मेघदूतम् — कालिदास

मेघदूतम् · कालिदास · 2.27

यक्षवधू · the months counted out in flowers

शेषान् मासान् विरहदिवसस्थापितस्यावधेर्वा

शे

षा

न्मा

सा

न्वि

र

ह

दि

व

स

स्था

पि

त

स्या

व

धे

र्वा

विन्यस्यन्ती भुवि गणनया देहलीदत्तपुष्पैः

वि

न्य

स्य

न्ती

भु

वि

ग

ण

न

या

दे

ह

ली

द

त्त

पु

ष्पैः

संभोगं वा हृदयनिहितारम्भमास्वादयन्ती

सं

भो

गं

वा

हृ

द

य

नि

हि

ता

र

म्भ

मा

स्वा

द

य

न्ती

प्रायेणैते रमणविरहेष्वङ्गनानां विनोदाः

प्रा

ये

णै

ते

र

म

ण

वि

र

हे

ष्व

ङ्ग

ना

नां

वि

नो

दाः

वृत्तविचारthe metre, syllable by syllable

pāda a

शेguruits long vowel ए
षाguruits long vowel आ
न्माguruits long vowel आ
साguruits long vowel आ
न्विlaghuits short vowel, with a single consonant after it
रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
हlaghuits short vowel, with a single consonant after it
दिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
वlaghuits short vowel, with a single consonant after it
सguruthe conjunct स्थ that follows it
स्थाguruits long vowel आ
पिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तguruthe conjunct स्य that follows it
स्याguruits long vowel आ
वlaghuits short vowel, with a single consonant after it
धेguruits long vowel ए
र्वाguruits long vowel आ

yati after 4 — a word ends here — मासान्
yati after 10 — a compound member ends here

pāda b

विguruthe conjunct न्य that follows it
न्यguruthe conjunct स्य that follows it
स्यguruthe conjunct न्त that follows it
न्तीguruits long vowel ई
भुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
विlaghuits short vowel, with a single consonant after it
गlaghuits short vowel, with a single consonant after it
णlaghuits short vowel, with a single consonant after it
नlaghuits short vowel, with a single consonant after it
याguruits long vowel आ
देguruits long vowel ए
हlaghuits short vowel, with a single consonant after it
लीguruits long vowel ई
दguruthe conjunct त्त that follows it
त्तlaghuits short vowel, with a single consonant after it
पुguruthe conjunct ष्प that follows it
ष्पैःguruthe visarga it carries

yati after 4 — a word ends here — विन्यस्यन्ती
yati after 10 — a word ends here — गणनया

pāda c

संguruthe anusvāra it carries
भोguruits long vowel ओ
गंguruthe anusvāra it carries
वाguruits long vowel आ
हृlaghuits short vowel, with a single consonant after it
दlaghuits short vowel, with a single consonant after it
यlaghuits short vowel, with a single consonant after it
निlaghuits short vowel, with a single consonant after it
हिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
ताguruits long vowel आ
रguruthe conjunct म्भ that follows it
म्भlaghuits short vowel, with a single consonant after it
माguruits long vowel आ
स्वाguruits long vowel आ
दlaghuits short vowel, with a single consonant after it
यguruthe conjunct न्त that follows it
न्तीguruits long vowel ई

yati after 4 — a word ends here — वा
yati after 10 — it falls inside the compound हृदयनिहितारम्भम्

pāda d

प्राguruits long vowel आ
येguruits long vowel ए
णैguruits long vowel ऐ
तेguruits long vowel ए
रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
मlaghuits short vowel, with a single consonant after it
णlaghuits short vowel, with a single consonant after it
विlaghuits short vowel, with a single consonant after it
रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
हेguruits long vowel ए
ष्वguruthe conjunct ङ्ग that follows it
ङ्गlaghuits short vowel, with a single consonant after it
नाguruits long vowel आ
नांguruthe anusvāra it carries
विlaghuits short vowel, with a single consonant after it
नोguruits long vowel ओ
दाःguruthe visarga it carries

yati after 4 — a word ends here — प्रायेणैते
yati after 10 — it falls inside the compound रमणविरहेषु

सन्धिrecovering the words from the sound

अवधेः + वा → विरहदिवसस्थापितस्यावधेर्वा
ः + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
संभोगम् + वा → संभोगं
म् + व्
8.3.23
हृदयनिहितारम्भम् + आस्वादयन्ती → हृदयनिहितारम्भमास्वादयन्ती
म् + आ
no rule named — the builder's table does not hold this change
एते + रमणविरहेषु → प्रायेणैते
ए + र्
no rule named — the builder's table does not hold this change
रमणविरहेषु + अङ्गनानाम् → रमणविरहेष्वङ्गनानां
उ + अ
6.1.77
विरह + दिवस → विरहदिवसस्थापितस्य
अ + द्
no rule named — the builder's table does not hold this change
दिवस + स्थापित → विरहदिवसस्थापितस्य
अ + स्
no rule named — the builder's table does not hold this change
देहली + दत्त → देहलीदत्तपुष्पैः
ई + द्
no rule named — the builder's table does not hold this change
दत्त + पुष्प → देहलीदत्तपुष्पैः
अ + प्
no rule named — the builder's table does not hold this change
हृदय + निहित → हृदयनिहितारम्भम्
अ + न्
no rule named — the builder's table does not hold this change
निहित + आरम्भ → हृदयनिहितारम्भम्
अ + आ → आ · falls inside the syllable ता
6.1.101
रमण + विरह → रमणविरहेषु
अ + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change

Two vowel-joins lengthen and one raises: स्थापितस्य + अवधेः gives आ and हृदयनिहित + आरम्भम् gives आ, both by Pāṇini 6.1.101 अकः सवर्णे दीर्घः, while प्रायेण + एते gives ऐ, वृद्धि by 6.1.88 वृद्धिरेचि. रमणविरहेषु + अङ्गनानाम् turns the उ to व् before the vowel — रमणविरहेष्वङ्गनानां — by 6.1.77 इको यणचि. A word-final म् becomes anusvāra before a consonant by 8.3.23 मोऽनुस्वारः — आरम्भं संभोगं, अङ्गनानां विनोदाः — but is simply kept before a vowel, since the rule works only before a consonant: संभोगमास्वादयन्ती. And a word-final स् becomes रु by 8.2.66 ससजुषो रुः and stands as र् before a voiced sound, अवधेर्वा and पुष्पैर्गणनया, where before a pause it would have surfaced as visarga.

రెండు అచ్చుకలయికలు దీర్ఘమవుతాయి, ఒకటి వృద్ధి: స్థాపితస్య + అవధేః ఆ ను, హృదయనిహిత + ఆరమ్భమ్‌ ఆ ను ఇస్తాయి, రెండూ పాణిని 6.1.101 అకః సవర్ణే దీర్ఘః చే; ప్రాయేణ + ఏతే ఐ ను ఇస్తుంది, వృద్ధి, 6.1.88 వృద్ధిరేచి చే. రమణవిరహేషు + అఙ్గనానామ్‌ అచ్చుముందు ఉ ను వ్‌ గా మారుస్తుంది — రమణవిరహేష్వఙ్గనానాం — 6.1.77 ఇకో యణచి చే. పదాంత మ్‌ హల్లుముందు అనుస్వారమవుతుంది, 8.3.23 మోఽనుస్వారః చే — ఆరమ్భం సంభోగం, అఙ్గనానాం వినోదాః — కానీ అచ్చుముందు అలాగే నిలుస్తుంది, ఆ సూత్రం హల్లుముందే పనిచేస్తుంది గనుక: సంభోగమాస్వాదయన్తీ. పదాంత స్‌ 8.2.66 ససజుషో రుః చే రు అవుతుంది, ఘోషధ్వని ముందు ర్‌ గా నిలుస్తుంది, అవధేర్వా, పుష్పైర్గణనయా, విరామం ముందు అది విసర్గగా వెలువడేది.

Chinnaya Sūri, Bālavyākaraṇam — సంధిపరిచ్ఛేదము; vendor/balavyakaranam-sandhi.txt

कारकwhat each case is doing

शेषान् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
मासान् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
अवधेः षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
with विरहदिवसस्थापितस्य
विन्यस्यन्ती प्रथमा · nominative — present active participle in शतृ, feminine, one of the two guesses
विन्यस्यन्ती, 'laying out', is the present active participle of √अस् (to throw) with वि and नि, and आस्वादयन्ती, 'tasting', beside it is the same shape — exactly the shape of विस्मरन्ती at 2.26. The affix is शतृ, put where a present-tense ending would go by Pāṇini 3.2.124 लटः शतृशानचौ, so the sense is ongoing: she is laying the flowers out and tasting the union as the cloud is being told about her, not having done either. The feminine is made with ङीप्, the long -ई, by 4.1.6 उगितश्च, because शतृ counts as an उगित् affix — one with a उक् letter (here ऋ) as its silent marker — and the strong stem takes the augment नुम्, the न् heard in -न्ती, by 7.1.70 उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः. A past participle in क्त would make these things done; the शतृ keeps them going on, which is what the guessing needs.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.124 लटः शतृशानचौ; 4.1.6 उगितश्च; 7.1.70 उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः
- Mallinātha, Sañjīvinī — 2.27: bhuvi bhūtale vinyasyantī vā | puṣpavinyāsair māsān gaṇayantīm ityarthaḥ
भुवि सप्तमी · locative — अधिकरण, the location
गणनया तृतीया · instrumental — करण, the instrument or cause
देहलीदत्तपुष्पैः तृतीया · instrumental — करण, the instrument or cause
संभोगम् द्वितीया · accusative — the word the two witnesses read differently, each reading the other's gloss
with हृदयनिहितारम्भम्
Where text.md prints संभोगम् it brackets मत्सङ्गम् beneath, and the corpus carries both. DCS reads the printed संभोगम्; Mallinātha reads the bracketed one, तं मत्सङ्गम् — and then glosses it with the other, मत्सम्भोगरतिम्, 'the pleasure of union with me'. So each reading is the other's gloss and no sense is at stake; the two scan alike. This is the first place in the run where verse(id).variants already carries the reading the commentary uses, where at 2.15 and 2.26 the variant lived only in the commentary.
- Mallinātha, Sañjīvinī — 2.27: taṃ matsaṅgaṃ matsambhogaratim āsvādayantīṃ vā
आस्वादयन्ती प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
एते प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
रमणविरहेषु सप्तमी · locative — अधिकरण, the location
अङ्गनानाम् षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
विनोदाः प्रथमा · nominative — विधेय — the predicate noun 'diversions', the tree's root
The stanza has no finite verb. Its first three pādas describe सा, whose subject and governing verb are carried down from 2.25 (“आलोके ते निपतति” इति पूर्वेण सम्बन्धः), and its one complete sentence is the fourth pāda, प्रायेणैते ... विनोदाः, 'these are, for the most part, diversions'. With the copula unexpressed, the noun विनोदाः is what predicates, and the tree roots there. Mallinātha names the whole a kulaka — त्रिभिः कुलकम्, three stanzas that are one sentence — so the reading of 2.27 has to reach into 2.25 for its verb, as 2.26's did. His gloss is bleaker than the word: विनोदाः is कालयापनोपायाः, means of getting the term to pass, and the term is the one the first pāda was counting the months of.
- Mallinātha, Sañjīvinī — 2.27: ete pūrvoktā vinodāḥ kālayāpanopāyāḥ | tribhiḥ kulakam

प्रकरणानुक्रमthe rules the verse uses, by section of the abridgement

हलन्त्यम् 1.3.3 · प्रकरण 1← विरहदिवसस्थापितस्य; विन्यस्यन्ती; आस्वादयन्ती
a final consonant of the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a final consonant (हल्) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it, and drops by 1.3.9. So the personal ending तिप् contributes only ति, the प् marking it, and क्तवतु leaves क्तवत् with the उ nasalized and the last letter both gone. Final त्, स् and म् of a case or personal ending are exempt (1.3.4).
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అంత్యంగా ఉన్న హల్లు (హల్) ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది వస్తువును గుర్తించే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు, 1.3.9 చేత లోపిస్తుంది. కాబట్టి తిప్ నుండి తి మాత్రమే మిగులుతుంది, ప్ ఇత్తు. విభక్తి/తిఙ్ ప్రత్యయాల అంత్య త్, స్, మ్ మాత్రం ఇత్తు కావు (1.3.4). అనునాసిక అచ్చు ఇత్తు (1.3.2) కి జోడీ.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.3 हलन्त्यम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तस्य लोपः 1.3.9 · प्रकरण 1← शेषान्; मासान्; विरहदिवसस्थापितस्य; अवधेः; विन्यस्यन्ती; आस्वादयन्ती; विनोदाः
an it-marker drops
What has been named an it-marker (इत्) is then elided (लोप). The tag has done its work — naming the suffix, and conditioning or blocking some operation — and leaves no sound behind. So the उ marked in सुँ, the ट् of टा, the ङ् of ङे ङसि ङस् ङि, and the प् of सुप् are all gone before the ending is attached.
ఇత్సంజ్ఞగా గుర్తించబడినది (इत्) తరువాత లోపిస్తుంది. ఆ గుర్తు తన పని ముగించుకుంది — ప్రత్యయానికి పేరుపెట్టడం, ఏదో కార్యాన్ని కలిగించడమో ఆపడమో — ఏ ధ్వనీ మిగలదు. सुँ లోని ఉ, टा లోని ట్, ङे ङसि ङस् ङि లోని ङ్, सुप् లోని ప్ అన్నీ ప్రత్యయం చేరేముందు పోతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.9 तस्य लोपः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 3 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुप्तिङन्तं पदम् 1.4.14 · प्रकरण 1← विरहदिवसस्थापितस्य; विन्यस्यन्ती; आस्वादयन्ती
a form ending in a case ending (सुप्) or a verb ending (तिङ्) is a पद, a finished word
A form that ends in a nominal case ending — one of the twenty-one सुप् endings 4.1.2 lists — or in a verbal personal ending — one of the eighteen तिङ् endings — is named पद, a complete word. The name is what a great many rules wait on: the visarga rules, the final-consonant rules and the anusvāra rule all apply only "in a पद" or "at the end of a पद". So राम is not yet a पद, but राम + स् is; and चक्रे is a पद once the ending ए is on. Every word the poem carries reaches this name before its word-final changes can fire.
నామవాచక విభక్తి ప్రత్యయంతో — 4.1.2 చెప్పే ఇరవై ఒక్క సుప్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — లేదా క్రియా పురుష ప్రత్యయంతో — పద్దెనిమిది తిఙ్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — అంతమయ్యే రూపానికి పద సంజ్ఞ. ఈ సంజ్ఞ మీదే ఎన్నో సూత్రాలు ఆధారపడతాయి: విసర్గ సూత్రాలు, పదాంత హల్లు సూత్రాలు, అనుస్వార సూత్రం అన్నీ "పదంలో" లేదా "పదాంతంలో" మాత్రమే పనిచేస్తాయి. రామ ఇంకా పదం కాదు; రామ + స్ పదం; చక్రే ప్రత్యయం ఏ చేరాక పదం. కావ్యంలోని ప్రతి పదం తన పదాంత మార్పులకు ముందు ఈ సంజ్ఞను చేరుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.14 सुप्तिङन्तं पदम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 14 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
भूवादयो धातवः 1.3.1 · प्रकरण 2← विरहदिवसस्थापितस्य; विन्यस्यन्ती; आस्वादयन्ती
the words beginning with भू, listed in the Dhātupāṭha, are called धातु (roots)
The action-denoting words listed in the Dhātupāṭha — the root-list that opens with भू "to be" — are named धातु, roots. A धातु is the action-base from which every finite verb and every कृत् (primary derivative) form is built. It is the rule that stands at the head of every verb chain in the poem: चक्रे begins as the root डुकृञ्, जगाम as गम्, प्रमत्तः as मद्. Nothing is conjugated or turned into a participle until it first bears this name.
ధాతుపాఠంలో — భూ "ఉండటం" తో మొదలయ్యే ధాతువుల జాబితాలో — ఉన్న క్రియావాచక శబ్దాలకు ధాతు సంజ్ఞ. ధాతువు అంటే క్రియాధారం; దానినుండే ప్రతి తిఙంత క్రియా, ప్రతి కృదంత (ప్రాథమిక వ్యుత్పన్న) రూపం పుడతాయి. కావ్యంలోని ప్రతి క్రియా గొలుసుకు ఇది శిరస్సు: చక్రే డుకృఞ్ ధాతువుగా, జగామ గమ్ గా, ప్రమత్తః మద్ గా మొదలవుతాయి. ఈ సంజ్ఞ చేరకముందు ఏదీ రూపం దాల్చదు, కృదంతం కాదు.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.1 भूवादयो धातवः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 36 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपदेशेऽजनुनासिक इत् 1.3.2 · प्रकरण 2← विरहदिवसस्थापितस्य; अवधेः; विन्यस्यन्ती; आस्वादयन्ती; विनोदाः
a nasalized vowel in the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a vowel pronounced with nasal resonance (anunāsika) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it. The उ of सुँ and of रुँ is such a vowel, so it is a marker and drops (by 1.3.9). This is why the nominative-singular ending सुँ contributes only स्, and रुँ leaves only र्.
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అనునాసికంగా ఉచ్చరించే అచ్చు ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది ఆ వస్తువుకు పేరుపెట్టే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు. सुँ, रुँ లోని ఉ అలాంటి అచ్చే; కాబట్టి అది ఇత్తు, లోపిస్తుంది (1.3.9). అందుకే ప్రథమైకవచన ప్రత్యయం సుँ నుండి స్ మాత్రమే, రుँ నుండి ర్ మాత్రమే మిగులుతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.2 उपदेशेऽजनुनासिक इत्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 28 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
इको यणचि 6.1.77 · प्रकरण 2← विन्यस्यन्ती; भुवि; रमणविरहेषु + अङ्गनानाम्
इक् becomes यण् before a dissimilar vowel
A simple vowel of the इक् set — इ उ ऋ ऌ — becomes the matching semivowel यण् — य् व् र् ल् — when a dissimilar vowel follows: इति + अत्र → इत्यत्र, मधु + अरि → मध्वरि, धातृ + अंशः → धात्रंशः. This is the commonest vowel sandhi, the point where two words or a stem and its ending run together.
ఇక్ (ఇ ఉ ఋ ఌ) అచ్చు, భిన్నమైన అచ్చు పరమైనప్పుడు దానికి సవర్ణమైన యణ్ (య్ వ్ ర్ ల్) అవుతుంది: ఇతి + అత్ర → ఇత్యత్ర, మధు + అరి → మధ్వరి, ధాతృ + అంశః → ధాత్రంశః. రెండు పదాలు గానీ, ప్రాతిపదిక-ప్రత్యయాలు గానీ కలిసే అత్యంత సామాన్య అచ్‌సంధి ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.77 इको यणचि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 15 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
एचोऽयवायावः 6.1.78 · प्रकरण 2← गणनया; आस्वादयन्ती
एच् becomes अय्, अव्, आय् or आव् before a vowel
A diphthong of the एच् set — ए ओ ऐ औ — becomes अय् अव् आय् आव् respectively when a vowel follows: ने + अनम् → नयनम्, भो + अति → भवति, नै + अकः → नायकः, पौ + अकः → पावकः. So a word that looks to end in a diphthong shows a semivowel before the next vowel.
ఏచ్ (ఏ ఓ ఐ ఔ) అచ్చు, అచ్చు పరమైనప్పుడు వరుసగా అయ్, అవ్, ఆయ్, ఆవ్ అవుతుంది: నే + అనమ్ → నయనమ్, భో + అతి → భవతి, నై + అకః → నాయకః, పౌ + అకః → పావకః. కాబట్టి సంధ్యక్షరాంతంగా కనిపించే పదం, పర అచ్చు ముందు అంతస్థను చూపుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.78 एचोऽयवायावः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 22 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आद्गुणः 6.1.87 · प्रकरण 2← एते
a followed by i/u/ṛ becomes the guṇa vowel e/o/ar
When a final अ or आ is followed by a simple vowel इ उ or ऋ, the two together become the corresponding guṇa vowel — ए, ओ, or अर् — as one sound, a single substitution for both. So राम + इन (from टा) gives the ए of रामेण, and पुण्य + उदक gives the ओ of पुण्योदक. It is the guṇa-sandhi a student meets first.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఇ ఉ ఋ (సామాన్య అచ్చు) వస్తే, రెండూ కలిసి గుణమవుతాయి — ఏ, ఓ, అర్ — ఒకే ధ్వనిగా (ఏకాదేశం). రామ + ఇన (టా నుండి) → రామేణ లోని ఏ; పుణ్య + ఉదక → పుణ్యోదక లోని ఓ. విద్యార్థి మొదట కలిసే గుణసంధి ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.87 आद्गुणः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 27 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the guṇa sandhi
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वृद्धिरेचि 6.1.88 · प्रकरण 2← देहलीदत्तपुष्पैः
a/ā followed by e/ai/o/au becomes the vṛddhi vowel ai/au
When a final अ or आ is followed by a vowel of the एच् set — ए, ऐ, ओ, औ — the two together become a single vṛddhi vowel, ऐ or औ. It overrides the guṇa rule: कृष्ण + एकत्वम् → कृष्णैकत्वम्, गङ्गा + ओघः → गङ्गौघः. This is the vṛddhi-sandhi.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఏచ్ వర్గపు అచ్చు — ఏ, ఐ, ఓ, ఔ — వస్తే, రెండూ కలిసి ఒకే వృద్ధ్యచ్చు (ఐ లేదా ఔ) అవుతాయి. ఇది గుణసూత్రాన్ని అపవదిస్తుంది: కృష్ణ + ఏకత్వమ్ → కృష్ణైకత్వమ్; గంగా + ఓఘః → గంగౌఘః. దీన్నే వృద్ధిసంధి అంటారు.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.88 वृद्धिरेचि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 33 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अकः सवर्णे दीर्घः 6.1.101 · प्रकरण 2← निहित + आरम्भ
a simple vowel before a like vowel becomes the long one
When a simple vowel (अक्: अ इ उ ऋ ऌ) is followed by a vowel of the same class (savarṇa), the two become the single long vowel of that class — अ/आ + अ/आ → आ, इ/ई + इ/ई → ई, and so on. So स्व + अधिकार → स्वाधिकार. This is dīrgha-sandhi.
అక్ (అ ఇ ఉ ఋ ఌ) తరువాత దానికి సవర్ణమైన అచ్చు వస్తే, రెండూ కలిసి ఆ వర్గపు దీర్ఘమవుతాయి — అ/ఆ + అ/ఆ → ఆ, ఇ/ఈ + ఇ/ఈ → ఈ, ఇలా. స్వ + అధికార → స్వాధికార. ఇది దీర్ఘసంధి.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.101 अकः सवर्णे दीर्घः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 42 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the dīrgha sandhi
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8.3.15 · प्रकरण 3← अवधेः; देहलीदत्तपुष्पैः; विनोदाः
र् becomes visarga before a खर् consonant or at a pause
A रेफ (र्) at the end of a word becomes visarga (ः) before a खर् consonant — the voiceless stops and the sibilants — or at a pause (avasāna). It is the last step of every nominative singular: यक्ष + र् becomes यक्षः. The visarga of भर्तुः is the same thing, the र् that came with the ṛ-stem's ending surfacing before the pause.
పదాంతంలోని రేఫ (ర్) ఖర్ హల్లు ముందు — అఘోష స్పర్శలు, ఊష్మలు — గాని, విరామం (అవసానం) దగ్గర గాని విసర్గ (ః) అవుతుంది. ప్రతి ప్రథమా ఏకవచనపు చివరి మెట్టు ఇదే: యక్ష + ర్ → యక్షః. భర్తుః లోని విసర్గ కూడా ఋకారాంత శబ్దపు ర్ ఇలాగే విరామం ముందు పైకి రావడమే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 93 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः and भर्तुः prakriyās
- docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः and भर्तुः derivations
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
मोऽनुस्वारः 8.3.23 · प्रकरण 3← संभोगम् + वा
a word-final म् becomes anusvāra before a consonant
A म् at the end of a word becomes anusvāra — the nasal dot ं — when a consonant follows: हरिम् + वन्दे → हरिं वन्दे "I praise Hari". The accusative singular in -म् and every word-final म् before a consonant is written this way; before a vowel or at a pause the म् itself stays. This is why the chain-check reads a final ं and a final म् as the same sound: they are one म्, shown one way or the other by what follows.
పదాంతంలోని మ్, హల్లు ముందు అనుస్వారం — ం అనే నాసిక బిందువు — గా మారుతుంది: హరిమ్ + వన్దే → హరిం వన్దే "హరిని నమస్కరిస్తాను". మ్-అంత ద్వితీయా ఏకవచనం, హల్లు ముందు వచ్చే ప్రతి పదాంత మ్ ఇలాగే రాయబడతాయి; అచ్చు ముందు గానీ విరామంలో గానీ మ్ అలాగే నిలుస్తుంది. అందుకే గొలుసు-పరీక్ష పదాంత ం ను, పదాంత మ్ ను ఒకే ధ్వనిగా చదువుతుంది: అవి ఒకే మ్, తరువాత వచ్చేదాన్ని బట్టి ఒక్కో రూపంలో చూపబడతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.23 मोऽनुस्वारः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 77 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
नश्चापदान्तस्य झलि 8.3.24 · प्रकरण 3← विन्यस्यन्ती; आस्वादयन्ती
a non-final न् (or म्) becomes anusvāra before a झल् consonant
A न् or म् that does not stand at the end of a word becomes anusvāra before a झल् sound — a stop or a sibilant: the नुम् augment gives धनूंषि "bows", पयांसि "waters", where the न् before ष्/स् is written as the anusvāra dot. The change is inside the word; a word-final न् is left for the sandhi rules.
పదాంతంలో లేని న్ (లేదా మ్), ఝల్ హల్లు — స్పర్శం లేదా ఊష్మం — పరమైనప్పుడు అనుస్వారమవుతుంది: నుమ్ ఆగమంతో ధనూంషి "ధనుస్సులు", పయాంసి "నీళ్ళు" — ష్/స్ ముందున్న న్ అనుస్వార బిందువుగా వ్రాయబడుతుంది. ఈ మార్పు పదం లోపలిది; పదాంత న్ ను సంధి సూత్రాలకు వదులుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.24 नश्चापदान्तस्य झलि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 78 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः 8.4.58 · प्रकरण 3← विन्यस्यन्ती; आस्वादयन्ती
an anusvāra becomes the class nasal of a following यय् consonant
An anusvāra, before a यय् sound — a class stop or a semivowel, that is anything but श् ष् स् ह् — becomes the nasal homorganic with it: सम् + कारः → सङ्कारः, अलम् + कारः → अलङ्कारः, सम् + चयः → सञ्चयः. Before श् ष् स् ह् the anusvāra stays, since those have no class nasal to match.
అనుస్వారం, యయ్ వర్ణం — వర్గ్య స్పర్శం లేదా అంతస్థ, అంటే శ్ ష్ స్ హ్ తప్ప అన్నీ — పరమైనప్పుడు దానికి సవర్ణమైన వర్గానునాసికమవుతుంది: సమ్ + కారః → సఙ్కారః, అలమ్ + కారః → అలఙ్కారః, సమ్ + చయః → సఞ్చయః. శ్ ష్ స్ హ్ ముందు సవర్ణ అనునాసికం లేదు కాబట్టి అనుస్వారమే నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 79 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ससजुषो रुः 8.2.66 · प्रकरण 4← अवधेः; देहलीदत्तपुष्पैः; विनोदाः
a word-final स् becomes रु
The स् at the end of a word — and the word सजुष् — is replaced by रु. The उ of रु is only a marker and drops, so what is left is र्. This is why यक्ष + स् becomes यक्ष + र्, which then turns to visarga at a pause by 8.3.15: the visarga of every nominative singular is a buried स्. It also explains यक्षः + चक्रे → यक्षश्चक्रे — the स् resurfaces before च and becomes श्.
పదాంతంలోని స్ (మరియు సజుష్ శబ్దపు స్) రుగా మారుతుంది. 'రు'లోని ఉ కేవలం ఇత్‌సంజ్ఞ, అది లోపించి ర్ మాత్రమే మిగులుతుంది. కాబట్టి యక్ష + స్ → యక్ష + ర్; ఆ ర్ విరామం ముందు విసర్గ అవుతుంది (8.3.15). అందుకే ప్రతి ప్రథమా ఏకవచన విసర్గ దాగిన స్; యక్షః + చక్రే లో ఆ స్ మళ్లీ పైకి వచ్చి చకారం ముందు శ్ అవుతుంది — యక్షశ్చక్రే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.66 ससजुषो रुः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 105 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः prakriyā
- docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः derivation
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुडनपुंसकस्य 1.1.43 · प्रकरण 5← विन्यस्यन्ती; आस्वादयन्ती
the सुट् endings of a non-neuter stem are called सर्वनामस्थान
For a stem that is not neuter (अनपुंसक), the endings of the सुट् set — सु, औ, जस् (nominative singular, dual, plural) and अम्, औट् (accusative singular, dual) — are termed सर्वनामस्थान. This name marks the "strong" cases, where a stem shows its fullest form: it is before a सर्वनामस्थान that नुम् is inserted, a vowel lengthens, and the like. प्रमत्तः "heedless" is प्रमत्त + सु, a nominative singular, so its सु is a सर्वनामस्थान.
నపుంసకం కాని (అనపుంసక) స్టెముకు, సుట్ గణపు ప్రత్యయాలు — సు, ఔ, జస్ (ప్రథమా ఏక, ద్వి, బహువచనం) మరియు అమ్, ఔట్ (ద్వితీయా ఏక, ద్వివచనం) — సర్వనామస్థాన సంజ్ఞ పొందుతాయి. ఈ సంజ్ఞ "బలమైన" విభక్తులను గుర్తిస్తుంది, అక్కడ స్టెము తన పూర్ణ రూపాన్ని చూపుతుంది: సర్వనామస్థానం ముందే నుమ్ చేరిక, స్వరదీర్ఘీకరణం మొదలైనవి జరుగుతాయి. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త" = ప్రమత్త + సు, ప్రథమా ఏకవచనం, కాబట్టి దాని సు సర్వనామస్థానం.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.43 सुडनपुंसकस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 162 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् 1.2.45 · प्रकरण 5← विन्यस्यन्ती; आस्वादयन्ती
a meaningful form that is neither a root nor an affix is a प्रातिपदिक (nominal base)
A form that carries meaning (अर्थवत्) and is neither a धातु (a verb root) nor a प्रत्यय (an affix) is termed प्रातिपदिक — a nominal base, the stem to which case endings are then added. This is the general definition; forms ending in a कृत् or a तद्धित affix and compounds are brought under the same name by the next rule (1.2.46). So a plain stem like मेघ "cloud" is a प्रातिपदिक on its own, while a कृत् form such as प्रमत्त reaches the name through that extension. The प्रातिपदिक is what takes the सुप् case endings.
అర్థవంతమైన (అర్థవత్), ధాతువు కాని, ప్రత్యయం కాని రూపానికి ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ — నామపదపు మూలం (స్టెమ్), దీనికే విభక్తి ప్రత్యయాలు చేరతాయి. ఇది సాధారణ నిర్వచనం; కృత్, తద్ధిత ప్రత్యయాంత రూపాలను, సమాసాలను తర్వాతి సూత్రం (1.2.46) అదే సంజ్ఞకు తెస్తుంది. కాబట్టి మేఘ "మేఘం" వంటి సాదా మూలం తనంతట తానే ప్రాతిపదికం, ప్రమత్త వంటి కృదంతం ఆ విస్తరణ వల్ల ఈ సంజ్ఞను పొందుతుంది. ప్రాతిపదికమే సుప్ విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.2.45 अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 115 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कृत्तद्धितसमासाश्च 1.2.46 · प्रकरण 5← विरहदिवसस्थापितस्य; विन्यस्यन्ती; आस्वादयन्ती
forms ending in a कृत् or तद्धित affix, and compounds, are प्रातिपदिक too
Forms ending in a कृत् affix (a primary affix that makes a word straight from a root, like क्त in मत्त), in a तद्धित affix (a secondary affix on a noun), and समास (compounds) are also termed प्रातिपदिक — a nominal base. This extends the previous rule's definition. It is why a कृत् form such as प्रमत्त "heedless" (प्र + मद् + क्त) is itself a stem and takes case endings like any noun, and why the indeclinables श्रुत्वा "having heard" and आलिङ्ग्य "having embraced" count as nominal bases before their further treatment.
కృత్ ప్రత్యయాంత (ధాతువు నుండి నేరుగా పదం చేసే ప్రాథమిక ప్రత్యయం, మత్త లోని క్త వంటిది), తద్ధిత ప్రత్యయాంత (నామంపై గౌణ ప్రత్యయం), సమాస — వీటికి కూడా ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ, నామపదపు మూలం. ఇది ముందటి సూత్రపు నిర్వచనాన్ని విస్తరిస్తుంది. అందుకే ప్రమత్త "అజాగ్రత్త" (ప్ర + మద్ + క్త) వంటి కృదంతం తానే స్టెమ్ అయి, ఏ నామంవలెనే విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది; శ్రుత్వా "విని", ఆలింగ్య "కౌగిలించి" వంటి అవ్యయాలు కూడా తదుపరి వ్యవహారం ముందు నామపద మూలాలుగా లెక్క.
- Aṣṭādhyāyī — 1.2.46 कृत्तद्धितसमासाश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 116 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
न विभक्तौ तुस्माः 1.3.4 · प्रकरण 5← विरहदिवसस्थापितस्य
in a case or personal ending a final त-class, स् or म् is not an इत्
The previous rule 1.3.3 हलन्त्यम् makes the final consonant of an affix an इत् — a silent marker that is then dropped. This rule stops that within a विभक्ति (a case ending or a तिङ् personal ending): a final तु (the त-class: त थ द ध न), स्, or म् there is not an इत् and stays as a real letter. So the स् of the instrumental-plural ऐस् (which becomes भिस्) and the त् of a personal ending like तस् are kept, not marked away. In वन्द्यैः "with the venerable ones" the ऐस् holds its स्.
ముందటి సూత్రం 1.3.3 హలంత్యమ్ ప్రత్యయపు చివరి హల్లును ఇత్ — తొలగే మూక గుర్తు — చేస్తుంది. ఈ సూత్రం దాన్ని విభక్తి (విభక్తి ప్రత్యయం లేదా తిఙ్ పురుష ప్రత్యయం) లో ఆపుతుంది: అక్కడ చివరి తు (త-వర్గం: త థ ద ధ న), స్, మ్ ఇత్ కావు, నిజ అక్షరాలుగా నిలుస్తాయి. కాబట్టి తృతీయా బహువచనపు ఐస్ (భిస్ అయ్యేది) లోని స్, తస్ వంటి తిఙ్ ప్రత్యయపు త్ నిలుస్తాయి, గుర్తుగా తొలగవు. వంద్యైః "వందనీయులతో" లో ఐస్ తన స్ ను నిలుపుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.4 न विभक्तौ तुस्माः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 130 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
चुटू 1.3.7 · प्रकरण 5← विरहदिवसस्थापितस्य; आस्वादयन्ती; विनोदाः
an affix’s initial palatal or cerebral is a marker
An initial palatal (चु — च छ ज झ ञ) or cerebral (टु — ट ठ ड ढ ण) of an affix is an इत्, a marker: not part of the affix but a tag on it, and it drops. So the ट of the instrumental टा and the ठ, ढ that open other affixes are only labels, gone before the affix is added. It is one of the rules that tell a bare affix from its markers.
ప్రత్యయం మొదట ఉన్న చు (చ ఛ జ ఝ ఞ) గాని టు (ట ఠ డ ఢ ణ) గాని ఇత్తు — అంటే ప్రత్యయంలో భాగం కాక దానిపై గుర్తు మాత్రమే; అది లోపిస్తుంది. అందుకే తృతీయ ప్రత్యయమైన టా లోని ట కేవలం గుర్తు, ప్రత్యయం చేరకముందే పోతుంది. బరి ప్రత్యయాన్ని దాని గుర్తులనుండి వేరుచేసే సూత్రాల్లో ఇది ఒకటి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.7 चुटू
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 128 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लशक्वतद्धिते 1.3.8 · प्रकरण 5← शेषान्; मासान्; विरहदिवसस्थापितस्य; विन्यस्यन्ती; आस्वादयन्ती
an affix’s initial ल्, श् or velar is a marker
In an affix that is not a taddhita (a secondary nominal affix), an initial ल्, श्, or velar (क ख ग घ ङ) is an इत्, a marker, and drops. This is why the present-participle affix शतृ adds only अत् — its श् is a tag — and why the tense-name लट् contributes no ल्.
తద్ధితం కాని ప్రత్యయం మొదట ఉన్న ల్, శ్, కవర్గం (క ఖ గ ఘ ఙ) ఇత్తులు, లోపిస్తాయి. అందుకే వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయమైన శతృ కేవలం అత్ ను చేరుస్తుంది — దాని శ్ ఒక గుర్తే — మరియు లట్ లకారంలోని ల్ ఏమీ మిగల్చదు.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.8 लशक्वतद्धिते
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 135 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यू स्त्र्याख्यौ नदी 1.4.3 · प्रकरण 5← विन्यस्यन्ती; आस्वादयन्ती
a feminine stem ending in long ई or ऊ is called नदी
A stem ending in a long ई or ऊ (यू names these two vowels), when it names a feminine (स्त्र्याख्या), is termed नदी — literally "river", after the model word नदी. The नदी name gives such stems their own set of case endings, the ones with a ङित् marker. The present participle लिखन्ती "writing (she)" ends in long ई and names a feminine, so it is a नदी and declines by that pattern: संसर्पन्त्याः "of her who glides along".
దీర్ఘ ఈ లేదా ఊ తో అంతమయ్యే స్టెము (యూ ఈ రెండు స్వరాలను సూచిస్తుంది), స్త్రీని తెలిపేటప్పుడు (స్త్ర్యాఖ్యా), నదీ సంజ్ఞ పొందుతుంది — నదీ, అక్షరార్థం "నది", నదీ అనే మాదిరి పదం నుండి. నదీ సంజ్ఞ అట్టి స్టెములకు ఙిత్ గుర్తుగల తమదైన విభక్తి ప్రత్యయాలను ఇస్తుంది. లిఖంతీ "వ్రాయుచున్నది (ఆమె)" దీర్ఘ ఈ కారాంతమై స్త్రీని తెలుపుతుంది, కాబట్టి నదీ, ఆ రీతిన వంగుతుంది: సంసర్పంత్యాః "జారుచున్నదాని".
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.3 यू स्त्र्याख्यौ नदी
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 193 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् 1.4.13 · प्रकरण 5← विरहदिवसस्थापितस्य; विन्यस्यन्ती; आस्वादयन्ती
the base an affix is added to is called अङ्ग (stem) while the affix stands
Whatever an affix is prescribed after — taken with everything from that point on — is named अङ्ग, the stem, for as long as that affix is present. The name matters because a great many rules operate "on the अङ्ग": the guṇa and vṛddhi changes, the lengthenings, the augments all target the अङ्ग before its ending. So राम is the अङ्ग before a case ending, and चकृ the अङ्ग before a perfect ending — and it is on that अङ्ग that the vowel is strengthened to चकार.
ఒక ప్రత్యయం దేని తరువాత విధించబడుతుందో అది — అక్కడి నుండి ముందంతటితో సహా — ఆ ప్రత్యయం ఉన్నంత వరకు అఙ్గ, అంటే ప్రకృతి (కాండం), అని పిలవబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం, ఎందుకంటే ఎన్నో సూత్రాలు "అఙ్గం మీద" పనిచేస్తాయి: గుణ-వృద్ధి మార్పులు, దీర్ఘీకరణలు, ఆగమాలు అన్నీ ప్రత్యయం ముందు అఙ్గాన్నే లక్ష్యంగా చేసుకుంటాయి. కాబట్టి విభక్తి ముందు రామ అఙ్గం; పరోక్ష ప్రత్యయం ముందు చకృ అఙ్గం — ఆ అఙ్గం మీదే అచ్చు బలపడి చకార అవుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.13 यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 132 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वादिष्वसर्वनामस्थाने 1.4.17 · प्रकरण 5← विरहदिवसस्थापितस्य
before the case endings that are not सर्वनामस्थान — the domain for the भ and पद names
This rule opens the domain in which the भ and पद names are given: "before the सु and the rest of the case endings (the सुप्) that are not सर्वनामस्थान". The weak endings — the genitive, dative, locative and their kin — fall here, as against the strong सर्वनामस्थान endings. Within this domain the following rules decide whether the stem is called भ or पद. गतानाम् "of those gone" is गत + आम्, a genitive plural, an ending that is not सर्वनामस्थान and so within the domain.
ఈ సూత్రం భ, పద సంజ్ఞలు ఇచ్చే క్షేత్రాన్ని తెరుస్తుంది: "సర్వనామస్థానం కాని సు మొదలైన విభక్తి ప్రత్యయాల (సుప్) ముందు". బలమైన సర్వనామస్థాన ప్రత్యయాలకు ఎదురుగా, షష్ఠీ, చతుర్థీ, సప్తమీ మొదలైన బలహీన విభక్తులు ఇక్కడ వస్తాయి. ఈ క్షేత్రంలో తర్వాతి సూత్రాలు స్టెము భ యా పద అని నిర్ణయిస్తాయి. గతానామ్ "వెళ్ళినవారి" = గత + ఆమ్, షష్ఠీ బహువచనం, సర్వనామస్థానం కాని ప్రత్యయమై ఈ క్షేత్రంలోనిది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.17 स्वादिष्वसर्वनामस्थाने
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 163 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यचि भम् 1.4.18 · प्रकरण 5← विन्यस्यन्ती; आस्वादयन्ती
before an ending beginning with य् or a vowel, the stem is called भ
Within the domain the previous rule opened, before an ending that begins with a य् or with any vowel (यच् = य् together with the अच् vowels), the stem is termed भ. The भ name triggers the internal-sandhi rules that reshape a stem before such a weak ending. वन्द्य before ऐस् — the instrumental plural, which begins with the vowel ऐ — is a भ, on the way to वन्द्यैः "with the venerable ones".
ముందటి సూత్రం తెరిచిన క్షేత్రంలో, య్ తో గానీ ఏదైనా అచ్ (స్వరం) తో గానీ మొదలయ్యే ప్రత్యయం ముందు (యచ్ = య్ మరియు అచ్ స్వరాలు కలిపి) స్టెముకు భ సంజ్ఞ. భ సంజ్ఞ, అట్టి బలహీన ప్రత్యయం ముందు స్టెమును మార్చే అంతస్సంధి నియమాలను నడిపిస్తుంది. వంద్య, ఐస్ ముందు — తృతీయా బహువచనం, ఐ అనే స్వరంతో మొదలయ్యేది — భ, వంద్యైః "వందనీయులతో" వైపు దారిలో.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.18 यचि भम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 164 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप् 4.1.2 · प्रकरण 5← विरहदिवसस्थापितस्य; विन्यस्यन्ती; आस्वादयन्ती
the twenty-one nominal case endings (सुप्), three to a case
This one long sūtra names, in a single run, all twenty-one nominal endings — three for each of the seven cases: सु औ जस् (nominative), अम् औट् शस् (accusative), टा भ्याम् भिस् (instrumental), ङे भ्याम् भ्यस् (dative), ङसि भ्याम् भ्यस् (ablative), ङस् ओस् आम् (genitive), ङि ओस् सुप् (locative). Every declined noun in the poem takes one of these; they are the endings 1.4.14 counts as सुप्. The set's name सुप् is the pratyāhāra formed from its first sound स and its last सुप्.
ఈ ఒక్క పొడవాటి సూత్రం ఇరవై ఒక్క నామవాచక ప్రత్యయాలను ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది — ఏడు విభక్తులకు మూడేసి: సు ఔ జస్ (ప్రథమా), అమ్ ఔట్ శస్ (ద్వితీయా), టా భ్యామ్ భిస్ (తృతీయా), ఙే భ్యామ్ భ్యస్ (చతుర్థీ), ఙసి భ్యామ్ భ్యస్ (పఞ్చమీ), ఙస్ ఓస్ ఆమ్ (షష్ఠీ), ఙి ఓస్ సుప్ (సప్తమీ). కావ్యంలోని ప్రతి విభక్తి పదం వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది; 1.4.14 వీటినే సుప్ గా లెక్కిస్తుంది. ఈ గణపు పేరు 'సుప్' — మొదటి ధ్వని స, చివరి సుప్ లతో ఏర్పడిన ప్రత్యాహారం.
- Aṣṭādhyāyī — 4.1.2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 117 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् 6.1.68 · प्रकरण 5← विन्यस्यन्ती; आस्वादयन्ती
after a consonant or a long ई/आ feminine, a bare-consonant सु/ति/सि drops
The nominative-singular सु — and the verb endings ति सि — when it would be left as a single consonant (apṛkta), is elided after a stem ending in a consonant (हल्), or after the long feminine stems in ई (ङी) or आ (आप्). So a consonant-stem masculine like राजन् loses the स् of सु. It is why महिमन्, आत्मन्, राजन् show no visible ending in the nominative singular.
ఒకే హల్లుగా మిగిలే సు (ప్రథమైకవచనం; ధాతువుల్లో తి సి), హల్లంతం తరువాత, లేదా దీర్ఘ స్త్రీలింగ ఈ (ఙీ)/ఆ (ఆప్) తరువాత లోపిస్తుంది. రాజన్ వంటి హలంత పుంలింగం సు లోని స్ ను కోల్పోతుంది. మహిమన్, ఆత్మన్, రాజన్ లకు ప్రథమైకవచనంలో ప్రత్యయం కనిపించకపోవడానికి కారణం ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.68 हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 178 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.6, महिमा
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आटश्च 6.1.90 · प्रकरण 5← भुवि
vṛddhi where the आट् augment meets the next vowel
Where the augment आट् stands before a vowel, the augment and that vowel coalesce into a single vṛddhi vowel. This is the आट् prefixed to a vowel-initial root in the past tenses — इष् → ऐच्छत् "wanted", the आ of आट् and the इ giving ऐ — and the आट् the nadī and ā-stems take before their ङित् case endings, मति + आट् + ए → मत्यै. One rule serves both augments.
ఆట్ ఆగమం, తరువాత అచ్చు ముందు ఉన్నప్పుడు ఆ ఆగమం, ఆ అచ్చు కలిసి ఒక్క వృద్ధి అచ్చు అవుతాయి. ఇది భూతకాలాల్లో అచ్-ఆది ధాతువుకు చేరే ఆట్ (ఇష్ → ఐచ్ఛత్; ఆట్ ఆ + ఇ → ఐ) కీ, నదీ/ఆకారాంత శబ్దాలు ఙిత్ విభక్తుల ముందు తీసుకునే ఆట్ కీ (మతి + ఆట్ + ఏ → మత్యై) — రెండింటికీ ఒకే సూత్రం.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.90 आटश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 196 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
प्रथमयोः पूर्वसवर्णः 6.1.102 · प्रकरण 5← शेषान्; मासान्; विनोदाः
a short vowel before the nom/acc ending becomes one long homogeneous vowel
A short simple vowel (अक् — a, i, u, ṛ) before the vowel of the first two case-endings — nominative and accusative — becomes one long homogeneous vowel with it (pūrva-savarṇa dīrgha). So राम + अस् (nominative plural जस्) gives रामाः, and the accusative plural likewise ends in a long vowel.
ప్రథమా, ద్వితీయ విభక్తుల అచ్చు ముందు హ్రస్వ సామాన్యాచ్చు (అక్ — అ ఇ ఉ ఋ) దానితో కలిసి ఒకే దీర్ఘ సవర్ణాచ్చు అవుతుంది. రామ + అస్ (ప్రథమా బహువచనం జస్) → రామాః; ద్వితీయా బహువచనం కూడా దీర్ఘాచ్చుతో ముగుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.102 प्रथमयोः पूर्वसवर्णः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 125 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तस्माच्छसो नः पुंसि 6.1.103 · प्रकरण 5← शेषान्; मासान्
in the masculine, the acc. plural’s स् becomes न् — the -आन् ending
In the masculine, the स् of the accusative-plural ending शस्, coming after that long vowel, becomes न्. So the masculine accusative plural ends in -आन्: रामान्, वृक्षान्, मासान्. The feminine keeps the स् (लताः).
పుంలింగంలో, ఆ దీర్ఘాచ్చు తరువాత వచ్చే ద్వితీయా బహువచన ప్రత్యయమైన శస్ లోని స్ న్ అవుతుంది. అందుకే పుంలింగ ద్వితీయా బహువచనం -ఆన్ తో ముగుస్తుంది: రామాన్, వృక్షాన్, మాసాన్. స్త్రీలింగంలో స్ నిలుస్తుంది (లతాః).
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.103 तस्माच्छसो नः पुंसि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 136 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अमि पूर्वः 6.1.107 · प्रकरण 5← संभोगम्; हृदयनिहितारम्भम्
before the accusative-singular अम्, the stem vowel alone remains
When the accusative-singular ending अम् follows a word ending in अक् (a short a i u …), the single substitute for stem-vowel + अ is the pūrva, the earlier, vowel — the stem vowel wins. So हरि + अम् → हरिम्, गुरु + अम् → गुरुम्, राम + अम् → रामम्. One rule for the accusative singular of every vowel stem.
అక్కు (హ్రస్వ అ ఇ ఉ…) తరువాత అమ్ (ద్వితీయైకవచనం) పరమైతే, ప్రాతిపదిక అచ్చుకూ అ కూ ఏకాదేశం పూర్వరూపం — ప్రాతిపదిక అచ్చు నిలుస్తుంది. హరి + అమ్ → హరిమ్, గురు + అమ్ → గురుమ్, రామ + అమ్ → రామమ్. అచ్చంత శబ్దాల ద్వితీయైకవచనానికి ఒకే సూత్రం.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.107 अमि पूर्वः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 134 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.4, वसतिम्
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ङसिङसोश्च 6.1.110 · प्रकरण 5← अवधेः
after e/o, the abl. and gen. singular keep the vowel (pūrva-rūpa)
After a stem in ए or ओ (एङ्), the ablative-singular ङसि and the genitive-singular ङस् merge as pūrva-rūpa — the ए/ओ alone stands. An i-stem takes guṇa first (हरि → हरे), so both the ablative and the genitive singular come out हरेः.
ఏ లేదా ఓ (ఏఙ్) కారాంతం తరువాత పంచమ్యేకవచనం ఙసి, షష్ఠ్యేకవచనం ఙస్ పూర్వరూపంగా కలుస్తాయి — ఏ/ఓ మాత్రమే నిలుస్తుంది. ఇకారాంతం ముందు గుణం వస్తుంది (హరి → హరే), కాబట్టి పంచమి, షష్ఠి రెండూ హరేః గా వస్తాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.110 ङसिङसोश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 172 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
नामि 6.4.3 · प्रकरण 5← अङ्गनानाम्
the stem vowel lengthens before नाम् (the genitive plural)
Before the genitive-plural ending आम् once it has taken the नुट् augment and become नाम् (7.1.54), a preceding short vowel lengthens: अग्नि → अग्नीनाम्, मधु → मधूनाम्, राम → रामाणाम्. The long vowel and the न् of नाम् together mark the genitive plural of the vowel stems.
నుట్ ఆగమం చేరి నామ్ అయిన షష్ఠీబహువచన ఆమ్ (7.1.54) ముందు, ముందున్న హ్రస్వ అచ్చు దీర్ఘమవుతుంది: అగ్ని → అగ్నీనామ్, మధు → మధూనామ్, రామ → రామాణామ్. దీర్ఘ అచ్చు, నామ్ లోని న్ కలిసి అచ్చంత శబ్దాల షష్ఠీబహువచనాన్ని గుర్తిస్తాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 6.4.3 नामि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 148 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो भिस ऐस् 7.1.9 · प्रकरण 5← देहलीदत्तपुष्पैः
after an a-stem, the instrumental plural भिस् becomes ऐस्
After an अ-stem, the instrumental-plural ending भिस् becomes ऐस्. रामैः, वृक्षैः — the -ऐः that marks “by the many”. Only a-stems do this; other stems keep भिः (हरिभिः).
అకారాంతం తరువాత తృతీయా బహువచన ప్రత్యయం భిస్ ఐస్ అవుతుంది. రామైః, వృక్షైః — “పలువురిచేత” అని తెలిపే -ఐః. ఇది అకారాంతాలకే; మిగతా శబ్దాలు భిః నిలుపుకుంటాయి (హరిభిః).
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.9 अतो भिस ऐस्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 141 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
टाङसिङसामिनात्स्याः 7.1.12 · प्रकरण 5← विरहदिवसस्थापितस्य
after an a-stem, टा/ङसि/ङस् become इन/आत्/स्य
After a stem in अ, the instrumental-singular टा becomes इन, the ablative-singular ङसि becomes आत्, and the genitive-singular ङस् becomes स्य. So राम + टा → राम + इन → रामेण (with guṇa), राम + ङसि → रामात्, राम + ङस् → रामस्य. Three of the a-stem singular endings are set by this one rule.
అకారాంత శబ్దం తరువాత తృతీయైకవచనం టా → ఇన, పంచమీ ఙసి → ఆత్, షష్ఠీ ఙస్ → స్య. రామ + టా → రామ + ఇన → రామేణ (గుణంతో), రామ + ఙసి → రామాత్, రామ + ఙస్ → రామస్య. అకారాంత ఏకవచన ప్రత్యయాల్లో మూడు ఈ ఒక్క సూత్రంతోనే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.12 टाङसिङसामिनात्स्याः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 139 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.2, शापेन and स्वाधिकारात्
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
जसः शी 7.1.17 · प्रकरण 5← एते
after a pronominal अ-stem, the nominative-plural ending जस् becomes शी (ई)
After a सर्वनाम — a pronoun — that ends in अ, the nominative-plural ending जस् (that is अस्) is replaced by शी, which is ई. Being a multi-lettered substitute (अनेकाल्), it replaces the whole ending, not just its last sound. So सर्व → सर्वे, and likewise ते, ये, के: where an ordinary अ-stem gives रामाः “the Rāmas,” a pronoun gives -ए. The pronoun (sarvanāman) declension carries this step, and the block reaches it through ये and के (1.56).
అ-తో ముగిసే సర్వనామం తరువాత ప్రథమా బహువచన ప్రత్యయం జస్ (అంటే అస్) శీ గా — అంటే ఈ గా — మారుతుంది. ఇది అనేకాల్ (బహువర్ణ) ఆదేశం కనుక ప్రత్యయపు చివరి వర్ణాన్ని కాక ప్రత్యయమంతటినీ భర్తీ చేస్తుంది. కావున సర్వ → సర్వే; అట్లే తే, యే, కే: సామాన్య అ-శబ్దం రామాః “రాములు” ఇస్తే, సర్వనామం -ఏ ఇస్తుంది. సర్వనామ నమూనా ఈ మెట్టును మోస్తుంది; ఈ ఖండం దాన్ని యే, కే (1.56) ద్వారా చేరుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.17 जसः शी
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 151 in the abridgement; the सर्वे prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ह्रस्वनद्यापो नुट् 7.1.54 · प्रकरण 5← अङ्गनानाम्
the augment नुट् before the genitive plural after a short vowel, a नदी stem, or आप्
The genitive-plural ending आम् takes the augment नुट् — an initial न् — after a stem ending in a short vowel, after a नदी-type feminine, and after an आप् (ā-stem) feminine: अग्नि → अग्नीनाम्, नदी → नदीनाम्, रमा → रमाणाम्. The short vowel then lengthens by 6.4.3, so the ending appears as -नाम् with a long vowel before it.
షష్ఠీబహువచన ప్రత్యయం ఆమ్, హ్రస్వాంత శబ్దం తరువాత, నదీ-తరగతి స్త్రీలింగం తరువాత, ఆప్ (ఆకారాంత) స్త్రీలింగం తరువాత నుట్ ఆగమం (ఆది న్) తీసుకుంటుంది: అగ్ని → అగ్నీనామ్, నదీ → నదీనామ్, రమా → రమాణామ్. తరువాత 6.4.3 చేత హ్రస్వం దీర్ఘమవుతుంది; కాబట్టి ప్రత్యయం దీర్ఘ అచ్చుతో –నామ్ గా కనిపిస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.54 ह्रस्वनद्यापो नुट्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 147 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
त्यदादीनामः 7.2.102 · प्रकरण 5← एते
a त्यदादि pronoun’s final becomes अ before an ending
The final sound of a त्यदादि pronoun — तद्, यद्, एतद्, इदम् and their group — becomes अ before a case-ending. तद् → त, which then goes on to सः, तम्, ते. It is the step that turns the stem into the shape the endings attach to.
త్యదాది సర్వనామం — తద్, యద్, ఏతద్, ఇదమ్ మొదలైన గణం — దాని అంత్యవర్ణం విభక్తి ముందు అ అవుతుంది. తద్ → త, అటుపైన సః, తమ్, తే అవుతుంది. ప్రత్యయాలు చేరే రూపంలోకి శబ్దాన్ని మార్చే మెట్టు ఇది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.102 त्यदादीनामः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 192 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
बहुवचने झल्येत् 7.3.103 · प्रकरण 5← रमणविरहेषु
an a-stem's final अ becomes ए before a plural ending beginning in झल्
The final अ of an a-stem becomes ए before a plural ending that begins with a झल् consonant — the stops and sibilants. So राम + भ्यस् → रामेभ्यः, and राम + सु → रामे + सु → रामेषु. It is the ए across the a-stem plural: the dative and ablative in एभ्यः, the locative in एषु.
అకారాంత శబ్దపు అంత్య అ, ఝల్ (స్పర్శ, ఊష్మ) హల్లుతో మొదలయ్యే బహువచన ప్రత్యయం ముందు ఏ అవుతుంది. రామ + భ్యస్ → రామేభ్యః, రామ + సు → రామే + సు → రామేషు. అకారాంత బహువచనంలో కనిపించే ఏ (ఏభ్యః, ఏషు) ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.3.103 बहुवचने झल्येत्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 144 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.2, आश्रमेषु
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
घेर्ङिति 7.3.111 · प्रकरण 5← अवधेः
a short इ/उ-stem takes guṇa before a ङित् ending
A short इ- or उ-stem (a घि stem) takes guṇa — इ → ए, उ → ओ — before a ङित् case-ending. हरि + ए (dative) → हरये, and गुरु gives गुरवे. It is what raises the vowel in the oblique singular of these stems.
హ్రస్వ ఇ లేదా ఉ కారాంతం (ఘి శబ్దం), ఙిత్ విభక్తి ప్రత్యయం ముందు గుణం తీసుకుంటుంది — ఇ → ఏ, ఉ → ఓ. హరి + ఏ (చతుర్థి) → హరయే; గురు → గురవే. ఈ శబ్దాల పరోక్ష ఏకవచనంలో అచ్చును ఎత్తేది ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.3.111 घेर्ङिति
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 171 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आण्नद्याः 7.3.112 · प्रकरण 5← भुवि
a नदी stem takes the आट् augment before the ङित् case endings
A नदी-type feminine — a long ई- or ū-stem, and a short i- or u-stem in its optional nadī declension (1.4.6) — takes the augment आट् before the dative, ablative, genitive and locative singular (the ङित् endings). The आट् and the ending then coalesce to vṛddhi by 6.1.90: मति + आट् + ए → मत्यै "for the thought", मत्याः "of the thought".
నదీ-తరగతి స్త్రీలింగం — దీర్ఘ ఈ/ఊ-అంతం, అలాగే ఐచ్ఛిక నదీ రూపంలో హ్రస్వ ఇ/ఉ-అంతం (1.4.6) — చతుర్థీ, పంచమీ, షష్ఠీ, సప్తమీ ఏకవచనాల (ఙిత్ ప్రత్యయాల) ముందు ఆట్ ఆగమం తీసుకుంటుంది. తరువాత ఆట్, ప్రత్యయం 6.1.90 చేత వృద్ధిగా కలుస్తాయి: మతి + ఆట్ + ఏ → మత్యై "ఆలోచనకు", మత్యాః "ఆలోచన యొక్క".
- Aṣṭādhyāyī — 7.3.112 आण्नद्याः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 195 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ङेराम्नद्याम्नीभ्यः 7.3.116 · प्रकरण 5← भुवि
the locative singular becomes आम् after a नदी or आ-stem feminine
After a नदी feminine (a long ई/ऊ stem), after an आप् (आ-stem) feminine, and after the word नी, the locative-singular ending ङि becomes आम्. नदी → नद्याम्, रमा → रमायाम्; the feminine pronoun का “which” gives कस्याम् (1.40), and सुप्तपारावता “where the doves sleep” gives सुप्तपारावतायाम् (1.40), “on the eave where …”.
నదీసంజ్ఞ స్త్రీలింగం (దీర్ఘ ఈ/ఊ), ఆప్ (ఆకారాంత) స్త్రీలింగం, నీ శబ్దం తరువాత సప్తమ్యేకవచన ఙి ఆమ్ అవుతుంది. నదీ → నద్యామ్, రమా → రమాయామ్; స్త్రీలింగ సర్వనామం కా → కస్యామ్ (1.40), సుప్తపారావతా → సుప్తపారావతాయామ్ (1.40).
- Aṣṭādhyāyī — 7.3.116 ङेराम्नद्याम्नीभ्यः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 197 in the abridgement; the नदी / रमा prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आदेशप्रत्यययोः 8.3.59 · प्रकरण 5← रमणविरहेषु
स् becomes ष् in a substitute or a suffix after इण्/क् (ṣatva)
A स् that stands in a suffix or in a substitute (ādeśa) becomes the retroflex ष् when preceded by a vowel other than अ आ, or by क् or र् — the इण्-कु condition. This is ṣatva. So the locative-plural सु becomes षु after the ए of an a-stem (रामेषु) or the उ of a u-stem (गुरुषु, तरुषु). Every vowel-stem locative plural is this rule.
ప్రత్యయంలో గానీ ఆదేశంలో గానీ ఉన్న స్, అ ఆ తప్ప అచ్చు తరువాత, లేదా క్ ర్ తరువాత (ఇణ్-కు నియమం) మూర్ధన్య ష్ అవుతుంది — ఇదే షత్వం. సప్తమీ బహువచనపు సు, అకారాంతపు ఏ తరువాత (రామేషు), ఉకారాంతపు ఉ తరువాత (గురుషు, తరుషు) షు అవుతుంది. అచ్చంత శబ్దాల సప్తమీ బహువచనమంతా ఈ సూత్రమే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.59 आदेशप्रत्यययोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 149 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.2, आश्रमेषु
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि 8.4.2 · प्रकरण 5← अङ्गनानाम्
न becomes ण after र्/ष् even across intervening अट्, क-/प-class, आङ् or नुम् (ṇatva)
A न् becomes the retroflex ण् after a र् or ष् in the same word — and it still does when the vowels and semivowels of अट् (अ इ उ …, ह य व र), the velars, the labials, आङ्, or the augment नुम् stand in between. This is ṇatva. So राम + इन → रामेण, the र् reaching the न across ए; but शाप, with no र् or ष्, keeps its न (शापेन).
ఒకే పదంలో ర్ లేదా ష్ తరువాత న్ మూర్ధన్య ణ్ అవుతుంది — మధ్యలో అట్ (అచ్చులు, హ య వ ర), కవర్గం, పవర్గం, ఆఙ్, నుమ్ ఉన్నా అవుతుంది. ఇదే ణత్వం. రామ + ఇన → రామేణ, ర్ ఏ ను దాటి న ను చేరుతుంది; కానీ శాప లో ర గానీ ష గానీ లేదు, న నిలుస్తుంది (శాపేన).
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.2 अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 137 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.2 and §4.3, शापेन and गुरुणा
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
पदान्तस्य 8.4.37 · प्रकरण 5← शेषान्; मासान्
a word-final न् is not turned into ण्
A न् at the end of a word (pada) is not turned into ण् — the retroflexion that 8.4.2 would otherwise make does not reach a word-final न्. So the masculine accusative plural रामान्, मासान् keeps its न् even after an र् or ष् earlier in the word.
పదాంతంలోని న్ ణ్ గా మారదు — 8.4.2 చేసే ణత్వం పదాంత న్ ను చేరదు. అందుకే పుంలింగ ద్వితీయా బహువచనం రామాన్, మాసాన్ లో, పదంలో ముందు ర్ గాని ష్ గాని ఉన్నా, న్ అలాగే ఉంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.37 पदान्तस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 138 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आङि चापः 7.3.105 · प्रकरण 6← गणनया
the आप् feminine becomes ए before the instrumental आङ्
Before the instrumental-singular substitute आङ् (the आ that replaces the ending टा), the आ of an आप् feminine becomes ए; that ए then becomes अय् before the following vowel by 6.1.78, giving रमा → रमया "by Ramā". So the instrumental singular of the ā-stem feminines ends in -या.
తృతీయా ఏకవచన ఆదేశం ఆఙ్ (టా బదులు వచ్చే ఆ) పరమైనప్పుడు, ఆప్ స్త్రీలింగంలోని ఆ ఏ అవుతుంది; ఆ ఏ, పర అచ్చు ముందు 6.1.78 చేత అయ్ అయి రమా → రమయా "రమచేత". కాబట్టి ఆకారాంత స్త్రీలింగాల తృతీయా ఏకవచనం –యా అంతం.
- Aṣṭādhyāyī — 7.3.105 आङि चापः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 217 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
धात्वादेः षः सः 6.1.64 · प्रकरण 8← आस्वादयन्ती
an initial ष् of a root is replaced by स्
A root taught in the Dhātupāṭha with an initial ष् (a retroflex s) is really pronounced with स् (a plain dental s); the ष् is only a teaching label, and this rule turns it back to स् before the root is used. So सद् "to sit" is listed as षद्, and सिच् "to sprinkle" as षिच्, and here they become सद् and सिच् again. In the poem आसन्ने "near at hand" walks out of षद्, and सिञ्चन् "sprinkling" out of षिच्, each shedding the taught ष् at its very first step.
ధాతుపాఠంలో మొదట ష్ (మూర్ధన్య స) తో బోధించబడిన ధాతువు నిజానికి స్ (దంత్య స) తోనే పలుకబడుతుంది; ఆ ష్ కేవలం బోధన కోసం పెట్టిన గుర్తు, దాన్ని ఈ సూత్రం ధాతువు వాడకంలోకి రాకముందే స్ గా మారుస్తుంది. అలా సద్ "కూర్చొనుట" షద్ గా, సిచ్ "చిలకరించుట" షిచ్ గా జాబితాలో ఉంటాయి; ఇక్కడ అవి తిరిగి సద్, సిచ్ అవుతాయి. కావ్యంలో ఆసన్నే "దగ్గరగా" షద్ నుండి, సిఞ్చన్ "చిలకరిస్తూ" షిచ్ నుండి నడుస్తాయి — ప్రతిదీ తన మొదటి మెట్టులోనే బోధిత ష్ ను వదిలేస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.64 धात्वादेः षः सः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 254 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो गुणे 6.1.97 · प्रकरण 8← विन्यस्यन्ती; आस्वादयन्ती; एते
a non-final अ before a guṇa vowel merges forward (para-rūpa)
When a non-final short अ is followed by a guṇa vowel (अ, ए, ओ), the single substitute is the later vowel alone — para-rūpa, the second stands — not a guṇa of the two. It keeps a stem-final अ from doubling with an affix that opens on such a vowel, so only the affix’s vowel is heard.
అంత్యం కాని హ్రస్వ అ తరువాత గుణాచ్చు (అ, ఏ, ఓ) వస్తే, రెండింటి స్థానంలో పరమైన అచ్చు ఒక్కటే మిగులుతుంది — పరరూపం, రెండవది నిలుస్తుంది — గుణం కాదు. అలా అకారాంత శబ్దం అటువంటి అచ్చుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయంతో కలిసినప్పుడు ప్రత్యయపు అచ్చు మాత్రమే వినబడుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.97 अतो गुणे
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 273 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
शप्श्यनोर्नित्यम् 7.1.81 · प्रकरण 10← विन्यस्यन्ती; आस्वादयन्ती
the नुम् augment is obligatory for a present participle on शप् or श्यन्
When the class-marker शप् (the thematic अ of the first, sixth and tenth classes) or श्यन् (the य of the fourth class) stands before the present-participle affix, the augment नुम् is added obligatorily (नित्यम्), not by option — so the participle's अत् always becomes अन्त्. The rule 7.1.80 allowed नुम् before the feminine ई and the neuter; this makes it fixed for these commonest classes. So सृप् "to creep" gives संसर्पन्त्याः "of her gliding", and अन्ज् "to anoint" व्यञ्जयन्ती "revealing", each with its अत् turned to अन्त् with no alternative.
వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయానికి ముందు గణచిహ్నం శప్ (మొదటి, ఆరవ, పదవ గణాల థెమాటిక్ అ) గానీ శ్యన్ (నాలుగవ గణపు య) గానీ ఉంటే, నుమ్ ఆగమం వికల్పంగా కాక తప్పనిసరిగా (నిత్యం) చేరుతుంది — అలా కృదంతపు అత్ ఎప్పుడూ అన్త్ అవుతుంది. 7.1.80 స్త్రీలింగ ఈ, నపుంసకం ముందు నుమ్ ను అనుమతించింది; ఈ సూత్రం ఈ అత్యంత సామాన్య గణాలకు దాన్ని స్థిరం చేస్తుంది. అలా సృప్ "పాకుట" సంసర్పన్త్యాః "జారుతున్న (ఆమె)" గా, అన్జ్ "పూయుట" వ్యఞ్జయన్తీ "వెల్లడిస్తూ" గా — ప్రతిదానిలో అత్ వేరే మార్గం లేకుండా అన్త్ అవుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.81 शप्श्यनोर्नित्यम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 365 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्ङिति च 1.1.5 · प्रकरण 12← विरहदिवसस्थापितस्य
no गुण or वृद्धि before an affix marked क् or ङ्
The strengthening of a vowel — गुण (इ→ए, उ→ओ, ऋ→अर्) and वृद्धि (its longer grade) — does not take place when the affix that would cause it is marked with an indicatory क् (कित्) or ङ् (ङित्). Many endings carry these marks precisely to keep the root weak. So कृ "to do" reaches चक्रे "he did", where the perfect endings are ङित् and the root ऋ is not raised to अर्; श्रु "to hear" reaches श्रुत्वा "having heard", where क्त्वा is कित् and the उ stays. It is the standard brake on strengthening, and it works by leaving a form unchanged where a plainer affix would have raised it.
అచ్చు బలపడుట — గుణం (ఇ→ఏ, ఉ→ఓ, ఋ→అర్) మరియు వృద్ధి (దాని దీర్ఘతర రూపం) — దాన్ని కలిగించే ప్రత్యయం సూచక క్ (కిత్) గాని ఙ్ (ఙిత్) గాని గుర్తుగలదైనపుడు జరుగదు. ధాతువును బలహీనంగా ఉంచుటకే చాలా ప్రత్యయాలు ఈ గుర్తులను మోస్తాయి. అలా కృ "చేయుట" చక్రే "చేశాడు" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ లిట్ ప్రత్యయాలు ఙిత్, ధాతువు ఋ అర్ గా లేపబడదు; శ్రు "వినుట" శ్రుత్వా "విని" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ క్త్వా కిత్, ఉ నిలుస్తుంది. ఇది బలపడుటపై సాధారణ కళ్ళెం, సాధారణ ప్రత్యయం లేపిన చోట రూపాన్ని మార్పు లేకుండా వదలి పని చేస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.5 क्ङिति च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 431 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सार्वधातुकमपित् 1.2.4 · प्रकरण 12← विन्यस्यन्ती; आस्वादयन्ती
a सार्वधातुक affix that is not पित् is treated as ङित्
A सार्वधातुक affix — a present-system ending or the class sign that goes with it — that is not पित् (not marked प् as its इत्) is treated as ङित्, as though it carried ङ् as an इत्. The ङित् mark blocks the guṇa or vṛddhi strengthening the affix would otherwise pull, so the stem keeps its weak shape under such an ending. The third-person and the आत्मनेपद endings, and the imperatives that are not पित्, all fall under it: शृणु "listen", कथयतः "of the two telling" and रमसे "you take delight" keep their unstrengthened stems by this rule. The derivation names it on the silent step where the ending is fixed as ङित्.
సార్వధాతుక ప్రత్యయం — వర్తమానగణ ప్రత్యయం, లేదా దానితో వచ్చే గణచిహ్నం — పిత్ కానిది (ప్‌ను ఇత్‌గా గుర్తు లేనిది) ఙిత్‌గా, ఙ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినట్లుగా వర్తిస్తుంది. ఙిత్ గుర్తు, ప్రత్యయం లేకపోతే కలిగించే గుణ లేదా వృద్ధి బలపడటాన్ని అడ్డుకుంటుంది, కాబట్టి ధాతువు అటువంటి ప్రత్యయం కింద తన బలహీన రూపాన్ని నిలుపుకుంటుంది. ప్రథమ పురుష ప్రత్యయాలు, ఆత్మనేపద ప్రత్యయాలు, పిత్ కాని ఆజ్ఞార్థాలు అన్నీ దీని కిందకు వస్తాయి: శృణు "వినుము", కథయతః "చెప్పే ఇద్దరి", రమసే "ఆనందిస్తావు" ఈ సూత్రంచేత బలపడని ధాతురూపాన్ని నిలుపుకుంటాయి. ప్రత్యయాన్ని ఙిత్‌గా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.2.4 सार्वधातुकमपित्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 498 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् 1.3.78 · प्रकरण 12← विन्यस्यन्ती; आस्वादयन्ती
in the remaining case, a root in the active takes परस्मैपद
In the case left over (शेष — a root not sent to the middle by the preceding rules), when the ending stands for the agent (कर्तरि, the active sense) the root takes परस्मैपद, the set of personal endings that turn the action away from the agent. This is the default that catches every root the आत्मनेपद rules did not claim: भू "be, become" is such a root, so भवति "he becomes" and प्रभवति "he arises" take the active endings. The derivation names this rule where it chooses the active set.
మిగిలిన సందర్భంలో (శేషం — ముందటి సూత్రాలు ఆత్మనేపదానికి పంపని ధాతువు), ప్రత్యయం కర్తను సూచించినప్పుడు (కర్తరి, కర్తృ అర్థం) ధాతువు పరస్మైపదాన్ని — క్రియను కర్త నుండి దూరంగా మళ్ళించే పురుష ప్రత్యయాల గణాన్ని — తీసుకుంటుంది. ఇది ఆత్మనేపద సూత్రాలు తీసుకోని ప్రతి ధాతువునూ పట్టుకొనే మూలనియమం: భూ "అగు, ఉండు" అటువంటి ధాతువు, కాబట్టి భవతి "అగును", ప్రభవతి "ఉద్భవించును" పరస్మైపద ప్రత్యయాలను తీసుకుంటాయి. ఆ గణాన్ని ఎంచుకొనే చోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.78 शेषात् कर्तरि परस्मैपदम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 378 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ते प्राग्धातोः 1.4.80 · प्रकरण 12← विन्यस्यन्ती; आस्वादयन्ती
the prefixes (gati and upasarga) stand before the root
The words just named — the upasargas and the other gati particles — are placed before the root (धातु) they qualify. This is the rule that fixes a prefix's position at the head of the verb. So प्र stands before मद् in प्रमत्तः "heedless", आ before लिङ्ग् in आलिङ्ग्य "having embraced", आ before इ in एत्य "having come". The seam between prefix and root is then handled by sandhi, but their order is settled here.
ఇప్పుడే పేర్కొన్న పదాలు — ఉపసర్గలు, ఇతర గతి పదాలు — తాము విశేషించే ధాతువుకు ముందు ఉంచబడతాయి. ఉపసర్గ స్థానాన్ని క్రియ మొదట స్థిరపరచే సూత్రం ఇది. అలా ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తగలవాడు" లో ప్ర మద్ ముందు, ఆలిఙ్గ్య "కౌగిలించి" లో ఆ లిఙ్గ్ ముందు, ఏత్య "వచ్చి" లో ఆ ఇ ముందు నిలుస్తుంది. ఉపసర్గ, ధాతువుల మధ్య సంధి తరవాత జరుగుతుంది, కానీ వాటి క్రమం ఇక్కడ స్థిరమవుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.80 ते प्राग्धातोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 417 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सनाद्यन्ता धातवः 3.1.32 · प्रकरण 12← विरहदिवसस्थापितस्य; आस्वादयन्ती
words ending in सन् and the other सनादि affixes are called धातु (roots)
A word that ends in सन् or any of the सनादि affixes — the set running from सन् through णिच् (the causative sign) and the rest — is itself called धातु, a verb root. This lets a stem already carrying such a suffix be conjugated afresh, taking the tense endings as any root does. The causative roots of the poem stand on this rule: कथ् "tell", रच् "arrange" and सूच् "point out" carry णिच् and are धातु by it, so कथयतः "of the one telling", विरचिताम् "arranged" and सूचयिष्यन्ति "they will point out" build on a stem this rule names a root. The derivation names it on the silent step where the सनादि-ending stem is fixed as a धातु.
సన్‌తో గాని సనాది ప్రత్యయాలలో (సన్ నుండి ణిచ్ — ప్రేరణ చిహ్నం — మొదలైన గణం) దేనితో గాని అంతమయ్యే పదానికి ధాతు సంజ్ఞ, అదే ఒక క్రియా ధాతువు. దీనివల్ల అటువంటి ప్రత్యయాన్ని ఇప్పటికే కలిగిన అంగం మళ్ళీ, ఏ ధాతువు వలెనే కాలప్రత్యయాలను తీసుకొని, వర్తించగలదు. కావ్యపు ప్రేరణార్థ ధాతువులు ఈ సూత్రంపై నిలుస్తాయి: కథ్ "చెప్పు", రచ్ "అమర్చు", సూచ్ "చూపు" ణిచ్‌ను కలిగి దీనిచేత ధాతువులు అవుతాయి, కాబట్టి కథయతః "చెప్పేవాని", విరచితామ్ "అమర్చబడిన", సూచయిష్యంతి "చూపుతారు" ఈ సూత్రం ధాతువు అని పిలిచే అంగంపై నిర్మితమవుతాయి. సనాదిఅంత అంగాన్ని ధాతువుగా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.1.32 सनाद्यन्ता धातवः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 466 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कर्तरि शप् 3.1.68 · प्रकरण 12← आस्वादयन्ती
the class-sign शप् is added after a root, in the active, before a present-system ending
In the active (कर्तरि, when the verb agrees with its agent), the affix शप् — which surfaces as a plain अ, its श् and प् being only markers — is placed between a root and a following सार्वधातुक ending (the present-system endings). It is the class-sign (विकरण) of the first, sixth and tenth verb classes, and it is what makes their present stems thematic. So भू "to be" takes शप् to give भू + अ + ति, which goes on to भवति "he is" — the poem's भवति and प्रभवति; हृ "to carry" likewise gives हरति "he carries". Where a class takes a different sign, or none, this rule does not apply.
కర్తరి ప్రయోగంలో (క్రియ కర్తతో సమన్వయించినప్పుడు) శప్ ప్రత్యయం — దీని శ్, ప్ కేవలం గుర్తులు కావటాన కేవలం అ గా కనబడేది — ధాతువుకూ, తరువాతి సార్వధాతుక ప్రత్యయానికీ (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలకు) మధ్య చేరుతుంది. ఇది మొదటి, ఆరవ, పదవ ధాతుగణాల వికరణం (గణచిహ్నం); వాటి వర్తమాన అఙ్గాలను థెమాటిక్ గా చేసేది ఇదే. అలా భూ "ఉండుట" శప్ తీసుకొని భూ + అ + తి అవుతుంది, అది భవతి "ఉన్నాడు" గా కొనసాగుతుంది — కావ్యంలోని భవతి, ప్రభవతి; హృ "మోయుట" కూడా హరతి "మోస్తాడు" గా అవుతుంది. వేరే వికరణం తీసుకునే గణానికి, లేదా ఏదీ తీసుకోని గణానికి ఈ సూత్రం వర్తించదు.
- Aṣṭādhyāyī — 3.1.68 कर्तरि शप्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 385 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वर्तमाने लट् 3.2.123 · प्रकरण 12← विन्यस्यन्ती; आस्वादयन्ती
the present tense लट् for an action going on now
For an action going on now, the affix लट् — the present tense — is placed after the root. भू “to be” gives भवति, “is”. लट् is the first of the ten लकारs, the slots the tense-and-mood endings fill.
ఇప్పుడు జరుగుతున్న క్రియకు ధాతువు తరువాత లట్ — వర్తమాన లకారం — వస్తుంది. భూ (ఉండుట) → భవతి. పది లకారాల్లో లట్ మొదటిది; కాలార్థ ప్రత్యయాలు నిండే స్థానాలే ఈ లకారాలు.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.123 वर्तमाने लट्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 372 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिङ्शित्सार्वधातुकम् 3.4.113 · प्रकरण 12← विन्यस्यन्ती; आस्वादयन्ती
a तिङ् ending and a शित् affix are called सार्वधातुक
A तिङ् ending (तिङ्, the block of finite personal endings) and any शित् affix (शित्, one that carries श् as its इत् mark, such as the class-signs शप् and श्यन्) are called सार्वधातुक — "reaching the whole root", the class of affixes that stand in the present system and act on the root as a whole. भवति "he becomes" ends in the तिङ् ending तिप् and carries the class-sign शप्, both सार्वधातुक. The name matters because other rules turn on it — some strengthenings apply only before a सार्वधातुक affix. The derivation names this rule where it fixes the affix as सार्वधातुक.
తిఙ్ ప్రత్యయం (తిఙ్ — క్రియాపదపు పురుష ప్రత్యయాల గణం) మరియు ఏదైనా శిత్ ప్రత్యయం (శిత్ — శ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినది, శప్, శ్యన్ వంటి గణచిహ్నాలు) సార్వధాతుక సంజ్ఞ పొందుతాయి — "ధాతువు పూర్తికి చేరునది", వర్తమాన వ్యవస్థలో నిలిచి ధాతువును మొత్తంగా వర్తించే ప్రత్యయాల గణం. భవతి "అగును" తిఙ్ ప్రత్యయం తిప్‌తో అంతమై గణచిహ్నం శప్‌ను కలిగి ఉంది, రెండూ సార్వధాతుకాలు. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం — కొన్ని బలపరిచే మార్పులు సార్వధాతుక ప్రత్యయం ముందు మాత్రమే జరుగుతాయి. ప్రత్యయాన్ని సార్వధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.113 तिङ्शित्सार्वधातुकम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 384 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आर्धधातुकं शेषः 3.4.114 · प्रकरण 12← विरहदिवसस्थापितस्य; आस्वादयन्ती
the affix left over (not तिङ् or शित्) is called आर्धधातुक
Any affix enjoined after a root that is not a तिङ् ending and not a शित् affix — everything left over (शेष) once the सार्वधातुक affixes are set aside — is called आर्धधातुक, the class that reaches "half the root" and builds the stems outside the present system. The कृत् suffixes fall here: क्त in प्रमत्तः "heedless", क्त्वा in श्रुत्वा "having heard", and the future sign स्य in द्रक्ष्यसि "you will see" are all आर्धधातुक. The name governs whether the augment इट् may come and how the root's vowel strengthens. The derivation names this rule where it fixes the कृत् or derived affix as आर्धधातुक.
ధాతువు తరువాత విధించిన ప్రత్యయాలలో తిఙ్ ప్రత్యయమూ కాక శిత్ ప్రత్యయమూ కాక — సార్వధాతుక ప్రత్యయాలను పక్కన పెట్టాక మిగిలినది (శేషం) — దానికి ఆర్ధధాతుక సంజ్ఞ, "ధాతువులో సగానికే" చేరి వర్తమాన వ్యవస్థ వెలుపలి రూపాలను నిర్మించే గణం. కృత్ ప్రత్యయాలు ఇక్కడకు వస్తాయి: ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లోని క్త, శ్రుత్వా "విని" లోని క్త్వా, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" లోని భవిష్యత్ చిహ్నం స్య — అన్నీ ఆర్ధధాతుకాలు. ఇట్ ఆగమం వచ్చునా, ధాతువు అచ్చు ఎలా బలపడునా అనేది ఈ సంజ్ఞపై ఆధారపడుతుంది. కృత్ లేదా సాధిత ప్రత్యయాన్ని ఆర్ధధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.114 आर्धधातुकं शेषः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 402 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आर्धधातुकस्येड् वलादेः 7.2.35 · प्रकरण 12← विरहदिवसस्थापितस्य
an ārdhadhātuka suffix beginning with a वल् consonant takes the augment इट् (इ)
An ārdhadhātuka suffix (आर्धधातुक — the class that holds the past participle क्त, the futures, the perfect and more) that begins with a वल् consonant — any consonant except य् — receives the augment इट्, a prefixed इ. This इ is what lets a consonant-initial suffix attach without an unpronounceable cluster. So रच् "to arrange" + त gives रचित, in विरचिताम् "arranged"; वञ्च् gives वञ्चितः "deceived"; the future सूचयिष्यन्ति carries the same इ before its स्य. Roots that block the augment are called अनिट्; those that take it, सेट्.
వల్ హల్లుతో — య్ తప్ప ఏ హల్లుతోనైనా — మొదలయ్యే ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం (ఆర్ధధాతుకము — క్త కృదంతం, భవిష్యత్తులు, పరోక్షం మొదలైనవి కల గణం) తనకు ముందు ఇట్ ఆగమాన్ని — చేర్చిన ఇ ను — పొందుతుంది. ఈ ఇ, హల్లుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయం ఉచ్చరించలేని సంయుక్తాక్షరం లేకుండా చేరేలా చేస్తుంది. అలా రచ్ "అమర్చుట" + త రచిత అవుతుంది, విరచితామ్ "అమర్చబడిన" లో; వఞ్చ్ వఞ్చితః "మోసగింపబడిన" ను; భవిష్యత్తు సూచయిష్యన్తి తన స్య ముందు అదే ఇ ను మోస్తుంది. ఆగమాన్ని నిరోధించే ధాతువులను అనిట్ అంటారు; తీసుకునేవి సేట్.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.35 आर्धधातुकस्येड् वलादेः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 399 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अत उपधायाः 7.2.116 · प्रकरण 12← आस्वादयन्ती
a penult अ takes वृद्धि (→आ) before a ञित् or णित् affix
An अ standing in the penult (उपधा, the second-to-last sound) of a stem takes वृद्धि — its longest grade, आ — when the affix that follows is marked ञित् or णित्. The causative affix णिच् is णित्, so a causative made from an अ-rooted verb shows this lengthening. So पट् in the tenth class reaches उत्पाट्य "having torn up" — पट् + इ → पाट् + इ; सद् "to sit" causative gives आसाद्य "having reached" through सद् + इ → साद् + इ; शम् gives शमयितुम्. The middle अ is drawn out to आ wherever such an affix calls for it.
అంగపు ఉపధలో (ఉపధ, చివరి ముందటి ధ్వని) నిలిచిన అ, తరవాత వచ్చే ప్రత్యయం ఞిత్ గాని ణిత్ గాని గుర్తుగలదైనపుడు, వృద్ధిని — దాని దీర్ఘతమ మెట్టు ఆ ను — పొందుతుంది. ప్రేరణార్థ ప్రత్యయం ణిచ్ ణిత్, కనుక అ-ధాతువు నుండి చేసిన ప్రేరణార్థం ఈ దీర్ఘతను చూపుతుంది. అలా పట్ పదవ గణంలో ఉత్పాట్య "పెకలించి" కు చేరుతుంది — పట్ + ఇ → పాట్ + ఇ; సద్ "కూర్చుండుట" ప్రేరణార్థం సద్ + ఇ → సాద్ + ఇ ద్వారా ఆసాద్య "చేరి" ను; శమ్ శమయితుమ్ ను ఇస్తుంది. అటువంటి ప్రత్యయం కోరిన చోటల్లా మధ్య అ ఆ గా సాగదీయబడుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.116 अत उपधायाः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 453 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सार्वधातुकार्धधातुकयोः 7.3.84 · प्रकरण 12← आस्वादयन्ती
a root's final इक् vowel takes guṇa before a सार्वधातुक or आर्धधातुक affix
A root ending in one of the इक् vowels — इ उ ऋ ऌ — takes guṇa, the middle grade (इ/उ → ए/ओ, ऋ → अर्), before an affix of either great class: a सार्वधातुक (the present-system endings) or an आर्धधातुक (the endings and suffixes outside it — futures, infinitives, most kṛt affixes). So भू "to be" raises to भो before the present ending, giving भवति "he is"; कृ "to do" raises to कर् before the infinitive तुम्, giving कर्तुम् "to do"; श्रु "to hear" to श्रो in श्रोष्यसि "you will hear". It is the principal rule that strengthens a root's final vowel one grade.
ఇక్ అచ్చుల్లో — ఇ ఉ ఋ ఌ — ఒకదానితో అంతమయ్యే ధాతువు, రెండు మహాగణాల్లో ఏ ప్రత్యయం ముందైనా — సార్వధాతుకం (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలు) లేదా ఆర్ధధాతుకం (దానికి వెలుపలి ప్రత్యయాలు — భవిష్యత్తు, తుమున్, చాలా కృత్ ప్రత్యయాలు) ముందు — గుణం, మధ్య మెట్టు (ఇ/ఉ → ఏ/ఓ, ఋ → అర్), పొందుతుంది. అలా భూ "ఉండుట" వర్తమాన ప్రత్యయం ముందు భో గా ఎక్కి భవతి "ఉన్నాడు" అవుతుంది; కృ "చేయుట" తుమ్ ముందు కర్ గా ఎక్కి కర్తుమ్ "చేయుటకు" అవుతుంది; శ్రు "వినుట" శ్రోష్యసి "వింటావు" లో శ్రో గా. ధాతువు అంత్య అచ్చును ఒక మెట్టు బలపరచే ప్రధాన సూత్రం ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.3.84 सार्वधातुकार्धधातुकयोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 386 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
दिवादिभ्यः श्यन् 3.1.69 · प्रकरण 15← विन्यस्यन्ती
after दिव् and the rest of the fourth class the present marker श्यन् is added
After दिव् "to play, shine" and the roots that head its list — the दिवादि or fourth class — the present marker श्यन् is added instead of शप्. Its living piece is य (the श् and न् are only markers). पुष् "to thrive" takes श्यन्: पुष् + य + ति → पुष्यति "thrives".
దివ్ "క్రీడించుట, వెలుగుట" మొదలైన ధాతువుల తరవాత — దివాది గణం, నాలుగవ గణం — వర్తమాన వికరణ శ్యన్ శప్ స్థానంలో చేర్చబడుతుంది. దానిలో నిలిచేది య మాత్రమే (శ్, న్ కేవలం గుర్తులు). పుష్ "వర్ధిల్లుట" శ్యన్ ను గ్రహిస్తుంది: పుష్ + య + తి → పుష్యతి "వర్ధిల్లును".
- Aṣṭādhyāyī — 3.1.69 दिवादिभ्यः श्यन्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 628 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
हेतुमति च 3.1.26 · प्रकरण 22← विरहदिवसस्थापितस्य; आस्वादयन्ती
the causative affix णिच्, added when the action has a prompter
When an action has a हेतु — a causer who sets a doer to it — the affix णिच् (an इ that leaves guṇa or vṛddhi on the root) is placed after the root, and the prompter becomes the sentence's agent. रम् “take delight” → रमयति “gives delight” (1.33), दृश् “see” → दर्शयति “shows, causes to see” (1.39), वह् “carry” → वाहयति “has it carried” (1.40). The causative stem then takes the ordinary tense endings over the इ.
హేతువు — ప్రేరకుడు — ఉన్నప్పుడు ధాతువు తరువాత ణిచ్ ప్రత్యయం (గుణ/వృద్ధిని మిగిల్చే ఇ) వస్తుంది, ప్రేరకుడే కర్త అవుతాడు. రమ్ → రమయతి (1.33), దృశ్ → దర్శయతి (1.39), వహ్ → వాహయతి (1.40). ఆ ఇ మీద సాధారణ కాల ప్రత్యయాలు చేరుతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 3.1.26 हेतुमति च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 696 in the abridgement; the णिच् prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अर्तिह्रीव्लीरीक्नूयीक्ष्माय्यातां पुङ्णौ 7.3.36 · प्रकरण 22← विरहदिवसस्थापितस्य
ऋ, ह्री, व्ली, री, क्नूयी, क्ष्माय् and the आ-final roots take पुक् before णि
Before णि (the causative marker इ), the roots ऋ "go", ह्री "be shy", व्ली, री, क्नूयी, क्ष्माय् and every आ-final root take the पुक् augment, a प् set after the root. स्था "to stand", whose आ is final, becomes स्था + प् + इ → स्थापि-, and so स्थापयति "sets up", स्थापितस्य "of what was set up".
ణి (ప్రేరణ గుర్తు ఇ) ముందు, ఋ "పోవుట", హ్రీ "సిగ్గుపడుట", వ్లీ, రీ, క్నూయీ, క్ష్మాయ్ ధాతువులు, అలాగే ఆ-అంత ధాతువులన్నీ పుక్ ఆగమం — ధాతువు తరవాత చేరే ప్ — పొందుతాయి. స్థా "నిలుచుట", దాని చివర ఆ, స్థా + ప్ + ఇ → స్థాపి- అవుతుంది, కనుక స్థాపయతి "నిలబెట్టును", స్థాపితస్య "నిలబెట్టబడినదానిది".
- Aṣṭādhyāyī — 7.3.36 अर्तिह्रीव्लीरीक्नूयीक्ष्माय्यातां पुङ्णौ
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 698 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्तक्तवतू निष्ठा 1.1.26 · प्रकरण 34← विरहदिवसस्थापितस्य
the क्त and क्तवतु affixes are named निष्ठा
The two affixes क्त and क्तवतु are given the name निष्ठा. क्त makes the past passive participle (कृतम् "done") and क्तवतु the past active participle (कृतवत् "having done"); gathering both under one name lets the later rules that shape them — the ones that add or withhold the augment इट्, or change the root before them — reach both by one word. प्रमत्तः "heedless", from मद् with क्त, तीर्णः "crossed", from तॄ, and विरचिताम् "arranged", from रच् with the causative, all end in a निष्ठा affix. The derivation names it on the silent step where the affix is fixed as निष्ठा.
క్త, క్తవతు అనే రెండు ప్రత్యయాలకు నిష్ఠా అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. క్త భూతకాల కర్మణి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతమ్ "చేయబడిన"), క్తవతు భూతకాల కర్తరి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతవత్ "చేసినవాడు"); రెంటినీ ఒక సంజ్ఞ కింద కూర్చడం వల్ల వాటిని తీర్చిదిద్దే తరువాతి సూత్రాలు — ఇట్ ఆగమాన్ని చేర్చే లేదా ఆపే, లేదా వాటి ముందు ధాతువును మార్చే సూత్రాలు — రెంటినీ ఒక్క మాటతో అందుకోగలవు. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త గలవాడు", మద్ నుండి క్త తో, తీర్ణః "దాటిన", తౄ నుండి, విరచితామ్ "అమర్చబడిన", రచ్ నుండి ప్రేరణతో, అన్నీ నిష్ఠా ప్రత్యయంతో అంతమవుతాయి. ప్రత్యయం నిష్ఠాగా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.26 क्तक्तवतू निष्ठा
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 810 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
निष्ठा 3.2.102 · प्रकरण 34← विरहदिवसस्थापितस्य
the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root in a past sense
In the sense of the past, the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root. क्त gives the past participle — usually passive (कृत 'done', गत 'gone'), active with verbs of state or motion (मत्त 'intoxicated'); क्तवतु gives the active past participle in -तवत् (कृतवत् 'having done'). The क्त word then declines as an ordinary adjective and agrees with its noun.
భూతార్థంలో ధాతువు తరువాత నిష్ఠా ప్రత్యయాలు క్త, క్తవతు వస్తాయి. క్త భూత కృదంతం — సాధారణంగా కర్మణి (కృత "చేయబడినది", గత "వెళ్లినది"), స్థితి/గతి ధాతువులకు కర్తరి (మత్త "మత్తెక్కినవాడు"); క్తవతు కర్తరి భూత కృదంతం -తవత్ (కృతవత్ "చేసినవాడు"). క్త రూపం సామాన్య విశేషణంలా నడిచి తన నామంతో అన్వయిస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.102 निष्ठा
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 811 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §5.1, प्रमत्तः
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे 3.2.124 · प्रकरण 34← विन्यस्यन्ती; आस्वादयन्ती
the present participle: लट् becomes शतृ or शानच्
The present लट् is optionally replaced by the two present-participle affixes — शतृ for the active (parasmaipada), शानच् for the middle (ātmanepada) — when the participle agrees with a word not in the nominative. पचन्तं पश्य, “see him cooking”. शतृ ends the stem in अत् and gives forms like पचन्, गच्छन्.
వర్తమాన లట్ స్థానంలో రెండు వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయాలు — పరస్మైపదానికి శతృ, ఆత్మనేపదానికి శానచ్ — ప్రథమేతర విభక్తితో సమానాధికరణమైనప్పుడు వికల్పంగా వస్తాయి. పచన్తం పశ్య — “వండుతున్నవానిని చూడు”. శతృ వల్ల ధాతువు అత్ కారాంతమై పచన్, గచ్ఛన్ వంటి రూపాలు వస్తాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.124 लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 827 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तौ सत् 3.2.127 · प्रकरण 34← विन्यस्यन्ती; आस्वादयन्ती
the two affixes शतृ and शानच् are named सत्
The two — शतृ and शानच्, the affixes that replace लट् to make a present participle — are given the name सत्. शतृ makes the active participle (पश्यन् "seeing") and शानच् the middle participle (गाहमानः "plunging in"); the name सत् lets the rules that treat a present participle as an ongoing act reach both together. मुञ्चतः "of the one loosing", कुर्वन् "doing" and पश्यन् carry शतृ, and दधानः "holding" and लम्बमानस्य "of the one hanging down" carry शानच्, all named सत् by this rule. The derivation names it on the silent step where the participle affix is fixed as सत्.
ఆ రెండు — శతృ, శానచ్, వర్తమాన కృదంతాన్ని చేయడానికి లట్‌ను భర్తీచేసే ప్రత్యయాలు — వాటికి సత్ అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. శతృ కర్తరి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (పశ్యన్ "చూస్తూ"), శానచ్ మధ్యగణ కృదంతాన్ని చేస్తుంది (గాహమానః "మునుగుతూ"); సత్ సంజ్ఞ, వర్తమాన కృదంతాన్ని జరుగుతున్న క్రియగా చూసే సూత్రాలు రెంటినీ కలిపి అందుకోనిస్తుంది. ముఞ్చతః "విడిచేవాని", కుర్వన్ "చేస్తూ", పశ్యన్ శతృ ను కలిగి ఉంటాయి, దధానః "ధరిస్తూ", లమ్బమానస్య "వేలాడేవాని" శానచ్ ను కలిగి ఉంటాయి, అన్నీ ఈ సూత్రంచేత సత్ అని పిలవబడతాయి. కృదంత ప్రత్యయం సత్‌గా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.127 तौ सत्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 830 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
निष्ठायां सेटि 6.4.52 · प्रकरण 34← विरहदिवसस्थापितस्य
णि is dropped before a निष्ठा affix that takes इट्
Before a निष्ठा affix (the past participle -त) that takes the इट् augment (an इ before it), the णि marker is dropped. भावि (from भू, made a verb-stem by णि) + इत → भावित "brought into being". The poem's tenth-class रच् "compose" gives विरचिताम् "the composed one".
ఇట్ ఆగమం (ముందు ఒక ఇ) పొందే నిష్ఠా ప్రత్యయం (భూతకృదంతం -త) ముందు ణి గుర్తు లోపిస్తుంది. భావి (భూ నుండి ణి చే ధాతురూపమైనది) + ఇత → భావిత "కలిగింపబడినది". పద్యంలోని పదవ గణపు రచ్ "రచించుట" → విరచితామ్ "రచింపబడినదానిని".
- Aṣṭādhyāyī — 6.4.52 निष्ठायां सेटि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 820 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद् वृद्धम् 1.1.73 · प्रकरण 48← आस्वादयन्ती
a stem whose first vowel is a वृद्धि vowel is named वृद्धम्
A stem the first of whose vowels (अचाम् आदिः) is a वृद्धि vowel — आ, ऐ or औ — is given the name वृद्धम्. The name marks a word as begun in a strengthened vowel, so the rules that turn on such a beginning can reach it. आदाय "having taken", आरूढे "mounted" and आयत्तम् "dependent" all open in आ, and are वृद्धम् by this rule. The derivation names it on the silent step where the word is fixed as वृद्धम्.
ఏ అంగం మొదటి అచ్చు (అచామ్ ఆదిః) వృద్ధి అచ్చు — ఆ, ఐ లేదా ఔ — అయితే, ఆ అంగానికి వృద్ధమ్ అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ, పదం బలపడిన అచ్చుతో మొదలైనట్లు గుర్తిస్తుంది, తద్వారా అటువంటి ఆరంభంపై ఆధారపడే సూత్రాలు దాన్ని అందుకోగలవు. ఆదాయ "తీసుకొని", ఆరూఢే "ఎక్కిన", ఆయత్తమ్ "ఆధారపడిన" అన్నీ ఆ తో మొదలవుతాయి, ఈ సూత్రంచేత వృద్ధమ్ అవుతాయి. పదం వృద్ధమ్‌గా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.73 वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद् वृद्धम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1070 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सात्पदाद्योः 8.3.111 · प्रकरण 59← विरहदिवसस्थापितस्य
the स of the सात् affix and a word-initial स are not made retroflex
The स of the affix सात् (as in अग्निसात् "reduced to ashes") and a स that begins a word are not turned into the retroflex ष. So अस् "to be", built to सन् "being", keeps its dental स because it stands at the head of the word.
సాత్ ప్రత్యయపు స (అగ్నిసాత్ "బూడిదైపోయినది" లో వలె) మరియు పదం మొదట నిలిచే స మూర్ధన్య ష గా మారవు. కనుక అస్ "ఉండుట", సన్ "ఉన్న" గా ఏర్పడినప్పుడు, పదం మొదట నిలవడం చేత తన దంత్య స ను నిలుపుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.111 सात्पदाद्योः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1238 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उगितश्च 4.1.6 · प्रकरण 60← विन्यस्यन्ती; आस्वादयन्ती
ङीप् (the feminine ई) after a उगित् stem
After a nominal stem ending in an उगित् — a stem whose affix carries उ, ऋ or ऌ as its इत्, such as the present-participle affix शतृ — the feminine ङीप् (an -ई) is added. पचत् "cooking" (from शतृ) + ङीप् → पचन्ती "cooking (fem.)"; so लिखन्ती "writing (fem.)", संसर्पन्त्याः "of her that glides".
ఉగిత్ తో ముగిసే ప్రాతిపదికం — తన ప్రత్యయం ఉ, ఋ లేదా ఌ ను ఇత్ గా కలిగినది, శతృ (వర్తమాన కృదంతం) వంటిది — తరవాత స్త్రీలింగంలో ఙీప్ (-ఈ) చేరుతుంది. పచత్ "వండుచున్న" (శతృ నుండి) + ఙీప్ → పచన్తీ "వండుచున్న (స్త్రీ)"; అలాగే లిఖన్తీ "వ్రాయుచున్న (స్త్రీ)", సంసర్పన్త్యాః "జారుచున్న ఆమెది".
- Aṣṭādhyāyī — 4.1.6 उगितश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1243 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अ अ 8.4.68 · not in the abridgement← विरहदिवसस्थापितस्य; विन्यस्यन्ती; आस्वादयन्ती
the short अ, held open through the derivation, returns to its close sound at the end
The last sūtra of the Aṣṭādhyāyī. Throughout a derivation the short अ is treated as though it were open (विवृत), like the long आ, so that the rules can reach it; this rule restores its natural close (संवृत) sound once the derivation is done. It is the final step of nearly every chain — of चक्रे, of प्रमत्तः, and the rest. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.
అష్టాధ్యాయి చివరి సూత్రం. వ్యుత్పత్తి అంతటా హ్రస్వ అ ను విచ్చుకున్నట్టుగా (వివృత), దీర్ఘ ఆ వలె, గ్రహిస్తారు — తద్వారా నియమాలు దానిని అందుకోగలుగుతాయి; వ్యుత్పత్తి ముగిసిన పిదప ఈ సూత్రం దాని సహజ సంవృత ధ్వనిని తిరిగి ఇస్తుంది. ఇది దాదాపు ప్రతి గొలుసుకూ చివరి మెట్టు — చక్రే కు, ప్రమత్తః కు, మిగిలిన వాటికి. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.68 अ अ
- Siddhāntakaumudī — outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras
uncheckeddrafted from the rule text

१समासविग्रहthe compounds, unpacked

विरहदिवसस्थापितस्य

विरह · दिवस · स्थापित

विरहस्य दिवसः
तत्पुरुष (genitive) — the day of the separation
विरहदिवसात् स्थापितस्य
तत्पुरुष (ablative) — fixed from that day onward

तत्पुरुष — it refers to अवधेः. fixed from the day they were parted — Mallinātha unpacks the ablative the compound hides and adds the word that makes it a term rather than a date: तत आरभ्य निश्चितस्य, settled by counting forward from then. **And he glosses अवधि with अन्त**, the end, so what she is counting down to is the last day of a sentence that was passed on them. The curse of 1.1 is being measured out in flowers

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who unpacks विरहस्य दिवसस्तस्मात्स्थापितस्य तत आरभ्य निश्चितस्यावधेरन्तस्य“virahasya divasas tasmāt sthāpitasya tata ārabhya niścitasyāvadher antasya”

देहलीदत्तपुष्पैः

देहली · दत्त · पुष्प

देहल्यां दत्तानि पुष्पाणि, तैः
तत्पुरुष (locative) — with the flowers laid on the threshold

तत्पुरुष. with the flowers heaped on the threshold — and Mallinātha makes both halves precise. **देहली is a piece of carpentry**: द्वारस्याधारदारु, the beam the door rests on, with Amara for it — “गृहावग्रहणी देहली”. **And दत्त is not given but put down**: तत्र दत्तानि राशीकृतत्वेन निहितानि यानि पुष्पाणि, the flowers set there in a heap. So the picture is exact — a pile of flowers on the door-beam, and a hand taking them from it one at a time

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who glosses देहली द्वारस्याधारदारु with “गृहावग्रहणी देहली” इत्यमरः, and reads दत्तानि as राशीकृतत्वेन निहितानि“dehalī dvārasyādhāradāru || “gṛhāvagrahaṇī dehalī” ity amaraḥ || tatra dattāni rāśīkṛtatvena nihitāni yāni puṣpāṇi taiḥ”

हृदयनिहितारम्भम्

हृदय · निहित · आरम्भ

हृदये निहितः आरम्भो यस्य तम्
बहुव्रीहि — whose beginning is laid in the heart
हृदयनिहिता आरम्भा यस्मिन् तम्
बहुव्रीहि — in which the first moves are laid in the heart

बहुव्रीहि — it refers to संभोगम्. begun in her heart — and Mallinātha gives it **twice**, with यद्वा between. First: हृदये निहितो मनसि सङ्कल्पित आरम्भ उपक्रमो यस्य तम्, that whose starting has been placed in the heart, which is to say only imagined and never made. Then अथवा: हृदयनिहिता आरम्भ चुम्बनादयो व्यापारा यस्मिंस्तम् — that in which the opening acts, the kissing and the rest, are laid in the heart. **The two readings differ in what is imaginary.** On the first the whole union is a thing not begun outside her mind; on the second the union is being tasted and it is only its first moves that are inward. He prefers neither, and the stanza's word for what she is doing — आस्वादयन्ती, tasting — leans to the second

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, both readings his — यद्वा हृदये निहितो मनसि सङ्कल्पित आरम्भ उपक्रमो यस्य तम्, and अथवा हृदयनिहिता आरम्भ चुम्बनादयो व्यापारा यस्मिंस्तम्; that आस्वादयन्ती leans to the second is the reader's“yadvā hṛdaye nihito manasi saṅkalpita ārambha upakramo yasya tam | athavā hṛdayanihitā ārambha cumbanādayo vyāpārā yasmiṃs tam”

रमणविरहेषु

रमण · विरह

रमणस्य विरहाः, तेषु
तत्पुरुष (genitive) — in the absences of their lovers

तत्पुरुष. in their lovers' absences — the plural is the whole point of the general sentence. **One separation is being explained by all separations**: not *her* absence from him but the kind of thing that happens to women when the man is away, which is what makes the fourth pāda able to carry the three stanzas in front of it

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who reads अङ्गनानां रमणविरहेषु एते पूर्वोक्ता विनोदाः“prāyeṇa bāhulyenāṅganānāṃ ramaṇaviraheṣv ete pūrvoktā vinodāḥ”

२प्रतिपदार्थeach word, its form and sense

a-stem masculine, द्वितीया बहुवचन accusative plural

शेषान्

शेष

the remaining — Mallinātha glosses गतावशिष्टान्, left over after what has gone. **The adjective is doing arithmetic**: the term was fixed, some of it has run, and what she lays out on the floor is the difference

a-stem masculine

The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः.

అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్షః, యక్షౌ, యక్షాః.

Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; राम prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
docs/lessons/1.1.md — §4.2, the a-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

a-stem masculine

The largest noun class, and the one every other declension is measured against: यक्ष, राम. The nominative singular यक्षः ends in a visarga that is a buried स् (8.2.66, then 8.3.15); the instrumental शापेन comes from टा becoming इन after an a-stem (7.1.12) and then अ + इ → ए (6.1.87); the locative plural is यक्षेषु. Adjectives in अ — प्रमत्त, भोग्य — decline the same way in the masculine, so प्रमत्तः and भोग्येण sit in this same table.

అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్ష, రామ. శబ్దమంజరిలో మొదటి శబ్దం 'రామః రామౌ రామాః'. ప్రథమా ఏకవచనం యక్షః (దాగిన స్), తృతీయా శాపేన (టా → ఇన 7.1.12; అ + ఇ → ఏ 6.1.87), సప్తమీ బహువచనం యక్షేషు. అకారాంత విశేషణాలు — ప్రమత్త, భోగ్య — పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి; ప్రమత్తః, భోగ్యేణ ఇదే పట్టికలో ఉంటాయి.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — रामः prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
docs/lessons/1.1.md — §4, the a-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	शेषः	शेषौ	शेषाः
द्वितीया	शेषम्	शेषौ	शेषान्
तृतीया	शेषेण	शेषाभ्याम्	शेषैः
चतुर्थी	शेषाय	शेषाभ्याम्	शेषेभ्यः
पञ्चमी	शेषात्	शेषाभ्याम्	शेषेभ्यः
षष्ठी	शेषस्य	शेषयोः	शेषाणाम्
सप्तमी	शेषे	शेषयोः	शेषेषु
सम्बोधन	शेष	शेषौ	शेषाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, द्वितीया बहुवचन accusative plural · the pattern राम declines on

राम
1.3.8लशक्वतद्धिते1.3.9तस्य लोपः
राम + अस्
6.1.102प्रथमयोः पूर्वसवर्णः
रामास्
6.1.103तस्माच्छसो नः पुंसि
रामान्
8.4.37पदान्तस्य
रामान्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem masculine, द्वितीया बहुवचन accusative plural

मासान्

मास

the months — the unit the whole curse is counted in, and the first time in either canto that the yakṣa imagines the count being kept at the other end. He has done the counting himself since 1.1; here he pictures her doing it

a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, द्वितीया बहुवचन accusative plural

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	मासः	मासौ	मासाः
द्वितीया	मासम्	मासौ	मासान्
तृतीया	मासेन	मासाभ्याम्	मासैः
चतुर्थी	मासाय	मासाभ्याम्	मासेभ्यः
पञ्चमी	मासात्	मासाभ्याम्	मासेभ्यः
षष्ठी	मासस्य	मासयोः	मासानाम्
सप्तमी	मासे	मासयोः	मासेषु
सम्बोधन	मास	मासौ	मासाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, द्वितीया बहुवचन accusative plural · the pattern राम declines on

राम
1.3.8लशक्वतद्धिते1.3.9तस्य लोपः
राम + अस्
6.1.102प्रथमयोः पूर्वसवर्णः
रामास्
6.1.103तस्माच्छसो नः पुंसि
रामान्
8.4.37पदान्तस्य
रामान्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

√स्था + णिच् + क्त, षष्ठी एकवचन genitive singular
विरहदिवसस्थापितस्य
स्थापित, the past participle in क्त of √स्था in णिच्
fixed — a real past participle in क्त, so DCS's bare `f=part` and the drafting script's standing default agree with the form for once. The causative is what carries the sense: not *stood* but *made to stand*, a term someone set. **Who set it the stanza does not say**, and the poem has known since 1.1 — the curse did
past participle, क्त
The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective.
క్త ప్రత్యయం భూత కృదంతాన్ని చేస్తుంది — సాధారణంగా కర్మణి, "చేయబడినది"; గతి/స్థితి ధాతువులకు కర్తరి: గతః "వెళ్లినవాడు". తరువాత సామాన్య విశేషణంలా నడుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.102 निष्ठा
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 811 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §5.1, प्रमत्तः
uncheckeddrafted from the rule and the Bālānandinī; sūtra from skt-mcp
√स्था · class 1 · णिच् + क्त
1. ष्ठा
2. 1.3.1भूवादयो धातवः
  ष्ठा॒
3. vārttika 6.1.64.2
  स्था
4. 3.1.26हेतुमति च
  स्था + णिच्
  and, without changing the form,3.1.321.3.31.3.7
5. 1.3.9तस्य लोपः
  स्था + इ
  and, without changing the form,3.4.1141.4.13
6. 7.3.36अर्तिह्रीव्लीरीक्नूयीक्ष्माय्यातां पुङ्णौ
  स्था + पुँक् + इ
  and, without changing the form,1.3.21.3.3
7. 1.3.9तस्य लोपः
  स्था + प् + इ
8. 3.2.102निष्ठा
  स्था + प् + इ + क्त
  and, without changing the form,1.3.8
9. 1.3.9तस्य लोपः
  स्था + प् + इ + त
  and, without changing the form,1.1.261.2.463.4.114
10. 4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
  स्था + प् + इ + त + ङस्
  and, without changing the form,1.3.41.3.8
11. 1.3.9तस्य लोपः
  स्था + प् + इ + त + अस्
12. 7.2.35आर्धधातुकस्येड् वलादेः
  स्था + प् + इ + इट् + त + अस्
  and, without changing the form,1.3.3
13. 1.3.9तस्य लोपः
  स्था + प् + इ + इ + त + अस्
  and, without changing the form,1.4.131.1.5
14. 6.4.52निष्ठायां सेटि
  स्था + प् + इ + त + अस्
15. 7.1.12टाङसिङसामिनात्स्याः
  स्था + प् + इ + त + स्य
  and, without changing the form,1.4.171.4.148.3.111
16. 8.4.68अ अ
  स्थापितस्य
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
a-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern राम declines on
1. राम
2. 7.1.12टाङसिङसामिनात्स्याः
  रामस्य
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

i-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular

अवधेः

printed विरहदिवसस्थापितस्यावधेर्वा

अवधि

of the term — Mallinātha glosses अन्तस्य, of the end. अवधि is a limit set in advance, and the genitive hangs on शेषान् मासान्: the months left *of it*. **It is the word the whole poem is a countdown against**, and it appears here for the first time in her mouth rather than his

i-stem masculine

A short-i stem: अद्रिः, अद्री, अद्रयः. The i lengthens or takes guṇa before most endings.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

i-stem masculine

Nouns whose stem ends in short इ, in the masculine: हरि, अद्रि, कवि. The nominative singular is हरिः; the instrumental हरिणा takes ना for टा after a short इ-stem (7.3.120); the dative हरये and the genitive/ablative हरेः show guṇa (7.3.111, 6.1.110); the locative singular हरौ ends in औ (7.3.119). Śabdamañjarī drills it as हरिः हरी हरयः.

హ్రస్వ ఇకారాంత పుంలింగ శబ్దాలు: హరి, అద్రి, కవి. ప్రథమైకవచనం హరిః; తృతీయైకవచనం హరిణా — హ్రస్వ ఇకారాంతం తరువాత టా → నా (7.3.120); చతుర్థి హరయే, షష్ఠి/పంచమి హరేః గుణంతో (7.3.111, 6.1.110); సప్తమైకవచనం హరౌ, ఔ కారాంతం (7.3.119). శబ్దమంజరి “హరిః హరీ హరయః”.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — हरि / i-stem masculine prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — इकारान्त पुंल्लिङ्ग — हरिः हरी हरयः

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

इकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	अवधिः	अवधी	अवधयः
द्वितीया	अवधिम्	अवधी	अवधीन्
तृतीया	अवधिना	अवधिभ्याम्	अवधिभिः
चतुर्थी	अवधये	अवधिभ्याम्	अवधिभ्यः
पञ्चमी	अवधेः	अवधिभ्याम्	अवधिभ्यः
षष्ठी	अवधेः	अवध्योः	अवधीनाम्
सप्तमी	अवधौ	अवध्योः	अवधिषु
सम्बोधन	अवधे	अवधी	अवधयः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

i-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern हरि declines on

हरि
7.3.111घेर्ङिति
हरे + अस्
6.1.110ङसिङसोश्च
हरेस्
8.2.66ससजुषो रुः
हरे+ रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
हरे + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
हरेः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

अव्यय
वा
वा
or — the fifth in the series that began at 2.25, and the second-to-last. Mallinātha opens the comment with अथवा, taking the particle up before he takes up any word of the stanza
indeclinable
An indeclinable — no case, no number, one form everywhere.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
√अस् + शतृ, प्रथमा एकवचन nominative singular
विन्यस्यन्ती
विन्यस्यत्, from √अस् with वि and नि and शतृ, feminine in ङीप्
laying them out — the present active in शतृ, and the **fourth verse running** in which DCS's bare `f=part` sent the drafting script to a past participle in क्त. The root is the fourth-class √अस्, to throw, the same root that stood at 2.24 in हस्तन्यस्तम्; there it was a real क्त and here it is not. Mallinātha reads the action out in full: पुष्पविन्यासैर्मासान्गणयन्तीम्, counting the months by the arrangements of flowers
present participle active, शतृ
The suffix शतृ makes an active present participle, 'X-ing', declining as an at-stem: कथयतः 'of the one telling'.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
√अस् · class 4 · शतृ
1. असुँ
2. 1.3.1भूवादयो धातवः
  असुँ
  and, without changing the form,1.3.2
3. 1.3.9तस्य लोपः
  अस्
4. 1.4.80ते प्राग्धातोः
  विनि + अस्
5. 3.2.123वर्तमाने लट्
  विनि + अस् + लँट्
  and, without changing the form,1.3.21.3.3
6. 1.3.9तस्य लोपः
  विनि + अस् + ल्
  and, without changing the form,1.3.78
7. 3.2.124लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे
  विनि + अस् + शतृँ
  and, without changing the form,1.3.21.3.8
8. 1.3.9तस्य लोपः
  विनि + अस् + अत्
  and, without changing the form,3.2.1271.2.451.2.463.4.1131.1.43
9. 4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
  विनि + अस् + अत् + सुँ
  and, without changing the form,1.3.2
10. 1.3.9तस्य लोपः
  विनि + अस् + अत् + स्
  and, without changing the form,1.1.43
11. 3.1.69दिवादिभ्यः श्यन्
  विनि + अस् + श्यन् + अत् + स्
  and, without changing the form,1.3.31.3.8
12. 1.3.9तस्य लोपः
  विनि + अस् + य + अत् + स्
  and, without changing the form,3.4.1131.1.431.2.4
13. 4.1.6उगितश्च
  विनि + अस् + य + अत् + ङीप् + स्
  and, without changing the form,1.3.31.3.8
14. 1.3.9तस्य लोपः
  विनि + अस् + य + अत् + ई + स्
  and, without changing the form,1.4.31.4.131.4.141.4.18
15. 7.1.81शप्श्यनोर्नित्यम्
  विनि + अस् + य + अन्त् + ई + स्
16. 6.1.68हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्
  विनि + अस् + य + अन्त् + ई
17. 6.1.77इको यणचि
  विन्य् + अस् + य + अन्त् + ई
18. 6.1.97अतो गुणे
  विन्य् + अस् + य् + अन्त् + ई
19. 8.3.24नश्चापदान्तस्य झलि
  विन्य् + अस् + य् + अंत् + ई
20. 8.4.58अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः
  विन्य् + अस् + य् + अन्त् + ई
21. 8.4.68अ अ
  विन्यस्यन्ती
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
ī-stem feminine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern गौरी declines on
1. गौरी
2. 6.1.68हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्
  गौरी
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
ū-stem feminine, सप्तमी एकवचन locative singular
भुवि
भू
on the ground — Mallinātha glosses भूतले, on the floor of the house, so the flowers are being laid on the floor and not out of doors. **The stem is the one that has failed the generator twice already.** `skt-data` declines भू as an ordinary वधू-type ū-stem, which puts व् before a vowel ending, and gives भ्वाम् for the locative singular where a monosyllable takes the plain ending and gives भुवि. Third appearance, third wrong cell: the genitive singular at 1.18, the nominative plural at 2.1, the locative singular here. भू is a monosyllable: it takes उव् before a vowel ending and the plain endings elsewhere
ū-stem feminine
A long-ū stem feminine, declining like a monosyllable where it is one: भू → भुवः.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
ū-stem feminine, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern वधू declines on
1. वधू
2. 7.3.116ङेराम्नद्याम्नीभ्यः
  वधू+आम्
3. 7.3.112आण्नद्याः
  वधू+आट्+आम्
4. 6.1.90आटश्च
  वधू+आम्
5. 6.1.77इको यणचि
  वध्वाम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

ā-stem feminine, तृतीया एकवचन instrumental singular

गणनया

गणना

by counting — and Mallinātha says what the counting sounds like: एको द्वाविति सङ्ख्यानेन, one, two, and so on. **He puts the numbers in her mouth.** The stanza gives an abstract noun and he turns it into a voice, which is the same thing he did at 2.25 by writing the wife's question out as speech

ā-stem feminine

The commonest feminine class, formed from an a-stem by lengthening: कान्ता, कान्ते, कान्ताः.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

ā-stem feminine

Feminine stems ending in आ, built from an अ-stem by टाप् (4.1.4): रमा, बाला, कान्ता, and the poem's याच्ञा, अलका, मोघा. The nominative is रमा, the accusative रमाम्, the instrumental रमया (7.3.105); the dative, ablative, genitive and locative singular take the याट् augment — रमायै, रमायाः, रमायाम् (7.3.113). The genitive plural is रमाणाम् (नुट् by 7.1.54), and the vocative singular is रमे.

అకారాంత శబ్దం నుండి టాప్ (4.1.4) చేత ఏర్పడే ఆకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: రమా, బాలా, కాన్తా, పద్యంలోని యాచ్ఞా, అలకా, మోఘా. ప్రథమ రమా, ద్వితీయ రమామ్, తృతీయ రమయా (7.3.105); చతుర్థీ/పంచమీ/షష్ఠీ/సప్తమీ ఏకవచనాలు యాట్ ఆగమంతో — రమాయై, రమాయాః, రమాయామ్ (7.3.113). షష్ఠీబహువచనం రమాణామ్ (7.1.54 నుట్), సంబోధనైకవచనం రమే.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — आकारान्त स्त्रीलिङ्ग prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — आकारान्त स्त्रीलिङ्ग — aa-fem

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	गणना	गणने	गणनाः
द्वितीया	गणनाम्	गणने	गणनाः
तृतीया	गणनया	गणनाभ्याम्	गणनाभिः
चतुर्थी	गणनायै	गणनाभ्याम्	गणनाभ्यः
पञ्चमी	गणनायाः	गणनाभ्याम्	गणनाभ्यः
षष्ठी	गणनायाः	गणनयोः	गणनानाम्
सप्तमी	गणनायाम्	गणनयोः	गणनासु
सम्बोधन	गणने	गणने	गणनाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

ā-stem feminine, तृतीया एकवचन instrumental singular · the pattern रमा declines on

रमा
7.3.105आङि चापः
रमे+आ
6.1.78एचोऽयवायावः
रमया

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem neuter, तृतीया बहुवचन instrumental plural

देहलीदत्तपुष्पैः

पुष्प

with the flowers — the instrument of the counting, and the counters themselves. Mallinātha's गणनया and this instrumental do the same work from two sides: she counts *by* counting and *with* flowers, and the flowers are the numerals

a-stem neuter

Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

a-stem neuter

Neuter nouns in short अ: फल “fruit”, वचन “word”, कुसुम, and adjectives in अ agreeing with a neuter noun. The nominative and accusative singular end in अम् (7.1.24) — फलम् — and are alike; the plural फलानि takes नुम् and lengthens; the instrumental plural is फलैः (7.1.9). It is the a-stem masculine’s table with the neuter’s own nominative, accusative and the -आनि plural.

హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దాలు: ఫల “పండు”, వచన “మాట”, కుసుమ, నపుంసక నామానికి అన్వయించే అకారాంత విశేషణాలు. ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు అమ్ తో ముగుస్తాయి (7.1.24) — ఫలమ్ — రెండూ ఒకటే; బహువచనం ఫలాని నుమాగమంతో దీర్ఘమవుతుంది; తృతీయా బహువచనం ఫలైః (7.1.9). అకారాంత పుంలింగ పట్టికే, నపుంసకపు సొంత ప్రథమ, ద్వితీయ, -ఆని బహువచనంతో.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — फल / a-stem neuter prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — अकारान्त नपुंसकलिङ्ग — फलम् फले फलानि

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	पुष्पम्	पुष्पे	पुष्पाणि
द्वितीया	पुष्पम्	पुष्पे	पुष्पाणि
तृतीया	पुष्पेण	पुष्पाभ्याम्	पुष्पैः
चतुर्थी	पुष्पाय	पुष्पाभ्याम्	पुष्पेभ्यः
पञ्चमी	पुष्पात्	पुष्पाभ्याम्	पुष्पेभ्यः
षष्ठी	पुष्पस्य	पुष्पयोः	पुष्पाणाम्
सप्तमी	पुष्पे	पुष्पयोः	पुष्पेषु
सम्बोधन	पुष्प	पुष्पे	पुष्पाणि

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem neuter, तृतीया बहुवचन instrumental plural · the pattern फल declines on

फल
7.1.9अतो भिस ऐस्
फल + ऐस्
6.1.88वृद्धिरेचि
फलैस्
8.2.66ससजुषो रुः
फलैरुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
फलैः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

The counting is done with real objects and Mallinātha makes them real. देहली is not the doorway but the beam under it, द्वारस्याधारदारु, and he produces Amara for the word; दत्त is not 'given' but 'heaped', राशीकृतत्वेन निहितानि. So she takes flowers off the door-beam and lays them on the floor of the house, भुवि भूतले, one for each month still to run, and counts them out with a voice — गणनया एको द्वाविति सङ्ख्यानेन, 'by counting: one, two'. The instrumental गणनया and the instrumental देहलीदत्तपुष्पैः do the same work from two sides: she counts by counting and with flowers, and the flowers are the numerals. The poem's largest quantity, the year of the curse, is being handled as a small pile of blossoms on a floor.

లెక్క నిజమైన వస్తువులతో సాగుతుంది, మల్లినాథుడు ఆ వస్తువులను నిజం చేస్తాడు. దేహలీ అనగా గడప కాదు, దానికింది దూలం, ద్వారస్యాధారదారు, దీనికి అమరాన్ని ఉదాహరిస్తాడు; దత్త అనగా 'ఇచ్చిన' కాదు, 'కుప్పగా ఉంచిన', రాశీకృతత్వేన నిహితాని. కావున ఆమె గడపదూలంనుండి పూలు తీసి ఇంటి నేలపై, భువి భూతలే, ఇంకా గడవవలసిన ప్రతి నెలకు ఒకటి చొప్పున ఉంచి, గొంతుతో లెక్కపెడుతుంది — గణనయా ఏకో ద్వావ్ ఇత్యాదిసఙ్ఖ్యానేన, 'లెక్కపెడుతూ: ఒకటి, రెండు'. గణనయా అను తృతీయా, దేహలీదత్తపుష్పైః అను తృతీయా ఒకే పనిని రెండు వైపులనుండి చేస్తాయి: ఆమె లెక్కతో లెక్కపెడుతుంది, పూలతో లెక్కపెడుతుంది, పూలే అంకెలు. కావ్యపు అతిపెద్ద పరిమాణం, శాపపు సంవత్సరం, నేలపై ఒక చిన్న పూల కుప్పగా చేతబట్టబడుతోంది.

Mallinātha, Sañjīvinī — 2.27: dehalyāṃ dvārasyādhāradāruṇi … rāśīkṛtatvena nihitāni yāni puṣpāṇi tair gaṇanayā eko dvāv ityādisaṅkhyānena

a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular

संभोगम्

printed संभोगं

संभोग

union — **and this is the one word of the stanza the two witnesses read differently, with the corpus already holding both.** `text.md` prints संभोगं and brackets मत्सङ्गं under the verse; DCS reads the printed one; Mallinātha reads the bracketed one — तं मत्सङ्गं. **And then he glosses it with the other**: मत्सम्भोगरतिम्, the pleasure of union with me. So each reading is the other's gloss, and no sense at all is at stake. The two scan alike. This is the first place in the run where `verse(id).variants` already carries the reading the commentary uses; at 2.15 and 2.26 the field was empty and the variant lived only in the commentary

a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	संभोगः	संभोगौ	संभोगाः
द्वितीया	संभोगम्	संभोगौ	संभोगान्
तृतीया	संभोगेन	संभोगाभ्याम्	संभोगैः
चतुर्थी	संभोगाय	संभोगाभ्याम्	संभोगेभ्यः
पञ्चमी	संभोगात्	संभोगाभ्याम्	संभोगेभ्यः
षष्ठी	संभोगस्य	संभोगयोः	संभोगानाम्
सप्तमी	संभोगे	संभोगयोः	संभोगेषु
सम्बोधन	संभोग	संभोगौ	संभोगाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern राम declines on

राम
6.1.107अमि पूर्वः
रामम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

अव्यय
वा
वा
or — the last of the series, and the one that closes the kulaka's list. After it the stanza stops guessing and generalises
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय

a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular

हृदयनिहितारम्भम्

printed हृदयनिहितारम्भमास्वादयन्ती

आरम्भ

the beginning — Mallinātha glosses उपक्रम, the first move, and reads the compound two ways: either the beginning is in her heart, so nothing has begun outside it, or the first acts — कissing and the rest — are what is in her heart. **The word आरम्भ is where the two readings part**, on whether it is singular and abstract or plural and particular; his second vigraha makes it plural, आरम्भा … व्यापाराः

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	आरम्भः	आरम्भौ	आरम्भाः
द्वितीया	आरम्भम्	आरम्भौ	आरम्भान्
तृतीया	आरम्भेण	आरम्भाभ्याम्	आरम्भैः
चतुर्थी	आरम्भाय	आरम्भाभ्याम्	आरम्भेभ्यः
पञ्चमी	आरम्भात्	आरम्भाभ्याम्	आरम्भेभ्यः
षष्ठी	आरम्भस्य	आरम्भयोः	आरम्भाणाम्
सप्तमी	आरम्भे	आरम्भयोः	आरम्भेषु
सम्बोधन	आरम्भ	आरम्भौ	आरम्भाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern राम declines on

राम
6.1.107अमि पूर्वः
रामम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

The third guess is the one that has left the world. At 2.25 she was drawing him and at 2.26 singing a song about him; here she is tasting a union that has not happened — आस्वादयन्ती, a taste-word, of संभोगम्, union, with हृदयनिहितारम्भम् in front of it. Mallinātha reads the compound two ways and the difference is how much of it is imaginary: either the beginning of the union is only in her heart, हृदये निहित आरम्भो यस्य तम्, so nothing has begun outside it; or the first acts of it — कissing and the rest, चुम्बनादयो व्यापाराः — are what is laid in her heart. His second reading makes आरम्भ plural and particular; the first keeps it single and abstract. Either way what she enjoys is inward, and the union she tastes is one the poem has told us cannot occur until the curse runs out.

మూడవ ఊహ లోకాన్నే వదిలిపెట్టినది. 2.25 లో ఆమె అతన్ని చిత్రించుతోంది, 2.26 లో అతని గుఱించి పాడుతోంది; ఇక్కడ జరగని ఒక కలయికను ఆస్వాదిస్తోంది — ఆస్వాదయన్తీ, ఒక రుచిపదం, సంభోగమ్‌, కలయిక, దానిముందు హృదయనిహితారమ్భమ్‌. మల్లినాథుడు ఆ సమాసాన్ని రెండువిధాల చదువుతాడు, తేడా ఎంత ఊహలో ఉన్నదన్నదే: ఒకటి, కలయిక ఆరంభమే ఆమె హృదయంలో ఉన్నది, హృదయే నిహిత ఆరమ్భో యస్య తమ్‌, కావున దాని బయట ఏమీ మొదలవలేదు; రెండు, దాని మొదటి చేష్టలు — ముద్దాడుట మొదలైనవి, చుమ్బనాదయో వ్యాపారాః — ఆమె హృదయంలో ఉన్నవి. రెండవ పఠనం ఆరమ్భను బహువచనంగా, ప్రత్యేకంగా చేస్తుంది; మొదటిది దాన్ని ఏకవచనంగా, భావాత్మకంగా నిలుపుతుంది. ఏవిధమైనా ఆమె ఆస్వాదించేది అంతరంగమే, మఱి ఆ కలయిక శాపం తీరేదాకా జరగదని కావ్యమే చెప్పింది.

Mallinātha, Sañjīvinī — 2.27: hṛdaye nihita ārambha upakramo yasya tam | athavā … ārambhāś cumbanādayo vyāpārā yasmiṃs tam

√स्वद् + णिच् + शतृ, प्रथमा एकवचन nominative singular
आस्वादयन्ती
printed हृदयनिहितारम्भमास्वादयन्ती
आस्वादयत्, from √स्वद् in णिच् with आ and शतृ, feminine in ङीप्
tasting — the second शतृ participle of this stanza and the sixth in four verses that the drafting script wrote up as क्त. **The word is a taste-word used of a thing that is not there**, which is what makes the third guess the most extreme of the four: at 2.25 she was drawing him, at 2.26 singing about him, and here she is enjoying a union that has not happened. Mallinātha's second reading of the compound in front of it is what allows that — the union is being tasted and only its opening moves are inward
present participle active, शतृ — The suffix शतृ makes an active present participle, 'X-ing', declining as an at-stem: कथयतः 'of the one telling'. · √स्वद् + णिच् + शतृ, प्रथमा एकवचन nominative singular
√स्वद् · class 1 · णिच् + शतृ
1. ष्वदँ
2. 1.3.1भूवादयो धातवः
  ष्वदँ॒
  and, without changing the form,1.3.2
3. 1.3.9तस्य लोपः
  ष्वद्
4. 6.1.64धात्वादेः षः सः
  स्वद्
5. 1.4.80ते प्राग्धातोः
  आ + स्वद्
6. 3.1.26हेतुमति च
  आ + स्वद् + णिच्
  and, without changing the form,3.1.321.3.31.3.7
7. 1.3.9तस्य लोपः
  आ + स्वद् + इ
  and, without changing the form,1.2.453.4.1141.1.731.1.431.4.13
8. 7.2.116अत उपधायाः
  आ + स्वाद् + इ
  and, without changing the form,1.4.14
9. 3.2.123वर्तमाने लट्
  आ + स्वाद् + इ + लँट्
  and, without changing the form,1.3.21.3.3
10. 1.3.9तस्य लोपः
  आ + स्वाद् + इ + ल्
  and, without changing the form,1.3.78
11. 3.2.124लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे
  आ + स्वाद् + इ + शतृँ
  and, without changing the form,1.3.21.3.8
12. 1.3.9तस्य लोपः
  आ + स्वाद् + इ + अत्
  and, without changing the form,3.2.1271.2.463.4.1131.1.731.1.43
13. 4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
  आ + स्वाद् + इ + अत् + सुँ
  and, without changing the form,1.3.2
14. 1.3.9तस्य लोपः
  आ + स्वाद् + इ + अत् + स्
  and, without changing the form,1.1.731.1.43
15. 3.1.68कर्तरि शप्
  आ + स्वाद् + इ + शप् + अत् + स्
  and, without changing the form,1.3.31.3.8
16. 1.3.9तस्य लोपः
  आ + स्वाद् + इ + अ + अत् + स्
  and, without changing the form,3.4.1131.1.731.1.431.2.4
17. 4.1.6उगितश्च
  आ + स्वाद् + इ + अ + अत् + ङीप् + स्
  and, without changing the form,1.3.31.3.8
18. 1.3.9तस्य लोपः
  आ + स्वाद् + इ + अ + अत् + ई + स्
  and, without changing the form,1.4.31.4.13
19. 7.3.84सार्वधातुकार्धधातुकयोः
  आ + स्वाद् + ए + अ + अत् + ई + स्
  and, without changing the form,1.4.141.4.18
20. 7.1.81शप्श्यनोर्नित्यम्
  आ + स्वाद् + ए + अ + अन्त् + ई + स्
21. 6.1.68हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्
  आ + स्वाद् + ए + अ + अन्त् + ई
22. 6.1.78एचोऽयवायावः
  आ + स्वाद् + अय् + अ + अन्त् + ई
23. 6.1.97अतो गुणे
  आ + स्वाद् + अय् + अन्त् + ई
24. 8.3.24नश्चापदान्तस्य झलि
  आ + स्वाद् + अय् + अंत् + ई
25. 8.4.58अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः
  आ + स्वाद् + अय् + अन्त् + ई
26. 8.4.68अ अ
  आस्वादयन्ती
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
ī-stem feminine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern गौरी declines on
1. गौरी
2. 6.1.68हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्
  गौरी
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
अव्यय
प्रायेण
प्रायेण
for the most part — Mallinātha glosses बाहुल्येन, by way of being the general case. **The word is what makes the fourth pāda a rule rather than a claim**, and a rule is what an अर्थान्तरन्यास needs: a general sentence has to be general or it cannot prop up the particular one. It also concedes that not every woman does these things, which is why the guessing in front of it can stay guessing
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय
pronoun, प्रथमा बहुवचन nominative plural
एते
printed प्रायेणैते
एतद्
these — and Mallinātha says how far back the word reaches: एते पूर्वोक्ताः, these aforesaid ones. **It is the pronoun that binds the three stanzas into one**, since what it points at is not in this stanza at all but spread across 2.25, 2.26 and the first three pādas of this. A demonstrative doing the work of a summary
pronoun
A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
pronoun, प्रथमा बहुवचन nominative plural · the pattern एतद् declines on
1. एतद्
2. 7.2.102त्यदादीनामः
  एत+अ+अस्
3. 6.1.97अतो गुणे
  एत+अस्
4. 7.1.17जसः शी
  एत+ई
5. 6.1.87आद्गुणः
  एते
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem masculine, सप्तमी बहुवचन locative plural

रमणविरहेषु

printed रमणविरहेष्वङ्गनानां

विरह

in their lovers' absences — the locative of circumstance, and plural because the sentence is about the class and not about her. विरह is the poem's own word for its subject and this is the stanza that puts it in the plural for the first time

a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, सप्तमी बहुवचन locative plural

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	विरहः	विरहौ	विरहाः
द्वितीया	विरहम्	विरहौ	विरहान्
तृतीया	विरहेण	विरहाभ्याम्	विरहैः
चतुर्थी	विरहाय	विरहाभ्याम्	विरहेभ्यः
पञ्चमी	विरहात्	विरहाभ्याम्	विरहेभ्यः
षष्ठी	विरहस्य	विरहयोः	विरहाणाम्
सप्तमी	विरहे	विरहयोः	विरहेषु
सम्बोधन	विरह	विरहौ	विरहाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, सप्तमी बहुवचन locative plural · the pattern राम declines on

राम
7.3.103बहुवचने झल्येत्
रामे + सु
8.3.59आदेशप्रत्यययोः
रामेषु

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

ā-stem feminine, षष्ठी बहुवचन genitive plural

अङ्गनानाम्

printed रमणविरहेष्वङ्गनानां

अङ्गना

of women — the general class she is being read into. **The word has stood three times before in the poem, and one of those is the twin of this line.** At 1.10 the fourth pāda reads आशाबन्धः कुसुमसदृशं प्रायशो ह्यङ्गनानां — the bond of hope in women is, for the most part, like a flower — and that stanza carries a figure layer naming अर्थान्तरन्यास, as this one does. Same figure, same genitive plural अङ्गनानाम्, same generalising particle in the same position: प्रायशः there, प्रायेण here. **Kālidāsa props up a guess about this one woman by a rule about women twice**, once near the start of the errand and once at its farthest point, and both times in the fourth pāda. The other two occurrences, at 1.14 and 1.27, are crowds seen from the air and generalise nothing

ā-stem feminine — The commonest feminine class, formed from an a-stem by lengthening: कान्ता, कान्ते, कान्ताः. · ā-stem feminine, षष्ठी बहुवचन genitive plural

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	अङ्गना	अङ्गने	अङ्गनाः
द्वितीया	अङ्गनाम्	अङ्गने	अङ्गनाः
तृतीया	अङ्गनया	अङ्गनाभ्याम्	अङ्गनाभिः
चतुर्थी	अङ्गनायै	अङ्गनाभ्याम्	अङ्गनाभ्यः
पञ्चमी	अङ्गनायाः	अङ्गनाभ्याम्	अङ्गनाभ्यः
षष्ठी	अङ्गनायाः	अङ्गनयोः	अङ्गनानाम्
सप्तमी	अङ्गनायाम्	अङ्गनयोः	अङ्गनासु
सम्बोधन	अङ्गने	अङ्गने	अङ्गनाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

ā-stem feminine, षष्ठी बहुवचन genitive plural · the pattern रमा declines on

रमा
7.1.54ह्रस्वनद्यापो नुट्
रमा+न्+आम्
6.4.3नामि
रमानाम्
8.4.2अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि
रमाणाम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem masculine, प्रथमा बहुवचन nominative plural

विनोदाः

विनोद

diversions — and Mallinātha's gloss is bleaker than the word: कालयापनोपायाः, means of getting the time to pass. **Not amusements but ways of using up a term**, which is the same term the first pāda was counting the months of. The stanza's last word answers its first

a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, प्रथमा बहुवचन nominative plural

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	विनोदः	विनोदौ	विनोदाः
द्वितीया	विनोदम्	विनोदौ	विनोदान्
तृतीया	विनोदेन	विनोदाभ्याम्	विनोदैः
चतुर्थी	विनोदाय	विनोदाभ्याम्	विनोदेभ्यः
पञ्चमी	विनोदात्	विनोदाभ्याम्	विनोदेभ्यः
षष्ठी	विनोदस्य	विनोदयोः	विनोदानाम्
सप्तमी	विनोदे	विनोदयोः	विनोदेषु
सम्बोधन	विनोद	विनोदौ	विनोदाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, प्रथमा बहुवचन nominative plural · the pattern राम declines on

राम
1.3.7चुटू1.3.9तस्य लोपः
राम + अस्
6.1.102प्रथमयोः पूर्वसवर्णः
रामास्
8.2.66ससजुषो रुः
रामारुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
रामार्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामाः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

The stanza has no verb of its own and it closes a group of three. Mallinātha says so twice over: the syntax is “आलोके ते निपतति” इति पूर्वेण सम्बन्धः — the construction is with 2.25's 'she will presently come into your sight' — and the form has a name, त्रिभिः कुलकम्, the three stanzas make a kulaka, one long sentence. So 2.25, 2.26 and 2.27 are joined by grammar and not only by subject, and this is the fourth place in four verses the point has been made. What the corpus can carry is the reading, not the fact: nothing in a single verse's analysis can say these three are one sentence, and the lesson roots 2.27 at the predicate of the only clause it holds whole — विनोदाः, which Mallinātha glosses not 'amusements' but कालयापनोपायाः, means of using up the term. The stanza's last word answers its first: the months counted in the opening pāda are the term these diversions are ways of spending.

ఈ శ్లోకానికి తనదైన క్రియాపదం లేదు, పైగా ఇది మూడు శ్లోకాల గుంపును ముగిస్తుంది. మల్లినాథుడు దీన్ని రెండుమాఱులు తేలుస్తాడు: వాక్యం “ఆలోకే తే నిపతతి” ఇతి పూర్వేణ సమ్బన్ధః — నిర్మాణం 2.25 లోని 'ఆమె నీ కంటబడును' అనుదానితో కలుస్తుంది — మఱి ఆ రూపానికి పేరున్నది, త్రిభిః కులకమ్, మూడు శ్లోకాలు ఒక కులకం, ఒక పెద్ద వాక్యం. కావున 2.25, 2.26, 2.27 కేవలం కర్తచేత కాక వ్యాకరణంచేతనే కలిసి ఉన్నాయి. కార్పస్ నిలుపగలిగేది ఈ పఠనమే, ఆ వాస్తవాన్ని కాదు: ఒక్క శ్లోకపు విశ్లేషణ ఈ మూడూ ఒక వాక్యమని చెప్పలేదు, కావున ఈ పాఠం 2.27 ను దాని పూర్తి వాక్యపు విధేయమైన వినోదాః వద్ద వేరు పెడుతుంది. దాన్ని మల్లినాథుడు 'వినోదాలు' అని కాక కాలయాపనోపాయాః, కాలాన్ని గడిపే మార్గాలు అని వ్యాఖ్యానిస్తాడు. శ్లోకపు చివరి పదం దాని మొదటి పదానికి జవాబిస్తుంది: మొదటి పాదంలో లెక్కపెట్టిన నెలలే ఈ వినోదాలు గడిపే గడువు.

Mallinātha, Sañjīvinī — 2.27: “āloke te nipatati” iti pūrveṇa sambandhaḥ | ete pūrvoktā vinodāḥ kālayāpanopāyāḥ | tribhiḥ kulakam

३अन्वयthe words in prose order

सा [supplied] · विरहदिवसस्थापितस्य · अवधेः · शेषान् · मासान् · देहलीदत्तपुष्पैः · गणनया · भुवि · विन्यस्यन्ती · वा · हृदयनिहितारम्भम् · संभोगम् · आस्वादयन्ती · वा · प्रायेण · अङ्गनानाम् · रमणविरहेषु · एते · विनोदाः

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, whose commentary runs as anvaya. **The stanza has no subject and no finite verb for its first three pādas**, so सा has to be carried down from 2.25 as it was at 2.26, and he says so again at the same place: “आलोके ते निपतति” इति पूर्वेण सम्बन्धः. What he moves is the first pāda, which the verse prints back to front: शेषान् मासान् stands before the term they are the remainder of, and he puts अवधेः in front of them. He also brings देहलीदत्तपुष्पैः up before गणनया, so the flowers arrive before the counting they are for. **The fourth pāda he leaves alone**, because it is already a complete sentence — the only one in the three stanzas that does not need 2.25's verb“athavā virahasya divasas tasmāt sthāpitasya … avadher antasya śeṣān gatāvaśiṣṭān māsān dehalīdattapuṣpaiḥ … gaṇanayā … bhuvi bhūtale vinyasyantī vā … āsvādayantīṃ vā | “āloke te nipatati” iti pūrveṇa sambandhaḥ | … prāyeṇa bāhulyenāṅganānāṃ ramaṇaviraheṣv ete pūrvoktā vinodāḥ”

the dependency structure

विनोदाः · विधेय — [these] are the diversions; the predicate nominative of the stanza's one complete sentence. The verse has no finite verb: the first three pādas describe सा, carried down from 2.25's निपतति, with two guesses about what she may be doing, and only the fourth pāda is a sentence that stands on its own — प्रायेणैते ... विनोदाः, 'these, for the most part, are diversions'. The copula is unexpressed and विनोदाः is what predicates. Mallinātha closes the three stanzas by naming them a form — त्रिभिः कुलकम्, the three make a kulaka, one sentence — and by saying again where their syntax lies, “आलोके ते निपतति” इति पूर्वेण सम्बन्धः

प्रायेण · अवधारण — for the most part, बाहुल्येन; the word that keeps the general truth short of a rule, and so what an अर्थान्तरन्यास needs — a general sentence general enough to prop up the particular one without overstating it

एते · उद्देश्य — these, एते पूर्वोक्ताः; the subject, a demonstrative that points not at anything in this pāda but back across 2.25, 2.26 and the first three pādas of this to the activities already guessed at

सा · the woman these guesses are about — carried down from 2.25 as she was at 2.26, since the first three pādas have no subject of their own; what एते gathers up is the run of things she may be doing

विन्यस्यन्ती · the first guess — laying them out, a present active participle in शतृ describing सा

वा · विकल्प — or; the fifth of the alternatives begun at 2.25, and the second-to-last

मासान् · कर्म — the months she lays out, one for each still to run

शेषान् · agreeing with मासान् — the remaining, गतावशिष्टान्; the adjective does the arithmetic, the term less what has run

अवधेः · षष्ठी — of the term, अन्तस्य; the genitive hangs on शेषान् मासान्, the months left of it, and it is the word the whole poem is a countdown against

विरहदिवसस्थापितस्य · agreeing with अवधेः — fixed from the day they were parted; who fixed it the stanza does not say, and the poem has known since 1.1 that the curse did

गणनया · करण — by counting, एको द्वाविति सङ्ख्यानेन; Mallinātha puts the numbers in her mouth, one, two

देहलीदत्तपुष्पैः · करण — with the flowers heaped on the threshold; the counters themselves, so she counts by counting and with flowers both

भुवि · अधिकरण — on the ground, भूतले; the floor of the house, not out of doors

आस्वादयन्ती · the third guess — tasting, a present active participle in शतृ; a taste-word used of a thing that is not there, which makes it the most extreme of the guesses

वा · विकल्प — or; the last of the alternatives, and the one that closes the kulaka's list

संभोगम् · कर्म — a union with me, मत्सम्भोगरतिम्; the object she tastes, though nothing of it has happened outside her heart

हृदयनिहितारम्भम् · agreeing with संभोगम् — begun only in the heart, हृदये निहित आरम्भो यस्य तम्; the compound is where the two readings part, on whether the beginning is one thing kept inward or the first acts themselves

अङ्गनानाम् · षष्ठी — of women; the general class she is being read into, whose diversions these are said to be

रमणविरहेषु · अधिकरण — in their lovers' absences; the locative of circumstance, plural because the sentence is about the class and not about her

uncheckedMallinātha’s Sañjīvinī for the anvaya and the reading, who names the three stanzas a kulaka (त्रिभिः कुलकम्) and carries their syntax back to 2.25 (“आलोके ते निपतति” इति पूर्वेण सम्बन्धः), reads देहली as the door-beam out of Amara and दत्त as heaped, puts the count into a voice (एको द्वाविति), reads the union as tasted only in the heart, glosses विनोदाः as कालयापनोपायाः, and answers his own objection by naming अर्थान्तरन्यास; the Telugu drawn from Vedam Venkataraya Sastri’s Āndhra Meghasandeśam. The stanza has no finite verb; its one whole clause is the fourth pāda, so the tree roots at the predicate noun विनोदाः and the role says so.

४भावार्थthe sense of the whole

Or laying out on the floor, with the flowers heaped on the threshold, the months still left of the term that was fixed from the day they were parted — counting them, one, two — or tasting a union with me that has got no further than her heart. These, for the most part, are the diversions of women whose lovers are away. **This is the third and last of the kulaka, and he says so in two words.** त्रिभिः कुलकम् — the three make a kulaka, a group of stanzas that are one sentence. So the unit announced at the end of 2.24, whose syntax he stated at 2.26 and states again here — “आलोके ते निपतति” इति पूर्वेण सम्बन्धः — is closed at 2.27 by being given its name as a form. **Four statements about the same three stanzas, in four places, and they agree.** For the corpus that is a fact with nowhere to live: nothing in the analysis can say *these three verses are one sentence*, and this is the second time the point has come up in two verses. **And the fourth pāda is where the poem admits it is guessing.** Mallinātha stages the objection himself — ननु कथमयं निश्चय इति, but how can he be sure? — and answers it by naming a figure: अर्थान्तरन्यासेन परिहरति, he removes it by arthāntaranyāsa. The particular case is three stanzas of supposal; the general truth is one line about what women in separation do; and प्रायेण, which he glosses बाहुल्येन, keeps even the general truth from being a rule. **So the whole passage is licensed by an admission**: he does not know, and this is what people do. It is the third arthāntaranyāsa in the poem after 1.3 and 1.10, and the first where he sets up a doubt in order to have the figure remove it. **The counting is done with real objects and he makes them real.** देहली is not a doorway but the beam under it, द्वारस्याधारदारु, with Amara produced for the word. दत्त is not *given* but *heaped*, राशीकृतत्वेन निहितानि. And the counting has a sound: एको द्वाविति, one, two. She takes flowers off the door-beam and puts them down on the floor of the house, one for each month still to run. **The poem's largest quantity — the year of the curse — is being handled as a small pile of flowers.** **The third guess is the one that has left the world entirely.** At 2.25 she was drawing him; at 2.26 singing a song about him; here she is enjoying a union that has not occurred. Mallinātha reads हृदयनिहितारम्भम् two ways and the difference is how much of it is imaginary — either the beginning of it is only in her mind, or the first acts of it, the kissing and the rest, are. He prefers neither. **And he names the state**: एतेन सङ्कल्पावस्थोक्ता, by this the condition called saṅkalpa is stated, with a line quoted for it — सङ्कल्पो नाथविषये मनोरथ उदाहृतः, saṅkalpa is longing turned on the beloved. That is one of the ten states of love in separation, and मूर्च्छा at 2.26 was another from the same list. **Two stanzas running are labelled with items from one manual**, which is the same habit as the Sāmudrika at 2.22 and the śāstra on the soiled dress at 2.26: the woman in the poem keeps turning out to be doing what a handbook describes. **And the last word answers the first.** शेषान् opens the stanza with what is left of the term; विनोदाः closes it, and he glosses it कालयापनोपायाः — means of making the time pass. Not amusements. The flowers, the drawing, the song and the imagined embrace are all ways of using up the very months the first pāda is counting.

uncheckedthe reader's reading, following Mallinātha, Sañjīvinī's gloss. His are: अवधि as अन्त, the term fixed from the day of parting, देहली as the door-beam with Amara behind it, दत्त as heaped, the one-two of the counting, the two readings of हृदयनिहितारम्भम्, मत्सङ्गम् for संभोगम् with मत्सम्भोगरतिम् for its gloss, the statement that the syntax runs back into 2.25, the objection and the naming of अर्थान्तरन्यास, बाहुल्येन for प्रायेण, the naming of सङ्कल्प with its quoted line, कालयापनोपायाः for विनोदाः, and त्रिभिः कुलकम्. That the three guesses grow steadily further from the world, that सङ्कल्प and मूर्च्छा come from the same list of ten, and that the stanza's last word answers its first, are the reader's“etena saṅkalpāvasthoktā | tad uktam — “saṅkalpo nāthaviṣaye manoratha udāhṛtaḥ” iti || tribhiḥ kulakam”

The fourth pāda is where the poem admits it is guessing. Mallinātha stages the objection himself — ननु कथमयं निश्चय इति, 'but how can he be sure?' — and answers it by naming a figure: अर्थान्तरन्यासेन परिहरति, he removes it by arthāntaranyāsa, a general truth set beside the particular case it explains. The particular case is three stanzas of supposal, everything the yakṣa has imagined her doing since 2.25; the general truth is the one line प्रायेणैते ... विनोदाः, these are, for the most part, the diversions of women whose lovers are away; and प्रायेण, which he glosses बाहुल्येन, keeps even the general truth from being a law. So the whole passage is licensed by an admission — he does not know, and this is what women in her position do. It is the third अर्थान्तरन्यास in the poem, after 1.3 and 1.10, and the first where he sets up a doubt in order to have the figure remove it. 1.10 is its twin: its fourth pāda is आशाबन्धः कुसुमसदृशं प्रायशो ह्यङ्गनानां, with the same genitive plural अङ्गनानाम् and the same generalising particle in the same place.

నాలుగవ పాదం కావ్యం తాను ఊహిస్తున్నానని ఒప్పుకొనేచోటు. మల్లినాథుడు అభ్యంతరాన్ని తానే లేవనెత్తుతాడు — నను కథమయం నిశ్చయ ఇతి, 'కానీ అతనికెలా నిశ్చయం?' — దాన్ని ఒక అలంకారంపేరుతో తొలగిస్తాడు: అర్థాన్తరన్యాసేన పరిహరతి, అర్థాన్తరన్యాసంచే తొలగిస్తాడు, అనగా విశేషంపక్కన దాన్ని సమర్థించే సామాన్యసత్యాన్ని ఉంచుట. విశేషం మూడు శ్లోకాల ఊహ, 2.25 నుండి యక్షుడు ఊహించినదంతా; సామాన్యసత్యం ఆ ఒక్క పంక్తి, ప్రాయేణైతే ... వినోదాః, ఇవి ఎక్కువగా ప్రియులు దూరమైన స్త్రీల వినోదాలు; మఱి ప్రాయేణ, ఆయన బాహుల్యేన అని వ్యాఖ్యానిస్తాడు, ఆ సామాన్యసత్యాన్ని కూడా నియమం కాకుండా ఆపుతుంది. కావున ఈ ఖండమంతా ఒక ఒప్పుకోలుపై నిలిచింది — అతనికి తెలియదు, ఆమెవంటి స్త్రీలు చేసేది ఇదే. ఇది కావ్యంలో 1.3, 1.10 తర్వాత మూడవ అర్థాన్తరన్యాసం, అభ్యంతరం లేవనెత్తి దాన్ని అలంకారంతో తొలగించే మొదటిది. 1.10 దీని కవల: దాని నాలుగవ పాదం ఆశాబన్ధః కుసుమసదృశం ప్రాయశో హ్యఙ్గనానాం, అదే అఙ్గనానామ్‌ షష్ఠీ బహువచనం, అదే స్థానంలో అదే సామాన్యీకరణ నిపాతం.

Mallinātha, Sañjīvinī — 2.27: nanu katham ayaṃ niścaya ity āśaṅkām arthāntaranyāsena pariharati | prāyeṇa bāhulyena

లేదా, గడపదూలంపై కుప్పగా ఉంచిన పూలతో, విరహపు తొలిదినంనుండి నిర్ణయించిన గడువులో ఇంకా మిగిలిన నెలలను నేలపై ఉంచి — ఒకటి, రెండు అని లెక్కపెడుతూ — లేదా హృదయందాటని నాతో కలయికను ఆస్వాదిస్తూ ఉండును. ఇవి ఎక్కువగా ప్రియులు దూరమైన స్త్రీల వినోదాలు. శ్లోకమంతా ఊహల వరుస, అది తనను ఊహగా ఒప్పుకొంటూ ముగుస్తుంది; అందులో లెక్కపెట్టుటే కఠినతమ చిత్రం: శాపపు సంవత్సరం, కావ్యపు యావత్తు కాలభారం, ఒక స్త్రీ కుప్ప తగ్గుట చూడటానికి నేలపై ఒక్కొక్కటిగా జరిపే పూల కుప్పగా మారుతుంది.

Mallinātha, Sañjīvinī — 2.27, whole-verse gloss

५अलंकारthe figure

अर्थान्तरन्यास — a general truth set down beside the particular case it explains — the poem states something, then props it up with something else that accounts for it

Mallinātha names it as the answer to an objection he raises himself: ननु कथमयं निश्चय इत्याशङ्कामर्थान्तरन्यासेन परिहरति — "to the doubt 'but how is he so sure?' he replies by means of arthāntaranyāsa". The particular case is three stanzas long — everything the yakṣa has guessed she might be doing since 2.25 — and the general truth is the fourth pāda: these are, for the most part, the diversions of women in their lovers' absences. **The figure is what licenses the guessing.** He cannot know what she is doing, and does not claim to; what he claims is that this is what women in her position do, and प्रायेण keeps even that short of a rule. It is the third अर्थान्तरन्यास in the poem, after 1.3, where Mallinātha quotes Daṇḍin's definition, and 1.10, where he names it in one word — and the first where he stages an objection in order to answer it with a figure. **1.10 is more than a precedent, it is a twin**: its fourth pāda is आशाबन्धः कुसुमसदृशं प्रायशो ह्यङ्गनानां, with the same genitive plural अङ्गनानाम् and the same generalising particle, प्रायशः against this stanza's प्रायेण. Both times a guess about one woman is propped up by a rule about women, and both times the rule is the fourth pāda.

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who names the figure and the objection it answers; the definition is the one recorded at 1.3 from his quotation of Daṇḍin“nanu katham ayaṃ niścaya ity āśaṅkām arthāntaranyāsena pariharati”