मेघदूतम् — कालिदास

मेघदूतम् · कालिदास · 2.24

यक्षवधू · her face, and the moon he dims

नूनं तस्याः प्रबलरुदितोच्छूननेत्रं प्रियाया

नू

नं

त

स्याः

प्र

ब

ल

रु

दि

तो

च्छू

न

ने

त्रं

प्रि

या

निःश्वासानामशिशिरतया भिन्नवर्णाधरोष्ठम्

निः

श्वा

सा

ना

म

शि

र

त

या

भि

न्न

व

र्णा

ध

रो

ष्ठम्

हस्तन्यस्तं मुखमसकलव्यक्ति लम्बालकत्वाद्

ह

स्त

न्य

स्तं

मु

ख

म

स

क

ल

व्य

क्ति

ल

म्बा

ल

क

त्वाद्

इन्दोर्दैन्यं त्वदनुसरणक्लिष्टकान्तेर्बिभर्ति

इ

न्दो

र्दै

न्यं

त्व

द

नु

स

र

ण

क्लि

ष्ट

का

न्ते

र्बि

भ

र्ति

वृत्तविचारthe metre, syllable by syllable

pāda a

नूguruits long vowel ऊ
नंguruthe anusvāra it carries
तguruthe conjunct स्य that follows it
स्याःguruthe visarga it carries
प्रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
बlaghuits short vowel, with a single consonant after it
लlaghuits short vowel, with a single consonant after it
रुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
दिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तोguruits long vowel ओ
च्छूguruits long vowel ऊ
नlaghuits short vowel, with a single consonant after it
नेguruits long vowel ए
त्रंguruthe anusvāra it carries
प्रिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
याguruits long vowel आ
याguruits long vowel आ

yati after 4 — a word ends here — तस्याः
yati after 10 — it falls inside the compound प्रबलरुदितोच्छूननेत्रम्

pāda b

निःguruthe visarga it carries
श्वाguruits long vowel आ
साguruits long vowel आ
नाguruits long vowel आ
मlaghuits short vowel, with a single consonant after it
शिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
शिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तlaghuits short vowel, with a single consonant after it
याguruits long vowel आ
भिguruthe conjunct न्न that follows it
न्नlaghuits short vowel, with a single consonant after it
वguruthe conjunct र्ण that follows it
र्णाguruits long vowel आ
धlaghuits short vowel, with a single consonant after it
रोguruits long vowel ओ
ष्ठम्guruthe end of the pāda, which counts the last syllable heavy

yati after 4 — it falls inside निःश्वासानाम्
yati after 10 — a word ends here — निःश्वासानामशिशिरतया

pāda c

हguruthe conjunct स्त that follows it
स्तguruthe conjunct न्य that follows it
न्यguruthe conjunct स्त that follows it
स्तंguruthe anusvāra it carries
मुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
खlaghuits short vowel, with a single consonant after it
मlaghuits short vowel, with a single consonant after it
सlaghuits short vowel, with a single consonant after it
कlaghuits short vowel, with a single consonant after it
लguruthe conjunct व्य that follows it
व्यguruthe conjunct क्त that follows it
क्तिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
लguruthe conjunct म्ब that follows it
म्बाguruits long vowel आ
लlaghuits short vowel, with a single consonant after it
कguruthe conjunct त्व that follows it
त्वाद्guruthe end of the pāda, which counts the last syllable heavy

yati after 4 — a word ends here — हस्तन्यस्तं
yati after 10 — a compound member ends here, inside असकलव्यक्ति

pāda d

इguruthe conjunct न्द that follows it
न्दोguruits long vowel ओ
र्दैguruits long vowel ऐ
न्यंguruthe anusvāra it carries
त्वlaghuits short vowel, with a single consonant after it
दlaghuits short vowel, with a single consonant after it
नुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
सlaghuits short vowel, with a single consonant after it
रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
णguruthe conjunct क्ल that follows it
क्लिguruthe conjunct ष्ट that follows it
ष्टlaghuits short vowel, with a single consonant after it
काguruits long vowel आ
न्तेguruits long vowel ए
र्बिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
भguruthe conjunct र्त that follows it
र्तिlaghuits short vowel — light on its own, though the pāda ends here

yati after 4 — a word ends here — इन्दोर्दैन्यं
yati after 10 — a compound member ends here, inside त्वदनुसरणक्लिष्टकान्तेः

सन्धिrecovering the words from the sound

नूनम् + तस्याः → नूनं
म् + त्
8.3.23 · 8.4.59
प्रबलरुदितोच्छूननेत्रम् + प्रियायाः → प्रबलरुदितोच्छूननेत्रं
म् + प्
8.3.23 · 8.4.59
प्रियायाः + निःश्वासानाम् → प्रियाया
ः + न्
8.3.17 · 8.3.22
निःश्वासानाम् + अशिशिरतया → निःश्वासानामशिशिरतया
म् + अ
no rule named — the builder's table does not hold this change
हस्तन्यस्तम् + मुखम् → हस्तन्यस्तं
म् + म्
8.3.23 · 8.4.59
मुखम् + असकलव्यक्ति → मुखमसकलव्यक्ति
म् + अ
no rule named — the builder's table does not hold this change
लम्बालकत्वात् + इन्दोः → लम्बालकत्वाद्
त् + इ
8.2.39
इन्दोः + दैन्यम् → इन्दोर्दैन्यं
ः + द्
no rule named — the builder's table does not hold this change
त्वदनुसरणक्लिष्टकान्तेः + बिभर्ति → त्वदनुसरणक्लिष्टकान्तेर्बिभर्ति
ः + ब्
no rule named — the builder's table does not hold this change
प्रबल + रुदित → प्रबलरुदितोच्छूननेत्रम्
अ + र्
no rule named — the builder's table does not hold this change
रुदित + उच्छून → प्रबलरुदितोच्छूननेत्रम्
अ + उ → ओ · falls inside the syllable तो
6.1.87
उच्छून + नेत्र → प्रबलरुदितोच्छूननेत्रम्
अ + न्
no rule named — the builder's table does not hold this change
अ + शिशिर → अशिशिरतया
अ + श्
no rule named — the builder's table does not hold this change
भिन्न + वर्ण → भिन्नवर्णाधरोष्ठम्
अ + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
वर्ण + अधर → भिन्नवर्णाधरोष्ठम्
अ + अ → आ · falls inside the syllable र्णा
6.1.101
अधर + ओष्ठ → भिन्नवर्णाधरोष्ठम्
अ + ओ → औ · falls inside the syllable रौ
6.1.88
हस्त + न्यस्त → हस्तन्यस्तम्
अ + न्
no rule named — the builder's table does not hold this change
अ + सकल → असकलव्यक्ति
अ + स्
no rule named — the builder's table does not hold this change
सकल + व्यक्ति → असकलव्यक्ति
अ + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
लम्ब + अलक → लम्बालकत्वात्
अ + अ → आ · falls inside the syllable म्बा
6.1.101
त्वद् + अनुसरण → त्वदनुसरणक्लिष्टकान्तेः
द् + अ
no rule named — the builder's table does not hold this change
अनुसरण + क्लिष्ट → त्वदनुसरणक्लिष्टकान्तेः
अ + क्
no rule named — the builder's table does not hold this change
क्लिष्ट + कान्ति → त्वदनुसरणक्लिष्टकान्तेः
अ + क्
no rule named — the builder's table does not hold this change

Within the first compound रुदित + उच्छून fuses अ and उ to ओ (guṇa) by Pāṇini 6.1.87 आद्गुणः → रुदितोच्छून; and भिन्न-वर्ण + अधरोष्ठ fuses अ and अ to आ by 6.1.101 अकः सवर्णे दीर्घः → भिन्नवर्णाधरोष्ठ, the ओ of ओष्ठ then kept as it stands rather than raised. Between the third and fourth pādas the ablative's final त् voices to द् before the vowel of इन्दोः by 8.2.39 झलां जशोऽन्ते → लम्बालकत्वादिन्दोः. Two visargas from a final स् become र् before a voiced consonant — the स् turning to रुँ by 8.2.66 ससजुषो रुः: इन्दोर्दैन्यम् before द्, and त्वदनुसरणक्लिष्टकान्तेर्बिभर्ति before ब्. And प्रियायाः, whose visarga stands after आ, simply drops before the न् of निःश्वासानाम् by 8.3.22 हलि सर्वेषाम् → प्रियाया निःश्वासानाम्.

మొదటి సమాసంలో రుదిత + ఉచ్ఛూన లో అ, ఉ లు ఓ గా గుణమిస్తాయి, పాణిని 6.1.87 ఆద్గుణః చే → రుదితోచ్ఛూన; భిన్నవర్ణ + అధరోష్ఠ లో అ, అ లు ఆ గా దీర్ఘమవుతాయి, 6.1.101 అకః సవర్ణే దీర్ఘః చే → భిన్నవర్ణాధరోష్ఠ, ఓష్ఠపు ఓ అలాగే నిలుస్తుంది. మూడవ, నాలుగవ పాదాల నడుమ పంచమి చివరి త్‌ ఇన్దోః అచ్చుముందు ద్‌ గా ఘోషమవుతుంది, 8.2.39 ఝలాం జశోఽన్తే చే → లమ్బాలకత్వాదిన్దోః. చివరి స్‌ నుండి వచ్చు రెండు విసర్గలు ఘోషహల్లుముందు ర్‌ గా మాఱతాయి — స్‌ 8.2.66 ససజుషో రుః చే రుఁ అగుటచే: ద్‌ ముందు ఇన్దోర్దైన్యమ్‌, బ్‌ ముందు త్వదనుసరణక్లిష్టకాన్తేర్బిభర్తి. ఆ తరువాతి ప్రియాయాః, ఆ పై నిలిచిన విసర్గ, నిఃశ్వాసానామ్‌ న్‌ ముందు లోపిస్తుంది, 8.3.22 హలి సర్వేషామ్‌ చే → ప్రియాయా నిఃశ్వాసానామ్‌.

Chinnaya Sūri, Bālavyākaraṇam — సంధిపరిచ్ఛేదము; vendor/balavyakaranam-sandhi.txt

कारकwhat each case is doing

तस्याः षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
प्रियायाः षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
with लम्बालकत्वात्
निःश्वासानाम् षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
अशिशिरतया तृतीया · instrumental — करण, the instrument or cause
मुखम् प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
with प्रबलरुदितोच्छूननेत्रम्, भिन्नवर्णाधरोष्ठम्, हस्तन्यस्तम्, असकलव्यक्ति
इन्दोः षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
with त्वदनुसरणक्लिष्टकान्तेः
दैन्यम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object

प्रकरणानुक्रमthe rules the verse uses, by section of the abridgement

हलन्त्यम् 1.3.3 · प्रकरण 1← निःश्वासानाम्; बिभर्ति
a final consonant of the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a final consonant (हल्) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it, and drops by 1.3.9. So the personal ending तिप् contributes only ति, the प् marking it, and क्तवतु leaves क्तवत् with the उ nasalized and the last letter both gone. Final त्, स् and म् of a case or personal ending are exempt (1.3.4).
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అంత్యంగా ఉన్న హల్లు (హల్) ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది వస్తువును గుర్తించే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు, 1.3.9 చేత లోపిస్తుంది. కాబట్టి తిప్ నుండి తి మాత్రమే మిగులుతుంది, ప్ ఇత్తు. విభక్తి/తిఙ్ ప్రత్యయాల అంత్య త్, స్, మ్ మాత్రం ఇత్తు కావు (1.3.4). అనునాసిక అచ్చు ఇత్తు (1.3.2) కి జోడీ.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.3 हलन्त्यम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तस्य लोपः 1.3.9 · प्रकरण 1← निःश्वासानाम्; हस्तन्यस्तम्; त्वदनुसरणक्लिष्टकान्तेः; बिभर्ति
an it-marker drops
What has been named an it-marker (इत्) is then elided (लोप). The tag has done its work — naming the suffix, and conditioning or blocking some operation — and leaves no sound behind. So the उ marked in सुँ, the ट् of टा, the ङ् of ङे ङसि ङस् ङि, and the प् of सुप् are all gone before the ending is attached.
ఇత్సంజ్ఞగా గుర్తించబడినది (इत्) తరువాత లోపిస్తుంది. ఆ గుర్తు తన పని ముగించుకుంది — ప్రత్యయానికి పేరుపెట్టడం, ఏదో కార్యాన్ని కలిగించడమో ఆపడమో — ఏ ధ్వనీ మిగలదు. सुँ లోని ఉ, टा లోని ట్, ङे ङसि ङस् ङि లోని ङ్, सुप् లోని ప్ అన్నీ ప్రత్యయం చేరేముందు పోతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.9 तस्य लोपः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 3 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुप्तिङन्तं पदम् 1.4.14 · प्रकरण 1← हस्तन्यस्तम्; बिभर्ति
a form ending in a case ending (सुप्) or a verb ending (तिङ्) is a पद, a finished word
A form that ends in a nominal case ending — one of the twenty-one सुप् endings 4.1.2 lists — or in a verbal personal ending — one of the eighteen तिङ् endings — is named पद, a complete word. The name is what a great many rules wait on: the visarga rules, the final-consonant rules and the anusvāra rule all apply only "in a पद" or "at the end of a पद". So राम is not yet a पद, but राम + स् is; and चक्रे is a पद once the ending ए is on. Every word the poem carries reaches this name before its word-final changes can fire.
నామవాచక విభక్తి ప్రత్యయంతో — 4.1.2 చెప్పే ఇరవై ఒక్క సుప్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — లేదా క్రియా పురుష ప్రత్యయంతో — పద్దెనిమిది తిఙ్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — అంతమయ్యే రూపానికి పద సంజ్ఞ. ఈ సంజ్ఞ మీదే ఎన్నో సూత్రాలు ఆధారపడతాయి: విసర్గ సూత్రాలు, పదాంత హల్లు సూత్రాలు, అనుస్వార సూత్రం అన్నీ "పదంలో" లేదా "పదాంతంలో" మాత్రమే పనిచేస్తాయి. రామ ఇంకా పదం కాదు; రామ + స్ పదం; చక్రే ప్రత్యయం ఏ చేరాక పదం. కావ్యంలోని ప్రతి పదం తన పదాంత మార్పులకు ముందు ఈ సంజ్ఞను చేరుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.14 सुप्तिङन्तं पदम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 14 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
भूवादयो धातवः 1.3.1 · प्रकरण 2← हस्तन्यस्तम्; बिभर्ति
the words beginning with भू, listed in the Dhātupāṭha, are called धातु (roots)
The action-denoting words listed in the Dhātupāṭha — the root-list that opens with भू "to be" — are named धातु, roots. A धातु is the action-base from which every finite verb and every कृत् (primary derivative) form is built. It is the rule that stands at the head of every verb chain in the poem: चक्रे begins as the root डुकृञ्, जगाम as गम्, प्रमत्तः as मद्. Nothing is conjugated or turned into a participle until it first bears this name.
ధాతుపాఠంలో — భూ "ఉండటం" తో మొదలయ్యే ధాతువుల జాబితాలో — ఉన్న క్రియావాచక శబ్దాలకు ధాతు సంజ్ఞ. ధాతువు అంటే క్రియాధారం; దానినుండే ప్రతి తిఙంత క్రియా, ప్రతి కృదంత (ప్రాథమిక వ్యుత్పన్న) రూపం పుడతాయి. కావ్యంలోని ప్రతి క్రియా గొలుసుకు ఇది శిరస్సు: చక్రే డుకృఞ్ ధాతువుగా, జగామ గమ్ గా, ప్రమత్తః మద్ గా మొదలవుతాయి. ఈ సంజ్ఞ చేరకముందు ఏదీ రూపం దాల్చదు, కృదంతం కాదు.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.1 भूवादयो धातवः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 36 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपदेशेऽजनुनासिक इत् 1.3.2 · प्रकरण 2← हस्तन्यस्तम्; त्वदनुसरणक्लिष्टकान्तेः; बिभर्ति
a nasalized vowel in the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a vowel pronounced with nasal resonance (anunāsika) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it. The उ of सुँ and of रुँ is such a vowel, so it is a marker and drops (by 1.3.9). This is why the nominative-singular ending सुँ contributes only स्, and रुँ leaves only र्.
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అనునాసికంగా ఉచ్చరించే అచ్చు ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది ఆ వస్తువుకు పేరుపెట్టే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు. सुँ, रुँ లోని ఉ అలాంటి అచ్చే; కాబట్టి అది ఇత్తు, లోపిస్తుంది (1.3.9). అందుకే ప్రథమైకవచన ప్రత్యయం సుँ నుండి స్ మాత్రమే, రుँ నుండి ర్ మాత్రమే మిగులుతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.2 उपदेशेऽजनुनासिक इत्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 28 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
प्रादयः 1.4.58 · प्रकरण 2← हस्तन्यस्तम्
प्र and the rest of the prefix list are called निपात (particles)
The words प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, नि, वि, उद् and the rest of the प्रादि list are named निपात — indeclinable particles. Joined to a root they are the upasargas, the verbal prefixes that turn or deepen its sense: प्र + मद् gives प्रमद् "be heedless, be carried away", the base of प्रमत्तः, and उद् + स्था gives उत्था "rise". Because the prefix is a particle held before the root, the corpus writes it into the word, and the derivation names this rule when it puts the prefix on.
ప్ర, పరా, అప, సమ్, అను, అవ, ని, వి, ఉద్ మొదలైన ప్రాది గణపు శబ్దాలకు నిపాత సంజ్ఞ — అవి అవ్యయాలు (వికారం లేని పదాలు). ధాతువుకు చేరినప్పుడు అవే ఉపసర్గలు, ధాతువు అర్థాన్ని తిప్పే లేదా లోతు చేసే క్రియా ఉపసర్గలు: ప్ర + మద్ → ప్రమద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం, పరవశం కావటం", ఇది ప్రమత్తః కు ఆధారం; ఉద్ + స్థా → ఉత్థా "లేవటం". ఉపసర్గ ధాతువు ముందు నిలిచే నిపాతం కావటాన కార్పస్ దాన్ని పదంలోనే రాస్తుంది, గొలుసు ఉపసర్గను చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.58 प्रादयः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 54 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपसर्गाः क्रियायोगे 1.4.59 · प्रकरण 2← हस्तन्यस्तम्
प्र and the rest, joined to a verb, are called उपसर्ग (preverbs)
The प्रादि particles (प्र, सम्, उद्, नि, वि and the rest, named निपात by the previous rule) are called उपसर्ग — "preverbs" — when they stand in construction with a verb (क्रियायोग, "joined to an action"). Away from a verb the same words keep only their निपात name; before a root they are the prefix that turns its sense. प्र before मद् "be heedless" gives the प्रमद् of प्रमत्तः, and उद् before पत् "fall, fly" gives the उत्पत् of उत्पत. The derivation names this rule where it sets the prefix on the root.
ప్రాది నిపాతాలు (ప్ర, సమ్, ఉద్, ని, వి మొదలైనవి — ముందటి సూత్రం వీటికి నిపాత సంజ్ఞ ఇచ్చింది) క్రియతో కలిసి నిలిచినప్పుడు (క్రియాయోగం) వాటికి ఉపసర్గ సంజ్ఞ. క్రియ లేకుంటే అవే శబ్దాలు కేవలం నిపాతాలుగా నిలుస్తాయి; ధాతువు ముందు నిలిస్తే అర్థాన్ని తిప్పే ఉపసర్గలు. మద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం" ముందు ప్ర → ప్రమత్తః లోని ప్రమద్; పత్ "పడటం, ఎగరటం" ముందు ఉద్ → ఉత్పత లోని ఉత్పత్. గొలుసు ఉపసర్గను ధాతువుకు చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.59 उपसर्गाः क्रियायोगे
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 35 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
इको यणचि 6.1.77 · प्रकरण 2← हस्तन्यस्तम्
इक् becomes यण् before a dissimilar vowel
A simple vowel of the इक् set — इ उ ऋ ऌ — becomes the matching semivowel यण् — य् व् र् ल् — when a dissimilar vowel follows: इति + अत्र → इत्यत्र, मधु + अरि → मध्वरि, धातृ + अंशः → धात्रंशः. This is the commonest vowel sandhi, the point where two words or a stem and its ending run together.
ఇక్ (ఇ ఉ ఋ ఌ) అచ్చు, భిన్నమైన అచ్చు పరమైనప్పుడు దానికి సవర్ణమైన యణ్ (య్ వ్ ర్ ల్) అవుతుంది: ఇతి + అత్ర → ఇత్యత్ర, మధు + అరి → మధ్వరి, ధాతృ + అంశః → ధాత్రంశః. రెండు పదాలు గానీ, ప్రాతిపదిక-ప్రత్యయాలు గానీ కలిసే అత్యంత సామాన్య అచ్‌సంధి ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.77 इको यणचि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 15 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
एचोऽयवायावः 6.1.78 · प्रकरण 2← अशिशिरतया
एच् becomes अय्, अव्, आय् or आव् before a vowel
A diphthong of the एच् set — ए ओ ऐ औ — becomes अय् अव् आय् आव् respectively when a vowel follows: ने + अनम् → नयनम्, भो + अति → भवति, नै + अकः → नायकः, पौ + अकः → पावकः. So a word that looks to end in a diphthong shows a semivowel before the next vowel.
ఏచ్ (ఏ ఓ ఐ ఔ) అచ్చు, అచ్చు పరమైనప్పుడు వరుసగా అయ్, అవ్, ఆయ్, ఆవ్ అవుతుంది: నే + అనమ్ → నయనమ్, భో + అతి → భవతి, నై + అకః → నాయకః, పౌ + అకః → పావకః. కాబట్టి సంధ్యక్షరాంతంగా కనిపించే పదం, పర అచ్చు ముందు అంతస్థను చూపుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.78 एचोऽयवायावः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 22 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आद्गुणः 6.1.87 · प्रकरण 2← रुदित + उच्छून
a followed by i/u/ṛ becomes the guṇa vowel e/o/ar
When a final अ or आ is followed by a simple vowel इ उ or ऋ, the two together become the corresponding guṇa vowel — ए, ओ, or अर् — as one sound, a single substitution for both. So राम + इन (from टा) gives the ए of रामेण, and पुण्य + उदक gives the ओ of पुण्योदक. It is the guṇa-sandhi a student meets first.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఇ ఉ ఋ (సామాన్య అచ్చు) వస్తే, రెండూ కలిసి గుణమవుతాయి — ఏ, ఓ, అర్ — ఒకే ధ్వనిగా (ఏకాదేశం). రామ + ఇన (టా నుండి) → రామేణ లోని ఏ; పుణ్య + ఉదక → పుణ్యోదక లోని ఓ. విద్యార్థి మొదట కలిసే గుణసంధి ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.87 आद्गुणः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 27 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the guṇa sandhi
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वृद्धिरेचि 6.1.88 · प्रकरण 2← अधर + ओष्ठ
a/ā followed by e/ai/o/au becomes the vṛddhi vowel ai/au
When a final अ or आ is followed by a vowel of the एच् set — ए, ऐ, ओ, औ — the two together become a single vṛddhi vowel, ऐ or औ. It overrides the guṇa rule: कृष्ण + एकत्वम् → कृष्णैकत्वम्, गङ्गा + ओघः → गङ्गौघः. This is the vṛddhi-sandhi.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఏచ్ వర్గపు అచ్చు — ఏ, ఐ, ఓ, ఔ — వస్తే, రెండూ కలిసి ఒకే వృద్ధ్యచ్చు (ఐ లేదా ఔ) అవుతాయి. ఇది గుణసూత్రాన్ని అపవదిస్తుంది: కృష్ణ + ఏకత్వమ్ → కృష్ణైకత్వమ్; గంగా + ఓఘః → గంగౌఘః. దీన్నే వృద్ధిసంధి అంటారు.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.88 वृद्धिरेचि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 33 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अकः सवर्णे दीर्घः 6.1.101 · प्रकरण 2← तस्याः; प्रियायाः; लम्बालकत्वात्; वर्ण + अधर; लम्ब + अलक
a simple vowel before a like vowel becomes the long one
When a simple vowel (अक्: अ इ उ ऋ ऌ) is followed by a vowel of the same class (savarṇa), the two become the single long vowel of that class — अ/आ + अ/आ → आ, इ/ई + इ/ई → ई, and so on. So स्व + अधिकार → स्वाधिकार. This is dīrgha-sandhi.
అక్ (అ ఇ ఉ ఋ ఌ) తరువాత దానికి సవర్ణమైన అచ్చు వస్తే, రెండూ కలిసి ఆ వర్గపు దీర్ఘమవుతాయి — అ/ఆ + అ/ఆ → ఆ, ఇ/ఈ + ఇ/ఈ → ఈ, ఇలా. స్వ + అధికార → స్వాధికార. ఇది దీర్ఘసంధి.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.101 अकः सवर्णे दीर्घः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 42 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the dīrgha sandhi
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
झलां जशोऽन्ते 8.2.39 · प्रकरण 3← लम्बालकत्वात्; लम्बालकत्वात् + इन्दोः
a word-final झल् becomes the corresponding जश् (voiced unaspirate)
At the end of a word, a झल् consonant — a stop or sibilant — is replaced by the corresponding जश्, a voiced unaspirated stop (ग् ज् ड् द् ब्). So a word-final त् may be written द् (वाक् beside वाग्, षष् beside षड्). At a pause it can revert to त् (8.4.56), and before a voiceless sound it stays voiceless (8.4.55 खरि च); so अधिकारात् before प्र keeps its त्.
పదాంతంలో ఝల్ (స్పర్శ లేదా ఊష్మ) హల్లుకు దాని జశ్ — ఘోష అల్పప్రాణ స్పర్శం (గ్ జ్ డ్ ద్ బ్) — ఆదేశం. పదాంత త్ ను ద్ గా రాయవచ్చు (వాక్/వాగ్, షష్/షడ్). విరామంలో మళ్లీ త్ కావచ్చు (8.4.56); అఘోషం ముందు అఘోషంగానే ఉంటుంది (8.4.55 ఖరి చ) — అధికారాత్ ప్ర ముందు త్ గానే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.39 झलां जशोऽन्ते
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 67 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.2, स्वाधिकारात्
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8.3.15 · प्रकरण 3← तस्याः; प्रियायाः; इन्दोः; त्वदनुसरणक्लिष्टकान्तेः
र् becomes visarga before a खर् consonant or at a pause
A रेफ (र्) at the end of a word becomes visarga (ः) before a खर् consonant — the voiceless stops and the sibilants — or at a pause (avasāna). It is the last step of every nominative singular: यक्ष + र् becomes यक्षः. The visarga of भर्तुः is the same thing, the र् that came with the ṛ-stem's ending surfacing before the pause.
పదాంతంలోని రేఫ (ర్) ఖర్ హల్లు ముందు — అఘోష స్పర్శలు, ఊష్మలు — గాని, విరామం (అవసానం) దగ్గర గాని విసర్గ (ః) అవుతుంది. ప్రతి ప్రథమా ఏకవచనపు చివరి మెట్టు ఇదే: యక్ష + ర్ → యక్షః. భర్తుః లోని విసర్గ కూడా ఋకారాంత శబ్దపు ర్ ఇలాగే విరామం ముందు పైకి రావడమే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 93 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः and भर्तुः prakriyās
- docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः and भर्तुः derivations
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
मोऽनुस्वारः 8.3.23 · प्रकरण 3← नूनम् + तस्याः; प्रबलरुदितोच्छूननेत्रम् + प्रियायाः; हस्तन्यस्तम् + मुखम्
a word-final म् becomes anusvāra before a consonant
A म् at the end of a word becomes anusvāra — the nasal dot ं — when a consonant follows: हरिम् + वन्दे → हरिं वन्दे "I praise Hari". The accusative singular in -म् and every word-final म् before a consonant is written this way; before a vowel or at a pause the म् itself stays. This is why the chain-check reads a final ं and a final म् as the same sound: they are one म्, shown one way or the other by what follows.
పదాంతంలోని మ్, హల్లు ముందు అనుస్వారం — ం అనే నాసిక బిందువు — గా మారుతుంది: హరిమ్ + వన్దే → హరిం వన్దే "హరిని నమస్కరిస్తాను". మ్-అంత ద్వితీయా ఏకవచనం, హల్లు ముందు వచ్చే ప్రతి పదాంత మ్ ఇలాగే రాయబడతాయి; అచ్చు ముందు గానీ విరామంలో గానీ మ్ అలాగే నిలుస్తుంది. అందుకే గొలుసు-పరీక్ష పదాంత ం ను, పదాంత మ్ ను ఒకే ధ్వనిగా చదువుతుంది: అవి ఒకే మ్, తరువాత వచ్చేదాన్ని బట్టి ఒక్కో రూపంలో చూపబడతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.23 मोऽनुस्वारः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 77 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वा पदान्तस्य 8.4.59 · प्रकरण 3← नूनम् + तस्याः; प्रबलरुदितोच्छूननेत्रम् + प्रियायाः; हस्तन्यस्तम् + मुखम्
at the end of a word the homorganic-nasal substitution is optional
The previous rule (8.4.58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः) turns an अनुस्वार (the nasal hum ं) into the nasal of the following consonant's own class before a यय् consonant (any stop or semivowel but ह). This rule makes that substitution optional (वा, "or") when the अनुस्वार stands at the end of a पद, a finished word. So the prefix सम् before भृत "borne", once its म् has become अनुस्वार, may keep the class-nasal म् or the अनुस्वार: सम्भृतम् or संभृतम्. Both are correct; the chain shows the class-nasal.
ముందటి సూత్రం (8.4.58 అనుస్వారస్య యయి పరసవర్ణః) అనుస్వారాన్ని (ం అనే నాసిక ధ్వని) — యయ్ హల్లు (హ తప్ప అన్ని స్పర్శ, అంతస్థ హల్లులు) ముందు — ఆ హల్లు వర్గపు నాసికంగా మారుస్తుంది. ఈ సూత్రం, అనుస్వారం పదాంతంలో (పూర్తయిన పదపు చివర) నిలిచినప్పుడు, ఆ మార్పును వికల్పం (వా "లేదా") చేస్తుంది. కాబట్టి భృత "మోయబడిన" ముందు సమ్ ఉపసర్గపు మ్ అనుస్వారమైన తర్వాత వర్గనాసిక మ్ గా ఉండవచ్చు, లేదా అనుస్వారంగా ఉండవచ్చు: సమ్భృతమ్ లేదా సంభృతమ్. రెండూ సరైనవే; గొలుసు వర్గనాసికాన్ని చూపుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.59 वा पदान्तस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 80 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ससजुषो रुः 8.2.66 · प्रकरण 4← तस्याः; प्रियायाः; इन्दोः; त्वदनुसरणक्लिष्टकान्तेः
a word-final स् becomes रु
The स् at the end of a word — and the word सजुष् — is replaced by रु. The उ of रु is only a marker and drops, so what is left is र्. This is why यक्ष + स् becomes यक्ष + र्, which then turns to visarga at a pause by 8.3.15: the visarga of every nominative singular is a buried स्. It also explains यक्षः + चक्रे → यक्षश्चक्रे — the स् resurfaces before च and becomes श्.
పదాంతంలోని స్ (మరియు సజుష్ శబ్దపు స్) రుగా మారుతుంది. 'రు'లోని ఉ కేవలం ఇత్‌సంజ్ఞ, అది లోపించి ర్ మాత్రమే మిగులుతుంది. కాబట్టి యక్ష + స్ → యక్ష + ర్; ఆ ర్ విరామం ముందు విసర్గ అవుతుంది (8.3.15). అందుకే ప్రతి ప్రథమా ఏకవచన విసర్గ దాగిన స్; యక్షః + చక్రే లో ఆ స్ మళ్లీ పైకి వచ్చి చకారం ముందు శ్ అవుతుంది — యక్షశ్చక్రే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.66 ससजुषो रुः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 105 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः prakriyā
- docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः derivation
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशि 8.3.17 · प्रकरण 4← प्रियायाः + निःश्वासानाम्
हलि सर्वेषाम् 8.3.22 · प्रकरण 4← प्रियायाः + निःश्वासानाम्
सुडनपुंसकस्य 1.1.43 · प्रकरण 5← हस्तन्यस्तम्
the सुट् endings of a non-neuter stem are called सर्वनामस्थान
For a stem that is not neuter (अनपुंसक), the endings of the सुट् set — सु, औ, जस् (nominative singular, dual, plural) and अम्, औट् (accusative singular, dual) — are termed सर्वनामस्थान. This name marks the "strong" cases, where a stem shows its fullest form: it is before a सर्वनामस्थान that नुम् is inserted, a vowel lengthens, and the like. प्रमत्तः "heedless" is प्रमत्त + सु, a nominative singular, so its सु is a सर्वनामस्थान.
నపుంసకం కాని (అనపుంసక) స్టెముకు, సుట్ గణపు ప్రత్యయాలు — సు, ఔ, జస్ (ప్రథమా ఏక, ద్వి, బహువచనం) మరియు అమ్, ఔట్ (ద్వితీయా ఏక, ద్వివచనం) — సర్వనామస్థాన సంజ్ఞ పొందుతాయి. ఈ సంజ్ఞ "బలమైన" విభక్తులను గుర్తిస్తుంది, అక్కడ స్టెము తన పూర్ణ రూపాన్ని చూపుతుంది: సర్వనామస్థానం ముందే నుమ్ చేరిక, స్వరదీర్ఘీకరణం మొదలైనవి జరుగుతాయి. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త" = ప్రమత్త + సు, ప్రథమా ఏకవచనం, కాబట్టి దాని సు సర్వనామస్థానం.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.43 सुडनपुंसकस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 162 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् 1.2.45 · प्रकरण 5← हस्तन्यस्तम्
a meaningful form that is neither a root nor an affix is a प्रातिपदिक (nominal base)
A form that carries meaning (अर्थवत्) and is neither a धातु (a verb root) nor a प्रत्यय (an affix) is termed प्रातिपदिक — a nominal base, the stem to which case endings are then added. This is the general definition; forms ending in a कृत् or a तद्धित affix and compounds are brought under the same name by the next rule (1.2.46). So a plain stem like मेघ "cloud" is a प्रातिपदिक on its own, while a कृत् form such as प्रमत्त reaches the name through that extension. The प्रातिपदिक is what takes the सुप् case endings.
అర్థవంతమైన (అర్థవత్), ధాతువు కాని, ప్రత్యయం కాని రూపానికి ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ — నామపదపు మూలం (స్టెమ్), దీనికే విభక్తి ప్రత్యయాలు చేరతాయి. ఇది సాధారణ నిర్వచనం; కృత్, తద్ధిత ప్రత్యయాంత రూపాలను, సమాసాలను తర్వాతి సూత్రం (1.2.46) అదే సంజ్ఞకు తెస్తుంది. కాబట్టి మేఘ "మేఘం" వంటి సాదా మూలం తనంతట తానే ప్రాతిపదికం, ప్రమత్త వంటి కృదంతం ఆ విస్తరణ వల్ల ఈ సంజ్ఞను పొందుతుంది. ప్రాతిపదికమే సుప్ విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.2.45 अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 115 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कृत्तद्धितसमासाश्च 1.2.46 · प्रकरण 5← हस्तन्यस्तम्
forms ending in a कृत् or तद्धित affix, and compounds, are प्रातिपदिक too
Forms ending in a कृत् affix (a primary affix that makes a word straight from a root, like क्त in मत्त), in a तद्धित affix (a secondary affix on a noun), and समास (compounds) are also termed प्रातिपदिक — a nominal base. This extends the previous rule's definition. It is why a कृत् form such as प्रमत्त "heedless" (प्र + मद् + क्त) is itself a stem and takes case endings like any noun, and why the indeclinables श्रुत्वा "having heard" and आलिङ्ग्य "having embraced" count as nominal bases before their further treatment.
కృత్ ప్రత్యయాంత (ధాతువు నుండి నేరుగా పదం చేసే ప్రాథమిక ప్రత్యయం, మత్త లోని క్త వంటిది), తద్ధిత ప్రత్యయాంత (నామంపై గౌణ ప్రత్యయం), సమాస — వీటికి కూడా ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ, నామపదపు మూలం. ఇది ముందటి సూత్రపు నిర్వచనాన్ని విస్తరిస్తుంది. అందుకే ప్రమత్త "అజాగ్రత్త" (ప్ర + మద్ + క్త) వంటి కృదంతం తానే స్టెమ్ అయి, ఏ నామంవలెనే విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది; శ్రుత్వా "విని", ఆలింగ్య "కౌగిలించి" వంటి అవ్యయాలు కూడా తదుపరి వ్యవహారం ముందు నామపద మూలాలుగా లెక్క.
- Aṣṭādhyāyī — 1.2.46 कृत्तद्धितसमासाश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 116 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
न विभक्तौ तुस्माः 1.3.4 · प्रकरण 5← हस्तन्यस्तम्
in a case or personal ending a final त-class, स् or म् is not an इत्
The previous rule 1.3.3 हलन्त्यम् makes the final consonant of an affix an इत् — a silent marker that is then dropped. This rule stops that within a विभक्ति (a case ending or a तिङ् personal ending): a final तु (the त-class: त थ द ध न), स्, or म् there is not an इत् and stays as a real letter. So the स् of the instrumental-plural ऐस् (which becomes भिस्) and the त् of a personal ending like तस् are kept, not marked away. In वन्द्यैः "with the venerable ones" the ऐस् holds its स्.
ముందటి సూత్రం 1.3.3 హలంత్యమ్ ప్రత్యయపు చివరి హల్లును ఇత్ — తొలగే మూక గుర్తు — చేస్తుంది. ఈ సూత్రం దాన్ని విభక్తి (విభక్తి ప్రత్యయం లేదా తిఙ్ పురుష ప్రత్యయం) లో ఆపుతుంది: అక్కడ చివరి తు (త-వర్గం: త థ ద ధ న), స్, మ్ ఇత్ కావు, నిజ అక్షరాలుగా నిలుస్తాయి. కాబట్టి తృతీయా బహువచనపు ఐస్ (భిస్ అయ్యేది) లోని స్, తస్ వంటి తిఙ్ ప్రత్యయపు త్ నిలుస్తాయి, గుర్తుగా తొలగవు. వంద్యైః "వందనీయులతో" లో ఐస్ తన స్ ను నిలుపుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.4 न विभक्तौ तुस्माः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 130 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लशक्वतद्धिते 1.3.8 · प्रकरण 5← हस्तन्यस्तम्
an affix’s initial ल्, श् or velar is a marker
In an affix that is not a taddhita (a secondary nominal affix), an initial ल्, श्, or velar (क ख ग घ ङ) is an इत्, a marker, and drops. This is why the present-participle affix शतृ adds only अत् — its श् is a tag — and why the tense-name लट् contributes no ल्.
తద్ధితం కాని ప్రత్యయం మొదట ఉన్న ల్, శ్, కవర్గం (క ఖ గ ఘ ఙ) ఇత్తులు, లోపిస్తాయి. అందుకే వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయమైన శతృ కేవలం అత్ ను చేరుస్తుంది — దాని శ్ ఒక గుర్తే — మరియు లట్ లకారంలోని ల్ ఏమీ మిగల్చదు.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.8 लशक्वतद्धिते
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 135 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् 1.4.13 · प्रकरण 5← हस्तन्यस्तम्; बिभर्ति
the base an affix is added to is called अङ्ग (stem) while the affix stands
Whatever an affix is prescribed after — taken with everything from that point on — is named अङ्ग, the stem, for as long as that affix is present. The name matters because a great many rules operate "on the अङ्ग": the guṇa and vṛddhi changes, the lengthenings, the augments all target the अङ्ग before its ending. So राम is the अङ्ग before a case ending, and चकृ the अङ्ग before a perfect ending — and it is on that अङ्ग that the vowel is strengthened to चकार.
ఒక ప్రత్యయం దేని తరువాత విధించబడుతుందో అది — అక్కడి నుండి ముందంతటితో సహా — ఆ ప్రత్యయం ఉన్నంత వరకు అఙ్గ, అంటే ప్రకృతి (కాండం), అని పిలవబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం, ఎందుకంటే ఎన్నో సూత్రాలు "అఙ్గం మీద" పనిచేస్తాయి: గుణ-వృద్ధి మార్పులు, దీర్ఘీకరణలు, ఆగమాలు అన్నీ ప్రత్యయం ముందు అఙ్గాన్నే లక్ష్యంగా చేసుకుంటాయి. కాబట్టి విభక్తి ముందు రామ అఙ్గం; పరోక్ష ప్రత్యయం ముందు చకృ అఙ్గం — ఆ అఙ్గం మీదే అచ్చు బలపడి చకార అవుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.13 यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 132 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यचि भम् 1.4.18 · प्रकरण 5← हस्तन्यस्तम्
before an ending beginning with य् or a vowel, the stem is called भ
Within the domain the previous rule opened, before an ending that begins with a य् or with any vowel (यच् = य् together with the अच् vowels), the stem is termed भ. The भ name triggers the internal-sandhi rules that reshape a stem before such a weak ending. वन्द्य before ऐस् — the instrumental plural, which begins with the vowel ऐ — is a भ, on the way to वन्द्यैः "with the venerable ones".
ముందటి సూత్రం తెరిచిన క్షేత్రంలో, య్ తో గానీ ఏదైనా అచ్ (స్వరం) తో గానీ మొదలయ్యే ప్రత్యయం ముందు (యచ్ = య్ మరియు అచ్ స్వరాలు కలిపి) స్టెముకు భ సంజ్ఞ. భ సంజ్ఞ, అట్టి బలహీన ప్రత్యయం ముందు స్టెమును మార్చే అంతస్సంధి నియమాలను నడిపిస్తుంది. వంద్య, ఐస్ ముందు — తృతీయా బహువచనం, ఐ అనే స్వరంతో మొదలయ్యేది — భ, వంద్యైః "వందనీయులతో" వైపు దారిలో.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.18 यचि भम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 164 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
गतिश्च 1.4.60 · प्रकरण 5← हस्तन्यस्तम्
the same prefixes, joined to a verb, are also called गति
The same प्रादि words, joined to a verb, are termed गति ("gati") as well, beside their उपसर्ग name. The गति name is what lets a prefix compound with a following क्त्वा form into a single ल्यप् word: नि + अस् + क्त्वा becomes न्यस्य "having laid down", and उप + भुज् + क्त्वा becomes उपभुज्य "having enjoyed". The derivation names this rule where the prefix earns its गति standing.
అవే ప్రాది శబ్దాలు క్రియతో కలిస్తే, ఉపసర్గ సంజ్ఞతో పాటు, గతి సంజ్ఞ కూడా పొందుతాయి. గతి సంజ్ఞే ఉపసర్గను తర్వాతి క్త్వా-రూపంతో ఒక్క ల్యప్ పదంగా సమాసం చేయనిస్తుంది: ని + అస్ + క్త్వా → న్యస్య "ఉంచి", ఉప + భుజ్ + క్త్వా → ఉపభుజ్య "అనుభవించి". ఉపసర్గ తన గతిత్వాన్ని పొందేచోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.60 गतिश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 200 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप् 4.1.2 · प्रकरण 5← हस्तन्यस्तम्
the twenty-one nominal case endings (सुप्), three to a case
This one long sūtra names, in a single run, all twenty-one nominal endings — three for each of the seven cases: सु औ जस् (nominative), अम् औट् शस् (accusative), टा भ्याम् भिस् (instrumental), ङे भ्याम् भ्यस् (dative), ङसि भ्याम् भ्यस् (ablative), ङस् ओस् आम् (genitive), ङि ओस् सुप् (locative). Every declined noun in the poem takes one of these; they are the endings 1.4.14 counts as सुप्. The set's name सुप् is the pratyāhāra formed from its first sound स and its last सुप्.
ఈ ఒక్క పొడవాటి సూత్రం ఇరవై ఒక్క నామవాచక ప్రత్యయాలను ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది — ఏడు విభక్తులకు మూడేసి: సు ఔ జస్ (ప్రథమా), అమ్ ఔట్ శస్ (ద్వితీయా), టా భ్యామ్ భిస్ (తృతీయా), ఙే భ్యామ్ భ్యస్ (చతుర్థీ), ఙసి భ్యామ్ భ్యస్ (పఞ్చమీ), ఙస్ ఓస్ ఆమ్ (షష్ఠీ), ఙి ఓస్ సుప్ (సప్తమీ). కావ్యంలోని ప్రతి విభక్తి పదం వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది; 1.4.14 వీటినే సుప్ గా లెక్కిస్తుంది. ఈ గణపు పేరు 'సుప్' — మొదటి ధ్వని స, చివరి సుప్ లతో ఏర్పడిన ప్రత్యాహారం.
- Aṣṭādhyāyī — 4.1.2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 117 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अमि पूर्वः 6.1.107 · प्रकरण 5← प्रबलरुदितोच्छूननेत्रम्; भिन्नवर्णाधरोष्ठम्; हस्तन्यस्तम्; मुखम्; दैन्यम्
before the accusative-singular अम्, the stem vowel alone remains
When the accusative-singular ending अम् follows a word ending in अक् (a short a i u …), the single substitute for stem-vowel + अ is the pūrva, the earlier, vowel — the stem vowel wins. So हरि + अम् → हरिम्, गुरु + अम् → गुरुम्, राम + अम् → रामम्. One rule for the accusative singular of every vowel stem.
అక్కు (హ్రస్వ అ ఇ ఉ…) తరువాత అమ్ (ద్వితీయైకవచనం) పరమైతే, ప్రాతిపదిక అచ్చుకూ అ కూ ఏకాదేశం పూర్వరూపం — ప్రాతిపదిక అచ్చు నిలుస్తుంది. హరి + అమ్ → హరిమ్, గురు + అమ్ → గురుమ్, రామ + అమ్ → రామమ్. అచ్చంత శబ్దాల ద్వితీయైకవచనానికి ఒకే సూత్రం.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.107 अमि पूर्वः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 134 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.4, वसतिम्
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ङसिङसोश्च 6.1.110 · प्रकरण 5← इन्दोः; त्वदनुसरणक्लिष्टकान्तेः
after e/o, the abl. and gen. singular keep the vowel (pūrva-rūpa)
After a stem in ए or ओ (एङ्), the ablative-singular ङसि and the genitive-singular ङस् merge as pūrva-rūpa — the ए/ओ alone stands. An i-stem takes guṇa first (हरि → हरे), so both the ablative and the genitive singular come out हरेः.
ఏ లేదా ఓ (ఏఙ్) కారాంతం తరువాత పంచమ్యేకవచనం ఙసి, షష్ఠ్యేకవచనం ఙస్ పూర్వరూపంగా కలుస్తాయి — ఏ/ఓ మాత్రమే నిలుస్తుంది. ఇకారాంతం ముందు గుణం వస్తుంది (హరి → హరే), కాబట్టి పంచమి, షష్ఠి రెండూ హరేః గా వస్తాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.110 ङसिङसोश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 172 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
नामि 6.4.3 · प्रकरण 5← निःश्वासानाम्
the stem vowel lengthens before नाम् (the genitive plural)
Before the genitive-plural ending आम् once it has taken the नुट् augment and become नाम् (7.1.54), a preceding short vowel lengthens: अग्नि → अग्नीनाम्, मधु → मधूनाम्, राम → रामाणाम्. The long vowel and the न् of नाम् together mark the genitive plural of the vowel stems.
నుట్ ఆగమం చేరి నామ్ అయిన షష్ఠీబహువచన ఆమ్ (7.1.54) ముందు, ముందున్న హ్రస్వ అచ్చు దీర్ఘమవుతుంది: అగ్ని → అగ్నీనామ్, మధు → మధూనామ్, రామ → రామాణామ్. దీర్ఘ అచ్చు, నామ్ లోని న్ కలిసి అచ్చంత శబ్దాల షష్ఠీబహువచనాన్ని గుర్తిస్తాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 6.4.3 नामि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 148 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
टाङसिङसामिनात्स्याः 7.1.12 · प्रकरण 5← लम्बालकत्वात्
after an a-stem, टा/ङसि/ङस् become इन/आत्/स्य
After a stem in अ, the instrumental-singular टा becomes इन, the ablative-singular ङसि becomes आत्, and the genitive-singular ङस् becomes स्य. So राम + टा → राम + इन → रामेण (with guṇa), राम + ङसि → रामात्, राम + ङस् → रामस्य. Three of the a-stem singular endings are set by this one rule.
అకారాంత శబ్దం తరువాత తృతీయైకవచనం టా → ఇన, పంచమీ ఙసి → ఆత్, షష్ఠీ ఙస్ → స్య. రామ + టా → రామ + ఇన → రామేణ (గుణంతో), రామ + ఙసి → రామాత్, రామ + ఙస్ → రామస్య. అకారాంత ఏకవచన ప్రత్యయాల్లో మూడు ఈ ఒక్క సూత్రంతోనే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.12 टाङसिङसामिनात्स्याः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 139 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.2, शापेन and स्वाधिकारात्
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ह्रस्वनद्यापो नुट् 7.1.54 · प्रकरण 5← निःश्वासानाम्
the augment नुट् before the genitive plural after a short vowel, a नदी stem, or आप्
The genitive-plural ending आम् takes the augment नुट् — an initial न् — after a stem ending in a short vowel, after a नदी-type feminine, and after an आप् (ā-stem) feminine: अग्नि → अग्नीनाम्, नदी → नदीनाम्, रमा → रमाणाम्. The short vowel then lengthens by 6.4.3, so the ending appears as -नाम् with a long vowel before it.
షష్ఠీబహువచన ప్రత్యయం ఆమ్, హ్రస్వాంత శబ్దం తరువాత, నదీ-తరగతి స్త్రీలింగం తరువాత, ఆప్ (ఆకారాంత) స్త్రీలింగం తరువాత నుట్ ఆగమం (ఆది న్) తీసుకుంటుంది: అగ్ని → అగ్నీనామ్, నదీ → నదీనామ్, రమా → రమాణామ్. తరువాత 6.4.3 చేత హ్రస్వం దీర్ఘమవుతుంది; కాబట్టి ప్రత్యయం దీర్ఘ అచ్చుతో –నామ్ గా కనిపిస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.54 ह्रस्वनद्यापो नुट्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 147 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
त्यदादीनामः 7.2.102 · प्रकरण 5← तस्याः
a त्यदादि pronoun’s final becomes अ before an ending
The final sound of a त्यदादि pronoun — तद्, यद्, एतद्, इदम् and their group — becomes अ before a case-ending. तद् → त, which then goes on to सः, तम्, ते. It is the step that turns the stem into the shape the endings attach to.
త్యదాది సర్వనామం — తద్, యద్, ఏతద్, ఇదమ్ మొదలైన గణం — దాని అంత్యవర్ణం విభక్తి ముందు అ అవుతుంది. తద్ → త, అటుపైన సః, తమ్, తే అవుతుంది. ప్రత్యయాలు చేరే రూపంలోకి శబ్దాన్ని మార్చే మెట్టు ఇది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.102 त्यदादीनामः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 192 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
घेर्ङिति 7.3.111 · प्रकरण 5← इन्दोः; त्वदनुसरणक्लिष्टकान्तेः
a short इ/उ-stem takes guṇa before a ङित् ending
A short इ- or उ-stem (a घि stem) takes guṇa — इ → ए, उ → ओ — before a ङित् case-ending. हरि + ए (dative) → हरये, and गुरु gives गुरवे. It is what raises the vowel in the oblique singular of these stems.
హ్రస్వ ఇ లేదా ఉ కారాంతం (ఘి శబ్దం), ఙిత్ విభక్తి ప్రత్యయం ముందు గుణం తీసుకుంటుంది — ఇ → ఏ, ఉ → ఓ. హరి + ఏ (చతుర్థి) → హరయే; గురు → గురవే. ఈ శబ్దాల పరోక్ష ఏకవచనంలో అచ్చును ఎత్తేది ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.3.111 घेर्ङिति
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 171 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि 8.4.2 · प्रकरण 5← निःश्वासानाम्
न becomes ण after र्/ष् even across intervening अट्, क-/प-class, आङ् or नुम् (ṇatva)
A न् becomes the retroflex ण् after a र् or ष् in the same word — and it still does when the vowels and semivowels of अट् (अ इ उ …, ह य व र), the velars, the labials, आङ्, or the augment नुम् stand in between. This is ṇatva. So राम + इन → रामेण, the र् reaching the न across ए; but शाप, with no र् or ष्, keeps its न (शापेन).
ఒకే పదంలో ర్ లేదా ష్ తరువాత న్ మూర్ధన్య ణ్ అవుతుంది — మధ్యలో అట్ (అచ్చులు, హ య వ ర), కవర్గం, పవర్గం, ఆఙ్, నుమ్ ఉన్నా అవుతుంది. ఇదే ణత్వం. రామ + ఇన → రామేణ, ర్ ఏ ను దాటి న ను చేరుతుంది; కానీ శాప లో ర గానీ ష గానీ లేదు, న నిలుస్తుంది (శాపేన).
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.2 अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 137 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.2 and §4.3, शापेन and गुरुणा
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वाऽवसाने 8.4.56 · प्रकरण 5← लम्बालकत्वात्
at a pause, a झल् sound may become its voiceless चर्
At a pause — the end of an utterance — a झल् sound (a stop or sibilant) optionally becomes its voiceless unaspirate चर्. So a word-final द् may be spoken as त्: रामात् or रामाद्. It is why an ablative in -आत् and its voiced twin are both correct at a stop.
విరామం దగ్గర — పలుకు ముగిసేచోట — ఝల్ ధ్వని (స్పర్శ లేదా ఊష్మం) వికల్పంగా తన అఘోష అల్పప్రాణ చర్ అవుతుంది. అందుకే పదాంత ద్ ను త్ గా పలకవచ్చు: రామాత్ లేదా రామాద్. -ఆత్ పంచమి, దాని ఘోష రూపం రెండూ విరామంలో సరైనవి కావడానికి కారణమిదే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.56 वाऽवसाने
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 145 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आङि चापः 7.3.105 · प्रकरण 6← अशिशिरतया
the आप् feminine becomes ए before the instrumental आङ्
Before the instrumental-singular substitute आङ् (the आ that replaces the ending टा), the आ of an आप् feminine becomes ए; that ए then becomes अय् before the following vowel by 6.1.78, giving रमा → रमया "by Ramā". So the instrumental singular of the ā-stem feminines ends in -या.
తృతీయా ఏకవచన ఆదేశం ఆఙ్ (టా బదులు వచ్చే ఆ) పరమైనప్పుడు, ఆప్ స్త్రీలింగంలోని ఆ ఏ అవుతుంది; ఆ ఏ, పర అచ్చు ముందు 6.1.78 చేత అయ్ అయి రమా → రమయా "రమచేత". కాబట్టి ఆకారాంత స్త్రీలింగాల తృతీయా ఏకవచనం –యా అంతం.
- Aṣṭādhyāyī — 7.3.105 आङि चापः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 217 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
याडापः 7.3.113 · प्रकरण 6← प्रियायाः
an आप् feminine takes the याट् augment before the ङित् case endings
An आप् (ā-stem) feminine takes the augment याट् — an initial य् — before the dative, ablative, genitive and locative singular (the ङित् endings): रमा → रमायै "for Ramā", रमायाः "of / from Ramā", रमायाम् "in Ramā". Where the नदी stems take आट् (7.3.112), the ā-stems take याट्.
ఆప్ (ఆకారాంత) స్త్రీలింగం, చతుర్థీ/పంచమీ/షష్ఠీ/సప్తమీ ఏకవచనాల (ఙిత్ ప్రత్యయాల) ముందు యాట్ ఆగమం (ఆది య్) తీసుకుంటుంది: రమా → రమాయై "రమకు", రమాయాః "రమ యొక్క / రమనుండి", రమాయామ్ "రమయందు". నదీ శబ్దాలు ఆట్ తీసుకుంటే (7.3.112), ఆకారాంతాలు యాట్ తీసుకుంటాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 7.3.113 याडापः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 218 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सर्वनाम्नः स्याड्ढ्रस्वश्च 7.3.114 · प्रकरण 6← तस्याः
an आ-stem pronominal takes स्याट् and shortens before ङित् endings
An आप्-ending (ā-stem feminine) सर्वनाम, before a ङित् affix — the dative, ablative, genitive and locative singular — takes the स्याट् augment (an inserted स्य) and its आ shortens to अ: सर्वा → सर्व + स्यै → सर्वस्यै, सर्वस्याः, सर्वस्याम्; the genitive plural is सर्वासाम्. So the feminine pronouns सर्वा, या, सा inflect सर्वस्यै, यस्याः, तस्याः rather than the noun's रमायै, रमायाः.
ఆప్-అంత (ఆకారాంత స్త్రీలింగ) సర్వనామ శబ్దం ఙిత్ ప్రత్యయం — చతుర్థీ, పంచమీ, షష్ఠీ, సప్తమీ ఏకవచనం — ముందు స్యాట్ ఆగమం (చేర్చిన స్య) తీసుకుని, ఆకారం హ్రస్వ అ అవుతుంది: సర్వా → సర్వ + స్యై → సర్వస్యై, సర్వస్యాః, సర్వస్యామ్; షష్ఠీ బహువచనం సర్వాసామ్. కాబట్టి స్త్రీలింగ సర్వనామాలు సర్వా, యా, సా — రమాయై, రమాయాః కాక — సర్వస్యై, యస్యాః, తస్యాః గా నడుస్తాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 7.3.114 सर्वनाम्नः स्याड्ढ्रस्वश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 219 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वमोर्नपुंसकात् 7.1.23 · प्रकरण 7← असकलव्यक्ति
after a neuter stem, the nom./acc. singular endings drop (luk)
After a neuter stem other than a short अ, the nominative सु and accusative अम् drop away entirely (luk). So a neuter i-stem stands bare in वारि, and अन्यथावृत्ति ends in its stem इ with no ending shown.
నపుంసక శబ్దం (హ్రస్వ అ కాని) తరువాత ప్రథమా సు, ద్వితీయా అమ్ పూర్తిగా లోపిస్తాయి (లుక్). అందుకే నపుంసక ఇకారాంతం వారి గా బరిగా నిలుస్తుంది; అన్యథావృత్తి తన ఇకారంతో ముగుస్తుంది, ప్రత్యయం కనబడదు.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.23 स्वमोर्नपुंसकात्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 243 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतोऽम् 7.1.24 · प्रकरण 7← प्रबलरुदितोच्छूननेत्रम्; भिन्नवर्णाधरोष्ठम्; हस्तन्यस्तम्; मुखम्; दैन्यम्
after a short-अ neuter, the nom./acc. singular become अम्
After a short-अ neuter stem, the nominative and accusative singular endings both become अम्. ज्ञानम्, फलम्, वचनम् — the -अम् that a neuter a-stem shows for both “it” and “it (as object)”.
హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దం తరువాత ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు రెండూ అమ్ అవుతాయి. జ్ఞానమ్, ఫలమ్, వచనమ్ — నపుంసక అకారాంతం కర్తగానూ కర్మగానూ చూపే -అమ్ ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.24 अतोऽम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 233 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उभे अभ्यस्तम् 6.1.5 · प्रकरण 8← बिभर्ति
the reduplicating syllable and the root together are called अभ्यस्त
In a reduplicated form both members together — the reduplicating syllable (अभ्यास) and the root it stands before — are termed अभ्यस्त, "the reduplicated whole". The perfect (लिट्) reduplicates the root, so चक्रे "he made" (from कृ, reduplicated as च-कृ) is an अभ्यस्त, and the rules that speak of an अभ्यस्त reach both its syllables at once.
ద్విరుక్త రూపంలో రెండు భాగాలు కలిపి — అభ్యాసం (ద్విరుక్తి అక్షరం) మరియు అది ముందుండే ధాతువు — అభ్యస్త సంజ్ఞ, "ద్విరుక్త మొత్తం". లిట్ (పరోక్ష భూతం) ధాతువును ద్విరుక్తం చేస్తుంది, కాబట్టి చక్రే "చేసెను" (కృ నుండి, ద్విరుక్తమై చ-కృ) అభ్యస్తం, అభ్యస్తాన్ని పేర్కొనే నియమాలు దాని రెండు అక్షరాలను ఒక్కసారే చేరుకుంటాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.5 उभे अभ्यस्तम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 343 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो गुणे 6.1.97 · प्रकरण 8← तस्याः
a non-final अ before a guṇa vowel merges forward (para-rūpa)
When a non-final short अ is followed by a guṇa vowel (अ, ए, ओ), the single substitute is the later vowel alone — para-rūpa, the second stands — not a guṇa of the two. It keeps a stem-final अ from doubling with an affix that opens on such a vowel, so only the affix’s vowel is heard.
అంత్యం కాని హ్రస్వ అ తరువాత గుణాచ్చు (అ, ఏ, ఓ) వస్తే, రెండింటి స్థానంలో పరమైన అచ్చు ఒక్కటే మిగులుతుంది — పరరూపం, రెండవది నిలుస్తుంది — గుణం కాదు. అలా అకారాంత శబ్దం అటువంటి అచ్చుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయంతో కలిసినప్పుడు ప్రత్యయపు అచ్చు మాత్రమే వినబడుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.97 अतो गुणे
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 273 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वरादिनिपातमव्ययम् 1.1.37 · प्रकरण 11← हस्तन्यस्तम्
the स्वरादि words and the निपात particles are called अव्यय (indeclinable)
The words of the स्वरादि list (स्वर्, अन्तर्, प्रातर् and the rest) and the निपात particles are termed अव्यय — indeclinable, taking no case ending and never changing form. Because the प्रादि prefixes are निपात (by 1.4.58), a preverb like प्र in प्रभवति "he arises" is an अव्यय; that is why it stands unchanged before the root.
స్వరాది గణపు శబ్దాలు (స్వర్, అంతర్, ప్రాతర్ మొదలైనవి) మరియు నిపాత శబ్దాలు అవ్యయ సంజ్ఞ పొందుతాయి — అవ్యయం, విభక్తి తీసుకోని, ఎప్పుడూ రూపం మారని పదం. ప్రాది ఉపసర్గలు నిపాతాలు కావటాన (1.4.58 చేత), ప్రభవతి "ఉద్భవించును" లోని ప్ర ఉపసర్గ అవ్యయం; అందుకే అది ధాతువు ముందు మారకుండా నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.37 स्वरादिनिपातमव्ययम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 366 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अव्ययादाप्सुपः 2.4.82 · प्रकरण 11← हस्तन्यस्तम्
after an अव्यय, the आप् (feminine) and सुप् (case) endings undergo लुक्
After an अव्यय — an indeclinable word — the feminine suffix आप् and the case endings सुप् undergo लुक् (लुक्, a disappearance that leaves no trace, not even a mark on what stood before). A prefix like प्र is an अव्यय (an उपसर्ग, and so indeclinable), and when it joins a root it first takes a case ending which this rule then wipes out, so प्र meets मद् bare in प्रमत्तः "heedless". The same लुक् is why an indeclinable never shows an ending: the सुप् is added and at once removed. The derivation names this rule on the silent step where the prefix's ending drops.
అవ్యయం — విభక్తి మారని పదం — తరువాత ఆప్ (స్త్రీలింగ ప్రత్యయం) మరియు సుప్ (విభక్తి ప్రత్యయాలు) లుక్ పొందుతాయి (లుక్ — ఏ గుర్తూ మిగల్చకుండా పూర్తిగా లోపించడం). ప్ర వంటి ఉపసర్గ అవ్యయం; అది ధాతువుతో కలిసేటప్పుడు మొదట ఒక విభక్తి ప్రత్యయాన్ని తీసుకుంటుంది, ఈ సూత్రం దాన్ని తుడిచివేస్తుంది, కాబట్టి ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లో ప్ర మద్‌ను ప్రత్యయం లేకుండా చేరుతుంది. అవ్యయం ఎప్పుడూ విభక్తి చూపకపోవటానికి కారణం ఇదే: సుప్ చేరి వెంటనే తొలగిపోతుంది. ఉపసర్గపు విభక్తి లోపించే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 2.4.82 अव्ययादाप्सुपः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 370 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आदिर्ञिटुडवः 1.3.5 · प्रकरण 12← बिभर्ति
an initial ञि, टु or डु in a root's teaching form is an इत्
At the start of a root as it is taught (उपदेश, the aupadeśika form the dhātupāṭha lists), the syllables ञि, टु and डु are इत् — indicatory pieces that drop away and leave only a signal behind. The root कृ "do, make" is taught as डुकृञ्, and its opening डु is such an इत्: it never appears in a formed word but marks कृ as taking certain suffixes. So चक्रे "he made", कर्तुम् "to do" and आदाय "having taken" all begin from a root whose taught head was shed by this rule. The derivation names it on the silent step where that head drops.
ధాతువు ఉపదేశింపబడిన రూపం (ఉపదేశం — ధాతుపాఠం చూపే ఔపదేశిక రూపం) మొదట ఉన్న ఞి, టు, డు అక్షరాలు ఇత్‌లు — తొలగిపోయి కేవలం ఒక సంకేతాన్ని మిగిల్చే సూచక భాగాలు. కృ "చేయు" ధాతువు డుకృఞ్‌గా ఉపదేశింపబడుతుంది, దాని మొదటి డు అటువంటి ఇత్: అది ఏర్పడిన పదంలో కనబడదు కానీ కృ కొన్ని ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుందని గుర్తు పెడుతుంది. కాబట్టి చక్రే "చేసెను", కర్తుమ్ "చేయుటకు", ఆదాయ "తీసుకొని" అన్నీ ఉపదేశపు తల ఈ సూత్రంచేత రాలిపోయిన ధాతువు నుండి మొదలవుతాయి. ఆ తల రాలే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.5 आदिर्ञिटुडवः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 460 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् 1.3.78 · प्रकरण 12← बिभर्ति
in the remaining case, a root in the active takes परस्मैपद
In the case left over (शेष — a root not sent to the middle by the preceding rules), when the ending stands for the agent (कर्तरि, the active sense) the root takes परस्मैपद, the set of personal endings that turn the action away from the agent. This is the default that catches every root the आत्मनेपद rules did not claim: भू "be, become" is such a root, so भवति "he becomes" and प्रभवति "he arises" take the active endings. The derivation names this rule where it chooses the active set.
మిగిలిన సందర్భంలో (శేషం — ముందటి సూత్రాలు ఆత్మనేపదానికి పంపని ధాతువు), ప్రత్యయం కర్తను సూచించినప్పుడు (కర్తరి, కర్తృ అర్థం) ధాతువు పరస్మైపదాన్ని — క్రియను కర్త నుండి దూరంగా మళ్ళించే పురుష ప్రత్యయాల గణాన్ని — తీసుకుంటుంది. ఇది ఆత్మనేపద సూత్రాలు తీసుకోని ప్రతి ధాతువునూ పట్టుకొనే మూలనియమం: భూ "అగు, ఉండు" అటువంటి ధాతువు, కాబట్టి భవతి "అగును", ప్రభవతి "ఉద్భవించును" పరస్మైపద ప్రత్యయాలను తీసుకుంటాయి. ఆ గణాన్ని ఎంచుకొనే చోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.78 शेषात् कर्तरि परस्मैपदम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 378 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ते प्राग्धातोः 1.4.80 · प्रकरण 12← हस्तन्यस्तम्
the prefixes (gati and upasarga) stand before the root
The words just named — the upasargas and the other gati particles — are placed before the root (धातु) they qualify. This is the rule that fixes a prefix's position at the head of the verb. So प्र stands before मद् in प्रमत्तः "heedless", आ before लिङ्ग् in आलिङ्ग्य "having embraced", आ before इ in एत्य "having come". The seam between prefix and root is then handled by sandhi, but their order is settled here.
ఇప్పుడే పేర్కొన్న పదాలు — ఉపసర్గలు, ఇతర గతి పదాలు — తాము విశేషించే ధాతువుకు ముందు ఉంచబడతాయి. ఉపసర్గ స్థానాన్ని క్రియ మొదట స్థిరపరచే సూత్రం ఇది. అలా ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తగలవాడు" లో ప్ర మద్ ముందు, ఆలిఙ్గ్య "కౌగిలించి" లో ఆ లిఙ్గ్ ముందు, ఏత్య "వచ్చి" లో ఆ ఇ ముందు నిలుస్తుంది. ఉపసర్గ, ధాతువుల మధ్య సంధి తరవాత జరుగుతుంది, కానీ వాటి క్రమం ఇక్కడ స్థిరమవుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.80 ते प्राग्धातोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 417 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कर्तरि शप् 3.1.68 · प्रकरण 12← बिभर्ति
the class-sign शप् is added after a root, in the active, before a present-system ending
In the active (कर्तरि, when the verb agrees with its agent), the affix शप् — which surfaces as a plain अ, its श् and प् being only markers — is placed between a root and a following सार्वधातुक ending (the present-system endings). It is the class-sign (विकरण) of the first, sixth and tenth verb classes, and it is what makes their present stems thematic. So भू "to be" takes शप् to give भू + अ + ति, which goes on to भवति "he is" — the poem's भवति and प्रभवति; हृ "to carry" likewise gives हरति "he carries". Where a class takes a different sign, or none, this rule does not apply.
కర్తరి ప్రయోగంలో (క్రియ కర్తతో సమన్వయించినప్పుడు) శప్ ప్రత్యయం — దీని శ్, ప్ కేవలం గుర్తులు కావటాన కేవలం అ గా కనబడేది — ధాతువుకూ, తరువాతి సార్వధాతుక ప్రత్యయానికీ (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలకు) మధ్య చేరుతుంది. ఇది మొదటి, ఆరవ, పదవ ధాతుగణాల వికరణం (గణచిహ్నం); వాటి వర్తమాన అఙ్గాలను థెమాటిక్ గా చేసేది ఇదే. అలా భూ "ఉండుట" శప్ తీసుకొని భూ + అ + తి అవుతుంది, అది భవతి "ఉన్నాడు" గా కొనసాగుతుంది — కావ్యంలోని భవతి, ప్రభవతి; హృ "మోయుట" కూడా హరతి "మోస్తాడు" గా అవుతుంది. వేరే వికరణం తీసుకునే గణానికి, లేదా ఏదీ తీసుకోని గణానికి ఈ సూత్రం వర్తించదు.
- Aṣṭādhyāyī — 3.1.68 कर्तरि शप्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 385 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वर्तमाने लट् 3.2.123 · प्रकरण 12← बिभर्ति
the present tense लट् for an action going on now
For an action going on now, the affix लट् — the present tense — is placed after the root. भू “to be” gives भवति, “is”. लट् is the first of the ten लकारs, the slots the tense-and-mood endings fill.
ఇప్పుడు జరుగుతున్న క్రియకు ధాతువు తరువాత లట్ — వర్తమాన లకారం — వస్తుంది. భూ (ఉండుట) → భవతి. పది లకారాల్లో లట్ మొదటిది; కాలార్థ ప్రత్యయాలు నిండే స్థానాలే ఈ లకారాలు.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.123 वर्तमाने लट्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 372 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् 3.4.78 · प्रकरण 12← बिभर्ति
the eighteen personal endings (तिङ्) that replace a verb's tense-marker (लकार)
This one sūtra names, in a single run, all eighteen verbal personal endings — the तिङ् set — that stand in for the abstract tense-marker (लकार) a verb first receives. Nine are parasmaipada (active): तिप् तस् झि, सिप् थस् थ, मिप् वस् मस्; nine are ātmanepada (middle): त आताम् झ, थास् आथाम् ध्वम्, इट् वहि महिङ् — three persons against singular, dual and plural in each voice. Every finite verb in the poem takes one: चक्रे "he did" reaches the ātmanepada त, रुणद्धि "he obstructs" the parasmaipada तिप्, द्रक्ष्यसि "you will see" the सिप्. It is the verb's counterpart to 4.1.2, which lists the noun's सुप् endings.
ఈ ఒక్క సూత్రం, ఒక క్రియ మొదట పొందే భావ కాలచిహ్నం (లకారం) స్థానంలో వచ్చే పద్దెనిమిది క్రియా పురుష ప్రత్యయాలను — తిఙ్ గణాన్ని — ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది. తొమ్మిది పరస్మైపదం: తిప్ తస్ ఝి, సిప్ థస్ థ, మిప్ వస్ మస్; తొమ్మిది ఆత్మనేపదం: త ఆతామ్ ఝ, థాస్ ఆథామ్ ధ్వమ్, ఇట్ వహి మహిఙ్ — ప్రతి పదంలో మూడు పురుషలు ఏకవచన, ద్వివచన, బహువచనాలకు ఎదురుగా. కావ్యంలోని ప్రతి తిఙంత క్రియా వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది: చక్రే "చేశాడు" ఆత్మనేపద త ను, రుణద్ధి "అడ్డగిస్తాడు" పరస్మైపద తిప్ ను, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" సిప్ ను చేరుకుంటాయి. నామపదపు సుప్ ప్రత్యయాలను పేర్కొనే 4.1.2 కు ఇది క్రియాపరమైన జోడి.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.78 तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 373 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिङ्शित्सार्वधातुकम् 3.4.113 · प्रकरण 12← बिभर्ति
a तिङ् ending and a शित् affix are called सार्वधातुक
A तिङ् ending (तिङ्, the block of finite personal endings) and any शित् affix (शित्, one that carries श् as its इत् mark, such as the class-signs शप् and श्यन्) are called सार्वधातुक — "reaching the whole root", the class of affixes that stand in the present system and act on the root as a whole. भवति "he becomes" ends in the तिङ् ending तिप् and carries the class-sign शप्, both सार्वधातुक. The name matters because other rules turn on it — some strengthenings apply only before a सार्वधातुक affix. The derivation names this rule where it fixes the affix as सार्वधातुक.
తిఙ్ ప్రత్యయం (తిఙ్ — క్రియాపదపు పురుష ప్రత్యయాల గణం) మరియు ఏదైనా శిత్ ప్రత్యయం (శిత్ — శ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినది, శప్, శ్యన్ వంటి గణచిహ్నాలు) సార్వధాతుక సంజ్ఞ పొందుతాయి — "ధాతువు పూర్తికి చేరునది", వర్తమాన వ్యవస్థలో నిలిచి ధాతువును మొత్తంగా వర్తించే ప్రత్యయాల గణం. భవతి "అగును" తిఙ్ ప్రత్యయం తిప్‌తో అంతమై గణచిహ్నం శప్‌ను కలిగి ఉంది, రెండూ సార్వధాతుకాలు. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం — కొన్ని బలపరిచే మార్పులు సార్వధాతుక ప్రత్యయం ముందు మాత్రమే జరుగుతాయి. ప్రత్యయాన్ని సార్వధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.113 तिङ्शित्सार्वधातुकम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 384 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आर्धधातुकं शेषः 3.4.114 · प्रकरण 12← हस्तन्यस्तम्
the affix left over (not तिङ् or शित्) is called आर्धधातुक
Any affix enjoined after a root that is not a तिङ् ending and not a शित् affix — everything left over (शेष) once the सार्वधातुक affixes are set aside — is called आर्धधातुक, the class that reaches "half the root" and builds the stems outside the present system. The कृत् suffixes fall here: क्त in प्रमत्तः "heedless", क्त्वा in श्रुत्वा "having heard", and the future sign स्य in द्रक्ष्यसि "you will see" are all आर्धधातुक. The name governs whether the augment इट् may come and how the root's vowel strengthens. The derivation names this rule where it fixes the कृत् or derived affix as आर्धधातुक.
ధాతువు తరువాత విధించిన ప్రత్యయాలలో తిఙ్ ప్రత్యయమూ కాక శిత్ ప్రత్యయమూ కాక — సార్వధాతుక ప్రత్యయాలను పక్కన పెట్టాక మిగిలినది (శేషం) — దానికి ఆర్ధధాతుక సంజ్ఞ, "ధాతువులో సగానికే" చేరి వర్తమాన వ్యవస్థ వెలుపలి రూపాలను నిర్మించే గణం. కృత్ ప్రత్యయాలు ఇక్కడకు వస్తాయి: ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లోని క్త, శ్రుత్వా "విని" లోని క్త్వా, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" లోని భవిష్యత్ చిహ్నం స్య — అన్నీ ఆర్ధధాతుకాలు. ఇట్ ఆగమం వచ్చునా, ధాతువు అచ్చు ఎలా బలపడునా అనేది ఈ సంజ్ఞపై ఆధారపడుతుంది. కృత్ లేదా సాధిత ప్రత్యయాన్ని ఆర్ధధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.114 आर्धधातुकं शेषः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 402 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
पूर्वोऽभ्यासः 6.1.4 · प्रकरण 12← बिभर्ति
of the two enjoined, the first is called अभ्यास (the reduplicate)
Where a rule has enjoined a doubling — two copies of a piece of the root standing together — the first of the two is called अभ्यास (अभ्यास, the reduplicate, the echo-syllable that a perfect or a reduplicating class sets before the root). In चक्रे "he made", कृ is doubled to च + कृ, and the first च is the अभ्यास; later rules that shorten it, drop its consonants or fix its vowel all speak of it by this name. The derivation names this rule where it marks the first copy as the अभ्यास.
ఏదైనా సూత్రం ద్విత్వాన్ని విధించిన చోట — ధాతువు భాగపు రెండు ప్రతులు కలిసి నిలిచినప్పుడు — ఆ రెంటిలో మొదటిదానికి అభ్యాస సంజ్ఞ (అభ్యాసం — ద్విరుక్తి అక్షరం, పరోక్ష భూతం లేదా ద్విత్వ గణం ధాతువు ముందు ఉంచేది). చక్రే "చేసెను" లో కృ ద్విత్వమై చ + కృ అవుతుంది, మొదటి చ అభ్యాసం; దాన్ని కుదించే, హల్లులను తొలగించే, అచ్చును నిర్ణయించే తరువాతి సూత్రాలన్నీ ఈ పేరుతోనే దాన్ని పేర్కొంటాయి. మొదటి ప్రతిని అభ్యాసంగా గుర్తించే చోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.4 पूर्वोऽभ्यासः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 393 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सार्वधातुकार्धधातुकयोः 7.3.84 · प्रकरण 12← बिभर्ति
a root's final इक् vowel takes guṇa before a सार्वधातुक or आर्धधातुक affix
A root ending in one of the इक् vowels — इ उ ऋ ऌ — takes guṇa, the middle grade (इ/उ → ए/ओ, ऋ → अर्), before an affix of either great class: a सार्वधातुक (the present-system endings) or an आर्धधातुक (the endings and suffixes outside it — futures, infinitives, most kṛt affixes). So भू "to be" raises to भो before the present ending, giving भवति "he is"; कृ "to do" raises to कर् before the infinitive तुम्, giving कर्तुम् "to do"; श्रु "to hear" to श्रो in श्रोष्यसि "you will hear". It is the principal rule that strengthens a root's final vowel one grade.
ఇక్ అచ్చుల్లో — ఇ ఉ ఋ ఌ — ఒకదానితో అంతమయ్యే ధాతువు, రెండు మహాగణాల్లో ఏ ప్రత్యయం ముందైనా — సార్వధాతుకం (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలు) లేదా ఆర్ధధాతుకం (దానికి వెలుపలి ప్రత్యయాలు — భవిష్యత్తు, తుమున్, చాలా కృత్ ప్రత్యయాలు) ముందు — గుణం, మధ్య మెట్టు (ఇ/ఉ → ఏ/ఓ, ఋ → అర్), పొందుతుంది. అలా భూ "ఉండుట" వర్తమాన ప్రత్యయం ముందు భో గా ఎక్కి భవతి "ఉన్నాడు" అవుతుంది; కృ "చేయుట" తుమ్ ముందు కర్ గా ఎక్కి కర్తుమ్ "చేయుటకు" అవుతుంది; శ్రు "వినుట" శ్రోష్యసి "వింటావు" లో శ్రో గా. ధాతువు అంత్య అచ్చును ఒక మెట్టు బలపరచే ప్రధాన సూత్రం ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.3.84 सार्वधातुकार्धधातुकयोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 386 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
हलादिः शेषः 7.4.60 · प्रकरण 12← बिभर्ति
of the reduplicate, only the first consonant is kept
When a root has been doubled for the perfect, the copied piece (अभ्यास, "reduplicate") is pared down: only its first consonant, with its vowel, is kept, and every later consonant of the copy is dropped. So दृश् "to see", doubled to दर्-दृश्, keeps only the द of the copy — दर् → द — giving ददर्श "he saw"; या "to ask" doubled to यया keeps the य for ययाचे; धा "to hold" doubled to दधा keeps the द for दध्यौ. It is the rule that makes a reduplicate a single light syllable.
పరోక్షం కోసం ఒక ధాతువు ద్విత్వం పొందిన తరవాత, కాపీ అయిన భాగం (అభ్యాసము) కుదించబడుతుంది: దాని మొదటి హల్లు (హల్), దాని అచ్చుతో సహా, మాత్రమే నిలుస్తుంది; కాపీలోని తరవాతి హల్లులన్నీ లోపిస్తాయి. అలా దృశ్ "చూచుట" దర్-దృశ్ గా ద్విత్వమై కాపీలోని ద ను మాత్రమే నిలుపుతుంది — దర్ → ద — ददर्श "చూశాడు" ను ఇస్తుంది; యా "అడుగుట" యయా గా ద్విత్వమై య ను నిలిపి యయాచే ను; ధా "ధరించుట" దధా గా అయి ద ను నిలిపి దధ్యౌ ను ఇస్తుంది. అభ్యాసాన్ని ఒకే లఘు అక్షరంగా చేసే సూత్రం ఇది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.4.60 हलादिः शेषः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 394 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अभ्यासे चर्च 8.4.54 · प्रकरण 12← बिभर्ति
in the reduplicate, an aspirated stop loses its aspiration
A झल् consonant (a stop or sibilant) in the reduplicate (अभ्यास) is replaced by its चर् or जश् counterpart — that is, it loses its aspiration, an aspirate giving the matching plain consonant of the same voicing. So the reduplicate of धा "to hold", दधा, has its copied ध turned to द: दध, on the way to दध्यौ "he held" and दधानः "holding"; हृ "to carry" gives जह्रे with its copy unaspirated. This keeps a reduplicate free of aspiration, however aspirated the root's own first consonant is.
అభ్యాసంలోని (అభ్యాసము) ఝల్ హల్లు (స్పర్శ లేదా ఊష్మం) దాని చర్ లేదా జశ్ ప్రతిరూపంగా మారుతుంది — అంటే మహాప్రాణత్వాన్ని కోల్పోతుంది; మహాప్రాణ హల్లు, అదే ఘోషముగల అల్పప్రాణ హల్లును ఇస్తుంది. అలా ధా "ధరించుట" అభ్యాసమైన దధా లోని కాపీ ధ, ద గా మారుతుంది: దధ, దధ్యౌ "ధరించాడు", దధానః "ధరిస్తూ" వైపు; హృ "మోయుట" తన కాపీ మహాప్రాణం లేకుండా జహ్రే ను ఇస్తుంది. ధాతువు మొదటి హల్లు ఎంత మహాప్రాణమైనా, ఇది అభ్యాసమును మహాప్రాణం లేకుండా నిలుపుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.54 अभ्यासे चर्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 397 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
जुहोत्यादिभ्यः श्लुः 2.4.75 · प्रकरण 14← बिभर्ति
after जुहोति and the rest of the third class the present marker शप् is replaced by श्लु
After हु (जुहोति) "to offer" and the roots that head its list — the जुहोत्यादि or third class — the present marker शप् (the thematic अ the first class inserts between root and ending) is replaced by श्लु, which is a form of elision (लुक्): the marker vanishes and the root doubles. भृ "to bear, nourish" is a third-class root, so भृ + शप् + ति loses the शप्: भृ + ति, and the root reduplicates to बिभर्ति "bears".
हु (जुहोति) "హోమము చేయుట" మొదలైన ధాతువుల తరవాత — జుహోత్యాది గణం, మూడవ గణం — వర్తమాన వికరణ శప్ (భ్వాది గణం ధాతువుకూ ప్రత్యయానికీ మధ్య చేర్చే థేమాటిక్ అ) శ్లు చే మార్చబడుతుంది; శ్లు అనేది లుక్ (లోపం) వంటిది: వికరణం మాయమై ధాతువు ద్విత్వమవుతుంది. భృ "భరించుట, పోషించుట" మూడవ గణం ధాతువు, కనుక భృ + శప్ + తి శప్ ను కోల్పోతుంది: భృ + తి, ధాతువు ద్విత్వమై బిభర్తి "భరించును" అవుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 2.4.75 जुहोत्यादिभ्यः श्लुः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 603 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
श्लौ 6.1.10 · प्रकरण 14← बिभर्ति
when श्लु follows, the root is reduplicated
When the marker श्लु follows — that is, in the third class, where जुहोत्यादिभ्यः श्लुः ([[2.4.75]]) has put श्लु in place of the present marker — the root is doubled: two copies stand where one stood. भृ "to bear" becomes भर्, which reduplicates to भर् भर्; later rules trim the first copy, and it surfaces as बिभर्ति "bears".
శ్లు ముందు వచ్చినప్పుడు — అనగా మూడవ గణంలో, జుహోత్యాదిభ్యః శ్లుః ([[2.4.75]]) వర్తమాన వికరణ స్థానంలో శ్లు ను ఉంచిన చోట — ధాతువు ద్విత్వమవుతుంది: ఒకటి ఉన్న చోట రెండు ప్రతులు నిలుస్తాయి. భృ "భరించుట" భర్ అవుతుంది, అది భర్ భర్ గా ద్విత్వమవుతుంది; తరవాతి సూత్రాలు మొదటి ప్రతిని కుదిస్తాయి, అది బిభర్తి "భరించును" గా కనిపిస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.10 श्लौ
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 604 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
भृञामित् 7.4.76 · प्रकरण 14← बिभर्ति
the reduplication vowel of भृ, मा and हा becomes इ in the third class
For the three roots भृ (भृञ्) "to bear", मा (माङ्) "to measure" and हा (ओहाङ्) "to go", the vowel of the reduplicated syllable (the अभ्यास) becomes इ when श्लु follows — that is, in the third-class present. भृ reduplicates as भ भर्; the abhyāsa भ becomes भि, giving बिभर्ति "bears".
భృ (భృఞ్) "భరించుట", మా (మాఙ్) "కొలుచుట", హా (ఓహాఙ్) "పోవుట" — ఈ మూడు ధాతువులకు, శ్లు ముందు వచ్చినప్పుడు — అనగా మూడవ గణపు వర్తమానంలో — ద్విత్వమైన అక్షరపు (అభ్యాస) అచ్చు ఇ అవుతుంది. భృ భ భర్ గా ద్విత్వమవుతుంది; అభ్యాస భ, భి అయి బిభర్తి "భరించును" ను ఇస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.4.76 भृञामित्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 621 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्तक्तवतू निष्ठा 1.1.26 · प्रकरण 34← हस्तन्यस्तम्
the क्त and क्तवतु affixes are named निष्ठा
The two affixes क्त and क्तवतु are given the name निष्ठा. क्त makes the past passive participle (कृतम् "done") and क्तवतु the past active participle (कृतवत् "having done"); gathering both under one name lets the later rules that shape them — the ones that add or withhold the augment इट्, or change the root before them — reach both by one word. प्रमत्तः "heedless", from मद् with क्त, तीर्णः "crossed", from तॄ, and विरचिताम् "arranged", from रच् with the causative, all end in a निष्ठा affix. The derivation names it on the silent step where the affix is fixed as निष्ठा.
క్త, క్తవతు అనే రెండు ప్రత్యయాలకు నిష్ఠా అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. క్త భూతకాల కర్మణి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతమ్ "చేయబడిన"), క్తవతు భూతకాల కర్తరి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతవత్ "చేసినవాడు"); రెంటినీ ఒక సంజ్ఞ కింద కూర్చడం వల్ల వాటిని తీర్చిదిద్దే తరువాతి సూత్రాలు — ఇట్ ఆగమాన్ని చేర్చే లేదా ఆపే, లేదా వాటి ముందు ధాతువును మార్చే సూత్రాలు — రెంటినీ ఒక్క మాటతో అందుకోగలవు. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త గలవాడు", మద్ నుండి క్త తో, తీర్ణః "దాటిన", తౄ నుండి, విరచితామ్ "అమర్చబడిన", రచ్ నుండి ప్రేరణతో, అన్నీ నిష్ఠా ప్రత్యయంతో అంతమవుతాయి. ప్రత్యయం నిష్ఠాగా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.26 क्तक्तवतू निष्ठा
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 810 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
निष्ठा 3.2.102 · प्रकरण 34← हस्तन्यस्तम्
the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root in a past sense
In the sense of the past, the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root. क्त gives the past participle — usually passive (कृत 'done', गत 'gone'), active with verbs of state or motion (मत्त 'intoxicated'); क्तवतु gives the active past participle in -तवत् (कृतवत् 'having done'). The क्त word then declines as an ordinary adjective and agrees with its noun.
భూతార్థంలో ధాతువు తరువాత నిష్ఠా ప్రత్యయాలు క్త, క్తవతు వస్తాయి. క్త భూత కృదంతం — సాధారణంగా కర్మణి (కృత "చేయబడినది", గత "వెళ్లినది"), స్థితి/గతి ధాతువులకు కర్తరి (మత్త "మత్తెక్కినవాడు"); క్తవతు కర్తరి భూత కృదంతం -తవత్ (కృతవత్ "చేసినవాడు"). క్త రూపం సామాన్య విశేషణంలా నడిచి తన నామంతో అన్వయిస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.102 निष्ठा
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 811 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §5.1, प्रमत्तः
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अजाद्यतष्टाप् 4.1.4 · प्रकरण 60← तस्याः
टाप् (the feminine आ) after an अज-class word or an अ-stem
A nominal stem of the अजादि class, and any stem ending in short अ, forms its feminine by adding टाप्, which yields आ: अज → अजा "she-goat", बाल → बाला "girl", कान्त → कान्ता "beloved". This is how the ā-stem feminines — the रमा class — are built from masculine or neuter a-stems.
అజాది గణపు శబ్దాలకు, హ్రస్వ అకారాంత ప్రాతిపదికాలకు స్త్రీలింగంలో టాప్ ప్రత్యయం చేరుతుంది; అది ఆ ఇస్తుంది: అజ → అజా "మేక", బాల → బాలా "బాలిక", కాన్త → కాన్తా "ప్రియురాలు". అకారాంత పుం/నపుంసక శబ్దాల నుండి ఆకారాంత స్త్రీలింగం (రమా తరగతి) ఇలా ఏర్పడుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 4.1.4 अजाद्यतष्टाप्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1242 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यस्य विभाषा 7.2.15 · not in the abridgement← हस्तन्यस्तम्
a root that takes इट् optionally elsewhere takes none in the निष्ठा
A root for which some rule prescribes the इट् augment optionally (विभाषा) takes no इट् at all in the निष्ठा, the participles in क्त and क्तवतु — the option is settled against इट् there. So श्रम्, भ्रम्, सिध् and their like form विश्रान्तः "rested", उद्भ्रान्तः "roaming" and सिद्धः "accomplished" with no इट्. The derivation names the rule on the silent step where the इट् augment is refused. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.
ఏ ధాతువుకు ఏదైనా సూత్రం ఇట్ ఆగమాన్ని వికల్పంగా (విభాషా) విధిస్తుందో, ఆ ధాతువు నిష్ఠాలో — క్త, క్తవతు కృదంతాలలో — ఇట్ ను అస్సలు తీసుకోదు; అక్కడ వికల్పం ఇట్ కు వ్యతిరేకంగా నిర్ణయించబడుతుంది. కాబట్టి శ్రమ్, భ్రమ్, సిధ్ మొదలైనవి — విశ్రాన్తః "విశ్రమించిన", ఉద్భ్రాన్తః "తిరుగాడే", సిద్ధః "సాధించిన" — ఇట్ లేకుండా ఏర్పడతాయి. ఇట్ ఆగమం నిరాకరించబడే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.15 यस्य विभाषा
- Siddhāntakaumudī — outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras
uncheckeddrafted from the rule text
अ अ 8.4.68 · not in the abridgement← हस्तन्यस्तम्; बिभर्ति
the short अ, held open through the derivation, returns to its close sound at the end
The last sūtra of the Aṣṭādhyāyī. Throughout a derivation the short अ is treated as though it were open (विवृत), like the long आ, so that the rules can reach it; this rule restores its natural close (संवृत) sound once the derivation is done. It is the final step of nearly every chain — of चक्रे, of प्रमत्तः, and the rest. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.
అష్టాధ్యాయి చివరి సూత్రం. వ్యుత్పత్తి అంతటా హ్రస్వ అ ను విచ్చుకున్నట్టుగా (వివృత), దీర్ఘ ఆ వలె, గ్రహిస్తారు — తద్వారా నియమాలు దానిని అందుకోగలుగుతాయి; వ్యుత్పత్తి ముగిసిన పిదప ఈ సూత్రం దాని సహజ సంవృత ధ్వనిని తిరిగి ఇస్తుంది. ఇది దాదాపు ప్రతి గొలుసుకూ చివరి మెట్టు — చక్రే కు, ప్రమత్తః కు, మిగిలిన వాటికి. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.68 अ अ
- Siddhāntakaumudī — outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras
uncheckeddrafted from the rule text

१समासविग्रहthe compounds, unpacked

प्रबलरुदितोच्छूननेत्रम्

प्रबल · रुदित · उच्छून · नेत्र

प्रबलं रुदितम्
कर्मधारय — hard weeping
प्रबलरुदितेन उच्छूने
तत्पुरुष (instrumental) — swollen by it
उच्छूने नेत्रे यस्य तत्
बहुव्रीहि — of which the two eyes are swollen

बहुव्रीहि — it refers to मुखम्. with its eyes swollen from hard weeping — Mallinātha gives the vigraha in one line and then spends more grammar on one member of it than on any word in the canto. **उच्छून is derived letter by letter.** It is क्त on √श्वि, to swell, in the active sense rather than the passive; the त् of the affix becomes न् because the root is ओदित्, marked with an ओ in the Dhātupāṭha, by Pāṇini 8.2.45 ओदितश्च; the व् of श्वि becomes the vowel उ by 6.1.15 वचिस्वपियजादीनां किति, since क्त is कित्; that उ and the इ after it become one उ by 6.1.108 सम्प्रसारणाच्च; and the उ lengthens to ऊ after a consonant by 6.4.2 हलः. शून, and with उद् in front, उच्छून. **Then he rejects somebody else's derivation of the same form.** A rule exists that would give it in one step — 6.4.19 च्छ्वोः शूडनुनासिके च, which substitutes ऊठ् for a व् before a nasal-initial affix — and he calls the derivation that uses it प्रामादिकी, careless, and उपेक्ष्या, to be set aside, for two reasons: that the root's इ would then be left with nothing to remove it, and that the substitution is qualified by the last letter. And he closes on what the swelling means rather than how it is spelled: एतेन विषादो व्यज्यते, by this dejection is suggested

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who unpacks प्रबलरुदितेनोच्छूने उच्छ्वसिते नेत्रे यस्य तत् and derives उच्छून with four sūtras, then rejects a derivation by 6.4.19 as प्रामादिकी; Pāṇini 8.2.45, 6.1.15, 6.1.108, 6.4.2 and 6.4.19 by way of skt-mcp for the sūtras' text. `vendor/meghaduta-sanjivini.itx` gives the rejected derivation's source as `vartamAnasAmIpyaprakriyA`, which the run cannot resolve into a title or a name, and prints `antyasena` in his second reason, where the sense wants the instrumental of अन्त्य; only what is legible is read“ucchūneti śvayateḥ kartari ktaḥ || “oditaś ca” iti niṣṭhānatvam | “vacisvapi—” ityādinā samprasāraṇam | “samprasāraṇāc ca” iti pūrvarūpatvam | “halaḥ” iti dīrghaḥ || “cchvoḥ śūḍanunāsike ca” ity ūṭhādeśe kṛte rūpasiddhir iti … prāmādikīty upekṣyā … etena viṣādo vyajyate”

अशिशिरतया

अ · शिशिर

न शिशिरम्, अशिशिरम्
तत्पुरुष — not cool
अशिशिरस्य भावः, तया
तत्पुरुष (genitive) — by the state of not being cool

तत्पुरुष. by their not being cool — a negative made positive twice over: the नञ् denies coolness, and then the affix तल् turns the denial into a thing that can act as an instrument. Mallinātha will not leave it negative and gives the fact: अन्तस्तापोष्णत्वेन, 'by the heat that is the burning within'. **The verse says her breath is not cool and he says it is hot from a fire inside her**, which is the standard physiology of विरह and is nowhere in the words. The same season-word शिशिर stood at 2.23 as the cold that kills lotuses; here its absence discolours a lip

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who glosses निःश्वासानामशिशिरतयान्तस्तापोष्णत्वेन“niḥśvāsānām aśiśiratayāntastāpoṣṇatvena bhinnavarṇo vicchāyo 'dharoṣṭho yasya tat”

भिन्नवर्णाधरोष्ठम्

भिन्न · वर्ण · अधर · ओष्ठ

भिन्नो वर्णो यस्य सः
बहुव्रीहि — of which the colour is broken
अधरश्चासौ ओष्ठश्च, अधरोष्ठः
कर्मधारय — the lower lip
भिन्नवर्णोऽधरोष्ठो यस्य तत्
बहुव्रीहि — of which the lower lip has lost its colour

बहुव्रीहि — it refers to मुखम्. with its lower lip gone pale — Mallinātha's vigraha makes भिन्नवर्ण an adjective of the lip rather than a member on the same footing, भिन्नवर्णो विच्छायोऽधरोष्ठो यस्य तत्, and glosses it with विच्छाय, of lost lustre. **छाया again**, the word that has been doing the work of a sheen since 2.19 and was the house's at 2.20. The lip is the same lip as 2.22's, where it was a ripe bimba fruit; two stanzas later the colour is what has gone out of it, and the two stanzas are meant to be read against each other

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who unpacks भिन्नवर्णो विच्छायोऽधरोष्ठो यस्य तत्“bhinnavarṇo vicchāyo 'dharoṣṭho yasya tat”

हस्तन्यस्तम्

हस्त · न्यस्त

हस्ते न्यस्तम्
तत्पुरुष (locative) — set down on the hand

तत्पुरुष — it agrees with मुखम्. propped on her hand — and Mallinātha's vigraha is the compound with one ending put back, हस्ते न्यस्तं हस्तन्यस्तम्, which is the shortest note he gives in this stanza. **What he adds is not grammar but reading**: एतेन चिन्ता व्यज्यते, 'by this, brooding is suggested'. It is the second व्यज्यते in one stanza and the sixth of the canto, and the two here are a pair — swollen eyes suggest दukkha, a face on a hand suggests thought. The posture is the one the tradition gives a woman waiting, and the verse states it as a fact about a face

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who unpacks हस्ते न्यस्तं हस्तन्यस्तम् and adds एतेन चिन्ता व्यज्यते“haste nyastaṃ hastanyastam | etena cintā vyajyate”

असकलव्यक्ति

अ · सकल · व्यक्ति

न सकला, असकला
तत्पुरुष — not whole
असकला व्यक्तिर्यस्य तत्
बहुव्रीहि — of which the showing is not whole

बहुव्रीहि — it refers to मुखम्. not wholly visible — Mallinātha answers it with a compound of the same build and different words, असम्पूर्णाभिव्यक्ति, 'whose manifestation is incomplete'. **व्यक्ति is the noun of becoming visible**, वि with √अञ्ज्, so what the compound denies is not her face but the showing of it. The reason is in the ablative that follows, and the reason is her hair; the face is not hidden by grief but by not having been combed

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who glosses असकलव्यक्त्यसम्पूर्णाभिव्यक्ति“asakalavyakty asampūrṇābhivyakti tasyāḥ priyāyā mukham”

लम्बालकत्वात्

लम्ब · अलक

लम्बा अलका यस्याः सा
बहुव्रीहि — she whose hair hangs down
तस्या भावः, तस्मात्
तत्पुरुष (genitive) — from her being so

बहुव्रीहि — it refers to प्रियायाः. because her hair hangs loose — and Mallinātha puts in the cause the compound does not state: संस्काराभावाल्लम्बमानकुन्तलत्वात्, 'from the hair's hanging down, for want of dressing'. **संस्कार is the word for grooming and for a sacrament alike**, and its absence is the one detail in the stanza that is about what she has stopped doing rather than what has happened to her. The affix त्व makes the whole a state, and the ablative makes the state a reason — the same shape as कलभतनुताम् at 2.21, where तल् did the same work in the accusative

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who glosses लम्बालकत्वात्संस्काराभावाल्लम्बमानकुन्तलत्वात्“lambālakatvāt saṃskārābhāvāl lambamānakuntalatvāt”

त्वदनुसरणक्लिष्टकान्तेः

त्वद् · अनुसरण · क्लिष्ट · कान्ति

तव अनुसरणम्
तत्पुरुष (genitive) — your following after
त्वदनुसरणेन क्लिष्टा
तत्पुरुष (instrumental) — worn thin by it
क्लिष्टा कान्तिर्यस्य, तस्य
बहुव्रीहि — of him whose brightness is worn thin

बहुव्रीहि — it refers to इन्दोः. whose brightness you have worn down by following it — and the whole weight of the comparison is on how अनुसरण is read. Mallinātha glosses it त्वदुपरोधेन, 'by your obstructing', and then says it again in plain words: मेघानुसरणेनेति यावत्, 'that is to say, by the cloud's coming after it'. **So the following is not devotion but eclipse.** He answers क्लिष्ट with क्षीण, wasted, the word he used of the house at 2.20 and of the moon here. The compound is a bahuvrīhi and its head is the moon, so कान्ति, a feminine noun, takes the moon's masculine endings

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who glosses त्वदनुसरणेन त्वदुपरोधेन । मेघानुसरणेनेति यावत् । क्लिष्टकान्तेः क्षीणकान्तेः; `vendor/meghaduta-sanjivini.itx` prints the stanza's own word as `vadanusaraNa`, which has lost the त्“tvadanusaraṇena tvaduparodhena | meghānusaraṇeneti yāvat | kliṣṭakānteḥ kṣīṇakānteḥ”

२प्रतिपदार्थeach word, its form and sense

अव्यय
नूनम्
printed नूनं
नूनम्
I suppose — and this is the same particle Mallinātha glossed सत्यम्, truly, four stanzas ago at 2.20. Here he glosses it the other way: नूनमिति वितर्के, 'nūnam is in the sense of conjecture', and quotes the line of Amara that offers both — “नूनं तर्केऽर्थनिश्चये”, nūnam is used for reasoning and for settling a thing. **He takes one sense at 2.20 and the other at 2.24 out of the one dictionary entry**, and the two stanzas are the same speaker guessing about the same house. What decides it here is that the whole stanza is a supposition; what decided it there was that the house's dimness followed from a rule
indeclinable
An indeclinable — no case, no number, one form everywhere.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
The stanza opens on नूनम्, and Mallinātha reads it the opposite way from the last time he met it. At 2.20, four stanzas back, he glossed नूनम् with सत्यम्, 'truly', because the house's dimness followed from a rule and could be stated as fact. Here he writes नूनमिति वितर्के, 'nūnam is in the sense of conjecture', and quotes the line of Amara that offers both — नूनं तर्केऽर्थनिश्चये, 'nūnam is used for reasoning and for settling a thing'. He takes one sense there and the other here out of the one dictionary entry, because the whole of this stanza is a supposition: the same speaker is guessing about the same house, and the second guess is marked as a guess.
శ్లోకం నూనమ్‌ అనే మాటతో మొదలవుతుంది, మల్లినాథుడు దీన్ని క్రిందటిమాఱు కంటె వ్యతిరేకంగా చదువుతాడు. నాలుగు శ్లోకాల వెనుక 2.20 వద్ద నూనమ్‌ ను సత్యమ్‌, 'నిజముగా' అని అర్థంచేసుకున్నాడు, ఎందుకంటే ఇంటి కాంతిమాలుట ఒక నియమంవల్ల వచ్చినది, దాన్ని నిశ్చయంగా చెప్పవచ్చు. ఇక్కడ నూనమితి వితర్కే, 'నూనమ్‌ ఊహ అను అర్థంలో' అని వ్రాసి, రెంటినీ ఇచ్చే అమరుని పంక్తిని ఉదాహరిస్తాడు — నూనం తర్కేఽర్థనిశ్చయే, 'నూనమ్‌ ఊహకు, నిర్ణయానికి వాడబడుతుంది'. ఒకే నిఘంటువుమాటనుండి అక్కడ ఒక అర్థాన్ని, ఇక్కడ మఱో అర్థాన్ని తీసుకుంటాడు, ఎందుకంటే ఈ శ్లోకమంతా ఒక ఊహ: అదే మాటలాడువాడు అదే ఇంటిగుఱించి ఊహిస్తున్నాడు, రెండవ ఊహ ఊహగానే గుర్తింపబడుతుంది.
- Mallinātha, Sañjīvinī — 2.24: nūnam iti vitarke; nūnaṃ tarke 'rthaniścaye ity amaraḥ
pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular
तस्याः
तद्
her — the third stanza running to open on a form of तद् pointing at a woman who has not been named: ताम् at 2.23, तस्याः here. **The genitive is separated from the noun it governs by three whole pādas** — तस्याः … मुखम् — and Mallinātha closes the gap by putting the two together with प्रियायाः between them, तस्याः प्रियाया मुखम्
pronoun
A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern तद् declines on
1. तद्
2. 7.2.102त्यदादीनामः
  त+अ+ अस्
3. 6.1.97अतो गुणे
  त+ अस्
4. 4.1.4अजाद्यतष्टाप्
  त+टाप्+ अस्
5. 6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
  ता+ अस्
6. 7.3.114सर्वनाम्नः स्याड्ढ्रस्वश्च
  त+स्या+अस्
7. 6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
  तस्यास्
8. 8.2.66ससजुषो रुः
  तस्यारुँ
9. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
  तस्याः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular

प्रबलरुदितोच्छूननेत्रम्

printed प्रबलरुदितोच्छूननेत्रं

नेत्र

eye — नेत्र is the agent noun of √नी, the leader, so the eye is named for guiding rather than for seeing. Mallinātha's vigraha keeps it dual, उच्छूने नेत्रे यस्य तत्, and the compound has no number of its own. **The bahuvrīhi is neuter because it describes मुखम्**, which stands two pādas away and is the only noun in the stanza that any of these four epithets can belong to

a-stem neuter

Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

a-stem neuter

Neuter nouns in short अ: फल “fruit”, वचन “word”, कुसुम, and adjectives in अ agreeing with a neuter noun. The nominative and accusative singular end in अम् (7.1.24) — फलम् — and are alike; the plural फलानि takes नुम् and lengthens; the instrumental plural is फलैः (7.1.9). It is the a-stem masculine’s table with the neuter’s own nominative, accusative and the -आनि plural.

హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దాలు: ఫల “పండు”, వచన “మాట”, కుసుమ, నపుంసక నామానికి అన్వయించే అకారాంత విశేషణాలు. ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు అమ్ తో ముగుస్తాయి (7.1.24) — ఫలమ్ — రెండూ ఒకటే; బహువచనం ఫలాని నుమాగమంతో దీర్ఘమవుతుంది; తృతీయా బహువచనం ఫలైః (7.1.9). అకారాంత పుంలింగ పట్టికే, నపుంసకపు సొంత ప్రథమ, ద్వితీయ, -ఆని బహువచనంతో.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — फल / a-stem neuter prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — अकारान्त नपुंसकलिङ्ग — फलम् फले फलानि

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	नेत्रम्	नेत्रे	नेत्राणि
द्वितीया	नेत्रम्	नेत्रे	नेत्राणि
तृतीया	नेत्रेण	नेत्राभ्याम्	नेत्रैः
चतुर्थी	नेत्राय	नेत्राभ्याम्	नेत्रेभ्यः
पञ्चमी	नेत्रात्	नेत्राभ्याम्	नेत्रेभ्यः
षष्ठी	नेत्रस्य	नेत्रयोः	नेत्राणाम्
सप्तमी	नेत्रे	नेत्रयोः	नेत्रेषु
सम्बोधन	नेत्र	नेत्रे	नेत्राणि

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern फल declines on

फल
7.1.24अतोऽम्
फल+अम्
6.1.107अमि पूर्वः
फलम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

ā-stem feminine, षष्ठी एकवचन genitive singular

प्रियायाः

printed प्रियाया

प्रिया

my love — and it is the first noun for her in three stanzas. 2.22 described her without a noun, 2.23 called her only ताम्, and here the word arrives, in apposition to तस्याः and at the end of its pāda. Mallinātha carries it over unglossed, having already supplied मत्प्रेयसीम् at 2.23 where the verse had nothing. **The visarga falls before the न् of निःश्वासानाम्** — a visarga after आ simply goes before a voiced consonant, by Pāṇini 8.3.22 हलि सर्वेषाम् — so the word looks like a stem and is a genitive

ā-stem feminine

The commonest feminine class, formed from an a-stem by lengthening: कान्ता, कान्ते, कान्ताः.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

ā-stem feminine

Feminine stems ending in आ, built from an अ-stem by टाप् (4.1.4): रमा, बाला, कान्ता, and the poem's याच्ञा, अलका, मोघा. The nominative is रमा, the accusative रमाम्, the instrumental रमया (7.3.105); the dative, ablative, genitive and locative singular take the याट् augment — रमायै, रमायाः, रमायाम् (7.3.113). The genitive plural is रमाणाम् (नुट् by 7.1.54), and the vocative singular is रमे.

అకారాంత శబ్దం నుండి టాప్ (4.1.4) చేత ఏర్పడే ఆకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: రమా, బాలా, కాన్తా, పద్యంలోని యాచ్ఞా, అలకా, మోఘా. ప్రథమ రమా, ద్వితీయ రమామ్, తృతీయ రమయా (7.3.105); చతుర్థీ/పంచమీ/షష్ఠీ/సప్తమీ ఏకవచనాలు యాట్ ఆగమంతో — రమాయై, రమాయాః, రమాయామ్ (7.3.113). షష్ఠీబహువచనం రమాణామ్ (7.1.54 నుట్), సంబోధనైకవచనం రమే.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — आकारान्त स्त्रीलिङ्ग prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — आकारान्त स्त्रीलिङ्ग — aa-fem

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	प्रिया	प्रिये	प्रियाः
द्वितीया	प्रियाम्	प्रिये	प्रियाः
तृतीया	प्रियया	प्रियाभ्याम्	प्रियाभिः
चतुर्थी	प्रियायै	प्रियाभ्याम्	प्रियाभ्यः
पञ्चमी	प्रियायाः	प्रियाभ्याम्	प्रियाभ्यः
षष्ठी	प्रियायाः	प्रिययोः	प्रियाणाम्
सप्तमी	प्रियायाम्	प्रिययोः	प्रियासु
सम्बोधन	प्रिये	प्रिये	प्रियाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

ā-stem feminine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern रमा declines on

रमा
7.3.113याडापः
रमा+या+अस्
6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
रमायास्
8.2.66ससजुषो रुः
रमायारुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रमायाः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem masculine, षष्ठी बहुवचन genitive plural

निःश्वासानाम्

printed निःश्वासानामशिशिरतया

निःश्वास

of her sighs — निःश्वास is निस् with √श्वस्, a breathing-out, and the plural says there have been many. The genitive belongs to the abstract noun after it, so the construction is 'by the not-being-cool of the sighs' rather than 'by the sighs'. **The root is the one under the first pāda's उच्छून too**, since Mallinātha glosses उच्छून with उच्छ्वसित; the swelling of the eyes and the heat of the breath are said with the same verb of breathing

a-stem masculine

The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः.

అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్షః, యక్షౌ, యక్షాః.

Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; राम prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
docs/lessons/1.1.md — §4.2, the a-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

a-stem masculine

The largest noun class, and the one every other declension is measured against: यक्ष, राम. The nominative singular यक्षः ends in a visarga that is a buried स् (8.2.66, then 8.3.15); the instrumental शापेन comes from टा becoming इन after an a-stem (7.1.12) and then अ + इ → ए (6.1.87); the locative plural is यक्षेषु. Adjectives in अ — प्रमत्त, भोग्य — decline the same way in the masculine, so प्रमत्तः and भोग्येण sit in this same table.

అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్ష, రామ. శబ్దమంజరిలో మొదటి శబ్దం 'రామః రామౌ రామాః'. ప్రథమా ఏకవచనం యక్షః (దాగిన స్), తృతీయా శాపేన (టా → ఇన 7.1.12; అ + ఇ → ఏ 6.1.87), సప్తమీ బహువచనం యక్షేషు. అకారాంత విశేషణాలు — ప్రమత్త, భోగ్య — పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి; ప్రమత్తః, భోగ్యేణ ఇదే పట్టికలో ఉంటాయి.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — रामः prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
docs/lessons/1.1.md — §4, the a-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	निःश्वासः	निःश्वासौ	निःश्वासाः
द्वितीया	निःश्वासम्	निःश्वासौ	निःश्वासान्
तृतीया	निःश्वासेन	निःश्वासाभ्याम्	निःश्वासैः
चतुर्थी	निःश्वासाय	निःश्वासाभ्याम्	निःश्वासेभ्यः
पञ्चमी	निःश्वासात्	निःश्वासाभ्याम्	निःश्वासेभ्यः
षष्ठी	निःश्वासस्य	निःश्वासयोः	निःश्वासानाम्
सप्तमी	निःश्वासे	निःश्वासयोः	निःश्वासेषु
सम्बोधन	निःश्वास	निःश्वासौ	निःश्वासाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, षष्ठी बहुवचन genitive plural · the pattern राम declines on

राम
7.1.54ह्रस्वनद्यापो नुट्
राम + नुट् + आम्
1.3.3हलन्त्यम्1.3.9तस्य लोपः
राम + न् + आम्
6.4.3नामि
रामानाम्
8.4.2अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि
रामाणाम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

ā-stem feminine, तृतीया एकवचन instrumental singular

अशिशिरतया

printed निःश्वासानामशिशिरतया

अशिशिरता, from अशिशिर with the affix तल्

by the warmth — literally by the not-coolness, and Mallinātha replaces the negative with a positive and a cause: अन्तस्तापोष्णत्वेन, by the heat of the inner burning. **This is the second abstract noun in तल् in four stanzas**, after कलभतनुताम् at 2.21, and the third if लम्बालकत्वात् in this stanza's own third pāda is counted with them; the affix is doing the same work each time, turning a quality into something that can be a cause or an object

ā-stem feminine — The commonest feminine class, formed from an a-stem by lengthening: कान्ता, कान्ते, कान्ताः. · ā-stem feminine, तृतीया एकवचन instrumental singular

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	अशिशिरता	अशिशिरते	अशिशिरताः
द्वितीया	अशिशिरताम्	अशिशिरते	अशिशिरताः
तृतीया	अशिशिरतया	अशिशिरताभ्याम्	अशिशिरताभिः
चतुर्थी	अशिशिरतायै	अशिशिरताभ्याम्	अशिशिरताभ्यः
पञ्चमी	अशिशिरतायाः	अशिशिरताभ्याम्	अशिशिरताभ्यः
षष्ठी	अशिशिरतायाः	अशिशिरतयोः	अशिशिरतानाम्
सप्तमी	अशिशिरतायाम्	अशिशिरतयोः	अशिशिरतासु
सम्बोधन	अशिशिरते	अशिशिरते	अशिशिरताः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

ā-stem feminine, तृतीया एकवचन instrumental singular · the pattern रमा declines on

रमा
7.3.105आङि चापः
रमे+आ
6.1.78एचोऽयवायावः
रमया

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular

भिन्नवर्णाधरोष्ठम्

ओष्ठ

lip — the same word that ended a bahuvrīhi at 2.22, and this time in the neuter, because there it described a woman and here it describes a face. **DCS reads the stem as उष्ठ**, which is no word: the printed ो at the joint is the ओ of ओष्ठ, kept as it stands after the अ of अधर rather than raised to ौ, and the tagger has taken it for a उ lengthened. Two stanzas earlier the same compound was tagged correctly. Mallinātha does not divide अधरोष्ठ either time; what he divides is the epithet in front of it. The masculine ओष्ठ is declined as a neuter because the compound describes मुखम्

a-stem neuter — Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि. · a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	ओष्ठम्	ओष्ठे	ओष्ठानि
द्वितीया	ओष्ठम्	ओष्ठे	ओष्ठानि
तृतीया	ओष्ठेन	ओष्ठाभ्याम्	ओष्ठैः
चतुर्थी	ओष्ठाय	ओष्ठाभ्याम्	ओष्ठेभ्यः
पञ्चमी	ओष्ठात्	ओष्ठाभ्याम्	ओष्ठेभ्यः
षष्ठी	ओष्ठस्य	ओष्ठयोः	ओष्ठानाम्
सप्तमी	ओष्ठे	ओष्ठयोः	ओष्ठेषु
सम्बोधन	ओष्ठ	ओष्ठे	ओष्ठानि

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern फल declines on

फल
7.1.24अतोऽम्
फल+अम्
6.1.107अमि पूर्वः
फलम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

√अस् + क्त, प्रथमा एकवचन nominative singular
हस्तन्यस्तम्
printed हस्तन्यस्तं
न्यस्त, from √अस् with नि and क्त
set down — the past participle of नि with √अस्, to throw, which is a different root from the √अस् that means to be; this one is the fourth-class असु क्षेपणे. Mallinātha does not gloss the participle at all and gives only the case the compound hides, हस्ते. **The word is the poem's picture of her and the commentator reads it as evidence**: एतेन चिन्ता व्यज्यते
past participle, क्त
The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective.
క్త ప్రత్యయం భూత కృదంతాన్ని చేస్తుంది — సాధారణంగా కర్మణి, "చేయబడినది"; గతి/స్థితి ధాతువులకు కర్తరి: గతః "వెళ్లినవాడు". తరువాత సామాన్య విశేషణంలా నడుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.102 निष्ठा
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 811 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §5.1, प्रमत्तः
uncheckeddrafted from the rule and the Bālānandinī; sūtra from skt-mcp
√अस् · class 4 · क्त
1. असुँ
2. 1.3.1भूवादयो धातवः
  असुँ
  and, without changing the form,1.3.2
3. 1.3.9तस्य लोपः
  अस्
4. 1.4.58प्रादयः
  नि + अस्
  and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80
5. 3.2.102निष्ठा
  नि + अस् + क्त
  and, without changing the form,1.3.8
6. 1.3.9तस्य लोपः
  नि + अस् + त
  and, without changing the form,1.1.261.2.451.2.463.4.1141.1.431.1.37
7. 4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
  नि + अस् + त + सुँ
  and, without changing the form,1.3.2
8. 1.3.9तस्य लोपः
  नि + अस् + त + स्
  and, without changing the form,1.1.372.4.827.2.15
9. 7.1.24अतोऽम्
  नि + अस् + त + अम्
  and, without changing the form,1.3.41.4.131.4.141.4.18
10. 6.1.107अमि पूर्वः
  नि + अस् + त + म्
11. 6.1.77इको यणचि
  न्य् + अस् + त + म्
12. 8.4.68अ अ
  न्यस्तम्
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern फल declines on
1. फल
2. 7.1.24अतोऽम्
  फल+अम्
3. 6.1.107अमि पूर्वः
  फलम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
Mallinātha reads the face's epithets as symptoms, and says so twice in one stanza with the same verb, व्यज्यते, 'is suggested'. Of the eyes swollen with weeping he writes एतेन विषादो व्यज्यते, 'by this dejection is suggested'; of the face set on the hand, एतेन चिन्ता व्यज्यते, 'by this brooding is suggested'. These are the fifth and sixth व्यज्यते of the canto and here they suggest a state of mind, where at 2.22 the same word marked a class of woman. हस्तन्यस्त is the past participle of नि with √अस्, to throw (a different root from the √अस् that means 'to be'), and the compound hides the case Mallinātha restores: हस्ते, 'on the hand'. The posture is the one the tradition gives a woman waiting, stated here as a plain fact about a face.
మల్లినాథుడు ముఖపు విశేషణాలను రోగలక్షణాలుగా చదివి, ఒకే శ్లోకంలో రెండుమాఱు అదే క్రియతో, వ్యజ్యతే, 'సూచింపబడుతుంది' అని చెబుతాడు. ఏడ్పుచే ఉబ్బిన కన్నులగుఱించి ఏతేన విషాదో వ్యజ్యతే, 'దీనిచే విషాదం సూచింపబడుతుంది'; చేతిమీద ఆనుకున్న ముఖంగుఱించి ఏతేన చిన్తా వ్యజ్యతే, 'దీనిచే చింత సూచింపబడుతుంది'. ఇవి కావ్యపు ఐదవ, ఆఱవ వ్యజ్యతే లు, ఇక్కడ మనోభావాన్ని సూచిస్తాయి, 2.22 వద్ద అదే మాట ఒక తరహా స్త్రీని సూచించినది. హస్తన్యస్త అనునది ని తో √అస్‌ (విసరుట — 'ఉండుట' అను √అస్‌ కంటె వేఱు)పై క్త ప్రత్యయపు భూతకృదంతం, సమాసం దాచిన విభక్తిని మల్లినాథుడు చేర్చుతాడు: హస్తే, 'చేతిలో'. ఇది సంప్రదాయం ఎదురుచూచు స్త్రీకి ఇచ్చు భంగిమ, ఇక్కడ ఒక ముఖపు నిజంగా చెప్పబడినది.
- Mallinātha, Sañjīvinī — 2.24: haste nyastaṃ hastanyastam | etena cintā vyajyate

a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular

मुखम्

printed मुखमसकलव्यक्ति

मुख

her face — the subject of the whole stanza, and it arrives in the middle of the third pāda after four epithets have been waiting for it. Mallinātha reassembles the phrase around it: तस्याः प्रियाया मुखम्. **The stanza is one sentence with one noun in it and one verb**, and everything else is a description of the noun or of the moon it is compared with

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	मुखम्	मुखे	मुखानि
द्वितीया	मुखम्	मुखे	मुखानि
तृतीया	मुखेन	मुखाभ्याम्	मुखैः
चतुर्थी	मुखाय	मुखाभ्याम्	मुखेभ्यः
पञ्चमी	मुखात्	मुखाभ्याम्	मुखेभ्यः
षष्ठी	मुखस्य	मुखयोः	मुखानाम्
सप्तमी	मुखे	मुखयोः	मुखेषु
सम्बोधन	मुख	मुखे	मुखानि

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern फल declines on

फल
7.1.24अतोऽम्
फल+अम्
6.1.107अमि पूर्वः
फलम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

i-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular

असकलव्यक्ति

printed मुखमसकलव्यक्ति

व्यक्ति, taking neuter endings at the end of a bahuvrīhi

showing — व्यक्ति is वि with √अञ्ज्, a making-plain, and it is a feminine noun that here takes neuter endings because the compound describes a face. Mallinātha answers it with अभिव्यक्ति, the same word with one more preverb. **The nominative singular is the bare stem**, which is what a neuter i-stem does, and it is the one word in the stanza that carries no ending at all. The feminine व्यक्ति is declined as a neuter because the compound describes मुखम्

i-stem neuter

A short-i stem in the neuter, which inserts न् before most endings: वारि, वारिणी, वारीणि.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

i-stem neuter

Nouns ending in short इ, in the neuter: वारि “water”, अक्षि “eye”, and here अन्यथावृत्ति. The nominative and accusative singular show no ending — वारि stands bare, the सु and अम् dropping by luk (7.1.23); the strong cases take the नुम् augment and lengthen, वारीणि; the instrumental is वारिणा. Śabdamañjarī drills वारि वारिणी वारीणि.

హ్రస్వ ఇకారాంత నపుంసక శబ్దాలు: వారి “నీరు”, అక్షి “కన్ను”, ఇక్కడ అన్యథావృత్తి. ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాల్లో ప్రత్యయం కనబడదు — వారి బరిగా నిలుస్తుంది, సు, అమ్ లుక్ చేత లోపిస్తాయి (7.1.23); బలమైన విభక్తుల్లో నుమాగమంతో దీర్ఘమై వారీణి; తృతీయైకవచనం వారిణా. శబ్దమంజరి “వారి వారిణీ వారీణి”.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — वारि / i-stem neuter prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — इकारान्त नपुंसकलिङ्ग — वारि वारिणी वारीणि

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

इकारान्त नपुंसकलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	असकलव्यक्ति	असकलव्यक्तिनी	असकलव्यक्तीनि
द्वितीया	असकलव्यक्ति	असकलव्यक्तिनी	असकलव्यक्तीनि
तृतीया	असकलव्यक्तिना	असकलव्यक्तिभ्याम्	असकलव्यक्तिभिः
चतुर्थी	असकलव्यक्तिने	असकलव्यक्तिभ्याम्	असकलव्यक्तिभ्यः
पञ्चमी	असकलव्यक्तिनः	असकलव्यक्तिभ्याम्	असकलव्यक्तिभ्यः
षष्ठी	असकलव्यक्तिनः	असकलव्यक्तिनोः	असकलव्यक्तीनाम्
सप्तमी	असकलव्यक्तिनि	असकलव्यक्तिनोः	असकलव्यक्तिषु
सम्बोधन	असकलव्यक्ति	असकलव्यक्तिनी	असकलव्यक्तीनि

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

i-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern वारि declines on

वारि
7.1.23स्वमोर्नपुंसकात्
वारि

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem neuter, पञ्चमी एकवचन ablative singular

लम्बालकत्वात्

printed लम्बालकत्वाद्

त्व, the affix that makes an abstract noun

from the state of — त्व is the neuter twin of ता, and the ablative of it is the ordinary way to give a reason in one word. Mallinātha builds his own compound on the same affix to gloss it, लम्बमानकुन्तलत्वात्, and puts संस्काराभावात् in front of it as a second ablative, so his sentence has two reasons where the verse has one. **The final त् becomes द् before the vowel of इन्दोः**, across the break between the third and fourth pādas

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	त्वम्	त्वे	त्वानि
द्वितीया	त्वम्	त्वे	त्वानि
तृतीया	त्वेन	त्वाभ्याम्	त्वैः
चतुर्थी	त्वाय	त्वाभ्याम्	त्वेभ्यः
पञ्चमी	त्वात्	त्वाभ्याम्	त्वेभ्यः
षष्ठी	त्वस्य	त्वयोः	त्वानाम्
सप्तमी	त्वे	त्वयोः	त्वेषु
सम्बोधन	त्व	त्वे	त्वानि

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem neuter, पञ्चमी एकवचन ablative singular · the pattern फल declines on

फल
7.1.12टाङसिङसामिनात्स्याः
फल + आत्
6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
फलात्
8.2.39झलां जशोऽन्ते8.4.56वाऽवसाने
फलाद्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

u-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular

इन्दोः

printed इन्दोर्दैन्यं

इन्दु

of the moon — इन्दु is one of the moon's many names, from a root meaning to drop or to moisten. Mallinātha does not gloss it and spends his note on the epithet in front of it instead. **The comparison is left for the reader to make.** There is no इव in the stanza and no word for likeness: a face wears the moon's wretchedness, and the identity of the two is asserted by a genitive. The visarga becomes र् before the द् of दैन्यम्

u-stem masculine

A short-u stem: तरुः, तरू, तरवः. Adjectives like गुरु decline this way in the masculine.

హ్రస్వ ఉకారాంతం: తరుః, తరూ, తరవః. గురు వంటి విశేషణాలు పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి.

Śabdamañjarī — उकारान्त पुंल्लिङ्ग — गुरुः गुरू गुरवः
Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; गुरु prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
docs/lessons/1.1.md — §4.3, the u-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

u-stem masculine

Nouns whose stem ends in short उ, in the masculine: गुरु, तरु, शम्भु. The nominative singular is गुरुः; the instrumental singular गुरुणा has ना for the ending टा after a short इ/उ stem (7.3.120), not the इन of the a-stem. The locative plural गुरुषु has षु after उ (ṣatva). The strong cases show guṇa: गुरवः, गुरोः. Śabdamañjarī drills it as गुरुः गुरू गुरवः.

ఉకారాంత పుంలింగ శబ్దాలు: గురు, తరు, శంభు. ప్రథమైకవచనం గురుః; తృతీయైకవచనం గురుణా — హ్రస్వ ఇ/ఉ కారాంతం తరువాత టా → నా (7.3.120), అకారాంతంలోని ఇన కాదు. సప్తమీ బహువచనం గురుషు (ఉ తరువాత షత్వం). బలమైన విభక్తుల్లో గుణం: గురవః, గురోః. శబ్దమంజరి "గురుః గురూ గురవః".

Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; गुरु / u-stem prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — उकारान्त पुंल्लिङ्ग — गुरुः गुरू गुरवः
docs/lessons/1.1.md — §4.3, the u-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

उकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	इन्दुः	इन्दू	इन्दवः
द्वितीया	इन्दुम्	इन्दू	इन्दून्
तृतीया	इन्दुना	इन्दुभ्याम्	इन्दुभिः
चतुर्थी	इन्दवे	इन्दुभ्याम्	इन्दुभ्यः
पञ्चमी	इन्दोः	इन्दुभ्याम्	इन्दुभ्यः
षष्ठी	इन्दोः	इन्द्वोः	इन्दूनाम्
सप्तमी	इन्दौ	इन्द्वोः	इन्दुषु
सम्बोधन	इन्दो	इन्दू	इन्दवः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

u-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern शम्भु declines on

शम्भु
7.3.111घेर्ङिति
शम्भो+अस्
6.1.110ङसिङसोश्च
शम्भोस्
8.2.66ससजुषो रुः
शम्भोरुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
शम्भोः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular

दैन्यम्

printed इन्दोर्दैन्यं

दैन्य

the wretchedness — the abstract of दीन, poor or miserable, made with the affix ष्यञ् that lengthens the first vowel. Mallinātha answers it with शोच्यता, 'the state of being something to grieve over', which moves the feeling from the moon to whoever is looking. **It is the object of बिभर्ति**, so the face does not resemble the moon's wretchedness but carries it, which is a stronger claim than a simile would be

a-stem neuter — Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि. · a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	दैन्यम्	दैन्ये	दैन्यानि
द्वितीया	दैन्यम्	दैन्ये	दैन्यानि
तृतीया	दैन्येन	दैन्याभ्याम्	दैन्यैः
चतुर्थी	दैन्याय	दैन्याभ्याम्	दैन्येभ्यः
पञ्चमी	दैन्यात्	दैन्याभ्याम्	दैन्येभ्यः
षष्ठी	दैन्यस्य	दैन्ययोः	दैन्यानाम्
सप्तमी	दैन्ये	दैन्ययोः	दैन्येषु
सम्बोधन	दैन्य	दैन्ये	दैन्यानि

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern फल declines on

फल
7.1.24अतोऽम्
फल+अम्
6.1.107अमि पूर्वः
फलम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

There is no word for likeness anywhere in the stanza — no इव, no 'as', no 'resembles'. The face does not look like the moon; it bears (बिभर्ति) the moon's दैन्यम्, its wretchedness, and the two are held together only by the genitive इन्दोः, 'of the moon'. Carrying a thing is a stronger claim than being like it: the face has the moon's dejection in it, not merely a resemblance to it. Mallinātha answers दैन्य with शोच्यता, 'the state of being something to grieve over', which quietly moves the feeling from the moon onto whoever is looking at the face.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

Mallinātha, Sañjīvinī — 2.24: indor dainyaṃ śocyatāṃ bibharti

i-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular

त्वदनुसरणक्लिष्टकान्तेः

printed त्वदनुसरणक्लिष्टकान्तेर्बिभर्ति

कान्ति, taking masculine endings at the end of a bahuvrīhi

brightness — कान्ति is loveliness, and of a light it is the shine. **The second compound in this stanza whose last member changes gender**: व्यक्ति became neuter for a face, कान्ति becomes masculine for the moon, and both are feminine i-stems on their own account. Mallinātha glosses क्षीणकान्तेः and leaves the noun. The visarga becomes र् before the ब् of बिभर्ति. The feminine कान्ति is declined as a masculine because the compound describes इन्दोः

i-stem masculine

A short-i stem: अद्रिः, अद्री, अद्रयः. The i lengthens or takes guṇa before most endings.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

i-stem masculine

Nouns whose stem ends in short इ, in the masculine: हरि, अद्रि, कवि. The nominative singular is हरिः; the instrumental हरिणा takes ना for टा after a short इ-stem (7.3.120); the dative हरये and the genitive/ablative हरेः show guṇa (7.3.111, 6.1.110); the locative singular हरौ ends in औ (7.3.119). Śabdamañjarī drills it as हरिः हरी हरयः.

హ్రస్వ ఇకారాంత పుంలింగ శబ్దాలు: హరి, అద్రి, కవి. ప్రథమైకవచనం హరిః; తృతీయైకవచనం హరిణా — హ్రస్వ ఇకారాంతం తరువాత టా → నా (7.3.120); చతుర్థి హరయే, షష్ఠి/పంచమి హరేః గుణంతో (7.3.111, 6.1.110); సప్తమైకవచనం హరౌ, ఔ కారాంతం (7.3.119). శబ్దమంజరి “హరిః హరీ హరయః”.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — हरि / i-stem masculine prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — इकारान्त पुंल्लिङ्ग — हरिः हरी हरयः

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

इकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	कान्तिः	कान्ती	कान्तयः
द्वितीया	कान्तिम्	कान्ती	कान्तीन्
तृतीया	कान्तिना	कान्तिभ्याम्	कान्तिभिः
चतुर्थी	कान्तये	कान्तिभ्याम्	कान्तिभ्यः
पञ्चमी	कान्तेः	कान्तिभ्याम्	कान्तिभ्यः
षष्ठी	कान्तेः	कान्त्योः	कान्तीनाम्
सप्तमी	कान्तौ	कान्त्योः	कान्तिषु
सम्बोधन	कान्ते	कान्ती	कान्तयः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

i-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern हरि declines on

हरि
7.3.111घेर्ङिति
हरे + अस्
6.1.110ङसिङसोश्च
हरेस्
8.2.66ससजुषो रुः
हरे+ रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
हरे + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
हरेः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

The fourth pāda looks like a compliment to the cloud and is an accusation. अनुसरण is 'following after', and following the moon sounds like devotion; but Mallinātha glosses it त्वदुपरोधेन, 'by your obstructing', and then says it again in plain words — मेघानुसरणेनेति यावत्, 'that is to say, by the cloud's coming after it'. So the following is eclipse: the cloud is the reason the moon's कान्ति, its brightness, is क्लिष्ट, worn thin — he answers क्लिष्ट with क्षीण, wasted. The messenger is being compared to the very thing he has dimmed, and told, over the comparison, that he is why it looks ill.

నాలుగవ పాదం మేఘానికి పొగడ్తలా కనబడి నిజానికి నింద. అనుసరణ అంటే 'వెంబడించుట', చంద్రుని వెంబడించుట భక్తిలా వినబడుతుంది; కాని మల్లినాథుడు దాన్ని త్వదుపరోధేన, 'నీవు అడ్డుపడుటచేత' అని అర్థంచేసి, మఱల స్పష్టంగా చెబుతాడు — మేఘానుసరణేనేతి యావత్‌, 'అనగా మబ్బు దాని వెంట వచ్చుటచేత'. కావున ఆ వెంబడించుట గ్రహణమే: చంద్రుని కాంతి క్లిష్ట, క్షీణమగుటకు మబ్బే కారణం — క్లిష్ట ను క్షీణ అని అర్థంచేస్తాడు. దూత తాను మసకపఱచిన దానితోనే పోల్చబడి, ఆ పోలికమీదుగా, అది దీనంగా కనబడుటకు తానే కారణమని చెప్పబడతాడు.

Mallinātha, Sañjīvinī — 2.24: tvadanusaraṇena tvaduparodhena | meghānusaraṇeneti yāvat | kliṣṭakānteḥ kṣīṇakānteḥ

√भृ, class 3, लट्, parasmaipada, third person singular
बिभर्ति
printed त्वदनुसरणक्लिष्टकान्तेर्बिभर्ति
√भृ of the third class
carries — the reduplicating present of √भृ, to bear, and the only finite verb in the stanza. Mallinātha carries it over unglossed. **The इ of the reduplication is a rule of its own**: a reduplicated syllable ordinarily copies the root's vowel, and Pāṇini 7.4.76 भृञामित् puts इ in for भृ, मा and हा instead, which is why the form is बिभर्ति and not बभर्ति. skt-data does not know the rule and builds बभर्ति, so the one cell the verse uses is wrong, and so are the other eight
present, लट्
The present tense.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
√भृ · class 3 · लट्
1. डुभृञ्
2. 1.3.1भूवादयो धातवः
  डुभृ॒ञ्
  and, without changing the form,1.3.31.3.5
3. 1.3.9तस्य लोपः
  भृ
4. 3.2.123वर्तमाने लट्
  भृ + लँट्
  and, without changing the form,1.3.21.3.3
5. 1.3.9तस्य लोपः
  भृ + ल्
  and, without changing the form,1.3.78
6. 3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
  भृ + तिप्
  and, without changing the form,1.3.3
7. 1.3.9तस्य लोपः
  भृ + ति
  and, without changing the form,3.4.113
8. 3.1.68कर्तरि शप्
  भृ + शप् + ति
9. 2.4.75जुहोत्यादिभ्यः श्लुः
  भृ + ति
  and, without changing the form,1.4.13
10. 7.3.84सार्वधातुकार्धधातुकयोः
  भर् + ति
11. 6.1.10श्लौ
  भर् + भर् + ति
  and, without changing the form,6.1.46.1.5
12. 7.4.60हलादिः शेषः
  भ + भर् + ति
13. 7.4.76भृञामित्
  भि + भर् + ति
  and, without changing the form,1.4.14
14. 8.4.54अभ्यासे चर्च
  बि + भर् + ति
15. 8.4.68अ अ
  बिभर्ति
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

३अन्वयthe words in prose order

नूनम् · प्रबलरुदितोच्छूननेत्रम् · निःश्वासानाम् · अशिशिरतया · भिन्नवर्णाधरोष्ठम् · हस्तन्यस्तम् · लम्बालकत्वात् · असकलव्यक्ति · तस्याः · प्रियायाः · मुखम् · त्वदनुसरणक्लिष्टकान्तेः · इन्दोः · दैन्यम् · बिभर्ति

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, whose commentary runs as anvaya, and who for once supplies nothing — the first stanza since 2.14 that needs no word written in, because it has a finite verb of its own and a subject standing in the nominative. What he moves is the ablative: लम्बालकत्वात् comes before असकलव्यक्ति in his reading, so that the cause stands in front of the effect where the verse has it behind. He also brings the genitive तस्याः down three pādas to stand beside the noun it governs, and pulls क्लिष्टकान्तेः in front of इन्दोः. **The four epithets of the first two pādas he leaves exactly where they are**, one after another, and glosses each in place“prabalaruditenocchūne … netre yasya tat … niḥśvāsānām aśiśiratayā … bhinnavarṇo … 'dharoṣṭho yasya tat | haste nyastaṃ hastanyastam … lambālakatvāt … asakalavyakty asampūrṇābhivyakti tasyāḥ priyāyā mukhaṃ tvadanusaraṇena … kliṣṭakānter indor dainyaṃ śocyatāṃ bibharti”

the dependency structure

बिभर्ति · क्रिया — bears, wears; the one finite verb of the stanza, the reduplicating present of √भृ

नूनम् · वितर्क — I suppose; the particle of conjecture that marks the whole stanza as a guess

मुखम् · उद्देश्य — her face; the subject, one noun that four epithets have been waiting for

तस्याः · षष्ठी — her, तस्याः; a genitive of तद् carried three pādas down to stand by मुखम्

प्रियायाः · षष्ठी — of my love, तस्याः प्रियायाः; in apposition to तस्याः, the first noun for her in three stanzas

प्रबलरुदितोच्छूननेत्रम् · agreeing with मुखम् — its eyes swollen from hard weeping, प्रबलरुदितेन उच्छूने नेत्रे यस्य तत्; a bahuvrīhi in the neuter for the face

भिन्नवर्णाधरोष्ठम् · agreeing with मुखम् — its lower lip gone pale, भिन्नवर्णः अधरोष्ठः यस्य तत्; the lip that was a ripe bimba at 2.22

अशिशिरतया · तृतीया — by the warmth, अशिशिरतया; the not-being-cool of the sighs that discolours the lip, glossed अन्तस्तापोष्णत्वेन

निःश्वासानाम् · षष्ठी — of her sighs, निःश्वासानाम्; the plural whose not-coolness the instrumental names

हस्तन्यस्तम् · agreeing with मुखम् — propped on her hand, हस्ते न्यस्तम्; the posture Mallinātha reads as चिन्ता

असकलव्यक्ति · agreeing with मुखम् — not wholly to be seen, असकला व्यक्तिः यस्य तत्; the showing of the face, not the face, is what is incomplete

लम्बालकत्वात् · पञ्चमी — because her hair hangs loose, लम्बालकत्वात्; the ablative of cause, for want of dressing

दैन्यम् · कर्म — the wretchedness; the object the face bears, not resembles

इन्दोः · षष्ठी — of the moon, इन्दोः; a genitive that carries the whole comparison without any word for likeness

त्वदनुसरणक्लिष्टकान्तेः · agreeing with इन्दोः — whose brightness you have worn down by following it, त्वदनुसरणेन क्लिष्टा कान्तिः यस्य तस्य; a bahuvrīhi taking the moon's masculine endings

uncheckedMallinātha’s Sañjīvinī for the anvaya and the reading, which roots the stanza at its one finite verb बिभर्ति, makes मुखम् the subject with four epithets in front of it, reads the comparison to the moon as an identity asserted by the genitive इन्दोः with no word for likeness, and glosses अनुसरण as उपरोध; he derives उच्छून through four sūtras and rejects a rival derivation, glosses नूनम् as conjecture out of the same Amara entry he read as certainty at 2.20, and reads the epithets as symptoms with two व्यज्यते. The Telugu drawn from Vedam Venkataraya Sastri’s Āndhra Meghasandeśam.

४भावार्थthe sense of the whole

I suppose her face, with its eyes swollen from hard weeping, its lower lip discoloured by the warmth of her sighs, propped on her hand and not wholly to be seen for the hair hanging over it, wears the wretchedness of the moon whose brightness you wear down by following it. **The stanza is four epithets, one noun, one verb, and no word of comparison anywhere.** There is no इव: the face does not resemble the moon, it carries the moon's dejection, and the identity is asserted by a genitive. **Mallinātha reads the epithets as symptoms and says so twice**: एतेन विषादो व्यज्यते of the swollen eyes and एतेन चिन्ता व्यज्यते of the face on the hand — two व्यज्यते in one stanza, the fifth and sixth of the canto, and here what is suggested is a state of mind rather than a class of woman as at 2.22. **He also reverses himself on a particle, out of the same dictionary entry.** नूनम् he glossed सत्यम्, truly, at 2.20; here he writes नूनमिति वितर्के, nūnam is in the sense of conjecture, and quotes Amara's line that gives both — नूनं तर्केऽर्थनिश्चये. The same speaker is guessing about the same house four stanzas later, and the second guess is marked as a guess. **And he spends more grammar on one word than on any word in the canto.** उच्छून he derives through four sūtras — the न् of the participle by 8.2.45 ओदितश्च, the vowel for the व् by 6.1.15, the merging of the two vowels by 6.1.108, the lengthening by 6.4.2 — and then rejects a rival derivation that reaches the same form in one step through 6.4.19, calling it प्रामादिकी, careless, and giving two reasons why. His last note is the one that matters to the errand: त्वदनुसरणेन त्वदुपरोधेन, मेघानुसरणेनेति यावत् — the cloud's *following* of the moon is its *blocking* of the moon. So the compliment in the fourth pāda is an accusation, and the messenger is being told that he is the reason the thing he is compared to looks ill. Mallinātha closes with the warning of 2.23 repeated: पूर्ववत्तथापि न भ्रमितव्यमिति भावः. **And then he says what the next three stanzas are going to do.** His last sentence — सर्वविरहिणीसाधारणानि लक्षणानि सम्भावनया … “आलोके” इत्यादिभिस्त्रिभिः — is that the poet, imagining the marks common to every woman in separation, speaks them in the three stanzas beginning आलोके. 2.25 begins आलोके ते निपतति पुरा, and 2.26 and 2.27 follow it, so the three are 2.25 to 2.27 and the count is exact. **This is a forward cross-reference where 2.21's was backward**, and it is the second in the commentary that can be checked against this text and the second that holds. What it tells a reader is that the next three stanzas are one unit and that their figure is announced here rather than in any of them.

uncheckedthe reader's reading, following Mallinātha's gloss; the two व्यज्यते readings, the derivation of उच्छून and the rejection of the rival one, the gloss of नूनम् as conjecture with Amara behind it, the reading of अनुसरण as उपरोध, the cause संस्काराभावात् for the loose hair, the repeated warning, and the closing sentence that sends the reader on to the three stanzas beginning आलोके are all his. That he glossed the same particle the opposite way at 2.20 out of the same lexicon entry, and that the stanza makes its comparison without any word for likeness, is the reader's; that those three are 2.25, 2.26 and 2.27, and that 2.25 does begin आलोके, is checked against `text.md`“nūnam iti vitarke || “nūnaṃ tarke 'rthaniścaye” ity amaraḥ || pūrvavat tathāpi na bhramitavyam iti bhāvaḥ”

I suppose that her face — its eyes swollen from hard weeping, its lower lip discoloured by the warmth of her sighs, propped on her hand and not wholly to be seen for the hair that hangs over it — wears the wretchedness of the moon whose brightness you wear down by following it. Four epithets, one noun, one verb, and no word of comparison: the face carries the moon's dejection rather than resembling it. Mallinātha closes the stanza by naming what the next three do: the poet, imagining the marks common to every woman in separation, speaks them in the three stanzas beginning आलोके — 2.25 to 2.27 — so the figure of the group is announced here rather than in any of them.

నీవు పోయి చూచునప్పటికి, మిక్కిలి ఏడ్చుటచే కన్నులు ఉబ్బి, లోపలిదుఃఖపు వేండిమిచే వేడి నిట్టూర్పులవలన క్రిందిపెదవి కాంతి చెడి, చింతతో చేతిని ఆనుకొని, దువ్వుకొననందున వేలాడు ముంగురులచే చక్కగా కనబడక కొంచెమే కనబడు ఆ నా ప్రియురాలి ముఖము, నీవు అడ్డుపడుటచే కాంతి తప్పిన చంద్రుని దైన్యాన్ని వహించియుండునని తలంచెదను. నాలుగు విశేషణాలు, ఒక నామం, ఒక క్రియ, పోలికమాట ఎక్కడా లేదు: ముఖం చంద్రుని దైన్యాన్ని పోలదు, వహిస్తుంది. మల్లినాథుడు మఱుసటి మూడు శ్లోకాలేమి చేస్తాయో చెప్పి ముగిస్తాడు: కవి ప్రతి విరహిణికి సామాన్యమైన లక్షణాలను ఊహించి, ఆలోకే అని మొదలయ్యే మూడు శ్లోకాలలో — 2.25 నుండి 2.27 — వాటిని చెబుతాడు.

Mallinātha, Sañjīvinī — 2.24, whole-verse gloss; sarvavirahiṇīsādhāraṇāni lakṣaṇāni … āloke ityādibhis tribhiḥ

५अलंकारthe figure

No figure is named for this verse by the commentary this reading follows, so none is shown.