मेघदूतम् — कालिदास

मेघदूतम् · कालिदास · 2.28

विरहशयन · the night, which has no occupation in it

सव्यापारामहनि न तथा पीडयेन्मद्वियोगः

स

व्या

पा

रा

म

ह

नि

न

त

था

पी

ड

ये

न्म

द्वि

यो

गः

शङ्के रात्रौ गुरुतरशुचं निर्विनोदां सखीं ते

श

ङ्के

रा

त्रौ

गु

रु

त

र

शु

चं

नि

र्वि

नो

दां

स

खीं

ते

मत्संदेशैः सुखयितुमलं पश्य साध्वीं निशीथे

म

त्सं

दे

शैः

सु

ख

यि

तु

म

लं

प

श्य

सा

ध्वीं

नि

शी

थे

तामुन्निद्रामवनिशयनां सौधवातायनस्थः

ता

मु

न्नि

द्रा

म

व

नि

श

य

नां

सौ

ध

वा

ता

य

न

स्थः

वृत्तविचारthe metre, syllable by syllable

pāda a

सguruthe conjunct व्य that follows it
व्याguruits long vowel आ
पाguruits long vowel आ
राguruits long vowel आ
मlaghuits short vowel, with a single consonant after it
हlaghuits short vowel, with a single consonant after it
निlaghuits short vowel, with a single consonant after it
नlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तlaghuits short vowel, with a single consonant after it
थाguruits long vowel आ
पीguruits long vowel ई
डlaghuits short vowel, with a single consonant after it
येguruits long vowel ए
न्मguruthe conjunct द्व that follows it
द्विlaghuits short vowel, with a single consonant after it
योguruits long vowel ओ
गःguruthe visarga it carries

yati after 4 — it falls inside the compound सव्यापाराम्
yati after 10 — a word ends here — तथा

pāda b

शguruthe conjunct ङ्क that follows it
ङ्केguruits long vowel ए
राguruits long vowel आ
त्रौguruits long vowel औ
गुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
रुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तlaghuits short vowel, with a single consonant after it
रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
शुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
चंguruthe anusvāra it carries
निguruthe conjunct र्व that follows it
र्विlaghuits short vowel, with a single consonant after it
नोguruits long vowel ओ
दांguruthe anusvāra it carries
सlaghuits short vowel, with a single consonant after it
खींguruthe anusvāra it carries
तेguruits long vowel ए

yati after 4 — a word ends here — रात्रौ
yati after 10 — a word ends here — गुरुतरशुचं

pāda c

मguruthe conjunct त्स that follows it
त्संguruthe anusvāra it carries
देguruits long vowel ए
शैःguruthe visarga it carries
सुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
खlaghuits short vowel, with a single consonant after it
यिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
मlaghuits short vowel, with a single consonant after it
लंguruthe anusvāra it carries
पguruthe conjunct श्य that follows it
श्यlaghuits short vowel, with a single consonant after it
साguruits long vowel आ
ध्वींguruthe anusvāra it carries
निlaghuits short vowel, with a single consonant after it
शीguruits long vowel ई
थेguruits long vowel ए

yati after 4 — a word ends here — मत्संदेशैः
yati after 10 — a word ends here — सुखयितुमलं

pāda d

ताguruits long vowel आ
मुguruthe conjunct न्न that follows it
न्निguruthe conjunct द्र that follows it
द्राguruits long vowel आ
मlaghuits short vowel, with a single consonant after it
वlaghuits short vowel, with a single consonant after it
निlaghuits short vowel, with a single consonant after it
शlaghuits short vowel, with a single consonant after it
यlaghuits short vowel, with a single consonant after it
नांguruthe anusvāra it carries
सौguruits long vowel औ
धlaghuits short vowel, with a single consonant after it
वाguruits long vowel आ
ताguruits long vowel आ
यlaghuits short vowel, with a single consonant after it
नguruthe conjunct स्थ that follows it
स्थःguruthe visarga it carries

yati after 4 — it falls inside the compound उन्निद्राम्
yati after 10 — a word ends here — तामुन्निद्रामवनिशयनां

सन्धिrecovering the words from the sound

सव्यापाराम् + अहनि → सव्यापारामहनि
म् + अ
no rule named — the builder's table does not hold this change
पीडयेत् + मद्वियोगः → पीडयेन्मद्वियोगः
त् + म्
8.4.45
गुरुतरशुचम् + निर्विनोदाम् → गुरुतरशुचं
म् + न्
8.3.23 · 8.4.59
निर्विनोदाम् + सखीम् → निर्विनोदां
म् + स्
8.3.23
सखीम् + ते → सखीं
म् + त्
8.3.23 · 8.4.59
सुखयितुम् + अलम् → सुखयितुमलं
म् + अ
no rule named — the builder's table does not hold this change
साध्वीम् + निशीथे → साध्वीं
म् + न्
8.3.23 · 8.4.59
ताम् + उन्निद्राम् → तामुन्निद्रामवनिशयनां
म् + उ
no rule named — the builder's table does not hold this change
उन्निद्राम् + अवनिशयनाम् → तामुन्निद्रामवनिशयनां
म् + अ
no rule named — the builder's table does not hold this change
स + व्यापार → सव्यापाराम्
अ + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
मद् + वियोग → मद्वियोगः
द् + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
गुरुतर + शुच् → गुरुतरशुचम्
अ + श्
no rule named — the builder's table does not hold this change
निस् + विनोद → निर्विनोदाम्
स् + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
मद् + संदेश → मत्संदेशैः
द् + स्
8.4.55
अवनि + शयन → अवनिशयनाम्
इ + श्
no rule named — the builder's table does not hold this change
सौध + वातायन → सौधवातायनस्थः
अ + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
वातायन + स्थ → सौधवातायनस्थः
अ + स्
no rule named — the builder's table does not hold this change
उद् + निद्रा → उन्निद्राम्
द् + न्
8.4.45

The optative पीडयेत् meets the nasal of मद्वियोगः and its final त् becomes the class nasal न् by Pāṇini 8.4.45 यरोऽनुनासिके — पीडयेन्मद्वियोगः. A word-final म् becomes anusvāra before a following consonant by 8.3.23 मोऽनुस्वारः, six times in the stanza — गुरुतरशुचं निर्विनोदां, निर्विनोदां सखीं, सखीं ते, सुखयितुमलं ... अलं पश्य, साध्वीं निशीथे, अवनिशयनां सौध — but is simply kept where the next word begins with a vowel, since the rule works only before a consonant: सव्यापारामहनि, सुखयितुमलं, तामुन्निद्राम्, उन्निद्रामवनिशयनां. And the visarga of मत्संदेशैः stands before the voiceless स् of सुखयितुम्, where 8.3.34 विसर्जनीयस्य सः would allow the sibilant itself.

విధిలిఙ్‌ పీడయేత్‌ మద్వియోగః లోని నాసిక్యాన్ని కలిసి దాని చివరి త్‌ వర్గనాసికం న్‌ గా మారుతుంది, పాణిని 8.4.45 యరోఽనునాసికే చే — పీడయేన్మద్వియోగః. పదాంత మ్‌ తరువాతి హల్లుముందు అనుస్వారమవుతుంది, 8.3.23 మోఽనుస్వారః చే, శ్లోకంలో ఆఱుమాఱులు — గురుతరశుచం నిర్వినోదాం, నిర్వినోదాం సఖీం, సఖీం తే, అలం పశ్య, సాధ్వీం నిశీథే, అవనిశయనాం సౌధ — కానీ తరువాతి పదం అచ్చుతో మొదలైనచోట అలాగే నిలుస్తుంది, ఆ సూత్రం హల్లుముందే పనిచేస్తుంది గనుక: సవ్యాపారామహని, సుఖయితుమలం, తామున్నిద్రామ్‌, ఉన్నిద్రామవనిశయనాం. మఱి మత్సందేశైః విసర్గం సుఖయితుమ్‌ లోని అఘోష స్‌ ముందు నిలుస్తుంది, అక్కడ 8.3.34 విసర్జనీయస్య సః సకారాన్నే అనుమతిస్తుంది.

Chinnaya Sūri, Bālavyākaraṇam — సంధిపరిచ్ఛేదము; vendor/balavyakaranam-sandhi.txt

कारकwhat each case is doing

अहनि सप्तमी · locative — अन्-stem locative with two forms, and रात्रौ beside it the same
अहनि, 'by day', is the locative singular of अहन्, an अन्-stem neuter. Pāṇini 6.4.134 अल्लोपोऽनः drops the अ of अन् before a weak ending, which would give अह्नि; but 6.4.136 विभाषा ङिश्योः makes that dropping optional before the locative ending, so अहनि stands beside अह्नि. Both are correct, and the poem prints both — अहनि here and अह्नि two stanzas on at 2.30, in the same case of the same word. The word beside it in the next pāda has the same double life: रात्रौ, 'at night', is the locative of रात्रि, a short-i feminine that Pāṇini 1.4.6 ङिति ह्रस्वश्च makes optionally a नदी-stem before a ङित् ending, so रात्रौ and रात्र्याम् both stand.
- Aṣṭādhyāyī — 6.4.134 अल्लोपोऽनः; 6.4.136 विभाषा ङिश्योः; 1.4.6 ङिति ह्रस्वश्च
- Mallinātha, Sañjīvinī — 2.28: ahani divase … rātrau nirvinodām
मद्वियोगः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
रात्रौ सप्तमी · locative — अधिकरण, the location
सखीम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
with सव्यापाराम्, गुरुतरशुचम्, निर्विनोदाम्
ते षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
मत्संदेशैः तृतीया · instrumental — करण, the instrument or cause
साध्वीम् द्वितीया · accusative — the feminine साध्वी, made by the rule that made तन्वी at 2.22
साध्वीम्, 'a true wife', is the accusative of साध्वी, the feminine of the quality-word साधु. The long -ई is ङीष्, put optionally after a उ-final quality-word by Pāṇini 4.1.44 वोतो गुणवचनात् — the same sūtra that made तन्वी at 2.22. It is the second word the canto builds by that rule, and the blocked entry at 2.22 records that skt-mcp's English for it says 'short अ' where the sūtra names a उ-final stem, so only the Devanagari can be trusted for it. Mallinātha glosses पतिव्रताम् and cites Amara, “साध्वी पतिव्रता”, and ends the comment on the word by closing an argument: अतो नान्यथा शङ्कितव्यमिति भावः — the bare ground, the sleeplessness and the soiled dress are a vow, and there is no call to suspect anything else.
- Aṣṭādhyāyī — 4.1.44 वोतो गुणवचनात्
- Mallinātha, Sañjīvinī — 2.28: sādhvīṃ pativratām | “sādhvī pativratā” ity amaraḥ … ato nānyathā śaṅkitavyam iti bhāvaḥ
निशीथे सप्तमी · locative — अधिकरण, the location
ताम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
with उन्निद्राम्, अवनिशयनाम्

प्रकरणानुक्रमthe rules the verse uses, by section of the abridgement

हलन्त्यम् 1.3.3 · प्रकरण 1← पीडयेत्; शङ्के; पश्य
a final consonant of the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a final consonant (हल्) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it, and drops by 1.3.9. So the personal ending तिप् contributes only ति, the प् marking it, and क्तवतु leaves क्तवत् with the उ nasalized and the last letter both gone. Final त्, स् and म् of a case or personal ending are exempt (1.3.4).
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అంత్యంగా ఉన్న హల్లు (హల్) ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది వస్తువును గుర్తించే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు, 1.3.9 చేత లోపిస్తుంది. కాబట్టి తిప్ నుండి తి మాత్రమే మిగులుతుంది, ప్ ఇత్తు. విభక్తి/తిఙ్ ప్రత్యయాల అంత్య త్, స్, మ్ మాత్రం ఇత్తు కావు (1.3.4). అనునాసిక అచ్చు ఇత్తు (1.3.2) కి జోడీ.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.3 हलन्त्यम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तस्य लोपः 1.3.9 · प्रकरण 1← पीडयेत्; मद्वियोगः; शङ्के; मत्संदेशैः; पश्य; निशीथे; सौधवातायनस्थः
an it-marker drops
What has been named an it-marker (इत्) is then elided (लोप). The tag has done its work — naming the suffix, and conditioning or blocking some operation — and leaves no sound behind. So the उ marked in सुँ, the ट् of टा, the ङ् of ङे ङसि ङस् ङि, and the प् of सुप् are all gone before the ending is attached.
ఇత్సంజ్ఞగా గుర్తించబడినది (इत्) తరువాత లోపిస్తుంది. ఆ గుర్తు తన పని ముగించుకుంది — ప్రత్యయానికి పేరుపెట్టడం, ఏదో కార్యాన్ని కలిగించడమో ఆపడమో — ఏ ధ్వనీ మిగలదు. सुँ లోని ఉ, टा లోని ట్, ङे ङसि ङस् ङि లోని ङ్, सुप् లోని ప్ అన్నీ ప్రత్యయం చేరేముందు పోతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.9 तस्य लोपः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 3 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुप्तिङन्तं पदम् 1.4.14 · प्रकरण 1← पीडयेत्; शङ्के; पश्य
a form ending in a case ending (सुप्) or a verb ending (तिङ्) is a पद, a finished word
A form that ends in a nominal case ending — one of the twenty-one सुप् endings 4.1.2 lists — or in a verbal personal ending — one of the eighteen तिङ् endings — is named पद, a complete word. The name is what a great many rules wait on: the visarga rules, the final-consonant rules and the anusvāra rule all apply only "in a पद" or "at the end of a पद". So राम is not yet a पद, but राम + स् is; and चक्रे is a पद once the ending ए is on. Every word the poem carries reaches this name before its word-final changes can fire.
నామవాచక విభక్తి ప్రత్యయంతో — 4.1.2 చెప్పే ఇరవై ఒక్క సుప్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — లేదా క్రియా పురుష ప్రత్యయంతో — పద్దెనిమిది తిఙ్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — అంతమయ్యే రూపానికి పద సంజ్ఞ. ఈ సంజ్ఞ మీదే ఎన్నో సూత్రాలు ఆధారపడతాయి: విసర్గ సూత్రాలు, పదాంత హల్లు సూత్రాలు, అనుస్వార సూత్రం అన్నీ "పదంలో" లేదా "పదాంతంలో" మాత్రమే పనిచేస్తాయి. రామ ఇంకా పదం కాదు; రామ + స్ పదం; చక్రే ప్రత్యయం ఏ చేరాక పదం. కావ్యంలోని ప్రతి పదం తన పదాంత మార్పులకు ముందు ఈ సంజ్ఞను చేరుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.14 सुप्तिङन्तं पदम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 14 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
भूवादयो धातवः 1.3.1 · प्रकरण 2← पीडयेत्; शङ्के; पश्य
the words beginning with भू, listed in the Dhātupāṭha, are called धातु (roots)
The action-denoting words listed in the Dhātupāṭha — the root-list that opens with भू "to be" — are named धातु, roots. A धातु is the action-base from which every finite verb and every कृत् (primary derivative) form is built. It is the rule that stands at the head of every verb chain in the poem: चक्रे begins as the root डुकृञ्, जगाम as गम्, प्रमत्तः as मद्. Nothing is conjugated or turned into a participle until it first bears this name.
ధాతుపాఠంలో — భూ "ఉండటం" తో మొదలయ్యే ధాతువుల జాబితాలో — ఉన్న క్రియావాచక శబ్దాలకు ధాతు సంజ్ఞ. ధాతువు అంటే క్రియాధారం; దానినుండే ప్రతి తిఙంత క్రియా, ప్రతి కృదంత (ప్రాథమిక వ్యుత్పన్న) రూపం పుడతాయి. కావ్యంలోని ప్రతి క్రియా గొలుసుకు ఇది శిరస్సు: చక్రే డుకృఞ్ ధాతువుగా, జగామ గమ్ గా, ప్రమత్తః మద్ గా మొదలవుతాయి. ఈ సంజ్ఞ చేరకముందు ఏదీ రూపం దాల్చదు, కృదంతం కాదు.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.1 भूवादयो धातवः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 36 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपदेशेऽजनुनासिक इत् 1.3.2 · प्रकरण 2← पीडयेत्; मद्वियोगः; शङ्के; मत्संदेशैः; पश्य; सौधवातायनस्थः
a nasalized vowel in the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a vowel pronounced with nasal resonance (anunāsika) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it. The उ of सुँ and of रुँ is such a vowel, so it is a marker and drops (by 1.3.9). This is why the nominative-singular ending सुँ contributes only स्, and रुँ leaves only र्.
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అనునాసికంగా ఉచ్చరించే అచ్చు ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది ఆ వస్తువుకు పేరుపెట్టే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు. सुँ, रुँ లోని ఉ అలాంటి అచ్చే; కాబట్టి అది ఇత్తు, లోపిస్తుంది (1.3.9). అందుకే ప్రథమైకవచన ప్రత్యయం సుँ నుండి స్ మాత్రమే, రుँ నుండి ర్ మాత్రమే మిగులుతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.2 उपदेशेऽजनुनासिक इत्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 28 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
इको यणचि 6.1.77 · प्रकरण 2← रात्रौ
इक् becomes यण् before a dissimilar vowel
A simple vowel of the इक् set — इ उ ऋ ऌ — becomes the matching semivowel यण् — य् व् र् ल् — when a dissimilar vowel follows: इति + अत्र → इत्यत्र, मधु + अरि → मध्वरि, धातृ + अंशः → धात्रंशः. This is the commonest vowel sandhi, the point where two words or a stem and its ending run together.
ఇక్ (ఇ ఉ ఋ ఌ) అచ్చు, భిన్నమైన అచ్చు పరమైనప్పుడు దానికి సవర్ణమైన యణ్ (య్ వ్ ర్ ల్) అవుతుంది: ఇతి + అత్ర → ఇత్యత్ర, మధు + అరి → మధ్వరి, ధాతృ + అంశః → ధాత్రంశః. రెండు పదాలు గానీ, ప్రాతిపదిక-ప్రత్యయాలు గానీ కలిసే అత్యంత సామాన్య అచ్‌సంధి ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.77 इको यणचि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 15 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
एचोऽयवायावः 6.1.78 · प्रकरण 2← पीडयेत्
एच् becomes अय्, अव्, आय् or आव् before a vowel
A diphthong of the एच् set — ए ओ ऐ औ — becomes अय् अव् आय् आव् respectively when a vowel follows: ने + अनम् → नयनम्, भो + अति → भवति, नै + अकः → नायकः, पौ + अकः → पावकः. So a word that looks to end in a diphthong shows a semivowel before the next vowel.
ఏచ్ (ఏ ఓ ఐ ఔ) అచ్చు, అచ్చు పరమైనప్పుడు వరుసగా అయ్, అవ్, ఆయ్, ఆవ్ అవుతుంది: నే + అనమ్ → నయనమ్, భో + అతి → భవతి, నై + అకః → నాయకః, పౌ + అకః → పావకః. కాబట్టి సంధ్యక్షరాంతంగా కనిపించే పదం, పర అచ్చు ముందు అంతస్థను చూపుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.78 एचोऽयवायावः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 22 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आद्गुणः 6.1.87 · प्रकरण 2← पीडयेत्; निशीथे
a followed by i/u/ṛ becomes the guṇa vowel e/o/ar
When a final अ or आ is followed by a simple vowel इ उ or ऋ, the two together become the corresponding guṇa vowel — ए, ओ, or अर् — as one sound, a single substitution for both. So राम + इन (from टा) gives the ए of रामेण, and पुण्य + उदक gives the ओ of पुण्योदक. It is the guṇa-sandhi a student meets first.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఇ ఉ ఋ (సామాన్య అచ్చు) వస్తే, రెండూ కలిసి గుణమవుతాయి — ఏ, ఓ, అర్ — ఒకే ధ్వనిగా (ఏకాదేశం). రామ + ఇన (టా నుండి) → రామేణ లోని ఏ; పుణ్య + ఉదక → పుణ్యోదక లోని ఓ. విద్యార్థి మొదట కలిసే గుణసంధి ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.87 आद्गुणः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 27 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the guṇa sandhi
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वृद्धिरेचि 6.1.88 · प्रकरण 2← मत्संदेशैः
a/ā followed by e/ai/o/au becomes the vṛddhi vowel ai/au
When a final अ or आ is followed by a vowel of the एच् set — ए, ऐ, ओ, औ — the two together become a single vṛddhi vowel, ऐ or औ. It overrides the guṇa rule: कृष्ण + एकत्वम् → कृष्णैकत्वम्, गङ्गा + ओघः → गङ्गौघः. This is the vṛddhi-sandhi.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఏచ్ వర్గపు అచ్చు — ఏ, ఐ, ఓ, ఔ — వస్తే, రెండూ కలిసి ఒకే వృద్ధ్యచ్చు (ఐ లేదా ఔ) అవుతాయి. ఇది గుణసూత్రాన్ని అపవదిస్తుంది: కృష్ణ + ఏకత్వమ్ → కృష్ణైకత్వమ్; గంగా + ఓఘః → గంగౌఘః. దీన్నే వృద్ధిసంధి అంటారు.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.88 वृद्धिरेचि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 33 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अकः सवर्णे दीर्घः 6.1.101 · प्रकरण 2← ताम्
a simple vowel before a like vowel becomes the long one
When a simple vowel (अक्: अ इ उ ऋ ऌ) is followed by a vowel of the same class (savarṇa), the two become the single long vowel of that class — अ/आ + अ/आ → आ, इ/ई + इ/ई → ई, and so on. So स्व + अधिकार → स्वाधिकार. This is dīrgha-sandhi.
అక్ (అ ఇ ఉ ఋ ఌ) తరువాత దానికి సవర్ణమైన అచ్చు వస్తే, రెండూ కలిసి ఆ వర్గపు దీర్ఘమవుతాయి — అ/ఆ + అ/ఆ → ఆ, ఇ/ఈ + ఇ/ఈ → ఈ, ఇలా. స్వ + అధికార → స్వాధికార. ఇది దీర్ఘసంధి.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.101 अकः सवर्णे दीर्घः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 42 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the dīrgha sandhi
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
झलां जशोऽन्ते 8.2.39 · प्रकरण 3← पीडयेत्
a word-final झल् becomes the corresponding जश् (voiced unaspirate)
At the end of a word, a झल् consonant — a stop or sibilant — is replaced by the corresponding जश्, a voiced unaspirated stop (ग् ज् ड् द् ब्). So a word-final त् may be written द् (वाक् beside वाग्, षष् beside षड्). At a pause it can revert to त् (8.4.56), and before a voiceless sound it stays voiceless (8.4.55 खरि च); so अधिकारात् before प्र keeps its त्.
పదాంతంలో ఝల్ (స్పర్శ లేదా ఊష్మ) హల్లుకు దాని జశ్ — ఘోష అల్పప్రాణ స్పర్శం (గ్ జ్ డ్ ద్ బ్) — ఆదేశం. పదాంత త్ ను ద్ గా రాయవచ్చు (వాక్/వాగ్, షష్/షడ్). విరామంలో మళ్లీ త్ కావచ్చు (8.4.56); అఘోషం ముందు అఘోషంగానే ఉంటుంది (8.4.55 ఖరి చ) — అధికారాత్ ప్ర ముందు త్ గానే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.39 झलां जशोऽन्ते
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 67 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.2, स्वाधिकारात्
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8.3.15 · प्रकरण 3← मद्वियोगः; मत्संदेशैः; सौधवातायनस्थः
र् becomes visarga before a खर् consonant or at a pause
A रेफ (र्) at the end of a word becomes visarga (ः) before a खर् consonant — the voiceless stops and the sibilants — or at a pause (avasāna). It is the last step of every nominative singular: यक्ष + र् becomes यक्षः. The visarga of भर्तुः is the same thing, the र् that came with the ṛ-stem's ending surfacing before the pause.
పదాంతంలోని రేఫ (ర్) ఖర్ హల్లు ముందు — అఘోష స్పర్శలు, ఊష్మలు — గాని, విరామం (అవసానం) దగ్గర గాని విసర్గ (ః) అవుతుంది. ప్రతి ప్రథమా ఏకవచనపు చివరి మెట్టు ఇదే: యక్ష + ర్ → యక్షః. భర్తుః లోని విసర్గ కూడా ఋకారాంత శబ్దపు ర్ ఇలాగే విరామం ముందు పైకి రావడమే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 93 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः and भर्तुः prakriyās
- docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः and भर्तुः derivations
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
मोऽनुस्वारः 8.3.23 · प्रकरण 3← गुरुतरशुचम् + निर्विनोदाम्; निर्विनोदाम् + सखीम्; सखीम् + ते; साध्वीम् + निशीथे
a word-final म् becomes anusvāra before a consonant
A म् at the end of a word becomes anusvāra — the nasal dot ं — when a consonant follows: हरिम् + वन्दे → हरिं वन्दे "I praise Hari". The accusative singular in -म् and every word-final म् before a consonant is written this way; before a vowel or at a pause the म् itself stays. This is why the chain-check reads a final ं and a final म् as the same sound: they are one म्, shown one way or the other by what follows.
పదాంతంలోని మ్, హల్లు ముందు అనుస్వారం — ం అనే నాసిక బిందువు — గా మారుతుంది: హరిమ్ + వన్దే → హరిం వన్దే "హరిని నమస్కరిస్తాను". మ్-అంత ద్వితీయా ఏకవచనం, హల్లు ముందు వచ్చే ప్రతి పదాంత మ్ ఇలాగే రాయబడతాయి; అచ్చు ముందు గానీ విరామంలో గానీ మ్ అలాగే నిలుస్తుంది. అందుకే గొలుసు-పరీక్ష పదాంత ం ను, పదాంత మ్ ను ఒకే ధ్వనిగా చదువుతుంది: అవి ఒకే మ్, తరువాత వచ్చేదాన్ని బట్టి ఒక్కో రూపంలో చూపబడతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.23 मोऽनुस्वारः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 77 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
नश्चापदान्तस्य झलि 8.3.24 · प्रकरण 3← शङ्के
a non-final न् (or म्) becomes anusvāra before a झल् consonant
A न् or म् that does not stand at the end of a word becomes anusvāra before a झल् sound — a stop or a sibilant: the नुम् augment gives धनूंषि "bows", पयांसि "waters", where the न् before ष्/स् is written as the anusvāra dot. The change is inside the word; a word-final न् is left for the sandhi rules.
పదాంతంలో లేని న్ (లేదా మ్), ఝల్ హల్లు — స్పర్శం లేదా ఊష్మం — పరమైనప్పుడు అనుస్వారమవుతుంది: నుమ్ ఆగమంతో ధనూంషి "ధనుస్సులు", పయాంసి "నీళ్ళు" — ష్/స్ ముందున్న న్ అనుస్వార బిందువుగా వ్రాయబడుతుంది. ఈ మార్పు పదం లోపలిది; పదాంత న్ ను సంధి సూత్రాలకు వదులుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.24 नश्चापदान्तस्य झलि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 78 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा 8.4.45 · प्रकरण 3← पीडयेत् + मद्वियोगः; उद् + निद्रा
खरि च 8.4.55 · प्रकरण 3← मद् + संदेश
a झल् becomes a चर् before a खर्
Before a खर् (a voiceless consonant) a झल् (an obstruent) is replaced by the matching चर् — its voiceless unaspirated counterpart: उद् + स्थानम् → उत्थानम्, उद् + तम्भनम् → उत्तम्भनम्. It is the cartva that unvoices a stop before a following voiceless sound, the counterpart of the jaśtva that voices one before a voiced sound.
ఖర్ (అఘోష హల్లు) ముందు ఝల్ (స్పర్శం) దానికి సరిపడే చర్ — అఘోష అల్పప్రాణ ధ్వని — గా మారుతుంది: ఉద్ + స్థానమ్ → ఉత్థానమ్, ఉద్ + తమ్భనమ్ → ఉత్తమ్భనమ్. ఘోష ముందు స్పర్శాన్ని ఘోషం చేసే జశ్త్వానికి ప్రతిరూపమైన, అఘోష ముందు స్పర్శాన్ని అఘోషం చేసే చర్త్వం ఇది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.55 खरि च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 74 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः 8.4.58 · प्रकरण 3← शङ्के
an anusvāra becomes the class nasal of a following यय् consonant
An anusvāra, before a यय् sound — a class stop or a semivowel, that is anything but श् ष् स् ह् — becomes the nasal homorganic with it: सम् + कारः → सङ्कारः, अलम् + कारः → अलङ्कारः, सम् + चयः → सञ्चयः. Before श् ष् स् ह् the anusvāra stays, since those have no class nasal to match.
అనుస్వారం, యయ్ వర్ణం — వర్గ్య స్పర్శం లేదా అంతస్థ, అంటే శ్ ష్ స్ హ్ తప్ప అన్నీ — పరమైనప్పుడు దానికి సవర్ణమైన వర్గానునాసికమవుతుంది: సమ్ + కారః → సఙ్కారః, అలమ్ + కారః → అలఙ్కారః, సమ్ + చయః → సఞ్చయః. శ్ ష్ స్ హ్ ముందు సవర్ణ అనునాసికం లేదు కాబట్టి అనుస్వారమే నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 79 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वा पदान्तस्य 8.4.59 · प्रकरण 3← गुरुतरशुचम् + निर्विनोदाम्; सखीम् + ते; साध्वीम् + निशीथे
at the end of a word the homorganic-nasal substitution is optional
The previous rule (8.4.58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः) turns an अनुस्वार (the nasal hum ं) into the nasal of the following consonant's own class before a यय् consonant (any stop or semivowel but ह). This rule makes that substitution optional (वा, "or") when the अनुस्वार stands at the end of a पद, a finished word. So the prefix सम् before भृत "borne", once its म् has become अनुस्वार, may keep the class-nasal म् or the अनुस्वार: सम्भृतम् or संभृतम्. Both are correct; the chain shows the class-nasal.
ముందటి సూత్రం (8.4.58 అనుస్వారస్య యయి పరసవర్ణః) అనుస్వారాన్ని (ం అనే నాసిక ధ్వని) — యయ్ హల్లు (హ తప్ప అన్ని స్పర్శ, అంతస్థ హల్లులు) ముందు — ఆ హల్లు వర్గపు నాసికంగా మారుస్తుంది. ఈ సూత్రం, అనుస్వారం పదాంతంలో (పూర్తయిన పదపు చివర) నిలిచినప్పుడు, ఆ మార్పును వికల్పం (వా "లేదా") చేస్తుంది. కాబట్టి భృత "మోయబడిన" ముందు సమ్ ఉపసర్గపు మ్ అనుస్వారమైన తర్వాత వర్గనాసిక మ్ గా ఉండవచ్చు, లేదా అనుస్వారంగా ఉండవచ్చు: సమ్భృతమ్ లేదా సంభృతమ్. రెండూ సరైనవే; గొలుసు వర్గనాసికాన్ని చూపుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.59 वा पदान्तस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 80 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ससजुषो रुः 8.2.66 · प्रकरण 4← मद्वियोगः; मत्संदेशैः; सौधवातायनस्थः
a word-final स् becomes रु
The स् at the end of a word — and the word सजुष् — is replaced by रु. The उ of रु is only a marker and drops, so what is left is र्. This is why यक्ष + स् becomes यक्ष + र्, which then turns to visarga at a pause by 8.3.15: the visarga of every nominative singular is a buried स्. It also explains यक्षः + चक्रे → यक्षश्चक्रे — the स् resurfaces before च and becomes श्.
పదాంతంలోని స్ (మరియు సజుష్ శబ్దపు స్) రుగా మారుతుంది. 'రు'లోని ఉ కేవలం ఇత్‌సంజ్ఞ, అది లోపించి ర్ మాత్రమే మిగులుతుంది. కాబట్టి యక్ష + స్ → యక్ష + ర్; ఆ ర్ విరామం ముందు విసర్గ అవుతుంది (8.3.15). అందుకే ప్రతి ప్రథమా ఏకవచన విసర్గ దాగిన స్; యక్షః + చక్రే లో ఆ స్ మళ్లీ పైకి వచ్చి చకారం ముందు శ్ అవుతుంది — యక్షశ్చక్రే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.66 ससजुषो रुः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 105 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः prakriyā
- docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः derivation
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
चुटू 1.3.7 · प्रकरण 5← पीडयेत्
an affix’s initial palatal or cerebral is a marker
An initial palatal (चु — च छ ज झ ञ) or cerebral (टु — ट ठ ड ढ ण) of an affix is an इत्, a marker: not part of the affix but a tag on it, and it drops. So the ट of the instrumental टा and the ठ, ढ that open other affixes are only labels, gone before the affix is added. It is one of the rules that tell a bare affix from its markers.
ప్రత్యయం మొదట ఉన్న చు (చ ఛ జ ఝ ఞ) గాని టు (ట ఠ డ ఢ ణ) గాని ఇత్తు — అంటే ప్రత్యయంలో భాగం కాక దానిపై గుర్తు మాత్రమే; అది లోపిస్తుంది. అందుకే తృతీయ ప్రత్యయమైన టా లోని ట కేవలం గుర్తు, ప్రత్యయం చేరకముందే పోతుంది. బరి ప్రత్యయాన్ని దాని గుర్తులనుండి వేరుచేసే సూత్రాల్లో ఇది ఒకటి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.7 चुटू
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 128 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लशक्वतद्धिते 1.3.8 · प्रकरण 5← पीडयेत्; शङ्के; पश्य; निशीथे
an affix’s initial ल्, श् or velar is a marker
In an affix that is not a taddhita (a secondary nominal affix), an initial ल्, श्, or velar (क ख ग घ ङ) is an इत्, a marker, and drops. This is why the present-participle affix शतृ adds only अत् — its श् is a tag — and why the tense-name लट् contributes no ल्.
తద్ధితం కాని ప్రత్యయం మొదట ఉన్న ల్, శ్, కవర్గం (క ఖ గ ఘ ఙ) ఇత్తులు, లోపిస్తాయి. అందుకే వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయమైన శతృ కేవలం అత్ ను చేరుస్తుంది — దాని శ్ ఒక గుర్తే — మరియు లట్ లకారంలోని ల్ ఏమీ మిగల్చదు.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.8 लशक्वतद्धिते
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 135 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् 1.4.13 · प्रकरण 5← पीडयेत्; शङ्के; पश्य
the base an affix is added to is called अङ्ग (stem) while the affix stands
Whatever an affix is prescribed after — taken with everything from that point on — is named अङ्ग, the stem, for as long as that affix is present. The name matters because a great many rules operate "on the अङ्ग": the guṇa and vṛddhi changes, the lengthenings, the augments all target the अङ्ग before its ending. So राम is the अङ्ग before a case ending, and चकृ the अङ्ग before a perfect ending — and it is on that अङ्ग that the vowel is strengthened to चकार.
ఒక ప్రత్యయం దేని తరువాత విధించబడుతుందో అది — అక్కడి నుండి ముందంతటితో సహా — ఆ ప్రత్యయం ఉన్నంత వరకు అఙ్గ, అంటే ప్రకృతి (కాండం), అని పిలవబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం, ఎందుకంటే ఎన్నో సూత్రాలు "అఙ్గం మీద" పనిచేస్తాయి: గుణ-వృద్ధి మార్పులు, దీర్ఘీకరణలు, ఆగమాలు అన్నీ ప్రత్యయం ముందు అఙ్గాన్నే లక్ష్యంగా చేసుకుంటాయి. కాబట్టి విభక్తి ముందు రామ అఙ్గం; పరోక్ష ప్రత్యయం ముందు చకృ అఙ్గం — ఆ అఙ్గం మీదే అచ్చు బలపడి చకార అవుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.13 यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 132 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आटश्च 6.1.90 · प्रकरण 5← रात्रौ
vṛddhi where the आट् augment meets the next vowel
Where the augment आट् stands before a vowel, the augment and that vowel coalesce into a single vṛddhi vowel. This is the आट् prefixed to a vowel-initial root in the past tenses — इष् → ऐच्छत् "wanted", the आ of आट् and the इ giving ऐ — and the आट् the nadī and ā-stems take before their ङित् case endings, मति + आट् + ए → मत्यै. One rule serves both augments.
ఆట్ ఆగమం, తరువాత అచ్చు ముందు ఉన్నప్పుడు ఆ ఆగమం, ఆ అచ్చు కలిసి ఒక్క వృద్ధి అచ్చు అవుతాయి. ఇది భూతకాలాల్లో అచ్-ఆది ధాతువుకు చేరే ఆట్ (ఇష్ → ఐచ్ఛత్; ఆట్ ఆ + ఇ → ఐ) కీ, నదీ/ఆకారాంత శబ్దాలు ఙిత్ విభక్తుల ముందు తీసుకునే ఆట్ కీ (మతి + ఆట్ + ఏ → మత్యై) — రెండింటికీ ఒకే సూత్రం.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.90 आटश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 196 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अमि पूर्वः 6.1.107 · प्रकरण 5← सव्यापाराम्; निर्विनोदाम्; सखीम्; साध्वीम्; ताम्; उन्निद्राम्; अवनिशयनाम्
before the accusative-singular अम्, the stem vowel alone remains
When the accusative-singular ending अम् follows a word ending in अक् (a short a i u …), the single substitute for stem-vowel + अ is the pūrva, the earlier, vowel — the stem vowel wins. So हरि + अम् → हरिम्, गुरु + अम् → गुरुम्, राम + अम् → रामम्. One rule for the accusative singular of every vowel stem.
అక్కు (హ్రస్వ అ ఇ ఉ…) తరువాత అమ్ (ద్వితీయైకవచనం) పరమైతే, ప్రాతిపదిక అచ్చుకూ అ కూ ఏకాదేశం పూర్వరూపం — ప్రాతిపదిక అచ్చు నిలుస్తుంది. హరి + అమ్ → హరిమ్, గురు + అమ్ → గురుమ్, రామ + అమ్ → రామమ్. అచ్చంత శబ్దాల ద్వితీయైకవచనానికి ఒకే సూత్రం.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.107 अमि पूर्वः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 134 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.4, वसतिम्
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो भिस ऐस् 7.1.9 · प्रकरण 5← मत्संदेशैः
after an a-stem, the instrumental plural भिस् becomes ऐस्
After an अ-stem, the instrumental-plural ending भिस् becomes ऐस्. रामैः, वृक्षैः — the -ऐः that marks “by the many”. Only a-stems do this; other stems keep भिः (हरिभिः).
అకారాంతం తరువాత తృతీయా బహువచన ప్రత్యయం భిస్ ఐస్ అవుతుంది. రామైః, వృక్షైః — “పలువురిచేత” అని తెలిపే -ఐః. ఇది అకారాంతాలకే; మిగతా శబ్దాలు భిః నిలుపుకుంటాయి (హరిభిః).
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.9 अतो भिस ऐस्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 141 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
त्यदादीनामः 7.2.102 · प्रकरण 5← ताम्
a त्यदादि pronoun’s final becomes अ before an ending
The final sound of a त्यदादि pronoun — तद्, यद्, एतद्, इदम् and their group — becomes अ before a case-ending. तद् → त, which then goes on to सः, तम्, ते. It is the step that turns the stem into the shape the endings attach to.
త్యదాది సర్వనామం — తద్, యద్, ఏతద్, ఇదమ్ మొదలైన గణం — దాని అంత్యవర్ణం విభక్తి ముందు అ అవుతుంది. తద్ → త, అటుపైన సః, తమ్, తే అవుతుంది. ప్రత్యయాలు చేరే రూపంలోకి శబ్దాన్ని మార్చే మెట్టు ఇది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.102 त्यदादीनामः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 192 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आण्नद्याः 7.3.112 · प्रकरण 5← रात्रौ
a नदी stem takes the आट् augment before the ङित् case endings
A नदी-type feminine — a long ई- or ū-stem, and a short i- or u-stem in its optional nadī declension (1.4.6) — takes the augment आट् before the dative, ablative, genitive and locative singular (the ङित् endings). The आट् and the ending then coalesce to vṛddhi by 6.1.90: मति + आट् + ए → मत्यै "for the thought", मत्याः "of the thought".
నదీ-తరగతి స్త్రీలింగం — దీర్ఘ ఈ/ఊ-అంతం, అలాగే ఐచ్ఛిక నదీ రూపంలో హ్రస్వ ఇ/ఉ-అంతం (1.4.6) — చతుర్థీ, పంచమీ, షష్ఠీ, సప్తమీ ఏకవచనాల (ఙిత్ ప్రత్యయాల) ముందు ఆట్ ఆగమం తీసుకుంటుంది. తరువాత ఆట్, ప్రత్యయం 6.1.90 చేత వృద్ధిగా కలుస్తాయి: మతి + ఆట్ + ఏ → మత్యై "ఆలోచనకు", మత్యాః "ఆలోచన యొక్క".
- Aṣṭādhyāyī — 7.3.112 आण्नद्याः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 195 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वाऽवसाने 8.4.56 · प्रकरण 5← पीडयेत्
at a pause, a झल् sound may become its voiceless चर्
At a pause — the end of an utterance — a झल् sound (a stop or sibilant) optionally becomes its voiceless unaspirate चर्. So a word-final द् may be spoken as त्: रामात् or रामाद्. It is why an ablative in -आत् and its voiced twin are both correct at a stop.
విరామం దగ్గర — పలుకు ముగిసేచోట — ఝల్ ధ్వని (స్పర్శ లేదా ఊష్మం) వికల్పంగా తన అఘోష అల్పప్రాణ చర్ అవుతుంది. అందుకే పదాంత ద్ ను త్ గా పలకవచ్చు: రామాత్ లేదా రామాద్. -ఆత్ పంచమి, దాని ఘోష రూపం రెండూ విరామంలో సరైనవి కావడానికి కారణమిదే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.56 वाऽवसाने
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 145 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ङिति ह्रस्वश्च 1.4.6 · प्रकरण 6← रात्रौ
a short इ/उ feminine is optionally called नदी before a ङित् ending
A feminine stem ending in short इ or उ — मति "thought", धेनु "cow" — is optionally given नदी status before a ङित् affix, that is before the dative, ablative, genitive and locative singular. When it is नदी it takes the नदी endings मत्यै, मत्याः, मत्याः, मत्याम्; when it is not, it takes the हरि-type गुण endings मतये, मतेः, मतेः, मतौ. So each of these four singular cases of the short इ- and उ-stem feminines has two forms. The च draws in the ई/ऊ stems that are not exclusively feminine, such as श्री and भू.
హ్రస్వ ఇకారాంత లేదా ఉకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దం — మతి "బుద్ధి", ధేను "ఆవు" — ఙిత్ ప్రత్యయం ముందు, అంటే చతుర్థీ, పంచమీ, షష్ఠీ, సప్తమీ ఏకవచనం ముందు, ఐచ్ఛికంగా నదీసంజ్ఞ పొందుతుంది. నదీ అయినప్పుడు నదీ ప్రత్యయాలు మత్యై, మత్యాః, మత్యాః, మత్యామ్; కానప్పుడు హరి-వంటి గుణాదేశ రూపాలు మతయే, మతేః, మతేః, మతౌ. కాబట్టి ఈ నాలుగు ఏకవచన విభక్తులకు రెండేసి రూపాలు. చ చేత ఇది శ్రీ, భూ వంటి నిత్యస్త్రీలింగం కాని ఈ/ఊ శబ్దాలకూ వర్తిస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.6 ङिति ह्रस्वश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 221 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
इदुद्भ्याम् 7.3.117 · प्रकरण 6← रात्रौ
a नदी-designated short इ/उ feminine takes आम् in the locative singular
A short इ- or उ-stem feminine that has taken the नदी designation — optional before the ङित् endings (1.4.6) — also turns its locative-singular ङि to आम्. मति → मत्याम् beside मतौ, धेनु → धेन्वाम् beside धेनौ. वलभि “eave” is such a stem; भवनवलभौ (1.40) shows the other, घि, choice — औ — where मत्याम् shows this one.
నదీసంజ్ఞ పొందిన హ్రస్వ ఇ/ఉ స్త్రీలింగం కూడా సప్తమ్యేకవచన ఙి ని ఆమ్ చేస్తుంది — ఙిత్ ప్రత్యయాల ముందు ఐచ్ఛికం (1.4.6). మతి → మత్యామ్ (మతౌ పక్కన), ధేను → ధేన్వామ్ (ధేనౌ పక్కన). వలభి అలాంటిదే; భవనవలభౌ (1.40) మరో (ఘి) దారిని — ఔ — చూపుతుంది, మత్యామ్ ఈ దారిని.
- Aṣṭādhyāyī — 7.3.117 इदुद्भ्याम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 222 in the abridgement; the नदी संज्ञा of the short इ/उ feminine; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
विभाषा ङिश्योः 6.4.136 · प्रकरण 7← अहनि
before the locative singular ङि and before शी, an अन्-stem may drop its अ or keep it
An अन्-stem drops the अ of its -अन् body before a vowel-initial ending (that is 6.4.134); before the locative-singular ending ङि and before शी, that dropping is optional — विभाषा, “by choice.” So दधन् “curd” gives both दध्नि and दधनि in the locative singular, and व्योमन् “sky” gives व्योम्नि beside व्योमनि. The अन्-neuter declension carries this step, and the block reaches it through व्योम्नि (1.53), the shortened form Kālidāsa uses.
అన్-అంత ప్రాతిపదికం అచ్-ఆది విభక్తి ముందు తన -అన్ శరీరంలోని అకారాన్ని లోపింపజేస్తుంది (అది 6.4.134); ఙి (సప్తమ్యేకవచనం), శీ ల ముందు మాత్రం ఆ లోపం వైకల్పికం — విభాషా, “ఇష్టానుసారం.” కావున దధన్ “పెరుగు” → దధ్ని, దధని రెండూ; వ్యోమన్ “ఆకాశం” → వ్యోమని పక్కన వ్యోమ్ని. అన్-నపుంసక నమూనా ఈ మెట్టును మోస్తుంది; ఈ ఖండం దాన్ని వ్యోమ్ని (1.53) ద్వారా చేరుతుంది — కాళిదాసు వాడిన హ్రస్వరూపం.
- Aṣṭādhyāyī — 6.4.136 विभाषा ङिश्योः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 247 in the abridgement; the दध्नि/दधनि prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो गुणे 6.1.97 · प्रकरण 8← शङ्के; ते; पश्य; ताम्
a non-final अ before a guṇa vowel merges forward (para-rūpa)
When a non-final short अ is followed by a guṇa vowel (अ, ए, ओ), the single substitute is the later vowel alone — para-rūpa, the second stands — not a guṇa of the two. It keeps a stem-final अ from doubling with an affix that opens on such a vowel, so only the affix’s vowel is heard.
అంత్యం కాని హ్రస్వ అ తరువాత గుణాచ్చు (అ, ఏ, ఓ) వస్తే, రెండింటి స్థానంలో పరమైన అచ్చు ఒక్కటే మిగులుతుంది — పరరూపం, రెండవది నిలుస్తుంది — గుణం కాదు. అలా అకారాంత శబ్దం అటువంటి అచ్చుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయంతో కలిసినప్పుడు ప్రత్యయపు అచ్చు మాత్రమే వినబడుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.97 अतो गुणे
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 273 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश् 7.1.27 · प्रकरण 8← ते
अश् replaces the genitive-singular ending after युष्मद्/अस्मद्
After the pronouns युष्मद् "you" and अस्मद् "I", the genitive-singular ending ङस् is replaced by अश्. The base then becomes तव / मम by 7.2.96, so the genitive singular is तव "your", मम "my". The pronoun of the second and first persons builds its possessive on this substitution.
యుష్మద్ "నీవు", అస్మద్ "నేను" అనే సర్వనామాల తరువాత షష్ఠీ ఏకవచన ప్రత్యయం ఙస్ కి అశ్ ఆదేశం వస్తుంది. తరువాత 7.2.96 చేత ప్రాతిపదికం తవ/మమ అవుతుంది; కాబట్టి షష్ఠీ ఏకవచనం తవ "నీ", మమ "నా". ప్రథమ, మధ్యమ పురుష సర్వనామాల షష్ఠి ఈ ఆదేశంపైనే నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.27 युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 326 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
शेषे लोपः 7.2.90 · प्रकरण 8← ते
in the remaining cases, the final of युष्मद्/अस्मद् elides
In the cases not otherwise provided for, the final अद् of युष्मद्/अस्मद् elides, leaving the bare त्व- / म- (and युष्म-/अस्म- in the plural): ते, मे in the shorter datives and genitives, तव, मम, and the locatives त्वयि "in you", मयि "in me". Elision is the default; the other rules name where a substitute stands instead.
ప్రత్యేకంగా విధించని మిగతా విభక్తుల్లో యుష్మద్/అస్మద్ అంత్యం (అద్) లోపిస్తుంది; కేవలం త్వ-/మ- (బహువచనంలో యుష్మ-/అస్మ-) మిగులుతుంది: హ్రస్వ చతుర్థీ/షష్ఠుల్లో తే, మే; తవ, మమ; సప్తమిలో త్వయి "నీయందు", మయి "నాయందు". లోపమే సామాన్యం; ఆదేశమెక్కడ ఉంటుందో మిగతా సూత్రాలు చెబుతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.90 शेषे लोपः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 312 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तवममौ ङसि 7.2.96 · प्रकरण 8← ते
तव and मम replace the base before the genitive singular
Before the genitive-singular (ङस्, replaced by अश् at 7.1.27), युष्मद् becomes तव and अस्मद् becomes मम, giving तव "your", मम "my". These are the full possessive singulars, beside the enclitic ते, मे that 7.2.90 leaves.
షష్ఠీ ఏకవచనం (ఙస్; 7.1.27 చేత అశ్) పరమైనప్పుడు యుష్మద్ → తవ, అస్మద్ → మమ: తవ "నీ", మమ "నా". 7.2.90 వదిలే సంక్షిప్త తే, మే లకు పక్కన ఇవి పూర్ణ షష్ఠీ ఏకవచన రూపాలు.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.96 तवममौ ङसि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 325 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सार्वधातुकमपित् 1.2.4 · प्रकरण 12← शङ्के; पश्य
a सार्वधातुक affix that is not पित् is treated as ङित्
A सार्वधातुक affix — a present-system ending or the class sign that goes with it — that is not पित् (not marked प् as its इत्) is treated as ङित्, as though it carried ङ् as an इत्. The ङित् mark blocks the guṇa or vṛddhi strengthening the affix would otherwise pull, so the stem keeps its weak shape under such an ending. The third-person and the आत्मनेपद endings, and the imperatives that are not पित्, all fall under it: शृणु "listen", कथयतः "of the two telling" and रमसे "you take delight" keep their unstrengthened stems by this rule. The derivation names it on the silent step where the ending is fixed as ङित्.
సార్వధాతుక ప్రత్యయం — వర్తమానగణ ప్రత్యయం, లేదా దానితో వచ్చే గణచిహ్నం — పిత్ కానిది (ప్‌ను ఇత్‌గా గుర్తు లేనిది) ఙిత్‌గా, ఙ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినట్లుగా వర్తిస్తుంది. ఙిత్ గుర్తు, ప్రత్యయం లేకపోతే కలిగించే గుణ లేదా వృద్ధి బలపడటాన్ని అడ్డుకుంటుంది, కాబట్టి ధాతువు అటువంటి ప్రత్యయం కింద తన బలహీన రూపాన్ని నిలుపుకుంటుంది. ప్రథమ పురుష ప్రత్యయాలు, ఆత్మనేపద ప్రత్యయాలు, పిత్ కాని ఆజ్ఞార్థాలు అన్నీ దీని కిందకు వస్తాయి: శృణు "వినుము", కథయతః "చెప్పే ఇద్దరి", రమసే "ఆనందిస్తావు" ఈ సూత్రంచేత బలపడని ధాతురూపాన్ని నిలుపుకుంటాయి. ప్రత్యయాన్ని ఙిత్‌గా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.2.4 सार्वधातुकमपित्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 498 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अनुदात्तङित आत्मनेपदम् 1.3.12 · प्रकरण 12← शङ्के
a root marked अनुदात्तेत् or ङित् takes आत्मनेपद (the middle endings)
A root taught with an अनुदात्त इत् (अनुदात्तेत् — an indicatory sound spoken in the low tone) or with ङ् as an इत् (ङित्) takes आत्मनेपद, the set of personal endings that turn the action toward the agent. Roots like पद् "go, fall" and लभ् "get" are marked this way and so conjugate only in this middle set: सम्पत्स्यन्ते "they will come about", लप्स्यते "he will get". The mark is not visible in the finished word; it is a property of the root the derivation reads to choose the ending, and it names this rule where it does.
అనుదాత్త ఇత్‌తో (అనుదాత్తేత్ — తగ్గు స్వరంలో పలికిన సూచక ధ్వని) గాని ఙ్‌ను ఇత్‌గా (ఙిత్) కలిగి గాని ఉపదేశింపబడిన ధాతువు ఆత్మనేపదాన్ని — క్రియను కర్త వైపు మళ్ళించే పురుష ప్రత్యయాల గణాన్ని — తీసుకుంటుంది. పద్ "పోవు, పడు", లభ్ "పొందు" వంటి ధాతువులు ఇలా గుర్తు కలిగి ఈ ఆత్మనేపద గణంలోనే వర్తిస్తాయి: సంపత్స్యంతే "సంభవించును", లప్స్యతే "పొందును". ఈ గుర్తు పూర్తయిన పదంలో కనబడదు; అది ధాతువు లక్షణం, గొలుసు ప్రత్యయాన్ని ఎంచుకోవడానికి దాన్ని చదివి ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.12 अनुदात्तङित आत्मनेपदम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 376 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् 1.3.78 · प्रकरण 12← पीडयेत्; पश्य
in the remaining case, a root in the active takes परस्मैपद
In the case left over (शेष — a root not sent to the middle by the preceding rules), when the ending stands for the agent (कर्तरि, the active sense) the root takes परस्मैपद, the set of personal endings that turn the action away from the agent. This is the default that catches every root the आत्मनेपद rules did not claim: भू "be, become" is such a root, so भवति "he becomes" and प्रभवति "he arises" take the active endings. The derivation names this rule where it chooses the active set.
మిగిలిన సందర్భంలో (శేషం — ముందటి సూత్రాలు ఆత్మనేపదానికి పంపని ధాతువు), ప్రత్యయం కర్తను సూచించినప్పుడు (కర్తరి, కర్తృ అర్థం) ధాతువు పరస్మైపదాన్ని — క్రియను కర్త నుండి దూరంగా మళ్ళించే పురుష ప్రత్యయాల గణాన్ని — తీసుకుంటుంది. ఇది ఆత్మనేపద సూత్రాలు తీసుకోని ప్రతి ధాతువునూ పట్టుకొనే మూలనియమం: భూ "అగు, ఉండు" అటువంటి ధాతువు, కాబట్టి భవతి "అగును", ప్రభవతి "ఉద్భవించును" పరస్మైపద ప్రత్యయాలను తీసుకుంటాయి. ఆ గణాన్ని ఎంచుకొనే చోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.78 शेषात् कर्तरि परस्मैपदम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 378 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सनाद्यन्ता धातवः 3.1.32 · प्रकरण 12← पीडयेत्
words ending in सन् and the other सनादि affixes are called धातु (roots)
A word that ends in सन् or any of the सनादि affixes — the set running from सन् through णिच् (the causative sign) and the rest — is itself called धातु, a verb root. This lets a stem already carrying such a suffix be conjugated afresh, taking the tense endings as any root does. The causative roots of the poem stand on this rule: कथ् "tell", रच् "arrange" and सूच् "point out" carry णिच् and are धातु by it, so कथयतः "of the one telling", विरचिताम् "arranged" and सूचयिष्यन्ति "they will point out" build on a stem this rule names a root. The derivation names it on the silent step where the सनादि-ending stem is fixed as a धातु.
సన్‌తో గాని సనాది ప్రత్యయాలలో (సన్ నుండి ణిచ్ — ప్రేరణ చిహ్నం — మొదలైన గణం) దేనితో గాని అంతమయ్యే పదానికి ధాతు సంజ్ఞ, అదే ఒక క్రియా ధాతువు. దీనివల్ల అటువంటి ప్రత్యయాన్ని ఇప్పటికే కలిగిన అంగం మళ్ళీ, ఏ ధాతువు వలెనే కాలప్రత్యయాలను తీసుకొని, వర్తించగలదు. కావ్యపు ప్రేరణార్థ ధాతువులు ఈ సూత్రంపై నిలుస్తాయి: కథ్ "చెప్పు", రచ్ "అమర్చు", సూచ్ "చూపు" ణిచ్‌ను కలిగి దీనిచేత ధాతువులు అవుతాయి, కాబట్టి కథయతః "చెప్పేవాని", విరచితామ్ "అమర్చబడిన", సూచయిష్యంతి "చూపుతారు" ఈ సూత్రం ధాతువు అని పిలిచే అంగంపై నిర్మితమవుతాయి. సనాదిఅంత అంగాన్ని ధాతువుగా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.1.32 सनाद्यन्ता धातवः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 466 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कर्तरि शप् 3.1.68 · प्रकरण 12← पीडयेत्; शङ्के; पश्य
the class-sign शप् is added after a root, in the active, before a present-system ending
In the active (कर्तरि, when the verb agrees with its agent), the affix शप् — which surfaces as a plain अ, its श् and प् being only markers — is placed between a root and a following सार्वधातुक ending (the present-system endings). It is the class-sign (विकरण) of the first, sixth and tenth verb classes, and it is what makes their present stems thematic. So भू "to be" takes शप् to give भू + अ + ति, which goes on to भवति "he is" — the poem's भवति and प्रभवति; हृ "to carry" likewise gives हरति "he carries". Where a class takes a different sign, or none, this rule does not apply.
కర్తరి ప్రయోగంలో (క్రియ కర్తతో సమన్వయించినప్పుడు) శప్ ప్రత్యయం — దీని శ్, ప్ కేవలం గుర్తులు కావటాన కేవలం అ గా కనబడేది — ధాతువుకూ, తరువాతి సార్వధాతుక ప్రత్యయానికీ (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలకు) మధ్య చేరుతుంది. ఇది మొదటి, ఆరవ, పదవ ధాతుగణాల వికరణం (గణచిహ్నం); వాటి వర్తమాన అఙ్గాలను థెమాటిక్ గా చేసేది ఇదే. అలా భూ "ఉండుట" శప్ తీసుకొని భూ + అ + తి అవుతుంది, అది భవతి "ఉన్నాడు" గా కొనసాగుతుంది — కావ్యంలోని భవతి, ప్రభవతి; హృ "మోయుట" కూడా హరతి "మోస్తాడు" గా అవుతుంది. వేరే వికరణం తీసుకునే గణానికి, లేదా ఏదీ తీసుకోని గణానికి ఈ సూత్రం వర్తించదు.
- Aṣṭādhyāyī — 3.1.68 कर्तरि शप्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 385 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वर्तमाने लट् 3.2.123 · प्रकरण 12← शङ्के
the present tense लट् for an action going on now
For an action going on now, the affix लट् — the present tense — is placed after the root. भू “to be” gives भवति, “is”. लट् is the first of the ten लकारs, the slots the tense-and-mood endings fill.
ఇప్పుడు జరుగుతున్న క్రియకు ధాతువు తరువాత లట్ — వర్తమాన లకారం — వస్తుంది. భూ (ఉండుట) → భవతి. పది లకారాల్లో లట్ మొదటిది; కాలార్థ ప్రత్యయాలు నిండే స్థానాలే ఈ లకారాలు.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.123 वर्तमाने लट्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 372 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ् 3.3.161 · प्रकरण 12← पीडयेत्
लिङ् (the optative) in command, invitation, address, entreaty, deliberation and prayer
In the senses of injunction (विधि), invitation, respectful address, solicited request, deliberative question and prayer, a root takes लिङ् — the optative or "potential". It renders "should, may, would": गच्छेत् "he should go", कुर्यात् "he should do". The one mood carries the whole range from a rule laid down to a wish expressed.
విధి, నిమంత్రణ, ఆమంత్రణ, అధీష్ట (గౌరవంతో కోరడం), సంప్రశ్న (ఆలోచనతో ప్రశ్నించడం), ప్రార్థన — ఈ అర్థాల్లో ధాతువుకు లిఙ్ (విధిలిఙ్) వస్తుంది. "చేయవలెను, చేయవచ్చు" అనే భావం: గచ్ఛేత్ "వెళ్ళవలెను", కుర్యాత్ "చేయవలెను". విధి నుండి కోరిక దాకా ఈ ఒక్క లకారమే మోస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.3.161 विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 423 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लोट् च 3.3.162 · प्रकरण 12← पश्य
and लोट् (the imperative) in those same senses
In the same senses as the optative — command, invitation and the rest — a root also takes लोट्, the imperative. It gives the direct order and the third-person "let": गच्छ "go", गच्छतु "let him go", गच्छन्तु "let them go". Where लिङ् says "should", लोट् says "do".
విధిలిఙ్ చెప్పిన అర్థాల్లోనే — ఆజ్ఞ, నిమంత్రణ మొదలైనవి — ధాతువుకు లోట్ (ఆజ్ఞార్థం) కూడా వస్తుంది. ఇది నేరుగా ఆజ్ఞను, ప్రథమపురుషలో "…నీ" అనే అర్థాన్ని ఇస్తుంది: గచ్ఛ "వెళ్ళు", గచ్ఛతు "వెళ్ళనీ", గచ్ఛన్తు "వెళ్ళనీ (వారు)". లిఙ్ "చేయవలెను" అంటే లోట్ "చేయుము".
- Aṣṭādhyāyī — 3.3.162 लोट् च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 407 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् 3.4.78 · प्रकरण 12← पीडयेत्; शङ्के; पश्य
the eighteen personal endings (तिङ्) that replace a verb's tense-marker (लकार)
This one sūtra names, in a single run, all eighteen verbal personal endings — the तिङ् set — that stand in for the abstract tense-marker (लकार) a verb first receives. Nine are parasmaipada (active): तिप् तस् झि, सिप् थस् थ, मिप् वस् मस्; nine are ātmanepada (middle): त आताम् झ, थास् आथाम् ध्वम्, इट् वहि महिङ् — three persons against singular, dual and plural in each voice. Every finite verb in the poem takes one: चक्रे "he did" reaches the ātmanepada त, रुणद्धि "he obstructs" the parasmaipada तिप्, द्रक्ष्यसि "you will see" the सिप्. It is the verb's counterpart to 4.1.2, which lists the noun's सुप् endings.
ఈ ఒక్క సూత్రం, ఒక క్రియ మొదట పొందే భావ కాలచిహ్నం (లకారం) స్థానంలో వచ్చే పద్దెనిమిది క్రియా పురుష ప్రత్యయాలను — తిఙ్ గణాన్ని — ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది. తొమ్మిది పరస్మైపదం: తిప్ తస్ ఝి, సిప్ థస్ థ, మిప్ వస్ మస్; తొమ్మిది ఆత్మనేపదం: త ఆతామ్ ఝ, థాస్ ఆథామ్ ధ్వమ్, ఇట్ వహి మహిఙ్ — ప్రతి పదంలో మూడు పురుషలు ఏకవచన, ద్వివచన, బహువచనాలకు ఎదురుగా. కావ్యంలోని ప్రతి తిఙంత క్రియా వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది: చక్రే "చేశాడు" ఆత్మనేపద త ను, రుణద్ధి "అడ్డగిస్తాడు" పరస్మైపద తిప్ ను, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" సిప్ ను చేరుకుంటాయి. నామపదపు సుప్ ప్రత్యయాలను పేర్కొనే 4.1.2 కు ఇది క్రియాపరమైన జోడి.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.78 तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 373 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
टित आत्मनेपदानां टेरे 3.4.79 · प्रकरण 12← शङ्के
after a टित् tense-marker the टि of an ātmanepada ending becomes ए
After a टित् tense-marker — a lakāra marked with a silent ट्, which the present-system tenses carry — the टि of the ātmanepada personal endings is replaced by ए. (The टि of an ending is its final vowel together with any consonant after it.) So the ending त becomes ते and झ becomes झे: पद् "to happen" gives आपत्स्यते "it will befall" and सम्पत्स्यन्ते "they will come to pass", and लभ् "to get" gives लप्स्यते "he will obtain".
టిత్ కాల-గుర్తు తరవాత — మౌన ట్ గుర్తుగల లకారం, వర్తమాన వ్యవస్థ కాలాలు మోసేది — ఆత్మనేపద పురుష ప్రత్యయాల టి భాగం ఏ చేత మార్చబడుతుంది. (ప్రత్యయపు టి అంటే దాని చివరి అచ్చు, దాని తరవాతి హల్లుతో కలిపి.) అలా త ప్రత్యయం తే గా, ఝ ఝే గా అవుతాయి: పద్ "జరుగుట" ఆపత్స్యతే "సంభవించును" నూ సమ్పత్స్యన్తే "సంభవిస్తాయి" నూ ఇస్తుంది; లభ్ "పొందుట" లప్స్యతే "పొందును" ఇస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.79 टित आत्मनेपदानां टेरे
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 506 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सेर्ह्यपिच्च 3.4.87 · प्रकरण 12← पश्य
the imperative's 2nd-singular ending सि becomes हि, and counts as अपित्
In the imperative (लोट्), the second-person singular parasmaipada ending सि is replaced by हि, and this हि is treated as अपित् — as though it had no प् marker, so it behaves like a ङित् suffix, one that does not strengthen the root. So भू "to be" reaches भव + हि, व्रज् "to go" व्रज + हि, हृ "to carry" हर + हि — each before the next rule strips the हि away. The अपित् status is why the root stays weak, giving भव, not *भाव.
ఆజ్ఞార్థంలో (లోట్), మధ్యమ పురుష ఏకవచన పరస్మైపద ప్రత్యయం సి, హి గా మారుతుంది; ఈ హి అపిత్ గా — ప్ గుర్తు లేనట్టుగా — పరిగణింపబడి, ధాతువును బలపరచని ఙిత్ ప్రత్యయంలా ప్రవర్తిస్తుంది. అలా భూ "ఉండుట" భవ + హి ను, వ్రజ్ "వెళ్ళుట" వ్రజ + హి ను, హృ "మోయుట" హర + హి ను చేరుకుంటాయి — తరవాతి సూత్రం హి ని తొలగించే ముందు. అపిత్ కావటమే ధాతువు బలహీనంగా ఉండి భవ ను ఇస్తుంది, *భావ ను కాదు.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.87 सेर्ह्यपिच्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 413 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
इतश्च 3.4.100 · प्रकरण 12← पीडयेत्
and the final इ of a ङित् personal ending is dropped
And the final इ of a personal ending that is marked ङित् is dropped. Such endings stand in the imperfect (लङ्), the optative (विधिलिङ्) and the other secondary tenses. So the third-person ति, having lost its इ, ends in a bare त्: भू gives अभूत् "it became", वस् gives व्यवस्येत् and अधिवसेः; the second-person सि gives a final -ः: गच्छेः "you would go", यायाः "you would go", भूः. It is what makes these forms end short where the present ends in -ति and -सि.
మరియు ఙిత్ గుర్తుగల పురుష ప్రత్యయపు అంత్య ఇ లోపిస్తుంది. ఇలాంటి ప్రత్యయాలు అనద్యతన భూత (లఙ్), విధ్యర్థ (విధిలిఙ్) మొదలైన కాలాల్లో నిలుస్తాయి. అలా ప్రథమ పురుష తి తన ఇ ని కోల్పోయి కేవలం త్ తో చివరవుతుంది: భూ అభూత్ "అయ్యింది" ను, వస్ వ్యవస్యేత్, అధివసేః ను ఇస్తుంది; మధ్యమ పురుష సి అంత్య -ః ను ఇస్తుంది: గచ్ఛేః "వెళ్తావు", యాయాః "వెళ్తావు", భూః. వర్తమానం -తి, -సి తో చివరయ్యే చోట ఈ రూపాలు పొట్టిగా చివరయ్యేలా చేసేది ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.100 इतश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 422 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च 3.4.103 · प्रकरण 12← पीडयेत्
the optative adds the augment यासुट् before its parasmaipada endings, and it is ङित्
In the optative (विधिलिङ्, "you should / would"), before the parasmaipada personal endings the augment यासुट् — the piece यास् — is inserted between the stem and the ending. It is pronounced उदात्त (high-pitched) and is marked ङित्. The ङित् mark matters: it forbids the strengthening (गुण) of the root vowel that a plain ending would cause, so the root stays weak. So कृ "to do" reaches कुर्यात् "he should do"; गम् "to go" reaches गच्छेः "you would go"; अस् "to be" reaches स्यात् "it would be". The यास् is worn down to या and then further by the rules that follow.
విధ్యర్థంలో (విధిలిఙ్, "చేయవలెను / చేయును"), పరస్మైపద పురుష ప్రత్యయాల ముందు యాసుట్ ఆగమం — యాస్ అనే భాగం — అంగానికీ ప్రత్యయానికీ మధ్య చేర్చబడుతుంది. ఇది ఉదాత్త స్వరంతో పలుకబడుతుంది, ఙిత్ గుర్తుగలది. ఈ ఙిత్ గుర్తు ముఖ్యం: సాధారణ ప్రత్యయం కలిగించే ధాతు స్వరపు గుణాన్ని అది నిషేధిస్తుంది, కనుక ధాతువు బలహీనంగా నిలుస్తుంది. అలా కృ "చేయుట" కుర్యాత్ "చేయవలెను" కు; గమ్ "వెళ్ళుట" గచ్ఛేః "వెళ్తావు" కు; అస్ "ఉండుట" స్యాత్ "ఉండును" కు చేరుతుంది. యాస్ యా గా, ఆ తరవాత మరింత, తరవాతి సూత్రాల చేత అరిగిపోతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.103 यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 424 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुट् तिथोः 3.4.107 · प्रकरण 12← पीडयेत्
the optative's त and थास् take the augment सुट्
In the optative (लिङ्), the third-person ending त and the second-person ātmanepada ending थास् take the augment सुट् — a स्, with a silent उ and ट् that only mark where it sits. It goes before the ending: त becomes स्त, थास् becomes स्थास्. In the benedictive (आशीर्लिङ्) the स stays and surfaces, as in एधिषीष्ट "may he thrive"; in deriving स्यात् "may it be" the ending त takes the augment — अस् + यास् + स्त — though the sārvadhātuka optative then drops the स again.
లిఙ్ (విధ్యర్థం)లో ప్రథమ పురుష ప్రత్యయం త, మధ్యమ పురుష ఆత్మనేపద ప్రత్యయం థాస్ — ఇవి సుట్ అను ఆగమాన్ని గ్రహిస్తాయి — అది స్, దానిలోని ఉ, ట్ అది ఎక్కడ నిలుస్తుందో చెప్పే మౌన గుర్తులు మాత్రమే. అది ప్రత్యయానికి ముందు వెళ్తుంది: త స్త అవుతుంది, థాస్ స్థాస్ అవుతుంది. ఆశీర్లిఙ్ (దీవెన అర్థం)లో ఆ స నిలిచి కనిపిస్తుంది, ఎధిషీష్ట "వర్ధిల్లుగాక" లో వలె; స్యాత్ "అగుగాక" ను సాధించునపుడు త ప్రత్యయం ఆగమాన్ని గ్రహిస్తుంది — అస్ + యాస్ + స్త — అయితే సార్వధాతుక విధ్యర్థం ఆ స ను మళ్ళీ లోపింపజేస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.107 सुट् तिथोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 521 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिङ्शित्सार्वधातुकम् 3.4.113 · प्रकरण 12← पीडयेत्; शङ्के; पश्य
a तिङ् ending and a शित् affix are called सार्वधातुक
A तिङ् ending (तिङ्, the block of finite personal endings) and any शित् affix (शित्, one that carries श् as its इत् mark, such as the class-signs शप् and श्यन्) are called सार्वधातुक — "reaching the whole root", the class of affixes that stand in the present system and act on the root as a whole. भवति "he becomes" ends in the तिङ् ending तिप् and carries the class-sign शप्, both सार्वधातुक. The name matters because other rules turn on it — some strengthenings apply only before a सार्वधातुक affix. The derivation names this rule where it fixes the affix as सार्वधातुक.
తిఙ్ ప్రత్యయం (తిఙ్ — క్రియాపదపు పురుష ప్రత్యయాల గణం) మరియు ఏదైనా శిత్ ప్రత్యయం (శిత్ — శ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినది, శప్, శ్యన్ వంటి గణచిహ్నాలు) సార్వధాతుక సంజ్ఞ పొందుతాయి — "ధాతువు పూర్తికి చేరునది", వర్తమాన వ్యవస్థలో నిలిచి ధాతువును మొత్తంగా వర్తించే ప్రత్యయాల గణం. భవతి "అగును" తిఙ్ ప్రత్యయం తిప్‌తో అంతమై గణచిహ్నం శప్‌ను కలిగి ఉంది, రెండూ సార్వధాతుకాలు. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం — కొన్ని బలపరిచే మార్పులు సార్వధాతుక ప్రత్యయం ముందు మాత్రమే జరుగుతాయి. ప్రత్యయాన్ని సార్వధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.113 तिङ्शित्सार्वधातुकम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 384 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आर्धधातुकं शेषः 3.4.114 · प्रकरण 12← पीडयेत्
the affix left over (not तिङ् or शित्) is called आर्धधातुक
Any affix enjoined after a root that is not a तिङ् ending and not a शित् affix — everything left over (शेष) once the सार्वधातुक affixes are set aside — is called आर्धधातुक, the class that reaches "half the root" and builds the stems outside the present system. The कृत् suffixes fall here: क्त in प्रमत्तः "heedless", क्त्वा in श्रुत्वा "having heard", and the future sign स्य in द्रक्ष्यसि "you will see" are all आर्धधातुक. The name governs whether the augment इट् may come and how the root's vowel strengthens. The derivation names this rule where it fixes the कृत् or derived affix as आर्धधातुक.
ధాతువు తరువాత విధించిన ప్రత్యయాలలో తిఙ్ ప్రత్యయమూ కాక శిత్ ప్రత్యయమూ కాక — సార్వధాతుక ప్రత్యయాలను పక్కన పెట్టాక మిగిలినది (శేషం) — దానికి ఆర్ధధాతుక సంజ్ఞ, "ధాతువులో సగానికే" చేరి వర్తమాన వ్యవస్థ వెలుపలి రూపాలను నిర్మించే గణం. కృత్ ప్రత్యయాలు ఇక్కడకు వస్తాయి: ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లోని క్త, శ్రుత్వా "విని" లోని క్త్వా, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" లోని భవిష్యత్ చిహ్నం స్య — అన్నీ ఆర్ధధాతుకాలు. ఇట్ ఆగమం వచ్చునా, ధాతువు అచ్చు ఎలా బలపడునా అనేది ఈ సంజ్ఞపై ఆధారపడుతుంది. కృత్ లేదా సాధిత ప్రత్యయాన్ని ఆర్ధధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.114 आर्धधातुकं शेषः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 402 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लोपो व्योर्वलि 6.1.66 · प्रकरण 12← पीडयेत्
व् and य् are dropped before a consonant of the वल् set
A व् or a य् is dropped when a वल् consonant follows — वल् being the consonants other than य्, that is, the ordinary stops, sibilants and the rest. So in the optative इय् loses its य् before the ending's स्: गम् reaches गच्छेः through गच्छ् + अ + इय् + स् → गच्छ् + अ + इ + स्. And भू "to be" reaches अभूत् "it became" when the व् of the aorist stem भूव् drops before त्: अ + भू + व् + त् → अ + भू + त्; likewise भूः. Strip these glides and the vowel before them stands bare against the ending.
వల్ హల్లు తరవాత వచ్చినపుడు వ్ గాని య్ గాని లోపిస్తుంది — వల్ అనగా య్ తప్ప మిగిలిన హల్లులు, అనగా సాధారణ స్పర్శలు, ఊష్మలు మొదలైనవి. అలా విధ్యర్థంలో ఇయ్ తన య్ ను ప్రత్యయపు స్ ముందు కోల్పోతుంది: గమ్ గచ్ఛ్ + అ + ఇయ్ + స్ → గచ్ఛ్ + అ + ఇ + స్ ద్వారా గచ్ఛేః కు చేరుతుంది. మరియు భూ "ఉండుట" — లుఙ్ అంగం భూవ్ యొక్క వ్ త్ ముందు లోపించినపుడు — అభూత్ "అయ్యింది" కు చేరుతుంది: అ + భూ + వ్ + త్ → అ + భూ + త్; భూః కూడా అలాగే. ఈ అర్ధస్వరాలను తొలగిస్తే వాటి ముందరి అచ్చు ప్రత్యయాన్ని ఎదుర్కొని ఒంటరిగా నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.66 लोपो व्योर्वलि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 427 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो हेः 6.4.105 · प्रकरण 12← पश्य
the imperative ending हि drops after अ
The imperative's second-person singular ending हि (put there by 3.4.87 सेर्ह्यपिच्च) is dropped when it follows a short अ. So भू "to be", having reached भव + हि, loses the हि to give भव "be!"; व्रज् gives व्रज "go!"; अनु + सृ gives अनुसर; हृ gives हर. This is why these common imperatives end bare, in the root's own vowel, with no ending in sight.
ఆజ్ఞార్థ మధ్యమ పురుష ఏకవచన ప్రత్యయం హి (3.4.87 సేర్హ్యపిచ్చ చేర్చినది), హ్రస్వ అ తరవాత వస్తే లోపిస్తుంది. అలా భూ "ఉండుట" భవ + హి కి చేరి, హి ని కోల్పోయి భవ "అవు!" ను ఇస్తుంది; వ్రజ్ వ్రజ "వెళ్ళు!" ను; అను + సృ అనుసర ను; హృ హర ను ఇస్తుంది. అందుకే ఈ సాధారణ ఆజ్ఞలు ఏ ప్రత్యయమూ కనబడకుండా, ధాతువు సొంత అచ్చుతో చివరవుతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 6.4.105 अतो हेः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 414 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
इदितो नुम् धातोः 7.1.58 · प्रकरण 12← शङ्के
a root marked with a silent इ takes the nasal augment नुम्
A root that carries a short इ as a silent marker — an इत्, a letter hung on the root in the teaching only to signal a rule and then dropped — is called इदित्. Such a root takes the augment नुम्, a न् placed after its last vowel, so that it lands before the final consonant. So वदि becomes वन्द् "to praise", लिगि becomes लिङ्ग् "to embrace", लबि becomes लम्ब् "to hang", खडि becomes खण्ड् "to break". The नुम्-न् then surfaces as the nasal that matches the following sound. The poem walks वन्द्यैः "with those worthy of praise" out of वदि this way, आलिङ्ग्य "having embraced" out of लिगि, and लम्बमानस्य "of the one hanging" out of लबि.
మౌన గుర్తుగా చిన్న ఇ ని మోసే ధాతువు — ఇత్, అంటే ఒక సూత్రాన్ని సూచించుటకే బోధనలో ధాతువుకు తగిలించి తరవాత తొలగించే అక్షరం — ఇదిత్ అనబడుతుంది. అట్టి ధాతువు నుమ్ ఆగమాన్ని — తన చివరి అచ్చు తరవాత, అంతిమ హల్లు ముందు నిలిచే న్ ని — గ్రహిస్తుంది. అలా వది వన్ద్ "స్తుతించుట" అవుతుంది, లిగి లిఙ్గ్ "కౌగిలించుట", లబి లమ్బ్ "వేలాడుట", ఖడి ఖణ్డ్ "విరుగుట" అవుతాయి. నుమ్-న్ తరవాతి ధ్వనికి తగిన అనునాసికంగా కనబడుతుంది. కావ్యంలో వన్ద్యైః "స్తుతికి తగినవారితో" వది నుండి, ఆలిఙ్గ్య "కౌగిలించి" లిగి నుండి, లమ్బమానస్య "వేలాడుతున్నదాని" లబి నుండి ఇలా నడుస్తాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.58 इदितो नुम् धातोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 461 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य 7.2.79 · प्रकरण 12← पीडयेत्
in the optative, the स् of the ending and its augment is dropped, unless it is the last sound
In the optative (लिङ्), a स् belonging to the sārvadhātuka ending or to its यासुट् augment is dropped — but only a स् that is not the final sound of the form. So the यास् augment, whose स् is not final, loses it and becomes या: गम् reaches गच्छेः through गच्छ् + अ + यास् + स् → गच्छ् + अ + या + स्, where the first स् (of यास्) goes and the last स् (the ending) stays. वस् "to dwell" gives अधिवसेः, and या "to go" gives यायाः. Where the स् would be the last sound of the word it is kept, which is why the ending's own स् survives.
విధ్యర్థంలో (లిఙ్), సార్వధాతుక ప్రత్యయానికి గాని దాని యాసుట్ ఆగమానికి గాని చెందిన స్ లోపిస్తుంది — కాని రూపపు చివరి ధ్వని కాని స్ మాత్రమే. అలా యాస్ ఆగమం, దాని స్ చివరిది కాదు కనుక, దాన్ని కోల్పోయి యా అవుతుంది: గమ్ గచ్ఛ్ + అ + యాస్ + స్ → గచ్ఛ్ + అ + యా + స్ ద్వారా గచ్ఛేః కు చేరుతుంది, ఇక్కడ మొదటి స్ (యాస్ ది) పోతుంది, చివరి స్ (ప్రత్యయానిది) నిలుస్తుంది. వస్ "నివసించుట" అధివసేః ను, యా "వెళ్ళుట" యాయాః ను ఇస్తుంది. స్ పదపు చివరి ధ్వని అయ్యే చోట అది నిలుపబడుతుంది, అందుకే ప్రత్యయపు సొంత స్ మిగులుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.79 लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 425 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो येयः 7.2.80 · प्रकरण 12← पीडयेत्
after a stem ending in अ, the या of the optative augment becomes इय्
After a stem that ends in short अ, the या left from the optative augment यासुट् is replaced by इय्. This is the step that turns the first-class present stem into its optative shape. So गम् "to go", whose present stem गच्छ + अ ends in अ, reaches गच्छ् + अ + या + स् → गच्छ् + अ + इय् + स्, on the way to गच्छेः "you would go"; वह् in the causative gives वाहयेत् the same way. Where the stem does not end in अ the या stays, as in यायाः from या.
హ్రస్వ అ తో చివరయ్యే అంగం తరవాత, విధ్యర్థ ఆగమం యాసుట్ నుండి మిగిలిన యా ఇయ్ చే మార్చబడుతుంది. మొదటి గణపు వర్తమాన అంగాన్ని దాని విధ్యర్థ రూపంగా మార్చే మెట్టు ఇదే. అలా గమ్ "వెళ్ళుట", దాని వర్తమాన అంగం గచ్ఛ + అ అ తో చివరవుతుంది కనుక, గచ్ఛ్ + అ + యా + స్ → గచ్ఛ్ + అ + ఇయ్ + స్ కు చేరి, గచ్ఛేః "వెళ్తావు" వైపు సాగుతుంది; వహ్ ప్రేరణార్థంలో వాహయేత్ ను అలాగే ఇస్తుంది. అంగం అ తో చివరవని చోట యా నిలుస్తుంది, యా నుండి యాయాః లో వలె.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.80 अतो येयः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 426 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
पाघ्राध्मास्थाम्नादाण्दृश्यर्त्तिसर्त्तिशदसदां पिबजिघ्रधमतिष्ठमनयच्छपश्यर्च्छधौशीयसीदाः 7.3.78 · प्रकरण 12← पश्य
nine roots take a special present stem before शप्
Nine roots trade themselves for a special present stem when the class-1 marker शप् — the अ (written श) inserted before class-1 endings — follows: पा "to drink" → पिब, घ्रा "to smell" → जिघ्र, ध्मा "to blow" → धम, स्था "to stand" → तिष्ठ, म्ना "to note" → मन, दाण् "to give" → यच्छ, दृश् "to see" → पश्य, ऋ "to go" → ऋच्छ, and सद् "to sit" → सीद, with सृ → धौ and शद् → शीय in the same list. The poem's उत्पश्यामि "I look up at", पश्यन् "seeing", and पश्य "look" all take पश्य for दृश् by this rule.
ఒకటవ గణపు గుర్తు శప్ — ఒకటవ గణ ప్రత్యయాల ముందు చేర్చే అ (శ గా వ్రాయబడినది) — వచ్చినపుడు తొమ్మిది ధాతువులు ప్రత్యేక వర్తమాన అంగంతో మారుతాయి: పా "తాగుట" → పిబ, ఘ్రా "వాసన చూచుట" → జిఘ్ర, ధ్మా "ఊదుట" → ధమ, స్థా "నిలుచుట" → తిష్ఠ, మ్నా "గుర్తించుట" → మన, దాణ్ "ఇచ్చుట" → యచ్ఛ, దృశ్ "చూచుట" → పశ్య, ఋ "పోవుట" → ఋచ్ఛ, సద్ "కూర్చుండుట" → సీద; సృ → ధౌ, శద్ → శీయ కూడా అదే జాబితాలో. కావ్యంలో ఉత్పశ్యామి "పైకి చూస్తాను", పశ్యన్ "చూస్తూ", పశ్య "చూడు" — ఇవన్నీ ఈ సూత్రం చేత దృశ్ కు పశ్య ను గ్రహిస్తాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 7.3.78 पाघ्राध्मास्थाम्नादाण्दृश्यर्त्तिसर्त्तिशदसदां पिबजिघ्रधमतिष्ठमनयच्छपश्यर्च्छधौशीयसीदाः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 485 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सार्वधातुकार्धधातुकयोः 7.3.84 · प्रकरण 12← पीडयेत्
a root's final इक् vowel takes guṇa before a सार्वधातुक or आर्धधातुक affix
A root ending in one of the इक् vowels — इ उ ऋ ऌ — takes guṇa, the middle grade (इ/उ → ए/ओ, ऋ → अर्), before an affix of either great class: a सार्वधातुक (the present-system endings) or an आर्धधातुक (the endings and suffixes outside it — futures, infinitives, most kṛt affixes). So भू "to be" raises to भो before the present ending, giving भवति "he is"; कृ "to do" raises to कर् before the infinitive तुम्, giving कर्तुम् "to do"; श्रु "to hear" to श्रो in श्रोष्यसि "you will hear". It is the principal rule that strengthens a root's final vowel one grade.
ఇక్ అచ్చుల్లో — ఇ ఉ ఋ ఌ — ఒకదానితో అంతమయ్యే ధాతువు, రెండు మహాగణాల్లో ఏ ప్రత్యయం ముందైనా — సార్వధాతుకం (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలు) లేదా ఆర్ధధాతుకం (దానికి వెలుపలి ప్రత్యయాలు — భవిష్యత్తు, తుమున్, చాలా కృత్ ప్రత్యయాలు) ముందు — గుణం, మధ్య మెట్టు (ఇ/ఉ → ఏ/ఓ, ఋ → అర్), పొందుతుంది. అలా భూ "ఉండుట" వర్తమాన ప్రత్యయం ముందు భో గా ఎక్కి భవతి "ఉన్నాడు" అవుతుంది; కృ "చేయుట" తుమ్ ముందు కర్ గా ఎక్కి కర్తుమ్ "చేయుటకు" అవుతుంది; శ్రు "వినుట" శ్రోష్యసి "వింటావు" లో శ్రో గా. ధాతువు అంత్య అచ్చును ఒక మెట్టు బలపరచే ప్రధాన సూత్రం ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.3.84 सार्वधातुकार्धधातुकयोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 386 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सत्यापपाशरूपवीणातूलश्लोकसेनालोमत्वचवर्मवर्णचूर्णचुरादिभ्यो णिच् 3.1.25 · प्रकरण 21← पीडयेत्
णिच् after सत्य and the like and after the tenth class (चुरादि)
The affix णिच् (an इ that marks its stem a verb) is added after सत्य "true", पाश, रूप and the rest of that list, and after चुर् "to steal" and the roots that head its list — the चुरादि or tenth class. Here णिच् is not causative but the class's own marker (स्वार्थे, "in the root's own sense"). चुर् + णिच् → चोरि → चोरयति "steals"; the poem's कथ् "tell", रच् "compose", वास् "perfume" and सूच् "point to" are of this class, as कथयतः "the two tell".
ణిచ్ ప్రత్యయం (తన స్థానాన్ని ధాతువుగా గుర్తించే ఇ) సత్య "నిజము", పాశ, రూప మొదలైన వాటి తరవాత, అలాగే చుర్ "దొంగిలించుట" మొదలైన ధాతువుల తరవాత — చురాది గణం, పదవ గణం — చేరుతుంది. ఇక్కడ ణిచ్ ప్రేరణార్థం కాదు, గణపు స్వంత గుర్తు (స్వార్థే, "ధాతువు తన అర్థంలోనే"). చుర్ + ణిచ్ → చోరి → చోరయతి "దొంగిలించును"; పద్యంలోని కథ్ "చెప్పుట", రచ్ "రచించుట", వాస్ "సువాసన చేయుట", సూచ్ "సూచించుట" ఈ గణంవే, కథయతః "ఇద్దరు చెప్పుదురు" అన్నట్టు.
- Aṣṭādhyāyī — 3.1.25 सत्यापपाशरूपवीणातूलश्लोकसेनालोमत्वचवर्मवर्णचूर्णचुरादिभ्यो णिच्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 691 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अजाद्यतष्टाप् 4.1.4 · प्रकरण 60← ताम्
टाप् (the feminine आ) after an अज-class word or an अ-stem
A nominal stem of the अजादि class, and any stem ending in short अ, forms its feminine by adding टाप्, which yields आ: अज → अजा "she-goat", बाल → बाला "girl", कान्त → कान्ता "beloved". This is how the ā-stem feminines — the रमा class — are built from masculine or neuter a-stems.
అజాది గణపు శబ్దాలకు, హ్రస్వ అకారాంత ప్రాతిపదికాలకు స్త్రీలింగంలో టాప్ ప్రత్యయం చేరుతుంది; అది ఆ ఇస్తుంది: అజ → అజా "మేక", బాల → బాలా "బాలిక", కాన్త → కాన్తా "ప్రియురాలు". అకారాంత పుం/నపుంసక శబ్దాల నుండి ఆకారాంత స్త్రీలింగం (రమా తరగతి) ఇలా ఏర్పడుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 4.1.4 अजाद्यतष्टाप्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1242 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
शकधृषज्ञाग्लाघटरभलभक्रमसहार्हास्त्यर्थेषु तुमुन् 3.4.65 · not in the abridgement← सुखयितुम्
तुमुन् (the infinitive) after a root governed by शक् "be able", अर्ह "deserve" and the like
When a root is governed by a word meaning "be able" (शक्), "dare" (धृष्), "know how" (ज्ञा), "be weary" (glai), "endeavour" (ghaṭ, rabh, labh, kram), "bear" (sah), "deserve" (arh), or "there is / ought", it takes the affix तुमुन्, giving the infinitive in -तुम्: गन्तुं शक्नोति "is able to go", द्रष्टुम् इच्छति "wishes to see". The infinitive is indeclinable. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras.
శక్ (సామర్థ్యం), ధృష్ (సాహసం), జ్ఞా (నేర్పు), గ్లా, ఘట్/రభ్/లభ్/క్రమ్ (ప్రయత్నం), సహ్ (ఓర్పు), అర్హ (యోగ్యత), అస్తి ("ఉంది/తగును") — ఈ అర్థాలున్న పదం పాలించే ధాతువుకు తుమున్ ప్రత్యయం చేరి –తుమ్ అంతమైన తుమున్నర్థకం (infinitive) వస్తుంది: గన్తుం శక్నోతి "వెళ్ళగలడు", ద్రష్టుమ్ ఇచ్ఛతి "చూడగోరుతాడు". ఇది అవ్యయం. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపపు 1,269 సూత్రాల వెలుపల నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.65 शकधृषज्ञाग्लाघटरभलभक्रमसहार्हास्त्यर्थेषु तुमुन्
- Siddhāntakaumudī — तुमुन् prakaraṇa; the infinitive stands outside Laghu-siddhāntakaumudī’s 1,269 sūtras
uncheckeddrafted from the rule text
अ अ 8.4.68 · not in the abridgement← पीडयेत्; शङ्के; पश्य
the short अ, held open through the derivation, returns to its close sound at the end
The last sūtra of the Aṣṭādhyāyī. Throughout a derivation the short अ is treated as though it were open (विवृत), like the long आ, so that the rules can reach it; this rule restores its natural close (संवृत) sound once the derivation is done. It is the final step of nearly every chain — of चक्रे, of प्रमत्तः, and the rest. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.
అష్టాధ్యాయి చివరి సూత్రం. వ్యుత్పత్తి అంతటా హ్రస్వ అ ను విచ్చుకున్నట్టుగా (వివృత), దీర్ఘ ఆ వలె, గ్రహిస్తారు — తద్వారా నియమాలు దానిని అందుకోగలుగుతాయి; వ్యుత్పత్తి ముగిసిన పిదప ఈ సూత్రం దాని సహజ సంవృత ధ్వనిని తిరిగి ఇస్తుంది. ఇది దాదాపు ప్రతి గొలుసుకూ చివరి మెట్టు — చక్రే కు, ప్రమత్తః కు, మిగిలిన వాటికి. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.68 अ अ
- Siddhāntakaumudī — outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras
uncheckeddrafted from the rule text

१समासविग्रहthe compounds, unpacked

सव्यापाराम्

स · व्यापार

व्यापारेण सह वर्तमाना, ताम्
बहुव्रीहि — having something to do

बहुव्रीहि — it refers to सखीम्. with something to occupy her — and Mallinātha fills the word in from the three stanzas just past: पूर्वोक्तबलिचित्रलेखनादिव्यापारवतीम्, having the occupations spoken of before, the offering, the drawing of the picture and the rest. **So a single compound is made to hold the whole kulaka.** The स- is सह reduced to one letter, and what it accompanies is everything 2.25 to 2.27 imagined her doing

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who glosses सव्यापारां पूर्वोक्तबलिचित्रलेखनादिव्यापारवतीम्, listing the occupations of 2.25 to 2.27“ahani divase savyāpārāṃ pūrvoktabalicitralekhanādivyāpāravatīm”

मद्वियोगः

मद् · वियोग

मम वियोगः
तत्पुरुष (genitive) — separation from me

तत्पुरुष. being parted from me — **and this is the word the two witnesses read differently.** `text.md` prints मद्वियोगः and brackets विप्रयोगः beneath it; Mallinātha reads the printed one and glosses it मद्विरहः; DCS reads the bracketed one, `pIqayed viprayogaH`. **That is the exact mirror of 2.27**, where the printed word was DCS's and the bracketed one was his. Two stanzas running, the same field filled, and the two witnesses swapping sides. Neither reading changes anything: वियोग and विप्रयोग are the same word twice built, and both scan

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who reads मद्वियोग मद्विरहः, the reading `text.md` prints; DCS reads the bracketed विप्रयोगः; `verse('2.28').variants` carries पीडयेद्विप्रयोगः“madviyogo madvirahas tathā tena prakāreṇa”

गुरुतरशुचम्

गुरुतर · शुच्

गुरुतरा शुग् यस्याः, ताम्
बहुव्रीहि — whose grief is the heavier

बहुव्रीहि — it refers to सखीम्. her grief the heavier — गुरुतर is a comparative, and what it compares is the night against the day, which is the whole argument of the first two pādas. Mallinātha answers it अतिदुर्भरदुःखाम्, of a sorrow too heavy to carry. **शुच् is a bare root used as a noun**, one of the few consonant stems in the canto, and skt-data has no class for a stem in च् at all

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who unpacks गुरुतरा शुग् यस्यास्ताम् and glosses अतिदुर्भरदुःखाम्“gurutarā śug yasyās tāṃ gurutaraśucam atidurbharaduḥkhām”

निर्विनोदाम्

निस् · विनोद

निर्गतो विनोदो यस्याः, ताम्
बहुव्रीहि — from whom diversion has gone

बहुव्रीहि — it refers to सखीम्. with nothing to divert her — **and the word is 2.27's last word with a negative in front of it.** That stanza ended प्रायेणैते रमणविरहेष्वङ्गनानां विनोदाः, these are the diversions of women whose lovers are away; this one says that at night she has none. Mallinātha glosses निर्व्यापाराम्, without occupation, which pairs it against सव्यापाराम् in the first pāda. **So the stanza is built on one contrast stated twice**, once with व्यापार and once with विनोद, and the second of the two words is carried in from the stanza before

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who glosses निर्विनोदां निर्व्यापाराम्; that विनोद is the last word of 2.27 is the reader's“rātrau nirvinodāṃ nirvyāpārāṃ te sakhīm”

मत्संदेशैः

मद् · संदेश

मम संदेशाः, तैः
तत्पुरुष (genitive) — with messages from me

तत्पुरुष. with word from me — Mallinātha glosses मद्वार्ताभिः, with news of me, which is narrower and truer: what will comfort her is not the message's content but that there is one. **The plural is the poem's own errand named at last in the plural**, and he closes the comment by saying who carries it — दूतश्चायं मेघ इति भावः, and this cloud is the messenger

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who glosses मत्सन्देशैर्मद्वार्ताभिः and closes दूतश्चायं मेघ इति भावः“matsandeśair madvārtābhir alaṃ paryāptaṃ sukhayitum”

अवनिशयनाम्

अवनि · शयन

अवनिरेव शयनम्
कर्मधारय — the bare earth for a bed
अवनिशयनं यस्याः, ताम्
बहुव्रीहि — whose bed is the bare earth

बहुव्रीहि — it refers to ताम्. lying on the bare ground — the inner compound is अवनिरेव शयनम्, the earth *itself* as her bed, which Mallinātha spells out with एव. **And then he says why, and the reason turns misery into observance**: नियमार्थं स्थण्डिलशायिनीम्, sleeping on bare ground for the sake of a vow. Same move as the soiled dress at 2.26 — what looks like a woman let go is a woman keeping a rule — and he seals it two words later with साध्वीं पतिव्रताम् and अतो नान्यथा शङ्कितव्यमिति भावः, so there is no call to suspect anything else

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who unpacks अवनिरेव शयनं शय्या यस्यास्ताम् and adds नियमार्थं स्थण्डिलशायिनीम्“avanir eva śayanaṃ śayyā yasyās tām | niyamārthaṃ sthaṇḍilaśāyinīm”

सौधवातायनस्थः

सौध · वातायन · स्थ

सौधस्य वातायनम्
तत्पुरुष (genitive) — the window of the mansion
सौधवातायने तिष्ठतीति
upapada-tatpurusha — standing at it

upapada-tatpurusha — it refers to त्वम्. standing at the window of the house — the last member is √स्था cut down to one syllable by the affix क, as पञ्जरस्थाम् was at 2.25. **It is the whole staging of the scene**: the cloud is not to enter, and not to speak from the sky, but to stand in the window opening. Mallinātha adds only सन्, making it a participle clause — being at the window, look

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī for the construction — सौधवातायनस्थः सन्पश्य; Pāṇini 3.2.3 आतोऽनुपसर्गे कः by way of skt-mcp for the affix, which he does not name, as at 2.25“saudhavātāyanasthaḥ san paśya”

उन्निद्राम्

उद् · निद्रा

उद्गता निद्रा यस्याः, ताम्
बहुव्रीहि — from whom sleep has gone

बहुव्रीहि — it refers to ताम्. sleepless — Mallinātha glosses उत्सृष्टनिद्राम्, having given sleep up, which makes it something she has done rather than something done to her, and so of a piece with the vow in the next compound. **And it is what the state he names is named for**: he closes the comment अनेन जागरावस्थोक्ता, by this the condition called *waking* is stated

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who glosses उन्निद्रामुत्सृष्टनिद्राम् and closes अनेन जागरावस्थोक्ता“unnidrām utsṛṣṭanidrām … anena jāgarāvasthoktā”

२प्रतिपदार्थeach word, its form and sense

ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular

सव्यापाराम्

printed सव्यापारामहनि

व्यापार, taking ā-stem feminine endings at the end of a bahuvrīhi

busy — and the busyness is the three stanzas just finished, which Mallinātha lists inside the gloss. **The word is the hinge of the whole stanza**: by day she has these things to do, and the pāda's argument is that having them is what makes the day bearable. The masculine व्यापार is declined as a feminine because the compound describes सखीम्

ā-stem feminine

The commonest feminine class, formed from an a-stem by lengthening: कान्ता, कान्ते, कान्ताः.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

ā-stem feminine

Feminine stems ending in आ, built from an अ-stem by टाप् (4.1.4): रमा, बाला, कान्ता, and the poem's याच्ञा, अलका, मोघा. The nominative is रमा, the accusative रमाम्, the instrumental रमया (7.3.105); the dative, ablative, genitive and locative singular take the याट् augment — रमायै, रमायाः, रमायाम् (7.3.113). The genitive plural is रमाणाम् (नुट् by 7.1.54), and the vocative singular is रमे.

అకారాంత శబ్దం నుండి టాప్ (4.1.4) చేత ఏర్పడే ఆకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: రమా, బాలా, కాన్తా, పద్యంలోని యాచ్ఞా, అలకా, మోఘా. ప్రథమ రమా, ద్వితీయ రమామ్, తృతీయ రమయా (7.3.105); చతుర్థీ/పంచమీ/షష్ఠీ/సప్తమీ ఏకవచనాలు యాట్ ఆగమంతో — రమాయై, రమాయాః, రమాయామ్ (7.3.113). షష్ఠీబహువచనం రమాణామ్ (7.1.54 నుట్), సంబోధనైకవచనం రమే.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — आकारान्त स्त्रीलिङ्ग prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — आकारान्त स्त्रीलिङ्ग — aa-fem

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	व्यापारा	व्यापारे	व्यापाराः
द्वितीया	व्यापाराम्	व्यापारे	व्यापाराः
तृतीया	व्यापारया	व्यापाराभ्याम्	व्यापाराभिः
चतुर्थी	व्यापारायै	व्यापाराभ्याम्	व्यापाराभ्यः
पञ्चमी	व्यापारायाः	व्यापाराभ्याम्	व्यापाराभ्यः
षष्ठी	व्यापारायाः	व्यापारयोः	व्यापाराणाम्
सप्तमी	व्यापारायाम्	व्यापारयोः	व्यापारासु
सम्बोधन	व्यापारे	व्यापारे	व्यापाराः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern रमा declines on

रमा
6.1.107अमि पूर्वः
रमाम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

The stanza is one contrast said twice. सव्यापाराम्, 'busy', in the first pāda against निर्विनोदाम्, 'with nothing to divert her', in the second — and Mallinātha gathers the whole kulaka into that first word: पूर्वोक्तबलिचित्रलेखनादिव्यापारवतीम्, having the occupations spoken of before, the offering, the drawing, the rest. The three stanzas of guessing become the day's work, and the argument is that having them is what gets her through it. निर्विनोदाम् is 2.27's own last word with a negative on it — that stanza ended on विनोदाः, the diversions of women whose lovers are away — and he ties the two by glossing निर्विनोदाम् as निर्व्यापाराम्, using the first pāda's word for the second's. Day has occupation, night has none, and that is the whole of what he is saying.

శ్లోకం ఒకే విరుద్ధతను రెండుమాఱులు చెబుతుంది. సవ్యాపారామ్‌, 'పనితో', మొదటి పాదంలో, నిర్వినోదామ్‌, 'ఏ వినోదమూ లేక', రెండవ పాదంలో — మఱి మల్లినాథుడు యావత్తు కులకాన్ని ఆ మొదటి పదంలో కూర్చుతాడు: పూర్వోక్తబలిచిత్రలేఖనాదివ్యాపారవతీమ్‌, ముందు చెప్పిన పనులు కలది, పూజ, చిత్రలేఖనం, మొదలైనవి. మూడు శ్లోకాల ఊహ పగటిపనిగా మారుతుంది, ఆ పనులు ఉండటమే ఆమెను గడిపిస్తుందన్నదే వాదన. నిర్వినోదామ్‌ అనేది 2.27 దాని చివరిపదానికి ఒక నకారం చేర్చినది — ఆ శ్లోకం వినోదాః తో ముగిసింది, ప్రియులు దూరమైన స్త్రీల వినోదాలు — ఆయన నిర్వినోదామ్‌ ను నిర్వ్యాపారామ్‌ అని వ్యాఖ్యానించి, మొదటి పాదపు పదాన్ని రెండవదానికి వాడి రెంటినీ ముడిపెడతాడు. పగలుకు పని ఉంది, రాత్రికి లేదు, అదే ఆయన చెప్పేదంతా.

Mallinātha, Sañjīvinī — 2.28: savyāpārāṃ pūrvoktabalicitralekhanādivyāpāravatīm | nirvinodāṃ nirvyāpārām

an-stem neuter, सप्तमी एकवचन locative singular
अहनि
printed सव्यापारामहनि
अहन्
by day — Mallinātha glosses दिवसे. **The form is the one of two that the generator does not offer.** Pāṇini 6.4.134 अल्लोपोऽनः drops the अ of अन् before a weak ending, which gives अह्नि, and 6.4.136 विभाषा ङिश्योः makes the dropping *optional* before the locative ending, which leaves अहनि standing beside it. skt-data takes the one branch and gives अह्नि alone. **The word beside it in the next pāda fails in exactly the same way** — रात्रौ against रात्र्याम् — so two words of this stanza are missing not because a rule was got wrong but because a rule with two answers was given one. अहन् takes the locative singular both ways, अह्नि and अहनि
an-stem neuter
A consonant stem in -an, neuter, whose nominative and accusative singular drop the n: वर्त्मन् → वर्त्म.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
an-stem neuter, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern अहन् declines on
1. अहन्
2. 6.4.136विभाषा ङिश्योः
  अहनि
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
अव्यय
न
न
not — and it governs a verb four syllables away, पीडयेत्. **What it denies is not the pain but the degree**, because तथा stands between them: the separation does torment her by day, only not *like that*
indeclinable
An indeclinable — no case, no number, one form everywhere.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
अव्यय
तथा
तथा
so much — Mallinātha glosses तेन प्रकारेण, in that manner, and names the affix that makes the word: “प्रकारवचने थाल्” इति थाल्प्रत्ययः, Pāṇini 5.3.23, which puts थाल् after a pronoun to speak of a manner. **And then he supplies the other half of the comparison, which the verse does not contain**: यथा रात्राविति शेषः, *as it does at night* is to be supplied. So a correlative stands here with nothing to answer it, and the commentary writes the answer in
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय

√पीड्, class 10, विधिलिङ्, parasmaipada, third person singular

पीडयेत्

printed पीडयेन्मद्वियोगः

√पीड् of the tenth class

would torment — an optative, and the mood is the stanza's caution. He is not saying the day does not hurt her; he is saying it would not hurt her *in that way*. **The subject is मद्वियोगः**, the separation itself, so what does the tormenting is not the absence of a person but a condition with a name

optative, विधिलिङ्

What would, should, or might be: स्यात् 'there might be', उपेक्षेत 'would he overlook'.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)

परस्मैपद · विधिलिङ्
प्रथम	पीडयेत्	पीडयेताम्	पीडयेयुः
मध्यम	पीडयेः	पीडयेतम्	पीडयेत
उत्तम	पीडयेयम्	पीडयेव	पीडयेम

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

√पीड् · class 10 · विधिलिङ्

पीडँ
1.3.1भूवादयो धातवः
पीडँ
and, without changing the form,1.3.2
1.3.9तस्य लोपः
पीड्
3.1.25सत्यापपाशरूपवीणातूलश्लोकसेनालोमत्वचवर्मवर्णचूर्णचुरादिभ्यो णिच्
पीड् + णिच्
and, without changing the form,3.1.321.3.31.3.7
1.3.9तस्य लोपः
पीड् + इ
and, without changing the form,3.4.1141.4.13
3.3.161विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ्
पीड् + इ + लिँङ्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
पीड् + इ + ल्
and, without changing the form,1.3.78
3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
पीड् + इ + तिप्
and, without changing the form,1.3.3
1.3.9तस्य लोपः
पीड् + इ + ति
and, without changing the form,3.4.113
3.1.68कर्तरि शप्
पीड् + इ + शप् + ति
and, without changing the form,1.3.31.3.8
1.3.9तस्य लोपः
पीड् + इ + अ + ति
and, without changing the form,3.4.113
3.4.100इतश्च
पीड् + इ + अ + त्
3.4.103यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च
पीड् + इ + अ + यासुँट् + त्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
पीड् + इ + अ + यास् + त्
3.4.107सुट् तिथोः
पीड् + इ + अ + यास् + स्त्
and, without changing the form,1.4.13
7.2.79लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य
पीड् + इ + अ + या + त्
7.2.80अतो येयः
पीड् + इ + अ + इय् + त्
6.1.66लोपो व्योर्वलि
पीड् + इ + अ + इ + त्
7.3.84सार्वधातुकार्धधातुकयोः
पीड् + ए + अ + इ + त्
and, without changing the form,1.4.14
6.1.78एचोऽयवायावः
पीड् + अय् + अ + इ + त्
6.1.87आद्गुणः
पीड् + अय् + ए + त्
8.2.39झलां जशोऽन्ते
पीड् + अय् + ए + द्
8.4.56वाऽवसाने
पीड् + अय् + ए + त्
8.4.68अ अ
पीडयेत्

uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

मद्वियोगः

वियोग

separation from me — the word `text.md` prints where DCS reads विप्रयोगः, which the corpus carries as a variant. Mallinātha reads what the text reads and glosses it मद्विरहः, exchanging one word for separation for another

a-stem masculine

The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः.

అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్షః, యక్షౌ, యక్షాః.

Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; राम prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
docs/lessons/1.1.md — §4.2, the a-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

a-stem masculine

The largest noun class, and the one every other declension is measured against: यक्ष, राम. The nominative singular यक्षः ends in a visarga that is a buried स् (8.2.66, then 8.3.15); the instrumental शापेन comes from टा becoming इन after an a-stem (7.1.12) and then अ + इ → ए (6.1.87); the locative plural is यक्षेषु. Adjectives in अ — प्रमत्त, भोग्य — decline the same way in the masculine, so प्रमत्तः and भोग्येण sit in this same table.

అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్ష, రామ. శబ్దమంజరిలో మొదటి శబ్దం 'రామః రామౌ రామాః'. ప్రథమా ఏకవచనం యక్షః (దాగిన స్), తృతీయా శాపేన (టా → ఇన 7.1.12; అ + ఇ → ఏ 6.1.87), సప్తమీ బహువచనం యక్షేషు. అకారాంత విశేషణాలు — ప్రమత్త, భోగ్య — పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి; ప్రమత్తః, భోగ్యేణ ఇదే పట్టికలో ఉంటాయి.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — रामः prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
docs/lessons/1.1.md — §4, the a-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	वियोगः	वियोगौ	वियोगाः
द्वितीया	वियोगम्	वियोगौ	वियोगान्
तृतीया	वियोगेन	वियोगाभ्याम्	वियोगैः
चतुर्थी	वियोगाय	वियोगाभ्याम्	वियोगेभ्यः
पञ्चमी	वियोगात्	वियोगाभ्याम्	वियोगेभ्यः
षष्ठी	वियोगस्य	वियोगयोः	वियोगानाम्
सप्तमी	वियोगे	वियोगयोः	वियोगेषु
सम्बोधन	वियोग	वियोगौ	वियोगाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on

राम
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + स्
8.2.66ससजुषो रुः
राम + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

√शङ्क्, class 1, लट्, atmanepada, first person singular

शङ्के

√शङ्क् of the first class

I suppose — and Mallinātha will not let it be fear. He glosses तर्कयामि, I reckon, and cites the Śabdārṇava for the two senses the word has — “शङ्का वितर्कभययोः”, śaṅkā is used of conjecture and of dread — and takes conjecture. **That is the third guessing-word in five stanzas settled the same way**: नूनम् at 2.24 he glossed वितर्के against सत्यम् at 2.20, सम्भावना ran through 2.25, and here शङ्के is तर्क and not भय. The whole passage is marked as supposition by its verbs. **And it is the eighth middle-voice verb of Uttaramegha and the fourth in nine stanzas whose pada DCS leaves off**: the tags record no pada, so `scripts/draft-analysis.ts` wrote parasmaipada, where शङ्के is the ātmanepada first singular — the same omission as लक्षयेथाः at 2.20 and both verbs of 2.23. skt-data settles it: it builds √शङ्क् in the ātmanepada alone, and gives शङ्के in the cell exactly

present, लट्

The present tense.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)

आत्मनेपद · लट्
प्रथम	शङ्कते	शङ्केते	शङ्कन्ते
मध्यम	शङ्कसे	शङ्केथे	शङ्कध्वे
उत्तम	शङ्के	शङ्कावहे	शङ्कामहे

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

√शङ्क् · class 1 · लट्

शकिँ
1.3.1भूवादयो धातवः
शकिँ॒
and, without changing the form,1.3.2
1.3.9तस्य लोपः
शक्
7.1.58इदितो नुम् धातोः
शन्क्
3.2.123वर्तमाने लट्
शन्क् + लँट्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
शन्क् + ल्
and, without changing the form,1.3.12
3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
शन्क् + इट्
and, without changing the form,1.3.3
1.3.9तस्य लोपः
शन्क् + इ
and, without changing the form,3.4.113
3.1.68कर्तरि शप्
शन्क् + शप् + इ
and, without changing the form,1.3.31.3.8
1.3.9तस्य लोपः
शन्क् + अ + इ
and, without changing the form,3.4.113
3.4.79टित आत्मनेपदानां टेरे
शन्क् + अ + ए
and, without changing the form,1.2.41.4.131.4.14
6.1.97अतो गुणे
शन्क् + ए
8.3.24नश्चापदान्तस्य झलि
शंक् + ए
8.4.58अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः
शङ्क् + ए
8.4.68अ अ
शङ्के

uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

He will not let शङ्के be fear. The word has two senses — the Śabdārṇava gives it both, “शङ्का वितर्कभययोः”, conjecture and dread — and he takes तर्कयामि, I reckon, not I am afraid. That is the third guessing-word in five stanzas settled the same way: नूनम् at 2.24 he glossed वितर्के against the सत्यम् it had carried at 2.20, सम्भावना ran through 2.25, and now शङ्के is तर्क and not भय. The whole passage is marked as supposition by its verbs, over and over, and never by its content — which is why the last pāda of the stanza before could name a figure to license the guessing and this one can send the cloud to check.

శఙ్కే ను ఆయన భయం కానివ్వడు. ఆ పదానికి రెండు అర్థాలు — శబ్దార్ణవం రెంటినీ ఇస్తుంది, “శఙ్కా వితర్కభయయోః”, ఊహ, భయం — ఆయన తర్కయామి, ఊహిస్తాను, అని తీసుకొంటాడు, భయపడతాను కాదు. ఇది ఐదు శ్లోకాలలో మూడవ ఊహాపదం అదే విధంగా తేల్చినది: 2.24 లో నూనమ్‌ ను ఆయన వితర్కే అని, 2.20 లో అది మోసిన సత్యమ్‌ కు వ్యతిరేకంగా, వ్యాఖ్యానించాడు, 2.25 లో సమ్భావన నడిచింది, ఇప్పుడు శఙ్కే తర్క, భయ కాదు. ఈ ఖండమంతా క్రియలచేతనే ఊహగా గుర్తించబడింది, ఎన్నడూ దాని విషయంచేత కాదు — అందుకే ముందటి శ్లోకపు చివరిపాదం ఊహను సమర్థించడానికి అలంకారాన్ని పేర్కొనగలిగింది, ఈ శ్లోకం మేఘాన్ని పరిశీలించడానికి పంపగలదు.

Mallinātha, Sañjīvinī — 2.28: śaṅke tarkayāmi | “śaṅkā vitarkabhayayoḥ” iti śabdārṇave

i-stem feminine, सप्तमी एकवचन locative singular
रात्रौ
रात्रि
at night — the half of the day the whole stanza is about. **The form is the one of two that the generator does not offer**, exactly as अहनि is in the pāda before. Pāṇini 1.4.6 ङिति ह्रस्वश्च makes a short-i feminine *optionally* a नदी-stem before the four ङित् endings, so रात्रौ and रात्र्याम् both stand; skt-data declines every feminine short-i stem on the नदी pattern and gives रात्र्याम् alone. This is the second word to hit that gap, after वलभि at 1.40 — **and the 1.40 entry named this very stem as one that was safe**, because the accusative रात्रिम् it stood in there is a cell the two patterns share. In the locative they part. A short-i feminine is optionally a नदी-stem before a ङित् ending, so रात्रौ and रात्र्याम् both stand
i-stem feminine
A short-i stem in the feminine: वसतिः, वसती, वसतयः — the same endings as the masculine but for a few cases.
హ్రస్వ ఇకారాంత స్త్రీలింగం: వసతిః, వసతీ, వసతయః — కొన్ని విభక్తులు తప్ప పుంలింగపు ప్రత్యయాలే.
- Śabdamañjarī — इकारान्त स्त्रीलिङ्ग — मतिः मती मतयः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; मति prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.4, the i-stem feminine
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
i-stem feminine, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern मति declines on
1. मति
2. 1.4.6ङिति ह्रस्वश्च7.3.117इदुद्भ्याम्
  मति+आम्
3. 7.3.112आण्नद्याः
  मति+आ+आम्
4. 6.1.90आटश्च
  मति+आम्
5. 6.1.77इको यणचि
  मत्याम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
c-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular
गुरुतरशुचम्
printed गुरुतरशुचं
शुच्
her grief — शुच् is the bare root of √शुच्, to grieve, standing as a noun, and it is one of the few consonant stems the canto has produced. skt-data's classes run through अन्, इन्, अत्, अस्, इस् and उस् and stop, so a stem in च् is not offered at all
consonant stem
A stem ending in a consonant. The endings are added directly, so the join is where the sound changes happen.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored

ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular

निर्विनोदाम्

printed निर्विनोदां

विनोद, taking ā-stem feminine endings at the end of a bahuvrīhi

with nothing to divert her — the last word of 2.27 negated, and glossed निर्व्यापाराम् so that it answers सव्यापाराम् in the first pāda of this one. The masculine विनोद is declined as a feminine because the compound describes सखीम्

ā-stem feminine — The commonest feminine class, formed from an a-stem by lengthening: कान्ता, कान्ते, कान्ताः. · ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	विनोदा	विनोदे	विनोदाः
द्वितीया	विनोदाम्	विनोदे	विनोदाः
तृतीया	विनोदया	विनोदाभ्याम्	विनोदाभिः
चतुर्थी	विनोदायै	विनोदाभ्याम्	विनोदाभ्यः
पञ्चमी	विनोदायाः	विनोदाभ्याम्	विनोदाभ्यः
षष्ठी	विनोदायाः	विनोदयोः	विनोदानाम्
सप्तमी	विनोदायाम्	विनोदयोः	विनोदासु
सम्बोधन	विनोदे	विनोदे	विनोदाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern रमा declines on

रमा
6.1.107अमि पूर्वः
रमाम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

ī-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular

सखीम्

printed सखीं

सखी

your friend — **and the word is doing something the poem has not done before.** Mallinātha unpacks ते सखीं स्वप्रियाम्, your friend, my own beloved, and opens the comment हे सखे, addressing the cloud as a friend in turn. So the wife is the cloud's friend and the cloud is the yakṣa's, and the messenger is being written into the household. **The masculine सखि wrecked the generator at 1.43**, where fourteen of twenty-four cells were wrong; the feminine सखी is an ordinary नदी-type stem and its table is exact

ī-stem feminine

A long-ī stem, most often a feminine made from a masculine stem: एकपत्नी, नद्याः.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

ī-stem feminine

Feminine nouns whose stem ends in long ई: नदी “river”, गौरी, and the मयट् “made of” words like कुशलमयी. Most are formed by the feminine suffix ङीप्/ङीष्. The nominative singular is the bare नदी; the accusative नदीम्; the instrumental नद्या. Śabdamañjarī drills नदी नद्यौ नद्यः.

దీర్ఘ ఈకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: నదీ “నది”, గౌరీ, “మయట్” (…మయమైన) శబ్దాలైన కుశలమయీ మొదలైనవి. చాలావరకు ఙీప్/ఙీష్ స్త్రీప్రత్యయంతో ఏర్పడతాయి. ప్రథమైకవచనం బరి నదీ; ద్వితీయ నదీమ్; తృతీయ నద్యా. శబ్దమంజరి “నదీ నద్యౌ నద్యః”.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — नदी / ī-stem feminine prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग — नदी नद्यौ नद्यः

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	सखी	सख्यौ	सख्यः
द्वितीया	सखीम्	सख्यौ	सखीः
तृतीया	सख्या	सखीभ्याम्	सखीभिः
चतुर्थी	सख्यै	सखीभ्याम्	सखीभ्यः
पञ्चमी	सख्याः	सखीभ्याम्	सखीभ्यः
षष्ठी	सख्याः	सख्योः	सखीनाम्
सप्तमी	सख्याम्	सख्योः	सखीषु
सम्बोधन	सखि	सख्यौ	सख्यः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

ī-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern गौरी declines on

गौरी
6.1.107अमि पूर्वः
गौरीम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular
ते
त्वद्
your — the cloud's, and the genitive goes with सखीम्. It is the second time in four stanzas that ते has stood for the cloud while a second person elsewhere in the verse means somebody else; at 2.25 the other was a bird, and here it is the cloud again in पश्य
pronoun
A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern युष्मद् declines on
1. युष्मद्
2. 7.1.27युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश्
  युष्मद्+अ
3. 7.2.96तवममौ ङसि
  तव+अद्+अ
4. 6.1.97अतो गुणे
  तवद्+अ
5. 7.2.90शेषे लोपः
  तव
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural

मत्संदेशैः

संदेश

with word from me — glossed मद्वार्ताभिः. **The poem's errand, named in the plural for the first time in this canto**, and the instrument of the one imperative in the stanza

a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	संदेशः	संदेशौ	संदेशाः
द्वितीया	संदेशम्	संदेशौ	संदेशान्
तृतीया	संदेशेन	संदेशाभ्याम्	संदेशैः
चतुर्थी	संदेशाय	संदेशाभ्याम्	संदेशेभ्यः
पञ्चमी	संदेशात्	संदेशाभ्याम्	संदेशेभ्यः
षष्ठी	संदेशस्य	संदेशयोः	संदेशानाम्
सप्तमी	संदेशे	संदेशयोः	संदेशेषु
सम्बोधन	संदेश	संदेशौ	संदेशाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural · the pattern राम declines on

राम
7.1.9अतो भिस ऐस्
राम + ऐस्
6.1.88वृद्धिरेचि
रामैस्
8.2.66ससजुषो रुः
रामैरुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
रामैर्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामैः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

√सुखय् + तुमुन्
सुखयितुम्
printed सुखयितुमलं
√सुखय् with तुमुन्
to gladden — an infinitive, and the second the run has met. **DCS tags it `pos=vi`, a verbal indeclinable with no affix named, exactly as it tagged कर्तुम् at 2.21**, and `scripts/draft-analysis.ts` answers that tag with क्त्वा if the surface ends in `tvA` and ल्यप् otherwise — so this too was drafted as an absolutive. The 2.21 entry predicted it in so many words: every infinitive in the poem will have been drafted this way. Mallinātha glosses आनन्दयितुम्, to make her happy
infinitive, तुमुन्
'To X' — the form that goes with verbs of being able, knowing, beginning, and daring: कर्तुं प्रभवति 'is able to make'.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
अव्यय
अलम्
printed सुखयितुमलं
अलम्
enough to — Mallinātha glosses पर्याप्तम्. **The word usually forbids and here it enables**: अलम् with an instrumental is *have done with*, and अलम् with an infinitive is *is equal to*. The messages are sufficient to gladden her, which is a claim the yakṣa needs and cannot check
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय
√दृश्, class 1, लोट्, parasmaipada, second person singular
पश्य
√दृश् of the first class, whose present stem is पश्य
look — **the only imperative in these four stanzas and the first thing the cloud has been told to do since 2.24.** Three stanzas of guessing stand between the last instruction and this one. DCS gives the root as `paS`, the present stem, where the root is √दृश्: the two share no letter, because पश्य is supplied for दृश् in the present system and is not derived from it
imperative, लोट्
A command or a request: हर 'carry', शृणु 'listen'.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
√दृश् · class 1 · लोट्
1. दृशिँर्
2. 1.3.1भूवादयो धातवः
  दृ॒शिँर्
  and, without changing the form,vārttika 1.3.3.1
3. 1.3.9तस्य लोपः
  दृश्
4. 3.3.162लोट् च
  दृश् + लोँट्
  and, without changing the form,1.3.21.3.3
5. 1.3.9तस्य लोपः
  दृश् + ल्
  and, without changing the form,1.3.78
6. 3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
  दृश् + सिप्
  and, without changing the form,1.3.3
7. 1.3.9तस्य लोपः
  दृश् + सि
  and, without changing the form,3.4.113
8. 3.1.68कर्तरि शप्
  दृश् + शप् + सि
  and, without changing the form,1.3.31.3.8
9. 1.3.9तस्य लोपः
  दृश् + अ + सि
  and, without changing the form,3.4.113
10. 3.4.87सेर्ह्यपिच्च
  दृश् + अ + हि
  and, without changing the form,1.2.41.4.13
11. 7.3.78पाघ्राध्मास्थाम्नादाण्दृश्यर्त्तिसर्त्तिशदसदां पिबजिघ्रधमतिष्ठमनयच्छपश्यर्च्छधौशीयसीदाः
  पश्य + अ + हि
  and, without changing the form,1.4.14
12. 6.4.105अतो हेः
  पश्य + अ
13. 6.1.97अतो गुणे
  पश्य् + अ
14. 8.4.68अ अ
  पश्य
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
The stanza turns the poem back outward. For three verses the yakṣa has guessed at what she might be doing and the cloud has been given nothing to do; here comes पश्य, look — the first imperative since 2.24 — and the messenger is put in a window frame, सौधवातायनस्थः, where it will stand for the four stanzas he announces next. Mallinātha reads the verse so that the imperative closes it: the verse ends on सौधवातायनस्थः, and he brings ताम् and its three epithets up in front of the messages and leaves पश्य last, so the reading shuts on the command as the window shuts the verse. And there is a comparison here with only one half printed: तथा means 'in that way', and the way is not stated. He supplies it — यथा रात्राविति शेषः, as it does at night is to be understood — and names the affix that makes the word, प्रकारवचने थाल्.
ఈ శ్లోకం కావ్యాన్ని మరల బయటికి తిప్పుతుంది. మూడు శ్లోకాలపాటు యక్షుడు ఆమె ఏమి చేస్తుండవచ్చునో ఊహిస్తూ వచ్చాడు, మేఘానికి ఏ పనీ ఇవ్వలేదు; ఇక్కడ పశ్య, చూడు — 2.24 తర్వాత మొదటి ఆజ్ఞ — వస్తుంది, దూతను ఒక కిటికీ చట్రంలో నిలుపుతుంది, సౌధవాతాయనస్థః, తర్వాత ప్రకటించే నాలుగు శ్లోకాలపాటు అది అక్కడే నిలుస్తుంది. మల్లినాథుడు శ్లోకాన్ని ఆజ్ఞతో ముగిసేలా చదువుతాడు: శ్లోకం సౌధవాతాయనస్థః తో ముగుస్తుంది, ఆయన తామ్‌ ను దాని మూడు విశేషణాలను సందేశాలముందుకు తెచ్చి పశ్య ను చివర ఉంచుతాడు, కావున కిటికీ శ్లోకాన్ని మూసినట్లు ఆజ్ఞ పఠనాన్ని మూస్తుంది. ఇక్కడ ఒక పోలిక ఉంది, దానిలో సగమే ముద్రితం: తథా అనగా 'ఆ విధంగా', ఆ విధం చెప్పబడలేదు. ఆయన దాన్ని పూరిస్తాడు — యథా రాత్రావ్ ఇతి శేషః, రాత్రిలో ఎలానో అలా అని ఊహించుకోవాలి — మఱి ఆ పదాన్ని చేసే ప్రత్యయాన్ని పేర్కొంటాడు, ప్రకారవచనే థాల్‌.
- Mallinātha, Sañjīvinī — 2.28: saudhavātāyanasthaḥ san paśya | tathā … yathā rātrāv iti śeṣaḥ

ī-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular

साध्वीम्

printed साध्वीं

साध्वी, the feminine of साधु in ङीष्

true wife — Mallinātha glosses पतिव्रताम् and cites Amara, “साध्वी पतिव्रता”. **The feminine is made by the sūtra 2.22 turned on**: 4.1.44 वोतो गुणवचनात् puts ङीष् optionally after a quality-word ending in उ, which is how तन्वी was made there and साध्वी is made here. The blocked entry at 2.22 records that skt-mcp's English for that rule says *short अ* where the sūtra says a उ-final stem; this is the second word in the canto the rule builds, and the second time only the Devanagari can be trusted. **And the epithet closes an argument**: he ends अतो नान्यथा शङ्कितव्यमिति भावः, so there is no call to suspect anything else — the bare ground, the sleeplessness and the dirt are a vow and not a woman gone to pieces

ī-stem feminine — A long-ī stem, most often a feminine made from a masculine stem: एकपत्नी, नद्याः. · ī-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular

ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	साध्वी	साध्व्यौ	साध्व्यः
द्वितीया	साध्वीम्	साध्व्यौ	साध्वीः
तृतीया	साध्व्या	साध्वीभ्याम्	साध्वीभिः
चतुर्थी	साध्व्यै	साध्वीभ्याम्	साध्वीभ्यः
पञ्चमी	साध्व्याः	साध्वीभ्याम्	साध्वीभ्यः
षष्ठी	साध्व्याः	साध्व्योः	साध्वीनाम्
सप्तमी	साध्व्याम्	साध्व्योः	साध्वीषु
सम्बोधन	साध्वि	साध्व्यौ	साध्व्यः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

ī-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern गौरी declines on

गौरी
6.1.107अमि पूर्वः
गौरीम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

Everything that could look like neglect Mallinātha turns into a vow. The bare ground is not despair but नियमार्थं स्थण्डिलशायिनीम्, sleeping on unprepared earth as an observance — स्थण्डिलशायिन् is the technical word for one who does so; the sleeplessness is उत्सृष्टनिद्राम्, sleep given up, something she has done rather than had done to her; and the epithet साध्वीम्, पतिव्रताम्, closes the case. He ends the word with अतो नान्यथा शङ्कितव्यमिति भावः — so there is no call to suspect anything else. It is the same move he made at 2.22 and 2.26, where a manual was produced to say what a body or a garment means; here three details that could read as a woman gone to pieces are read instead as the discipline of a wife whose husband is away.

నిర్లక్ష్యంలా కనిపించగల ప్రతిదాన్నీ మల్లినాథుడు ఒక వ్రతంగా మార్చుతాడు. నేలపైని పడక నిరాశ కాదు, నియమార్థం స్థణ్డిలశాయినీమ్‌, సిద్ధపరచని నేలపై ఒక ఆచారంగా పడుకొనుట — స్థణ్డిలశాయిన్‌ అనేదానికే పారిభాషిక పదం; నిద్రలేమి ఉత్సృష్టనిద్రామ్‌, నిద్ర వదిలిపెట్టినది, ఆమెకు జరిగినది కాక ఆమె చేసినది; మఱి విశేషణం సాధ్వీమ్‌, పతివ్రతామ్‌, వాదాన్ని ముగిస్తుంది. ఆయన ఆ పదాన్ని అతో నాన్యథా శఙ్కితవ్యమితి భావః తో ముగిస్తాడు — కావున వేఱే ఏదీ శంకించనక్కరలేదు. ఇది 2.22, 2.26 లలో ఆయన చేసిన కదలికే, అక్కడ శరీరమేమి, వస్త్రమేమి అని చెప్పడానికి ఒక శాస్త్రం తెచ్చాడు; ఇక్కడ చెదిరిన స్త్రీగా చదవగల మూడు వివరాలను భర్త దూరమైన భార్య శిక్షణగా చదువుతాడు.

Mallinātha, Sañjīvinī — 2.28: avaniśayanāṃ niyamārthaṃ sthaṇḍilaśāyinīm | unnidrām utsṛṣṭanidrām | ato nānyathā śaṅkitavyam iti bhāvaḥ

a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular

निशीथे

निशीथ

at midnight — Mallinātha glosses अर्धरात्रे, and the precision matters: रात्रौ in the second pāda gave the half of the day, and this narrows it to the middle of that half. **The stanza gets steadily more exact about when** — by day, at night, at midnight — and the cloud is told to look at the third

a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	निशीथः	निशीथौ	निशीथाः
द्वितीया	निशीथम्	निशीथौ	निशीथान्
तृतीया	निशीथेन	निशीथाभ्याम्	निशीथैः
चतुर्थी	निशीथाय	निशीथाभ्याम्	निशीथेभ्यः
पञ्चमी	निशीथात्	निशीथाभ्याम्	निशीथेभ्यः
षष्ठी	निशीथस्य	निशीथयोः	निशीथानाम्
सप्तमी	निशीथे	निशीथयोः	निशीथेषु
सम्बोधन	निशीथ	निशीथौ	निशीथाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern राम declines on

राम
1.3.8लशक्वतद्धिते1.3.9तस्य लोपः
राम + इ
6.1.87आद्गुणः
रामे

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

pronoun, द्वितीया एकवचन accusative singular
ताम्
printed तामुन्निद्रामवनिशयनां
तद्
her — Mallinātha writes it out as त्वत्सखीम्, your friend, taking the pronoun back to the noun in the second pāda. **It is the fourth stanza in six to point at her with a form of तद् and no name**, after 2.23, 2.24 and 2.25
pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, द्वितीया एकवचन accusative singular
pronoun, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern तद् declines on
1. तद्
2. 7.2.102त्यदादीनामः
  त+अ+अम्
3. 6.1.97अतो गुणे
  त+अम्
4. 4.1.4अजाद्यतष्टाप्
  त+टाप्+ अम्
5. 6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
  ता+ अम्
6. 6.1.107अमि पूर्वः
  ताम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular

उन्निद्राम्

printed तामुन्निद्रामवनिशयनां

उन्निद्रा

sleepless — glossed उत्सृष्टनिद्राम्, having given up sleep, so that the sleeplessness is her doing. It is the word the named state takes its name from: अनेन जागरावस्थोक्ता

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	उन्निद्रा	उन्निद्रे	उन्निद्राः
द्वितीया	उन्निद्राम्	उन्निद्रे	उन्निद्राः
तृतीया	उन्निद्रया	उन्निद्राभ्याम्	उन्निद्राभिः
चतुर्थी	उन्निद्रायै	उन्निद्राभ्याम्	उन्निद्राभ्यः
पञ्चमी	उन्निद्रायाः	उन्निद्राभ्याम्	उन्निद्राभ्यः
षष्ठी	उन्निद्रायाः	उन्निद्रयोः	उन्निद्राणाम्
सप्तमी	उन्निद्रायाम्	उन्निद्रयोः	उन्निद्रासु
सम्बोधन	उन्निद्रे	उन्निद्रे	उन्निद्राः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern रमा declines on

रमा
6.1.107अमि पूर्वः
रमाम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular

अवनिशयनाम्

printed तामुन्निद्रामवनिशयनां

शयन, taking ā-stem feminine endings at the end of a bahuvrīhi

the bare earth for her bed — and Mallinātha turns it into a vow, नियमार्थं स्थण्डिलशायिनीम्. **स्थण्डिलशायिन् is a technical word for one who sleeps on unprepared ground as an observance**, so the gloss does not describe her posture, it names her practice. The neuter शयन is declined as a feminine because the compound describes ताम्

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	शयना	शयने	शयनाः
द्वितीया	शयनाम्	शयने	शयनाः
तृतीया	शयनया	शयनाभ्याम्	शयनाभिः
चतुर्थी	शयनायै	शयनाभ्याम्	शयनाभ्यः
पञ्चमी	शयनायाः	शयनाभ्याम्	शयनाभ्यः
षष्ठी	शयनायाः	शयनयोः	शयनानाम्
सप्तमी	शयनायाम्	शयनयोः	शयनासु
सम्बोधन	शयने	शयने	शयनाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern रमा declines on

रमा
6.1.107अमि पूर्वः
रमाम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

सौधवातायनस्थः

स्थ, from √स्था with the affix क

standing at the window of the house — a nominative agreeing with the cloud, so the last word of the stanza places the messenger. Mallinātha adds सन्, being: *being* at the window, look. **The poem has brought the cloud from the sky to a window frame**, and it will stay there for the four stanzas he announces next

a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	स्थः	स्थौ	स्थाः
द्वितीया	स्थम्	स्थौ	स्थान्
तृतीया	स्थेन	स्थाभ्याम्	स्थैः
चतुर्थी	स्थाय	स्थाभ्याम्	स्थेभ्यः
पञ्चमी	स्थात्	स्थाभ्याम्	स्थेभ्यः
षष्ठी	स्थस्य	स्थयोः	स्थानाम्
सप्तमी	स्थे	स्थयोः	स्थेषु
सम्बोधन	स्थ	स्थौ	स्थाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on

राम
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + स्
8.2.66ससजुषो रुः
राम + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

३अन्वयthe words in prose order

हे [supplied] · सखे [supplied] · अहनि · सव्यापाराम् · ते · सखीम् · मद्वियोगः · तथा · न · पीडयेत् · रात्रौ · निर्विनोदाम् · गुरुतरशुचम् · शङ्के · निशीथे · उन्निद्राम् · अवनिशयनाम् · साध्वीम् · ताम् · मत्संदेशैः · सुखयितुम् · अलम् · सौधवातायनस्थः · पश्य

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, whose commentary runs as anvaya. He supplies हे सखे, addressing the cloud as a friend, and — more consequentially — **supplies the missing half of a comparison**: तथा stands in the first pāda with nothing to answer it, and he writes यथा रात्राविति शेषः, *as it does at night* is to be understood. What he moves is the first pāda, where he puts अहनि in front of सव्यापाराम् so the time frames the epithet, and the second, where निर्विनोदाम् comes before गुरुतरशुचम् so the cause stands before the effect. **The fourth pāda he takes almost backwards**: the verse ends on सौधवातायनस्थः and he brings ताम् and its three epithets up in front of the messages, leaving पश्य last, so that the imperative closes the reading as the window closes the verse“he sakhe, ahani divase savyāpārāṃ … te sakhīṃ svapriyāṃ madviyogas tathā tena prakāreṇa … na pīḍayet | yathā rātrāv iti śeṣaḥ || kiṃ tu rātrau nirvinodāṃ … gurutaraśucam … śaṅke … tāṃ tvatsakhīṃ matsandeśair … sukhayituṃ saudhavātāyanasthaḥ san paśya”

the dependency structure

पश्य · क्रिया — look; the one imperative in these four stanzas and the first thing the cloud has been told to do since 2.24. Three stanzas of guessing stand between the last instruction and this one, and Mallinātha's reading ends on it — he brings पश्य to the close so the imperative shuts the verse as the window shuts it. The other two finite verbs are the yakṣa's reflection that leads up to it: पीडयेत्, what the day does not do, and शङ्के, what he fears the night does

सखे · सम्बोधन — gentle friend; the cloud, addressed as a friend, so that the messenger is written into the household — the wife is the cloud's सखी and the cloud is the yakṣa's सखा

हे · आमन्त्रणद्योतक — O; the calling particle Mallinātha supplies before सखे

सौधवातायनस्थः · विशेषण of the cloud — standing at the window of the house, सन्; the last word of the stanza places the messenger, and it will stay in that window frame for the four stanzas the yakṣa announces next

निशीथे · कालाधिकरण — at midnight, अर्धरात्रे; the stanza narrows the time twice, by day, at night, at midnight, and the cloud is told to look at the last

ताम् · कर्म — her, त्वत्सखीम्; the object of look, pointed at with a form of तद् and no name for the fourth stanza in six

उन्निद्राम् · agreeing with ताम् — sleepless, उत्सृष्टनिद्राम्; sleep given up, so the sleeplessness is her doing

अवनिशयनाम् · agreeing with ताम् — the bare earth for her bed, नियमार्थं स्थण्डिलशायिनीम्; sleeping on unprepared ground as an observance, so the gloss names a practice and not a posture

साध्वीम् · agreeing with ताम् — a true wife, पतिव्रताम्; the epithet that closes the argument, अतो नान्यथा शङ्कितव्यम्, there is no call to suspect anything else

सुखयितुम् · तुमुन् — to gladden her, आनन्दयितुम्; the infinitive whose object is ताम्

अलम् · — enough to, पर्याप्तम्; अलम् with an infinitive is 'is equal to', so the messages are sufficient to gladden her, which is the claim the yakṣa needs and cannot check

मत्संदेशैः · करण — with word from me, मद्वार्ताभिः; the errand, named in the plural for the first time in this canto

पीडयेत् · क्रिया — would torment; an optative, and the mood is the caution of the first sentence. He does not say the day does not hurt her, but that it would not hurt her in that way

न · निषेध — not; what it denies is the degree and not the pain, because तथा stands between them

तथा · — so much, तेन प्रकारेण; a correlative standing with nothing to answer it, and Mallinātha writes the answer in — यथा रात्रौ, as it does at night

मद्वियोगः · कर्ता — separation from me, मद्विरहः; the subject, so what does the tormenting is not the absence of a person but a condition with a name

सखीम् · कर्म — your friend, my own beloved, ते सखीं स्वप्रियाम्; whom the separation would torment

ते · षष्ठी — your, the cloud's; the genitive on सखीम्

सव्यापाराम् · agreeing with सखीम् — busy, पूर्वोक्तबलिचित्रलेखनादिव्यापारवतीम्; the busyness is the three stanzas just finished, and having it is what makes the day bearable

अहनि · कालाधिकरण — by day, दिवसे

शङ्के · क्रिया — I suppose, तर्कयामि; not I fear. It governs the night and is the second sentence, the fear that the window is to answer

रात्रौ · कालाधिकरण — at night; the half of the day the whole stanza is about

निर्विनोदाम् · the supposed state, agreeing with सखीम् — with nothing to divert her, निर्व्यापाराम्; 2.27's last word negated, so it answers सव्यापाराम् across the two stanzas

गुरुतरशुचम् · the supposed state, agreeing with सखीम् — her grief the heavier, अतिदुर्भरदुःखाम्; the comparative weighs the night against the day

uncheckedMallinātha’s Sañjīvinī for the anvaya and the reading, who supplies हे सखे, supplies the missing यथा रात्रौ that answers तथा and names its affix (प्रकारवचने थाल्), gathers the kulaka into सव्यापाराम् (पूर्वोक्तबलिचित्रलेखनादिव्यापारवतीम्), takes शङ्के as तर्कयामि out of the Śabdārṇava, glosses निर्विनोदाम् with the first pāda's निर्व्यापाराम्, reads the bare ground and sleeplessness as a vow (नियमार्थं स्थण्डिलशायिनीम्, उत्सृष्टनिद्राम्), and closes on साध्वीम् with अतो नान्यथा शङ्कितव्यम्; the Telugu drawn from Vedam Venkataraya Sastri’s Āndhra Meghasandeśam. The tree roots at the imperative पश्य, the one instruction to the cloud, with the day-clause पीडयेत् and the supposition शङ्के as the two coordinate sentences that lead up to it.

४भावार्थthe sense of the whole

By day, with something to keep her busy, being parted from me will not hurt her like that — it is the night I am afraid of, gentle friend: your friend with nothing to divert her and a heavier grief. Stand at the window of the house and look at her at midnight, sleepless, the bare ground for a bed, a true wife — you have word enough from me to make her glad. **The stanza turns the poem back outward.** For three verses the yakṣa has been guessing at what she might be doing and the cloud has been given nothing to do; here comes पश्य, look, the first imperative since 2.24, and the messenger is put in a window frame. And the first pāda gathers the whole kulaka into one word: Mallinātha glosses सव्यापाराम् with पूर्वोक्तबलिचित्रलेखनादिव्यापारवतीम्, having the occupations spoken of before — the offering, the drawing, the rest. **The three stanzas of guessing become the day's work**, and the argument is that having them is what gets her through it. **The stanza is one contrast said twice.** सव्यापाराम् in the first pāda against निर्विनोदाम् in the second — and निर्विनोद is 2.27's last word with a negative on it, since that stanza ended on विनोदाः, the diversions of women whose lovers are away. Mallinātha ties the two together by glossing निर्विनोदाम् as निर्व्यापाराम्, using the first pāda's word for the second's. **Day has occupation, night has none**, and that is the whole of what he is saying. **And there is a comparison here with only one half printed.** तथा means *in that way*, and the way is not stated: Mallinātha supplies it — यथा रात्राविति शेषः, *as at night* is to be understood — and names the affix that makes the word, “प्रकारवचने थाल्”, Pāṇini 5.3.23. So the verse says the day does not hurt her *like that* and leaves the reader to know what *that* is, and the commentary writes it in. **He will not let शङ्के be fear.** The Śabdārṇava gives the word both ways — “शङ्का वितर्कभययोः”, conjecture and dread — and he takes तर्कयामि, I reckon. **That is the third guessing-word in five stanzas settled the same way**: नूनम् at 2.24 was वितर्के where it had been सत्यम् at 2.20, सम्भावना ran through 2.25, and now this. The passage is marked as supposition by its verbs, over and over, and never by its content. **Everything that could look like neglect he turns into a vow.** The bare ground is not despair but नियमार्थं स्थण्डिलशायिनीम्, sleeping on unprepared earth as an observance; the sleeplessness is उत्सृष्टनिद्राम्, sleep given up; and साध्वीम् he answers with पतिव्रताम् out of Amara and then closes the argument — अतो नान्यथा शङ्कितव्यमिति भावः, so there is no call to suspect anything else. **The same move as the soiled dress at 2.26**, and here it is made three times in one pāda and then stated as a conclusion. No figure is named. What he names instead is the next state on the list: अनेन जागरावस्थोक्ता, by this the condition called *waking* is stated — after सङ्कल्प at 2.27 and मूर्च्छा at 2.26, all three from the ten states of love in separation. **And he announces the next unit as he did at 2.24**: पुनस्तामेव विशिनष्टि “आधिक्षामाम्” इत्यादिभिश्चतुर्भिः, he describes her again by the four stanzas beginning आधिक्षामाम् — and 2.29 does begin आधिक्षामां, so the next unit is 2.29 to 2.32, four this time where the last was three.

uncheckedthe reader's reading, following Mallinātha, Sañjīvinī's gloss. His are: सव्यापाराम् filled out from 2.25 to 2.27, दिवसे for अहनि, तेन प्रकारेण with 5.3.23 named, the supplied यथा रात्रौ, निर्व्यापाराम् for निर्विनोदाम्, तर्कयामि for शङ्के with the Śabdārṇava behind it, अतिदुर्भरदुःखाम्, अर्धरात्रे for निशीथे, उत्सृष्टनिद्राम्, स्थण्डिलशायिनीम् with नियमार्थम्, पतिव्रताम् with Amara, मद्वार्ताभिः, दूतश्चायं मेघ इति भावः, अनेन जागरावस्थोक्ता, and the announcement of the four stanzas beginning आधिक्षामाम्. That निर्विनोद is 2.27's last word negated, that the stanza is one contrast said twice, and that this is the third guessing-word settled the same way in five stanzas, are the reader's; that 2.29 begins आधिक्षामां is checked against `text.md`“anena jāgarāvasthoktā || punas tām eva viśinaṣṭi “ādhikṣāmām” ityādibhiś caturbhiḥ”

పగలు, ఆమెను నిమగ్నం చేసే పని ఉండగా, నానుండి వేఱుపాటు ఆమెను అలా బాధించదు — నేను భయపడేది రాత్రినే, ఓ సౌమ్యమిత్రమా: ఏ వినోదమూ లేని, భారమైన శోకం కల నీ చెలికత్తె. ఇంటి కిటికీవద్ద నిలిచి అర్ధరాత్రి ఆమెను చూడు, నిద్రలేక, నేలయే పడకగా, పతివ్రత — ఆమెను సంతోషపెట్టడానికి నాదగ్గరనుండి చాలినంత వార్త నీవద్ద ఉంది. శ్లోకం మూడు అడుగుల వాదనగా కట్టబడింది: పగలు పనితో ఉన్నందున భరించదగినది, రాత్రి ఖాళీగా ఉన్నందున కాదు, కావున అర్ధరాత్రి వెళ్లి ఆమెను చూడు, ఆమెను ఓదార్చేదాన్ని మోసుకుపో. మఱి ఆమెను ఓదార్చేది సందేశపు విషయంకంటె ఇరుకైనది, నిజమైనది అని మల్లినాథుడు అంటాడు — మద్వార్తాభిః, నా వార్తలచే: మాటలు చెప్పేది కాదు, అవి అతనినుండి వచ్చాయన్నదే.

Mallinātha, Sañjīvinī — 2.28, whole-verse gloss; matsandeśair madvārtābhiḥ

५अलंकारthe figure

No figure is named for this verse by the commentary this reading follows, so none is shown.