Where the स् would be the last sound of the word it is kept, which is why the ending's own स् survives.

  విధ్యర్థంలో (లిఙ్), సార్వధాతుక ప్రత్యయానికి గాని దాని యాసుట్ ఆగమానికి గాని చెందిన స్ లోపిస్తుంది — కాని రూపపు చివరి ధ్వని కాని స్ మాత్రమే. అలా యాస్ ఆగమం, దాని స్ చివరిది కాదు కనుక, దాన్ని కోల్పోయి యా అవుతుంది: గమ్ గచ్ఛ్ + అ + యాస్ + స్ → గచ్ఛ్ + అ + యా + స్ ద్వారా గచ్ఛేః కు చేరుతుంది, ఇక్కడ మొదటి స్ (యాస్ ది) పోతుంది, చివరి స్ (ప్రత్యయానిది) నిలుస్తుంది. వస్ "నివసించుట" అధివసేః ను, యా "వెళ్ళుట" యాయాః ను ఇస్తుంది. స్ పదపు చివరి ధ్వని అయ్యే చోట అది నిలుపబడుతుంది, అందుకే ప్రత్యయపు సొంత స్ మిగులుతుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.2.79 लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 425 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• इषुगमियमां छः 7.3.77 · प्रकरण 12← गच्छत्सु

  इष्, गम्, यम् take छ् before a शित् affix

  Three roots — इष् "to wish", गम् "to go", यम् "to restrain" — replace their final consonant with छ् (which then doubles to च्छ) before a शित् affix, an affix marked with श् such as the present marker श. So गम् becomes गच्छ, giving गच्छति "he goes", गच्छेः "you would go", and गच्छत्सु "among those going"; and इष् becomes इच्छ in इच्छामि "I wish".

  మూడు ధాతువులు — ఇష్ "కోరుట", గమ్ "వెళ్ళుట", యమ్ "నిగ్రహించుట" — శిత్ ప్రత్యయం ముందు, అంటే శ్ గుర్తుగల ప్రత్యయం (వర్తమాన గుర్తు శ వంటిది) ముందు, తమ చివరి హల్లును ఛ్ చేత మారుస్తాయి (అది తరవాత చ్ఛ గా రెట్టింపు అవుతుంది). అలా గమ్ గచ్ఛ అవుతుంది, గచ్ఛతి "వెళ్తాడు", గచ్ఛేః "వెళ్తావు", గచ్ఛత్సు "వెళ్తున్నవారిలో" ఇస్తుంది; ఇష్ ఇచ్ఛ అవుతుంది ఇచ్ఛామి "కోరుతాను" లో.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.3.77 इषुगमियमां छः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 502 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• श्नाऽभ्यस्तयोरातः 6.4.112 · प्रकरण 14← जानीथाः

  the आ of श्ना and of a reduplicated stem drops before a क्ङित् sārvadhātuka

  The आ of श्ना — the ninth-class present marker — and the आ of a reduplicated (अभ्यस्त) stem is elided before a sārvadhātuka ending marked क् or ङ्. ज्ञा "to know" takes श्ना and becomes जाना; before the ātmanepada ए, which is ङित्, the आ of ना drops: जान् + ए → जाने "I know".

  శ్నా — తొమ్మిదవ గణపు వర్తమాన వికరణ — లోని ఆ, మరియు ద్విత్వమైన (అభ్యస్త) ధాతువులోని ఆ, క్ లేదా ఙ్ చే గుర్తైన సార్వధాతుక ప్రత్యయం ముందు లోపిస్తుంది. జ్ఞా "తెలియుట" శ్నా ను గ్రహించి జానా అవుతుంది; ఙిత్ అయిన ఆత్మనేపద ఏ ముందు నా లోని ఆ లోపిస్తుంది: జాన్ + ఏ → జానే "నేను ఎఱుగుదును".

  • Aṣṭādhyāyī — 6.4.112 श्नाऽभ्यस्तयोरातः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 618 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• दिवादिभ्यः श्यन् 3.1.69 · प्रकरण 15← मन्ये

  after दिव् and the rest of the fourth class the present marker श्यन् is added

  After दिव् "to play, shine" and the roots that head its list — the दिवादि or fourth class — the present marker श्यन् is added instead of शप्. Its living piece is य (the श् and न् are only markers). पुष् "to thrive" takes श्यन्: पुष् + य + ति → पुष्यति "thrives".

  దివ్ "క్రీడించుట, వెలుగుట" మొదలైన ధాతువుల తరవాత — దివాది గణం, నాలుగవ గణం — వర్తమాన వికరణ శ్యన్ శప్ స్థానంలో చేర్చబడుతుంది. దానిలో నిలిచేది య మాత్రమే (శ్, న్ కేవలం గుర్తులు). పుష్ "వర్ధిల్లుట" శ్యన్ ను గ్రహిస్తుంది: పుష్ + య + తి → పుష్యతి "వర్ధిల్లును".

  • Aṣṭādhyāyī — 3.1.69 दिवादिभ्यः श्यन्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 628 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• ज्ञाजनोर्जा 7.3.79 · प्रकरण 15← जानीथाः

  ज्ञा and जन् are replaced by जा before a शित् suffix

  The roots ज्ञा "to know" and जन् "to be born" are replaced by जा before a suffix marked श् (a शित् suffix). ज्ञा takes the ninth-class marker श्ना (शित्); the root becomes जा: जा + ना + मि → जानामि "I know".

  జ్ఞా "తెలియుట", జన్ "పుట్టుట" ధాతువులు, శ్ చే గుర్తైన (శిత్) ప్రత్యయం ముందు జా చే మార్చబడతాయి. జ్ఞా తొమ్మిదవ గణపు వికరణ శ్నా (శిత్) ను గ్రహిస్తుంది; ధాతువు జా అవుతుంది: జా + నా + మి → జానామి "నేను ఎఱుగుదును".

  • Aṣṭādhyāyī — 7.3.79 ज्ञाजनोर्जा
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 638 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• जनसनखनां सञ्झलोः 6.4.42 · प्रकरण 19← जाताम्

  जन्, सन्, खन् replace their final by आ before सन् or a झल्-initial क्ङित् affix

  The three roots जन् "be born", सन् "gain" and खन् "dig" replace their final consonant-and-vowel by आ before the desiderative affix सन् or before a झल्-initial affix marked कित् or ङित् (a झल् is any stop or spirant). जन् + क्त (the past participle -त, कित् and त-initial) → जा + त, and so जातम् "born", जातानि "the born ones".

  జన్ "పుట్టుట", సన్ "సంపాదించుట", ఖన్ "త్రవ్వుట" — ఈ మూడు ధాతువులు సన్ (desiderative) ప్రత్యయం ముందు, లేదా కిత్/ఙిత్ చే గుర్తై ఝల్‌తో మొదలయ్యే ప్రత్యయం ముందు (ఝల్ = స్పర్శములు, ఊష్మములు) తమ చివరిని ఆ చే మారుస్తాయి. జన్ + క్త (భూతకృదంతం -త, కిత్, తకారాది) → జా + త, కనుక జాతమ్ "పుట్టినది", జాతాని "పుట్టినవి".

  • Aṣṭādhyāyī — 6.4.42 जनसनखनां सञ्झलोः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 674 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• क्र्यादिभ्यः श्ना 3.1.81 · प्रकरण 20← जानीथाः

  after the ninth class the present marker शप् is replaced by श्ना

  After क्री "to buy" and the roots that head its list — the क्र्यादि or ninth class — the present marker शप् is replaced by श्ना, an affix -ना- (the श् is only its mark). ज्ञा "to know" is a ninth-class root, so ज्ञा + श्ना → जाना-, and with the endings जानामि "I know", जाने "I know (for myself)".

  క్రీ "కొనుట" మొదలైన ధాతువుల తరవాత — క్ర్యాది గణం, తొమ్మిదవ గణం — వర్తమాన వికరణ శప్ శ్నా చే మార్చబడుతుంది; శ్నా అనగా -నా- ప్రత్యయం (శ్ కేవలం గుర్తు). జ్ఞా "తెలియుట" తొమ్మిదవ గణం ధాతువు, కనుక జ్ఞా + శ్నా → జానా-, ప్రత్యయాలతో జానామి "నేను తెలిసికొందును", జానే "నేను తెలిసికొందును (ఆత్మనేపదం)".

  • Aṣṭādhyāyī — 3.1.81 क्र्यादिभ्यः श्ना
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 681 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• क्तक्तवतू निष्ठा 1.1.26 · प्रकरण 34← जाताम्; शिशिरमथिताम्

  the क्त and क्तवतु affixes are named निष्ठा

  The two affixes क्त and क्तवतु are given the name निष्ठा. क्त makes the past passive participle (कृतम् "done") and क्तवतु the past active participle (कृतवत् "having done"); gathering both under one name lets the later rules that shape them — the ones that add or withhold the augment इट्, or change the root before them — reach both by one word. प्रमत्तः "heedless", from मद् with क्त, तीर्णः "crossed", from तॄ, and विरचिताम् "arranged", from रच् with the causative, all end in a निष्ठा affix. The derivation names it on the silent step where the affix is fixed as निष्ठा.

  క్త, క్తవతు అనే రెండు ప్రత్యయాలకు నిష్ఠా అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. క్త భూతకాల కర్మణి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతమ్ "చేయబడిన"), క్తవతు భూతకాల కర్తరి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతవత్ "చేసినవాడు"); రెంటినీ ఒక సంజ్ఞ కింద కూర్చడం వల్ల వాటిని తీర్చిదిద్దే తరువాతి సూత్రాలు — ఇట్ ఆగమాన్ని చేర్చే లేదా ఆపే, లేదా వాటి ముందు ధాతువును మార్చే సూత్రాలు — రెంటినీ ఒక్క మాటతో అందుకోగలవు. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త గలవాడు", మద్ నుండి క్త తో, తీర్ణః "దాటిన", తౄ నుండి, విరచితామ్ "అమర్చబడిన", రచ్ నుండి ప్రేరణతో, అన్నీ నిష్ఠా ప్రత్యయంతో అంతమవుతాయి. ప్రత్యయం నిష్ఠాగా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.1.26 क्तक्तवतू निष्ठा
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 810 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• निष्ठा 3.2.102 · प्रकरण 34← दूरीभूते; जाताम्; शिशिरमथिताम्

  the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root in a past sense

  In the sense of the past, the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root. क्त gives the past participle — usually passive (कृत 'done', गत 'gone'), active with verbs of state or motion (मत्त 'intoxicated'); क्तवतु gives the active past participle in -तवत् (कृतवत् 'having done'). The क्त word then declines as an ordinary adjective and agrees with its noun.

  భూతార్థంలో ధాతువు తరువాత నిష్ఠా ప్రత్యయాలు క్త, క్తవతు వస్తాయి. క్త భూత కృదంతం — సాధారణంగా కర్మణి (కృత "చేయబడినది", గత "వెళ్లినది"), స్థితి/గతి ధాతువులకు కర్తరి (మత్త "మత్తెక్కినవాడు"); క్తవతు కర్తరి భూత కృదంతం -తవత్ (కృతవత్ "చేసినవాడు"). క్త రూపం సామాన్య విశేషణంలా నడిచి తన నామంతో అన్వయిస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.2.102 निष्ठा
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 811 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §5.1, प्रमत्तः

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे 3.2.124 · प्रकरण 34← गच्छत्सु

  the present participle: लट् becomes शतृ or शानच्

  The present लट् is optionally replaced by the two present-participle affixes — शतृ for the active (parasmaipada), शानच् for the middle (ātmanepada) — when the participle agrees with a word not in the nominative. पचन्तं पश्य, “see him cooking”. शतृ ends the stem in अत् and gives forms like पचन्, गच्छन्.

  వర్తమాన లట్ స్థానంలో రెండు వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయాలు — పరస్మైపదానికి శతృ, ఆత్మనేపదానికి శానచ్ — ప్రథమేతర విభక్తితో సమానాధికరణమైనప్పుడు వికల్పంగా వస్తాయి. పచన్తం పశ్య — “వండుతున్నవానిని చూడు”. శతృ వల్ల ధాతువు అత్ కారాంతమై పచన్, గచ్ఛన్ వంటి రూపాలు వస్తాయి.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.2.124 लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 827 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• तौ सत् 3.2.127 · प्रकरण 34← गच्छत्सु

  the two affixes शतृ and शानच् are named सत्

  The two — शतृ and शानच्, the affixes that replace लट् to make a present participle — are given the name सत्. शतृ makes the active participle (पश्यन् "seeing") and शानच् the middle participle (गाहमानः "plunging in"); the name सत् lets the rules that treat a present participle as an ongoing act reach both together. मुञ्चतः "of the one loosing", कुर्वन् "doing" and पश्यन् carry शतृ, and दधानः "holding" and लम्बमानस्य "of the one hanging down" carry शानच्, all named सत् by this rule. The derivation names it on the silent step where the participle affix is fixed as सत्.

  ఆ రెండు — శతృ, శానచ్, వర్తమాన కృదంతాన్ని చేయడానికి లట్‌ను భర్తీచేసే ప్రత్యయాలు — వాటికి సత్ అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. శతృ కర్తరి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (పశ్యన్ "చూస్తూ"), శానచ్ మధ్యగణ కృదంతాన్ని చేస్తుంది (గాహమానః "మునుగుతూ"); సత్ సంజ్ఞ, వర్తమాన కృదంతాన్ని జరుగుతున్న క్రియగా చూసే సూత్రాలు రెంటినీ కలిపి అందుకోనిస్తుంది. ముఞ్చతః "విడిచేవాని", కుర్వన్ "చేస్తూ", పశ్యన్ శతృ ను కలిగి ఉంటాయి, దధానః "ధరిస్తూ", లమ్బమానస్య "వేలాడేవాని" శానచ్ ను కలిగి ఉంటాయి, అన్నీ ఈ సూత్రంచేత సత్ అని పిలవబడతాయి. కృదంత ప్రత్యయం సత్‌గా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.2.127 तौ सत्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 830 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अजाद्यतष्टाप् 4.1.4 · प्रकरण 60← ताम्; जाताम्; शिशिरमथिताम्

  टाप् (the feminine आ) after an अज-class word or an अ-stem

  A nominal stem of the अजादि class, and any stem ending in short अ, forms its feminine by adding टाप्, which yields आ: अज → अजा "she-goat", बाल → बाला "girl", कान्त → कान्ता "beloved". This is how the ā-stem feminines — the रमा class — are built from masculine or neuter a-stems.

  అజాది గణపు శబ్దాలకు, హ్రస్వ అకారాంత ప్రాతిపదికాలకు స్త్రీలింగంలో టాప్ ప్రత్యయం చేరుతుంది; అది ఆ ఇస్తుంది: అజ → అజా "మేక", బాల → బాలా "బాలిక", కాన్త → కాన్తా "ప్రియురాలు". అకారాంత పుం/నపుంసక శబ్దాల నుండి ఆకారాంత స్త్రీలింగం (రమా తరగతి) ఇలా ఏర్పడుతుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 4.1.4 अजाद्यतष्टाप्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1242 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अनुपसर्गाज्ज्ञः 1.3.76 · not in the abridgement← जानीथाः

  after unprefixed ज्ञा, when the fruit is the agent's, आत्मनेपद is used

  The root ज्ञा "to know", when it carries no prefix (अनुपसर्गात्), takes the आत्मनेपद endings — the middle set — where the fruit of the act accrues to the agent, कर्त्रभिप्राये क्रियाफले, carried down from the earlier rule. So the unprefixed "know" conjugates in the middle voice: जाने "I know", जानीथाः "you would know", ज्ञास्यसे "you will know". A prefixed ज्ञा (as प्रज्ञा) falls outside it. The derivation names the rule on the silent step where the middle set is chosen. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.

  జ్ఞా "తెలియుట" ధాతువు ఉపసర్గం లేనప్పుడు (అనుపసర్గాత్), క్రియ యొక్క ఫలం కర్తకు చెందినప్పుడు (కర్త్రభిప్రాయే క్రియాఫలే, ముందటి సూత్రం నుండి అనువృత్తి), ఆత్మనేపద ప్రత్యయాలను (మధ్యగణ ప్రత్యయాలు) తీసుకుంటుంది. కాబట్టి ఉపసర్గం లేని "తెలియు" మధ్యగణంలో వర్తిస్తుంది: జానే "నేను తెలుసుకుంటాను", జానీథాః "తెలుసుకుంటావు", జ్ఞాస్యసే "తెలుసుకుంటావు". ఉపసర్గంతోని జ్ఞా (ప్రజ్ఞా వంటిది) దీని వెలుపల ఉంటుంది. మధ్యగణ ప్రత్యయాలు ఎంచుకోబడే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.76 अनुपसर्गाज्ज्ञः
  • Siddhāntakaumudī — outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras

  uncheckeddrafted from the rule text

• श्वीदितो निष्ठायाम् 7.2.14 · not in the abridgement← जाताम्

  श्वि and ई-marked roots take no इट् in the निष्ठा

  The root श्वि "to swell" and every root marked with ई as its इत् (an ईदित् root) take no इट् — the इ the augment would insert — in the निष्ठा, the participles in क्त and क्तवतु. So the ई-marked मद् (मदी), जन् (जनी) and यत् (यती) form प्रमत्तः "heedless", जातम् "born" and आयत्तम् "dependent" with no इट्: मद् + त gives मत्त, not मदित. The derivation names the rule on the silent step where the इट् augment is refused. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.

  శ్వి "ఉబ్బుట" ధాతువు, మరియు ఈ ని ఇత్ గా కలిగిన ప్రతి ధాతువు (ఈదిత్), నిష్ఠాలో — క్త, క్తవతు కృదంతాలలో — ఇట్ (ఆగమం చేర్చే ఇ) ను తీసుకోవు. కాబట్టి ఈదిత్ అయిన మద్ (మదీ), జన్ (జనీ), యత్ (యతీ) — ప్రమత్తః "ప్రమత్తుడైన", జాతమ్ "పుట్టిన", ఆయత్తమ్ "ఆధారపడిన" — ఇట్ లేకుండా ఏర్పడతాయి: మద్ + త మత్త అవుతుంది, మదిత కాదు. ఇట్ ఆగమం నిరాకరించబడే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.2.14 श्वीदितो निष्ठायाम्
  • Siddhāntakaumudī — outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras

  uncheckeddrafted from the rule text

• अ अ 8.4.68 · not in the abridgement← गच्छत्सु; मन्ये; शिशिरमथिताम्

  the short अ, held open through the derivation, returns to its close sound at the end

  The last sūtra of the Aṣṭādhyāyī. Throughout a derivation the short अ is treated as though it were open (विवृत), like the long आ, so that the rules can reach it; this rule restores its natural close (संवृत) sound once the derivation is done. It is the final step of nearly every chain — of चक्रे, of प्रमत्तः, and the rest. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.

  అష్టాధ్యాయి చివరి సూత్రం. వ్యుత్పత్తి అంతటా హ్రస్వ అ ను విచ్చుకున్నట్టుగా (వివృత), దీర్ఘ ఆ వలె, గ్రహిస్తారు — తద్వారా నియమాలు దానిని అందుకోగలుగుతాయి; వ్యుత్పత్తి ముగిసిన పిదప ఈ సూత్రం దాని సహజ సంవృత ధ్వనిని తిరిగి ఇస్తుంది. ఇది దాదాపు ప్రతి గొలుసుకూ చివరి మెట్టు — చక్రే కు, ప్రమత్తః కు, మిగిలిన వాటికి. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.4.68 अ अ
  • Siddhāntakaumudī — outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras

  uncheckeddrafted from the rule text

१समासविग्रहthe compounds, unpacked

२प्रतिपदार्थeach word, its form and sense

• pronoun, द्वितीया एकवचन accusative singular

  ताम्

  printed तां

  तद्

  her — and it is the word Mallinātha said would come. At the end of 2.22 he wrote तामित्युत्तरश्लोकेन सम्बन्धः, 'the connection is with the next stanza, by तām', and here it stands as the first syllable of the verse. **A relative clause four pādas long is closed by one syllable at the start of the next stanza.** He fixes it with a compound of his own: तामन्तर्भवनगताम्, 'her, the one who has gone inside the house', reaching back past 2.22 to the अन्तर्भवन of 2.21

  pronoun

  A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedauthored

  pronoun, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern तद् declines on

  1. तद्

  2. ↓7.2.102त्यदादीनामः

     त+अ+अम्

  3. ↓6.1.97अतो गुणे

     त+अम्

  4. ↓4.1.4अजाद्यतष्टाप्

     त+टाप्+ अम्

  5. ↓6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः

     ता+ अम्

  6. ↓6.1.107अमि पूर्वः

     ताम्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  The stanza opens by closing a sentence begun a stanza back. At the end of 2.22 Mallinātha wrote तामित्युत्तरश्लोकेन सम्बन्धः, 'the connection is with the next stanza, by तām', and here तां, 'her', is the very first syllable — one word that reaches back and answers a description four pādas long. He ties it down with a compound of his own, तामन्तर्भवनगताम्, 'her, the one gone inside the house', reaching past 2.22 to the अन्तर्भवन of 2.21. And he fills in the tool the verb has no word for: the yakṣa is to know her 'by the earlier marks' — “तन्वी” इत्यादिपूर्वलक्षणैरिति शेषः, quoting 2.22's first word, तन्वी 'slender', to point at the description he means. Everything accusative in the first two pādas — परिमितकथाम्, एकाम्, and the whole comparison — describes this one pronoun.

  శ్లోకం ఒక పాదం క్రితం మొదలైన వాక్యాన్ని ముగించుటతో ప్రారంభమవుతుంది. 2.22 చివర మల్లినాథుడు తామిత్యుత్తరశ్లోకేన సమ్బన్ధః, 'తామ్‌ అనే మాటతో మఱుసటి శ్లోకంతో సంబంధం' అని వ్రాశాడు; ఇక్కడ తామ్‌, 'ఆమెను', ఈ శ్లోకపు మొదటి అక్షరమే — నాలుగు పాదాల పొడవైన వర్ణనను ఒక్క పదం వెనక్కి చాచి అందుకుంటుంది. తామన్తర్భవనగతామ్‌, 'ఇంటిలోపలికి వెళ్లిన ఆమెను', అను తన సొంత సమాసంతో దాన్ని కట్టిపడేస్తాడు. క్రియకు లేని సాధనాన్ని కూడా చేరుస్తాడు: 'పూర్వపు గుర్తులచేత' ఆమెను తెలుసుకోవాలి — “తన్వీ” ఇత్యాదిపూర్వలక్షణైరితి శేషః, 2.22 మొదటి మాట తన్వీ, 'సన్నని', ను ఉదాహరించి ఏ వర్ణననో చూపిస్తాడు. మొదటి రెండు పాదాల ద్వితీయా విభక్తులన్నీ ఈ ఒక్క సర్వనామాన్ని వర్ణిస్తాయి.

  • Mallinātha, Sañjīvinī — 2.23: tām antarbhavanagatām; “tanvī” ityādipūrvalakṣaṇair iti śeṣaḥ

• √ज्ञा, class 9, विधिलिङ्, atmanepada, second person singular

  जानीथाः

  √ज्ञा of the ninth class

  you are to know — the optative again, as at 2.20's लक्षयेथाः, and again in the middle voice: the ending is थाः, where the active would give जानीयाः. Mallinātha answers it with a parasmaipada form, अवगच्छेः, 'you should understand', which keeps the mood and drops the voice. **And he supplies the instrument the sentence has no word for**: “तन्वी” इत्यादिपूर्वलक्षणैरिति शेषः, 'by the earlier marks, तन्वी and the rest — this is to be supplied'. That is 2.22's first word, quoted, and it is the second time in three stanzas that he identifies a cross-reference by quoting the stanza it points to

  optative, विधिलिङ्

  What would, should, or might be: स्यात् 'there might be', उपेक्षेत 'would he overlook'.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)

  √ज्ञा · class 9 · विधिलिङ्

  1. ज्ञा

  2. ↓1.3.1भूवादयो धातवः

     ज्ञा॒

  3. ↓3.3.161विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ्

     ज्ञा + लिँङ्

     and, without changing the form,1.3.21.3.3

  4. ↓1.3.9तस्य लोपः

     ज्ञा + ल्

     and, without changing the form,1.3.76

  5. ↓3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्

     ज्ञा + थास्

     and, without changing the form,1.3.43.4.113

  6. ↓3.1.81क्र्यादिभ्यः श्ना

     ज्ञा + श्ना + थास्

     and, without changing the form,1.3.8

  7. ↓1.3.9तस्य लोपः

     ज्ञा + ना + थास्

     and, without changing the form,3.4.113

  8. ↓3.4.102लिङस्सीयुट्

     ज्ञा + ना + सीयुँट् + थास्

     and, without changing the form,1.3.21.3.3

  9. ↓1.3.9तस्य लोपः

     ज्ञा + ना + सीय् + थास्

  10. ↓3.4.107सुट् तिथोः

      ज्ञा + ना + सीय् + स्थास्

      and, without changing the form,1.2.41.4.13

  11. ↓7.3.79ज्ञाजनोर्जा

      जा + ना + सीय् + स्थास्

  12. ↓7.2.79लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य

      जा + ना + ईय् + थास्

  13. ↓6.1.66लोपो व्योर्वलि

      जा + ना + ई + थास्

      and, without changing the form,1.4.14

  14. ↓6.4.112श्नाऽभ्यस्तयोरातः

      जा + न् + ई + थास्

  15. ↓8.2.66ससजुषो रुः

      जा + न् + ई + थारुँ

  16. ↓1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्

      जा + न् + ई + थार्

  17. ↓8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः

      जानीथाः

  uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

• ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular

  परिमितकथाम्

  printed परिमितकथां

  कथा

  talk — कथा is a telling, and of a person it is what they say. Mallinātha replaces it with वाच्, speech. **The whole stanza is in the accusative**, because everything in it describes the ताम् of the first syllable, and this is the first of eight accusative singulars agreeing with one pronoun

  ā-stem feminine

  The commonest feminine class, formed from an a-stem by lengthening: कान्ता, कान्ते, कान्ताः.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedauthored

  ā-stem feminine

  Feminine stems ending in आ, built from an अ-stem by टाप् (4.1.4): रमा, बाला, कान्ता, and the poem's याच्ञा, अलका, मोघा. The nominative is रमा, the accusative रमाम्, the instrumental रमया (7.3.105); the dative, ablative, genitive and locative singular take the याट् augment — रमायै, रमायाः, रमायाम् (7.3.113). The genitive plural is रमाणाम् (नुट् by 7.1.54), and the vocative singular is रमे.

  అకారాంత శబ్దం నుండి టాప్ (4.1.4) చేత ఏర్పడే ఆకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: రమా, బాలా, కాన్తా, పద్యంలోని యాచ్ఞా, అలకా, మోఘా. ప్రథమ రమా, ద్వితీయ రమామ్, తృతీయ రమయా (7.3.105); చతుర్థీ/పంచమీ/షష్ఠీ/సప్తమీ ఏకవచనాలు యాట్ ఆగమంతో — రమాయై, రమాయాః, రమాయామ్ (7.3.113). షష్ఠీబహువచనం రమాణామ్ (7.1.54 నుట్), సంబోధనైకవచనం రమే.

  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — आकारान्त स्त्रीलिङ्ग prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • Śabdamañjarī — आकारान्त स्त्रीलिङ्ग — aa-fem

  uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

  आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	कथा	कथे	कथाः
  द्वितीया	कथाम्	कथे	कथाः
  तृतीया	कथया	कथाभ्याम्	कथाभिः
  चतुर्थी	कथायै	कथाभ्याम्	कथाभ्यः
  पञ्चमी	कथायाः	कथाभ्याम्	कथाभ्यः
  षष्ठी	कथायाः	कथयोः	कथानाम्
  सप्तमी	कथायाम्	कथयोः	कथासु
  सम्बोधन	कथे	कथे	कथाः

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern रमा declines on

  1. रमा

  2. ↓6.1.107अमि पूर्वः

     रमाम्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular

  जीवितम्

  printed जीवितं

  जीवित

  life — the past participle of √जीव् used as a noun, so the word is 'what has been lived' and then simply a life. Mallinātha reads the phrase as a comparison and says so with a compound: जीविततुल्याम्, 'equal to life', and then names her in his own words, मत्प्रेयसीम्, my beloved. **The verse never uses a word for wife or beloved anywhere in these three stanzas**; he supplies one here

  a-stem neuter

  Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedauthored

  a-stem neuter

  Neuter nouns in short अ: फल “fruit”, वचन “word”, कुसुम, and adjectives in अ agreeing with a neuter noun. The nominative and accusative singular end in अम् (7.1.24) — फलम् — and are alike; the plural फलानि takes नुम् and lengthens; the instrumental plural is फलैः (7.1.9). It is the a-stem masculine’s table with the neuter’s own nominative, accusative and the -आनि plural.

  హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దాలు: ఫల “పండు”, వచన “మాట”, కుసుమ, నపుంసక నామానికి అన్వయించే అకారాంత విశేషణాలు. ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు అమ్ తో ముగుస్తాయి (7.1.24) — ఫలమ్ — రెండూ ఒకటే; బహువచనం ఫలాని నుమాగమంతో దీర్ఘమవుతుంది; తృతీయా బహువచనం ఫలైః (7.1.9). అకారాంత పుంలింగ పట్టికే, నపుంసకపు సొంత ప్రథమ, ద్వితీయ, -ఆని బహువచనంతో.

  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — फल / a-stem neuter prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • Śabdamañjarī — अकारान्त नपुंसकलिङ्ग — फलम् फले फलानि

  uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

  अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	जीवितम्	जीविते	जीवितानि
  द्वितीया	जीवितम्	जीविते	जीवितानि
  तृतीया	जीवितेन	जीविताभ्याम्	जीवितैः
  चतुर्थी	जीविताय	जीविताभ्याम्	जीवितेभ्यः
  पञ्चमी	जीवितात्	जीविताभ्याम्	जीवितेभ्यः
  षष्ठी	जीवितस्य	जीवितयोः	जीवितानाम्
  सप्तमी	जीविते	जीवितयोः	जीवितेषु
  सम्बोधन	जीवित	जीविते	जीवितानि

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern फल declines on

  1. फल

  2. ↓7.1.24अतोऽम्

     फल+अम्

  3. ↓6.1.107अमि पूर्वः

     फलम्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular

  मे

  मद्

  my — the unaccented genitive, and the third time in nine stanzas that it stands in the same place: 2.15's कान्तया वर्धितो मे, 2.19's नर्तितो मे, and here मे द्वितीयं जीवितम्. **All three make something in Alakā his**, and in all three Mallinātha replaces the enclitic with the full मम. The enclitic cannot begin a clause, which is why it never stands where the sense would put it

  pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular

  pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern अस्मद् declines on

  1. अस्मद्

  2. ↓7.1.27युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश्

     अस्मद्+अ

  3. ↓7.2.96तवममौ ङसि

     मम+अद्+अ

  4. ↓6.1.97अतो गुणे

     ममद्+अ

  5. ↓7.2.90शेषे लोपः

     मम

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular

  द्वितीयम्

  printed द्वितीयं

  द्वितीय

  second — the ordinal of द्वि, and here it makes the whole phrase a definition rather than a compliment: she is not like his life, she is a second one of it. Mallinātha softens it to a comparison, जीविततुल्याम्, equal to life. **The ordinal is not one of the सर्वादि words** and declines as an ordinary a-stem, which is why it carries a table where एकाम् two pādas later does not

  a-stem neuter — Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि. · a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular

  अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	द्वितीयम्	द्वितीये	द्वितीयानि
  द्वितीया	द्वितीयम्	द्वितीये	द्वितीयानि
  तृतीया	द्वितीयेन	द्वितीयाभ्याम्	द्वितीयैः
  चतुर्थी	द्वितीयाय	द्वितीयाभ्याम्	द्वितीयेभ्यः
  पञ्चमी	द्वितीयात्	द्वितीयाभ्याम्	द्वितीयेभ्यः
  षष्ठी	द्वितीयस्य	द्वितीययोः	द्वितीयानाम्
  सप्तमी	द्वितीये	द्वितीययोः	द्वितीयेषु
  सम्बोधन	द्वितीय	द्वितीये	द्वितीयानि

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern फल declines on

  1. फल

  2. ↓7.1.24अतोऽम्

     फल+अम्

  3. ↓6.1.107अमि पूर्वः

     फलम्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• √भू + च्वि + क्त, सप्तमी एकवचन locative singular

  दूरीभूते

  दूरीभूत, from दूर with च्वि and √भू with क्त

  gone far — and the ī in the middle of it is an affix in its own right. च्वि goes on a noun before √कृ, √भू or √अस् to say that a thing has become what it was not, by Pāṇini 5.4.50, and 7.4.32 अस्य च्वौ lengthens the stem's final अ to ई before it: दूर, far, becomes दूरी-, and दूरीभूत is 'having become far'. Mallinātha answers it with a plainer word, दूरस्थिते, standing far off, and supplies सति to make the locative absolute. **The absolute is what puts the yakṣa inside his wife's condition**: the clause is not 'because I am away' but 'I being away', and everything after it hangs on him

  past participle, क्त

  The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective.

  క్త ప్రత్యయం భూత కృదంతాన్ని చేస్తుంది — సాధారణంగా కర్మణి, "చేయబడినది"; గతి/స్థితి ధాతువులకు కర్తరి: గతః "వెళ్లినవాడు". తరువాత సామాన్య విశేషణంలా నడుస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.2.102 निष्ठा
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 811 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §5.1, प्रमत्तः

  uncheckeddrafted from the rule and the Bālānandinī; sūtra from skt-mcp

  a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern राम declines on

  1. राम

  2. ↓1.3.8लशक्वतद्धिते1.3.9तस्य लोपः

     राम + इ

  3. ↓6.1.87आद्गुणः

     रामे

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• pronoun, सप्तमी एकवचन locative singular

  मयि

  मद्

  I being — the locative of the first person, and the subject of the absolute clause. **The stanza has both of the poem's pronouns in its first two pādas**, मे and मयि, and they do opposite work: the genitive claims her, the locative removes him. Mallinātha keeps the word where it is and only writes सति after the participle

  pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, सप्तमी एकवचन locative singular

  pronoun, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern अस्मद् declines on

  1. अस्मद्

  2. ↓7.2.97त्वमावेकवचने

     म+अद्+इ

  3. ↓6.1.97अतो गुणे

     मद्+इ

  4. ↓7.2.89योऽचि

     मयि

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular

  सहचरे

  सहचर

  her companion — literally 'one who goes with', सह with √चर्, and Mallinātha answers it with the same idea on a different affix, सहचारिणि. **Then he reads it as evidence**: अनेन वियोगासहिष्णुत्वं व्यज्यते, 'by this her inability to bear separation is *suggested*'. It is the fourth व्यज्यते of the canto after 2.7, 2.8 and 2.22, and the argument is that a man who calls himself her fellow-goer is saying she cannot go anywhere without him. **The word also does the simile's work twice over**: it agrees with मयि, and the cakravāka in the comparison is a सहचर too, which is why he writes the bird in — सहचरे चक्रवाके दूरीभूते सति

  a-stem masculine

  The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः.

  అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్షః, యక్షౌ, యక్షాః.

  • Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; राम prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §4.2, the a-stem masculine

  uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

  a-stem masculine

  The largest noun class, and the one every other declension is measured against: यक्ष, राम. The nominative singular यक्षः ends in a visarga that is a buried स् (8.2.66, then 8.3.15); the instrumental शापेन comes from टा becoming इन after an a-stem (7.1.12) and then अ + इ → ए (6.1.87); the locative plural is यक्षेषु. Adjectives in अ — प्रमत्त, भोग्य — decline the same way in the masculine, so प्रमत्तः and भोग्येण sit in this same table.

  అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్ష, రామ. శబ్దమంజరిలో మొదటి శబ్దం 'రామః రామౌ రామాః'. ప్రథమా ఏకవచనం యక్షః (దాగిన స్), తృతీయా శాపేన (టా → ఇన 7.1.12; అ + ఇ → ఏ 6.1.87), సప్తమీ బహువచనం యక్షేషు. అకారాంత విశేషణాలు — ప్రమత్త, భోగ్య — పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి; ప్రమత్తః, భోగ్యేణ ఇదే పట్టికలో ఉంటాయి.

  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — रामः prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
  • docs/lessons/1.1.md — §4, the a-stem masculine

  uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

  अकारान्त पुंलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	सहचरः	सहचरौ	सहचराः
  द्वितीया	सहचरम्	सहचरौ	सहचरान्
  तृतीया	सहचरेण	सहचराभ्याम्	सहचरैः
  चतुर्थी	सहचराय	सहचराभ्याम्	सहचरेभ्यः
  पञ्चमी	सहचरात्	सहचराभ्याम्	सहचरेभ्यः
  षष्ठी	सहचरस्य	सहचरयोः	सहचराणाम्
  सप्तमी	सहचरे	सहचरयोः	सहचरेषु
  सम्बोधन	सहचर	सहचरौ	सहचराः

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern राम declines on

  1. राम

  2. ↓1.3.8लशक्वतद्धिते1.3.9तस्य लोपः

     राम + इ

  3. ↓6.1.87आद्गुणः

     रामे

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  सहचर, 'one who goes with', belongs in the verse to the yakṣa: मयि सहचरे दूरीभूते सति, 'I, her fellow-goer, being far off', the first of the two locative absolutes. Mallinātha reads a claim into the word — अनेन वियोगासहिष्णुत्वं व्यज्यते, 'by this her inability to bear separation is suggested', the fourth व्यज्यते ('is suggested') of the canto — the point being that a man who calls himself her fellow-goer is saying she cannot go anywhere without him. Then he makes the word do the simile's other half. The verse says only 'like one lone cakravākī' and never says the bird's mate is away; without that the two sides do not match. So he writes it in, lending the yakṣa's own word to the bird: सहचरे चक्रवाके दूरीभूते सति, 'her companion the cakravāka being far off'.

  సహచర, 'కూడ నడచువాడు', శ్లోకంలో యక్షునికి చెందుతుంది: మయి సహచరే దూరీభూతే సతి, 'ఆమె తోడునడకవాడనైన నేను దూరమైనప్పుడు', రెండు సతిసప్తములలో మొదటిది. మల్లినాథుడు ఆ మాటలో ఒక వాదాన్ని చదువుతాడు — అనేన వియోగాసహిష్ణుత్వం వ్యజ్యతే, 'దీనిచేత ఆమె ఎడబాటును సహింపలేకపోవుట వ్యంగ్యమవుతుంది', కావ్యంలో నాలుగవ వ్యజ్యతే — భావం ఏమంటే, తనను ఆమె తోడునడకవాడనని పిలుచుకొనే మగవాడు ఆమె తనను వదలి ఎక్కడికీ పోలేదని చెబుతున్నాడు. ఆపై ఆ మాటచేత ఉపమ రెండవ సగాన్ని కూడ చేయిస్తాడు. శ్లోకం 'ఒంటరి చక్రవాకి వలె' అని మాత్రమే అంటుంది, పక్షి జోడు దూరమని చెప్పదు; అది లేకుండా రెండు వైపులూ సరిపోవు. కావున యక్షుని సొంత మాటను పక్షికి ఇచ్చి వ్రాస్తాడు: సహచరే చక్రవాకే దూరీభూతే సతి, 'ఆమె తోడైన చక్రవాకము దూరమైనప్పుడు'.

  • Mallinātha, Sañjīvinī — 2.23: sahacare sahacāriṇi; anena viyogāsahiṣṇutvaṃ vyajyate; sahacare cakravāke dūrībhūte sati

• ī-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular

  चक्रवाकीम्

  printed चक्रवाकीमिवैकाम्

  चक्रवाकी, the feminine of चक्रवाक with ङीष्

  a female cakravāka — the ruddy goose, the bird the tradition says is parted from its mate every night and calls till morning. Mallinātha glosses चक्रवाकवधूम्, the cakravāka's wife, and names the affix that makes the feminine: “जातेरस्त्रीविषयादयोपधात्” इति ङीष्, Pāṇini 4.1.63, which gives ङीष् to a word for a species that is not itself female and has no य् before its last letter. **And he fills in the half of the comparison the verse leaves out**: सहचरे चक्रवाके दूरीभूते सति, 'her companion the cakravāka being far off'. The stanza says only 'like one lone cakravākī'; it does not say that her mate is away, and without that the two sides do not match

  ī-stem feminine

  A long-ī stem, most often a feminine made from a masculine stem: एकपत्नी, नद्याः.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedauthored

  ī-stem feminine

  Feminine nouns whose stem ends in long ई: नदी “river”, गौरी, and the मयट् “made of” words like कुशलमयी. Most are formed by the feminine suffix ङीप्/ङीष्. The nominative singular is the bare नदी; the accusative नदीम्; the instrumental नद्या. Śabdamañjarī drills नदी नद्यौ नद्यः.

  దీర్ఘ ఈకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: నదీ “నది”, గౌరీ, “మయట్” (…మయమైన) శబ్దాలైన కుశలమయీ మొదలైనవి. చాలావరకు ఙీప్/ఙీష్ స్త్రీప్రత్యయంతో ఏర్పడతాయి. ప్రథమైకవచనం బరి నదీ; ద్వితీయ నదీమ్; తృతీయ నద్యా. శబ్దమంజరి “నదీ నద్యౌ నద్యః”.

  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — नदी / ī-stem feminine prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • Śabdamañjarī — ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग — नदी नद्यौ नद्यः

  uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

  ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	चक्रवाकी	चक्रवाक्यौ	चक्रवाक्यः
  द्वितीया	चक्रवाकीम्	चक्रवाक्यौ	चक्रवाकीः
  तृतीया	चक्रवाक्या	चक्रवाकीभ्याम्	चक्रवाकीभिः
  चतुर्थी	चक्रवाक्यै	चक्रवाकीभ्याम्	चक्रवाकीभ्यः
  पञ्चमी	चक्रवाक्याः	चक्रवाकीभ्याम्	चक्रवाकीभ्यः
  षष्ठी	चक्रवाक्याः	चक्रवाक्योः	चक्रवाकीणाम्
  सप्तमी	चक्रवाक्याम्	चक्रवाक्योः	चक्रवाकीषु
  सम्बोधन	चक्रवाकि	चक्रवाक्यौ	चक्रवाक्यः

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  ī-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern गौरी declines on

  1. गौरी

  2. ↓6.1.107अमि पूर्वः

     गौरीम्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• अव्यय

  इव

  printed चक्रवाकीमिवैकाम्

  इव

  like — the ordinary particle of comparison, printed here and dropped at 2.22, where the compound पक्वबिम्बाधरोष्ठी had to have it supplied. **The stanza uses two comparison-words and neither is used twice**: इव for the bird, and वा for the lotus, which Mallinātha has to prove can mean इव at all. The final अ of इव merges with the ए of एकाम् into ऐ

  indeclinable

  An indeclinable — no case, no number, one form everywhere.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedauthored

• sarvanāman feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular

  एकाम्

  printed चक्रवाकीमिवैकाम्

  एक

  alone — not 'one' but 'by herself', and Mallinātha makes it unambiguous with a word built for the sense: एकामेकाकिनीम्, and then adds स्थिताम्, staying so. **The word stands between the bird and the pronoun and belongs to both.** A cakravākī is alone because her mate is on the other bank; the woman is alone in a house with a garden and a peacock in it, and the epithet is what makes the two the same case. एक is one of the सर्वादि words of Pāṇini 1.1.27, as recorded at 2.12, and the accusative singular feminine is a cell the pronoun's endings and the noun's share. It is one of the सर्वादि words of Pāṇini 1.1.27 besides, so its oblique cases take the pronominal endings

  सर्वनाम word

  One of the सर्वादि words — सर्व, अन्य, एक, स्व. They are a-stems and decline as a-stems in most cells, but the dative, ablative and locative singular take the pronominal endings and the neuter nominative singular ends in त्: एकस्मिन्, not the एके a noun would give.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedauthored

  sarvanāman feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern सर्वा declines on

  1. सर्वा

  2. ↓6.1.107अमि पूर्वः

     सर्वाम्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular

  गाढोत्कण्ठाम्

  printed गाढोत्कण्ठां

  उत्कण्ठा

  longing — उत्कण्ठा is 'having the neck up', from उत् and कण्ठ, the throat, so the word begins as a picture of craning to look for somebody. Mallinātha does not use the picture; he uses a definition, वेदना महती संशोषणी गात्राणाम्, 'a great pain that dries up the limbs'. **The drying is what the rest of the stanza needs**, because the argument is that she has changed in body. The word begins the second half, and his note on it says why the second half exists at all

  ā-stem feminine — The commonest feminine class, formed from an a-stem by lengthening: कान्ता, कान्ते, कान्ताः. · ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular

  आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	उत्कण्ठा	उत्कण्ठे	उत्कण्ठाः
  द्वितीया	उत्कण्ठाम्	उत्कण्ठे	उत्कण्ठाः
  तृतीया	उत्कण्ठया	उत्कण्ठाभ्याम्	उत्कण्ठाभिः
  चतुर्थी	उत्कण्ठायै	उत्कण्ठाभ्याम्	उत्कण्ठाभ्यः
  पञ्चमी	उत्कण्ठायाः	उत्कण्ठाभ्याम्	उत्कण्ठाभ्यः
  षष्ठी	उत्कण्ठायाः	उत्कण्ठयोः	उत्कण्ठानाम्
  सप्तमी	उत्कण्ठायाम्	उत्कण्ठयोः	उत्कण्ठासु
  सम्बोधन	उत्कण्ठे	उत्कण्ठे	उत्कण्ठाः

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern रमा declines on

  1. रमा

  2. ↓6.1.107अमि पूर्वः

     रमाम्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  The second half turns on a feeling, and Mallinātha stops to define it out of a lexicon — something he has not done for a feeling before. उत्कण्ठा, literally 'having the neck up' (उत् + कण्ठ, the throat), the picture of craning to look for someone, he gives instead as रागे त्वलब्धविषये वेदना महती तु या । संशोषणी तु गात्राणां तामुत्कण्ठां विदुर्बुधाः — 'when passion has not got its object, the great pain that dries up the limbs: that the wise know as utkaṇṭhā'. The drying is the physical fact the argument needs. Because longing wastes a body, the frost-struck lotus that follows is not decoration but a conclusion: the second half is one long comparison (an उपमा, a likeness) doing the work of proof, and this definition is its hinge.

  రెండవ సగం ఒక భావంపై నిలుస్తుంది, మల్లినాథుడు దాన్ని కోశంనుండి నిర్వచించుటకు ఆగుతాడు — ఒక భావానికి అతడు ముందు ఇలా చేయలేదు. ఉత్కంఠా అంటే మాటకు 'మెడ పైకెత్తి ఉండుట' (ఉత్‌ + కంఠ, గొంతు), ఎవరికోసమో చూచుటకు మెడ చాచే చిత్రం; దాన్ని అతడు రాగే త్వలబ్ధవిషయే వేదనా మహతీ తు యా । సంశోషణీ తు గాత్రాణాం తామുత్కంఠాం విదుర్బుధాః — 'కోరిక తన లక్ష్యాన్ని పొందనప్పుడు అవయవాలను ఎండగట్టే గొప్ప బాధ: దాన్ని పండితులు ఉత్కంఠ అంటారు' అని ఇస్తాడు. ఆ ఎండుటే వాదానికి కావలసిన దేహికమైన సంగతి. విరహం దేహాన్ని క్షీణింపజేయును గావున, తరువాతి మంచుదెబ్బ తిన్న తామర అలంకారం కాదు, ఒక ముగింపు: రెండవ సగం పూర్తిగా ఒక ఉపమ (పోలిక) రుజువుగా పనిచేస్తుంది, ఈ నిర్వచనమే దానికి కీలు.

  • Mallinātha, Sañjīvinī — 2.23: gāḍhotkaṇṭhāṃ prabalavirahavedanām; rāge tv alabdhaviṣaye… saṃśoṣaṇī tu gātrāṇām

• u-stem masculine, सप्तमी बहुवचन locative plural

  गुरुषु

  गुरु

  heavy — of days it means long, and Mallinātha says what makes them so with one compound: विरहमहत्सु, 'great with separation'. **He will not let the adjective be about the season.** The days are not long because it is summer; they are long because she is counting them. The word's ordinary senses are weighty, important and a teacher, and the metrical sense — a long syllable — is the same word again

  u-stem masculine

  A short-u stem: तरुः, तरू, तरवः. Adjectives like गुरु decline this way in the masculine.

  హ్రస్వ ఉకారాంతం: తరుః, తరూ, తరవః. గురు వంటి విశేషణాలు పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి.

  • Śabdamañjarī — उकारान्त पुंल्लिङ्ग — गुरुः गुरू गुरवः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; गुरु prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §4.3, the u-stem masculine

  uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

  u-stem masculine

  Nouns whose stem ends in short उ, in the masculine: गुरु, तरु, शम्भु. The nominative singular is गुरुः; the instrumental singular गुरुणा has ना for the ending टा after a short इ/उ stem (7.3.120), not the इन of the a-stem. The locative plural गुरुषु has षु after उ (ṣatva). The strong cases show guṇa: गुरवः, गुरोः. Śabdamañjarī drills it as गुरुः गुरू गुरवः.

  ఉకారాంత పుంలింగ శబ్దాలు: గురు, తరు, శంభు. ప్రథమైకవచనం గురుః; తృతీయైకవచనం గురుణా — హ్రస్వ ఇ/ఉ కారాంతం తరువాత టా → నా (7.3.120), అకారాంతంలోని ఇన కాదు. సప్తమీ బహువచనం గురుషు (ఉ తరువాత షత్వం). బలమైన విభక్తుల్లో గుణం: గురవః, గురోః. శబ్దమంజరి "గురుః గురూ గురవః".

  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; गुरु / u-stem prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • Śabdamañjarī — उकारान्त पुंल्लिङ्ग — गुरुः गुरू गुरवः
  • docs/lessons/1.1.md — §4.3, the u-stem masculine

  uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

  उकारान्त पुंलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	गुरुः	गुरू	गुरवः
  द्वितीया	गुरुम्	गुरू	गुरून्
  तृतीया	गुरुणा	गुरुभ्याम्	गुरुभिः
  चतुर्थी	गुरवे	गुरुभ्याम्	गुरुभ्यः
  पञ्चमी	गुरोः	गुरुभ्याम्	गुरुभ्यः
  षष्ठी	गुरोः	गुर्वोः	गुरूणाम्
  सप्तमी	गुरौ	गुर्वोः	गुरुषु
  सम्बोधन	गुरो	गुरू	गुरवः

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  u-stem masculine, सप्तमी बहुवचन locative plural · the pattern शम्भु declines on

  1. शम्भु

  2. ↓8.3.59आदेशप्रत्यययोः

     शम्भुषु

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• a-stem masculine, सप्तमी बहुवचन locative plural

  दिवसेषु

  printed दिवसेष्वेषु

  दिवस

  days — the subject of the second absolute clause. **The word stood at 2.19 in the singular and in a compound**, दिवसविगमे, where it dated a peacock's roosting; here it is plural and absolute, and what it dates is a year. The उ of -एषु becomes व् before the ए of एषु

  a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, सप्तमी बहुवचन locative plural

  अकारान्त पुंलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	दिवसः	दिवसौ	दिवसाः
  द्वितीया	दिवसम्	दिवसौ	दिवसान्
  तृतीया	दिवसेन	दिवसाभ्याम्	दिवसैः
  चतुर्थी	दिवसाय	दिवसाभ्याम्	दिवसेभ्यः
  पञ्चमी	दिवसात्	दिवसाभ्याम्	दिवसेभ्यः
  षष्ठी	दिवसस्य	दिवसयोः	दिवसानाम्
  सप्तमी	दिवसे	दिवसयोः	दिवसेषु
  सम्बोधन	दिवस	दिवसौ	दिवसाः

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  a-stem masculine, सप्तमी बहुवचन locative plural · the pattern राम declines on

  1. राम

  2. ↓7.3.103बहुवचने झल्येत्

     रामे + सु

  3. ↓8.3.59आदेशप्रत्यययोः

     रामेषु

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• pronoun, सप्तमी बहुवचन locative plural

  एषु

  printed दिवसेष्वेषु

  इदम्

  these — and the demonstrative is the strangest word in the stanza, because the speaker is a thousand miles from the days he is pointing at. Mallinātha writes वर्तमानेषु against it, 'present, going on now', which is what एषु has to mean here: not the days he can see but the days that are passing. **इदम् is the pronoun of what is near**, and using it of her year makes her year the one he is living in

  pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, सप्तमी बहुवचन locative plural

  pronoun, सप्तमी बहुवचन locative plural · the pattern इदम् declines on

  1. इदम्

  2. ↓7.2.102त्यदादीनामः

     इद+अ+सु

  3. ↓6.1.97अतो गुणे

     इद+सु

  4. ↓7.2.113हलि लोपः

     अ+सु

  5. ↓7.3.103बहुवचने झल्येत्

     ए+सु

  6. ↓8.3.59आदेशप्रत्यययोः

     एषु

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• √गम् + शतृ, सप्तमी बहुवचन locative plural

  गच्छत्सु

  गच्छत्, from √गम् with शतृ

  as they go — the present active participle, and Mallinātha still adds सत्सु after it, so that his absolute clause has two participles in it where the verse has one. **The tense is the whole point.** A past participle would say the days had gone and the reckoning was over; शतृ keeps them going while the cloud is being spoken to, and the woman's change is happening rather than finished. The root is the one 2.21 opened on and 2.22 used for her walk

  present participle active, शतृ

  The suffix शतृ makes an active present participle, 'X-ing', declining as an at-stem: कथयतः 'of the one telling'.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)

  √गम् · class 1 · शतृ

  1. गमॢँ

  2. ↓1.3.1भूवादयो धातवः

     ग॒मॢँ

     and, without changing the form,1.3.2

  3. ↓1.3.9तस्य लोपः

     गम्

     and, without changing the form,dhātupāṭha 01.0934

  4. ↓3.2.123वर्तमाने लट्

     गम् + लँट्

     and, without changing the form,1.3.21.3.3

  5. ↓1.3.9तस्य लोपः

     गम् + ल्

     and, without changing the form,1.3.78

  6. ↓3.2.124लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे

     गम् + शतृँ

     and, without changing the form,1.3.21.3.8

  7. ↓1.3.9तस्य लोपः

     गम् + अत्

     and, without changing the form,3.2.1271.2.463.4.113

  8. ↓4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्

     गम् + अत् + सुप्

     and, without changing the form,1.3.3

  9. ↓1.3.9तस्य लोपः

     गम् + अत् + सु

  10. ↓3.1.68कर्तरि शप्

      गम् + शप् + अत् + सु

      and, without changing the form,1.3.31.3.8

  11. ↓1.3.9तस्य लोपः

      गम् + अ + अत् + सु

      and, without changing the form,3.4.1131.2.41.4.13

  12. ↓7.3.77इषुगमियमां छः

      गछ् + अ + अत् + सु

  13. ↓6.1.73छे च

      गत्छ् + अ + अत् + सु

      and, without changing the form,1.4.171.4.14

  14. ↓6.1.97अतो गुणे

      गत्छ् + अत् + सु

  15. ↓8.2.39झलां जशोऽन्ते

      गत्छ् + अद् + सु

  16. ↓8.4.40स्तोः श्चुना श्चुः

      गच्छ् + अद् + सु

  17. ↓8.4.55खरि च

      गच्छ् + अत् + सु

  18. ↓8.4.68अ अ

      गच्छत्सु

  uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

  at-stem masculine, सप्तमी बहुवचन locative plural · the pattern भवत् declines on

  1. भवत्

  2. ↓8.2.39झलां जशोऽन्ते

     भवद्सु

  3. ↓8.4.55खरि च

     भवत्सु

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular

  बालाम्

  printed बालां

  बाला

  young — Mallinātha carries the word over unglossed, which he has done for nothing else in this stanza. **It is the one epithet here that also stood in 2.22**, where श्यामा was defined out of a lexicon as a woman in mid-youth; बाला says the same thing in the ordinary word, and its being repeated is what makes the second half a revision of the first rather than a new description. The word is also 'a child', and the poem does not choose between the senses

  ā-stem feminine — The commonest feminine class, formed from an a-stem by lengthening: कान्ता, कान्ते, कान्ताः. · ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular

  आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	बाला	बाले	बालाः
  द्वितीया	बालाम्	बाले	बालाः
  तृतीया	बालया	बालाभ्याम्	बालाभिः
  चतुर्थी	बालायै	बालाभ्याम्	बालाभ्यः
  पञ्चमी	बालायाः	बालाभ्याम्	बालाभ्यः
  षष्ठी	बालायाः	बालयोः	बालानाम्
  सप्तमी	बालायाम्	बालयोः	बालासु
  सम्बोधन	बाले	बाले	बालाः

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern रमा declines on

  1. रमा

  2. ↓6.1.107अमि पूर्वः

     रमाम्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• √जन् + क्त, द्वितीया एकवचन accusative singular

  जाताम्

  printed जातां

  जात, from √जन् with क्त

  become — the past participle of √जन्, to be born, which in the classical language is the ordinary word for having turned into something. It governs अन्यरूपाम् and stands at the head of the fourth pāda, three words before the verb it belongs to. Mallinātha reads it that way and turns the pair into one clause: अन्यादृशी जाता, 'she has become of another sort'. **The root that means birth is doing the work of change**, which is exactly what the stanza is worried about

  past participle, क्त — The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective. · √जन् + क्त, द्वितीया एकवचन accusative singular

  √जन् · class 4 · क्त

  1. जनीँ

  2. ↓1.3.1भूवादयो धातवः

     जनीँ॒

     and, without changing the form,1.3.2

  3. ↓1.3.9तस्य लोपः

     जन्

     and, without changing the form,dhātupāṭha 01.0934

  4. ↓3.2.102निष्ठा

     जन् + क्त

     and, without changing the form,1.3.8

  5. ↓1.3.9तस्य लोपः

     जन् + त

     and, without changing the form,1.1.261.2.463.4.114

  6. ↓4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्

     जन् + त + अम्

     and, without changing the form,1.3.41.1.437.2.14

  7. ↓4.1.4अजाद्यतष्टाप्

     जन् + त + टाप् + अम्

     and, without changing the form,1.3.31.3.7

  8. ↓1.3.9तस्य लोपः

     जन् + त + आ + अम्

     and, without changing the form,1.4.13

  9. ↓6.4.42जनसनखनां सञ्झलोः

     जआ + त + आ + अम्

     and, without changing the form,1.4.181.4.14

  10. ↓6.1.107अमि पूर्वः

      जआ + त + आ + म्

  11. ↓6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः

      जा + त + आ + म्

  12. ↓6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः

      जाताम्

  uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

  ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern रमा declines on

  1. रमा

  2. ↓6.1.107अमि पूर्वः

     रमाम्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• √मन्, class 4, लट्, atmanepada, first person singular

  मन्ये

  √मन् of the fourth class

  I think — the only first-person verb in the stanza, and the only one in the three stanzas of the wife. Mallinātha answers it with a sharper word: तर्कयामि, 'I conjecture', which is the verb of reasoning to a conclusion rather than of holding an opinion. **The whole second half is inside this verb.** Nothing after गाढोत्कण्ठाम् is reported; it is worked out, from a rule about longing and a year of days, and the yakṣa says so. √मन् is ātmanepada only, which is why मन्ये and not मन्यामि

  present, लट्

  The present tense.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)

  आत्मनेपद · लट्

  प्रथम	मन्यते	मन्येते	मन्यन्ते
  मध्यम	मन्यसे	मन्येथे	मन्यध्वे
  उत्तम	मन्ये	मन्यावहे	मन्यामहे

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  √मन् · class 4 · लट्

  1. मनँ

  2. ↓1.3.1भूवादयो धातवः

     म॒नँ॒

     and, without changing the form,1.3.2

  3. ↓1.3.9तस्य लोपः

     मन्

  4. ↓3.2.123वर्तमाने लट्

     मन् + लँट्

     and, without changing the form,1.3.21.3.3

  5. ↓1.3.9तस्य लोपः

     मन् + ल्

     and, without changing the form,1.3.12

  6. ↓3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्

     मन् + इट्

     and, without changing the form,1.3.3

  7. ↓1.3.9तस्य लोपः

     मन् + इ

     and, without changing the form,3.4.113

  8. ↓3.1.69दिवादिभ्यः श्यन्

     मन् + श्यन् + इ

     and, without changing the form,1.3.31.3.8

  9. ↓1.3.9तस्य लोपः

     मन् + य + इ

     and, without changing the form,3.4.113

  10. ↓3.4.79टित आत्मनेपदानां टेरे

      मन् + य + ए

      and, without changing the form,1.2.41.4.131.4.14

  11. ↓6.1.97अतो गुणे

      मन् + य् + ए

  12. ↓8.4.68अ अ

      मन्ये

  uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

  मन्ये, 'I think', is the only first-person verb in the stanza, and Mallinātha sharpens it to तर्कयामि, 'I conjecture' — the verb of reasoning to a conclusion, not of holding an opinion. It marks off everything after गाढोत्कण्ठाम् as worked out rather than reported: from a rule about longing and a year of heavy days the yakṣa infers that she has become अन्यरूपा, 'of another form', like a frost-killed lotus. Mallinātha reads जातां मन्ये as one clause, विरहेणान्यादृशी जातेति तर्कयामि, 'I conjecture she has, through separation, become of another sort', and closes with the reason the second half exists at all — एतावता नेयमन्येति भ्रमितव्यमिति भावः, 'do not be misled by this much into thinking she is somebody else'. √मन् has no active, which is why the form is मन्ये and not मन्यामि.

  మన్యే, 'నేను తలంచుచున్నాను', శ్లోకంలో ఏకైక ఉత్తమపురుష క్రియ, మల్లినాథుడు దాన్ని తర్కయామి, 'ఊహించుచున్నాను' అని పదునుపెడతాడు — అభిప్రాయం కలిగియుండుట కాదు, ముగింపునకు ఆలోచించి చేరుకొను క్రియ. గాఢోత్కంఠామ్‌ తరువాతిదంతా చెప్పబడినది కాదు, ఊహించబడినదని ఇది గుర్తుపెడుతుంది: విరహపు నియమంనుండి, భారమైన దినాల ఏడాదినుండి, ఆమె అన్యరూప, 'వేఱు రూపముగలది', మంచుచే చచ్చిన తామరవలె అయినదని యక్షుడు తర్కిస్తాడు. మల్లినాథుడు జాతాం మన్యే ను ఒకే వాక్యంగా చదువుతాడు, విరహేణాన్యాదృశీ జాతేతి తర్కయామి, 'విరహంచేత ఆమె వేఱుతీరుగా అయినదని ఊహిస్తాను', మఱి రెండవ సగం ఎందుకున్నదో దానితో ముగిస్తాడు — ఏతావతా నేయమన్యేతి భ్రమితవ్యమితి భావః, 'ఇంతమాత్రాన ఆమెను వేఱొకరని భ్రమపడకుము'. √మన్‌ కు పరస్మైపదం లేదు, అందుకే మన్యే, మన్యామి కాదు.

  • Mallinātha, Sañjīvinī — 2.23: manye tarkayāmi; viraheṇānyādṛśī jāteti; etāvatā neyam anyeti bhramitavyam iti bhāvaḥ

• √मथ् + क्त, द्वितीया एकवचन accusative singular

  शिशिरमथिताम्

  printed शिशिरमथितां

  मथित, from √मथ् with क्त

  churned — √मथ् is to stir with a stick, the verb of butter-making and of the churning of the ocean, and of a plant in frost it is what the cold does to it from the inside. Mallinātha replaces it later with हत, struck, which is blunter and less exact. **The participle agrees with the lotus-plant and not with the woman**, and it is the only word in the second half that does; everything else is hers

  past participle, क्त — The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective. · √मथ् + क्त, द्वितीया एकवचन accusative singular

  √मथ् · class 1 · क्त

  1. मथेँ

  2. ↓1.3.1भूवादयो धातवः

     मथेँ

     and, without changing the form,1.3.2

  3. ↓1.3.9तस्य लोपः

     मथ्

  4. ↓3.2.102निष्ठा

     मथ् + क्त

     and, without changing the form,1.3.8

  5. ↓1.3.9तस्य लोपः

     मथ् + त

     and, without changing the form,1.1.261.2.463.4.114

  6. ↓4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्

     मथ् + त + अम्

     and, without changing the form,1.3.41.1.43

  7. ↓7.2.35आर्धधातुकस्येड् वलादेः

     मथ् + इट् + त + अम्

     and, without changing the form,1.3.3

  8. ↓1.3.9तस्य लोपः

     मथ् + इ + त + अम्

  9. ↓4.1.4अजाद्यतष्टाप्

     मथ् + इ + त + टाप् + अम्

     and, without changing the form,1.3.31.3.7

  10. ↓1.3.9तस्य लोपः

      मथ् + इ + त + आ + अम्

      and, without changing the form,1.4.131.4.181.4.14

  11. ↓6.1.107अमि पूर्वः

      मथ् + इ + त + आ + म्

  12. ↓6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः

      मथ् + इ + ता + म्

  13. ↓8.4.68अ अ

      मथिताम्

  uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

  ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern रमा declines on

  1. रमा

  2. ↓6.1.107अमि पूर्वः

     रमाम्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• ī-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular

  पद्मिनीम्

  printed पद्मिनीं

  पद्मिनी

  a lotus-plant — पद्मिनी is 'the one that has lotuses', so the word is the plant or the pond rather than the flower. Mallinātha glosses it only by repeating it. **The same word stood two stanzas ago meaning something else entirely**: at 2.22 he wrote एतेनास्याः पद्मिनीत्वं व्यज्यते, where a padminī is the first and finest of the four types of woman the erotic manuals classify, and the type is named after this plant. Neither witness remarks that the poem has now compared her to a frost-killed one

  ī-stem feminine — A long-ī stem, most often a feminine made from a masculine stem: एकपत्नी, नद्याः. · ī-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular

  ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	पद्मिनी	पद्मिन्यौ	पद्मिन्यः
  द्वितीया	पद्मिनीम्	पद्मिन्यौ	पद्मिनीः
  तृतीया	पद्मिन्या	पद्मिनीभ्याम्	पद्मिनीभिः
  चतुर्थी	पद्मिन्यै	पद्मिनीभ्याम्	पद्मिनीभ्यः
  पञ्चमी	पद्मिन्याः	पद्मिनीभ्याम्	पद्मिनीभ्यः
  षष्ठी	पद्मिन्याः	पद्मिन्योः	पद्मिनीनाम्
  सप्तमी	पद्मिन्याम्	पद्मिन्योः	पद्मिनीषु
  सम्बोधन	पद्मिनि	पद्मिन्यौ	पद्मिन्यः

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  ī-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern गौरी declines on

  1. गौरी

  2. ↓6.1.107अमि पूर्वः

     गौरीम्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• अव्यय

  वा

  printed वाऽन्यरूपाम्

  वा

  like — and this is the one word in the stanza Mallinātha argues for. वा is the ordinary word for 'or'; here it means इव, and he proves it can by citing a poetician rather than a grammarian: “इववद् वा यथाशब्द—” इति दण्डी, Daṇḍin's line that वा and यथा are used in the manner of इव. **He does not name the figure.** The line is from a handbook of poetics and is about the particles a simile is made with, and he takes from it only the particle's sense. The आ of वा and the अ of अन्य merge into one आ, and the text marks the lost अ with an avagraha

  indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय

• ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular

  अन्यरूपाम्

  printed वाऽन्यरूपाम्

  रूप, taking ā-stem feminine endings at the end of a bahuvrīhi

  form — रूप is what a thing looks like, and Mallinātha exchanges it for आकार, shape, in his gloss पूर्वविपरीताकाराम्. **It is the last word of the stanza and the point of it.** Everything before has been a description; this says the description will not hold, and his closing sentence turns that into an instruction to the messenger — do not be misled by this much into thinking she is somebody else. The neuter रूप is declined as a feminine because the compound describes ताम्

  ā-stem feminine — The commonest feminine class, formed from an a-stem by lengthening: कान्ता, कान्ते, कान्ताः. · ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular

  आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	रूपा	रूपे	रूपाः
  द्वितीया	रूपाम्	रूपे	रूपाः
  तृतीया	रूपया	रूपाभ्याम्	रूपाभिः
  चतुर्थी	रूपायै	रूपाभ्याम्	रूपाभ्यः
  पञ्चमी	रूपायाः	रूपाभ्याम्	रूपाभ्यः
  षष्ठी	रूपायाः	रूपयोः	रूपाणाम्
  सप्तमी	रूपायाम्	रूपयोः	रूपासु
  सम्बोधन	रूपे	रूपे	रूपाः

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern रमा declines on

  1. रमा

  2. ↓6.1.107अमि पूर्वः

     रमाम्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

३अन्वयthe words in prose order

४भावार्थthe sense of the whole

५अलंकारthe figure

No figure is named for this verse by the commentary this reading follows, so none is shown.