मेघदूतम् — कालिदास

मेघदूतम् · कालिदास · 2.31

विरहशयन · the sleep asked for, for the dream in it

निःश्वासेनाधरकिसलयक्लेशिना विक्षिपन्तीं

निः

श्वा

से

ना

ध

र

कि

स

ल

य

क्ले

शि

ना

वि

क्षि

प

न्तीं

शुद्धस्नानात् परुषमलकं नूनमागण्डलम्बम्

शु

द्ध

स्ना

ना

त्प

रु

ष

म

ल

कं

नू

न

मा

ग

ण्ड

ल

म्बम्

मत्संभोगः कथमुपनमेत् स्वप्नजोऽपीति निद्रां

म

त्सं

भो

गः

क

थ

मु

प

न

मे

त्स्व

प्न

जो

ऽपी

ति

नि

द्रां

आकाङ्क्षन्तीं नयनसलिलोत्पीडरुद्धावकाशाम्

आ

का

ङ्क्ष

न्तीं

न

य

न

स

लि

लो

त्पी

ड

रु

द्धा

व

का

शाम्

वृत्तविचारthe metre, syllable by syllable

pāda a

निःguruthe visarga it carries
श्वाguruits long vowel आ
सेguruits long vowel ए
नाguruits long vowel आ
धlaghuits short vowel, with a single consonant after it
रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
किlaghuits short vowel, with a single consonant after it
सlaghuits short vowel, with a single consonant after it
लlaghuits short vowel, with a single consonant after it
यguruthe conjunct क्ल that follows it
क्लेguruits long vowel ए
शिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
नाguruits long vowel आ
विguruthe conjunct क्ष that follows it
क्षिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
पguruthe conjunct न्त that follows it
न्तींguruthe anusvāra it carries

yati after 4 — it falls inside the compound अधरकिसलयक्लेशिना
yati after 10 — a compound member ends here, inside अधरकिसलयक्लेशिना

pāda b

शुguruthe conjunct द्ध that follows it
द्धguruthe conjunct स्न that follows it
स्नाguruits long vowel आ
नाguruits long vowel आ
त्पlaghuits short vowel, with a single consonant after it
रुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
षlaghuits short vowel, with a single consonant after it
मlaghuits short vowel, with a single consonant after it
लlaghuits short vowel, with a single consonant after it
कंguruthe anusvāra it carries
नूguruits long vowel ऊ
नlaghuits short vowel, with a single consonant after it
माguruits long vowel आ
गguruthe conjunct ण्ड that follows it
ण्डlaghuits short vowel, with a single consonant after it
लguruthe conjunct म्ब्म that follows it
म्बम्guruthe end of the pāda, which counts the last syllable heavy

yati after 4 — a word ends here — शुद्धस्नानात्
yati after 10 — a word ends here — परुषमलकं

pāda c

मguruthe conjunct त्स that follows it
त्संguruthe anusvāra it carries
भोguruits long vowel ओ
गःguruthe visarga it carries
कlaghuits short vowel, with a single consonant after it
थlaghuits short vowel, with a single consonant after it
मुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
पlaghuits short vowel, with a single consonant after it
नlaghuits short vowel, with a single consonant after it
मेguruits long vowel ए
त्स्वguruthe conjunct प्न that follows it
प्नlaghuits short vowel, with a single consonant after it
जोguruits long vowel ओ
ऽपीguruits long vowel ई
तिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
निguruthe conjunct द्र that follows it
द्रांguruthe anusvāra it carries

yati after 4 — a word ends here — मत्संभोगः
yati after 10 — a word ends here — कथमुपनमेत्

pāda d

आguruits long vowel आ
काguruits long vowel आ
ङ्क्षguruthe conjunct न्त that follows it
न्तींguruthe anusvāra it carries
नlaghuits short vowel, with a single consonant after it
यlaghuits short vowel, with a single consonant after it
नlaghuits short vowel, with a single consonant after it
सlaghuits short vowel, with a single consonant after it
लिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
लोguruits long vowel ओ
त्पीguruits long vowel ई
डlaghuits short vowel, with a single consonant after it
रुguruthe conjunct द्ध that follows it
द्धाguruits long vowel आ
वlaghuits short vowel, with a single consonant after it
काguruits long vowel आ
शाम्guruthe end of the pāda, which counts the last syllable heavy

yati after 4 — a word ends here — आकाङ्क्षन्तीं
yati after 10 — it falls inside the compound नयनसलिलोत्पीडरुद्धावकाशाम्

सन्धिrecovering the words from the sound

निःश्वासेन + अधरकिसलयक्लेशिना → निःश्वासेनाधरकिसलयक्लेशिना
अ + अ → आ
6.1.101
विक्षिपन्तीम् + शुद्धस्नानात् → विक्षिपन्तीं
म् + श्
8.3.23
परुषम् + अलकम् → परुषमलकं
म् + अ
no rule named — the builder's table does not hold this change
नूनम् + आगण्डलम्बम् → नूनमागण्डलम्बम्
म् + आ
no rule named — the builder's table does not hold this change
कथम् + उपनमेत् → कथमुपनमेत्
म् + उ
no rule named — the builder's table does not hold this change
स्वप्नजः + अपि → स्वप्नजोऽपीति
ः + अ → ओ
6.1.113 · 6.1.87 · 6.1.109
अपि + इति → स्वप्नजोऽपीति
इ + इ → ई
6.1.101
निद्राम् + आकाङ्क्षन्तीम् → निद्रां
म् + आ
no rule named — the builder's table does not hold this change
आकाङ्क्षन्तीम् + नयनसलिलोत्पीडरुद्धावकाशाम् → आकाङ्क्षन्तीं
म् + न्
8.3.23 · 8.4.59
अधर + किसलय → अधरकिसलयक्लेशिना
अ + क्
no rule named — the builder's table does not hold this change
किसलय + क्लेशिन् → अधरकिसलयक्लेशिना
अ + क्
no rule named — the builder's table does not hold this change
शुद्ध + स्नान → शुद्धस्नानात्
अ + स्
no rule named — the builder's table does not hold this change
आगण्ड + लम्ब → आगण्डलम्बम्
अ + ल्
no rule named — the builder's table does not hold this change
मद् + संभोग → मत्संभोगः
द् + स्
8.4.55
स्वप्न + ज → स्वप्नजः
अ + ज्
no rule named — the builder's table does not hold this change
नयन + सलिल → नयनसलिलोत्पीडरुद्धावकाशाम्
अ + स्
no rule named — the builder's table does not hold this change
सलिल + उत्पीड → नयनसलिलोत्पीडरुद्धावकाशाम्
अ + उ → ओ · falls inside the syllable लो
6.1.87
उत्पीड + रुद्ध → नयनसलिलोत्पीडरुद्धावकाशाम्
अ + र्
no rule named — the builder's table does not hold this change
रुद्ध + अवकाशा → नयनसलिलोत्पीडरुद्धावकाशाम्
अ + अ → आ · falls inside the syllable द्धा
6.1.101

Two vowel-joins lengthen: निःश्वासेन + अधर gives आ, and inside the compound रुद्ध + अवकाश gives आ, both by Pāṇini 6.1.101 अकः सवर्णे दीर्घः, while अपि + इति gives ई by the same rule — अपीति. Inside नयनसलिल + उत्पीड, अ and उ make ओ, गुण by 6.1.87 आद्गुणः. स्वप्नजः + अपि shows the visarga road: the final स् becomes रु by 8.2.66 ससजुषो रुः, अ + रु + अ makes ओ by 6.1.113 अतो रोरप्लुतादप्लुते, and the following short अ then drops, marked by the अवग्रह, by 6.1.109 एङः पदान्तादति — स्वप्नजोऽपि. A word-final म् becomes anusvāra before a consonant by 8.3.23 मोऽनुस्वारः — अलकं नूनम्, आकाङ्क्षन्तीं नयन — and is kept before a vowel, परुषमलकम्, नूनमागण्डलम्बम्, कथमुपनमेत्; and the visarga of मत्संभोगः stands before the voiceless क् of कथम्.

రెండు అచ్చుకలయికలు దీర్ఘమవుతాయి: నిఃశ్వాసేన + అధర ఆ ను, సమాసంలోపల రుద్ధ + అవకాశ ఆ ను, రెండూ పాణిని 6.1.101 అకః సవర్ణే దీర్ఘః చే, అపి + ఇతి అదే సూత్రంచే ఈ ను ఇస్తుంది — అపీతి. నయనసలిల + ఉత్పీడ లోపల అ, ఉ ఓ ను చేస్తాయి, గుణ, 6.1.87 ఆద్గుణః చే. స్వప్నజః + అపి విసర్గమార్గాన్ని చూపుతుంది: చివరి స్‌ 8.2.66 ససజుషో రుః చే రు అవుతుంది, అ + రు + అ 6.1.113 అతో రోరప్లుతాదప్లుతే చే ఓ అవుతుంది, తరువాతి హ్రస్వ అ అవగ్రహంతో గుర్తై 6.1.109 ఏఙః పదాన్తాదతి చే లోపిస్తుంది — స్వప్నజోఽపి. పదాంత మ్‌ హల్లుముందు అనుస్వారమవుతుంది, 8.3.23 మోఽనుస్వారః చే — అలకం నూనమ్‌, ఆకాఙ్క్షన్తీం నయన — అచ్చుముందు నిలుస్తుంది, పరుషమలకమ్‌, నూనమాగణ్డలమ్బమ్‌, కథముపనమేత్‌; మఱి మత్సంభోగః విసర్గం కథమ్‌ లోని అఘోష క్‌ ముందు నిలుస్తుంది.

Chinnaya Sūri, Bālavyākaraṇam — సంధిపరిచ్ఛేదము; vendor/balavyakaranam-sandhi.txt

कारकwhat each case is doing

निःश्वासेन तृतीया · instrumental — करण, the instrument or cause
with अधरकिसलयक्लेशिना
शुद्धस्नानात् पञ्चमी · ablative — अपादान, the point of departure
परुषम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
अलकम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
with आगण्डलम्बम्
मत्संभोगः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
with स्वप्नजः
निद्राम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
with विक्षिपन्तीम्, आकाङ्क्षन्तीम्, नयनसलिलोत्पीडरुद्धावकाशाम्

प्रकरणानुक्रमthe rules the verse uses, by section of the abridgement

हलन्त्यम् 1.3.3 · प्रकरण 1← विक्षिपन्तीम्; उपनमेत्; आकाङ्क्षन्तीम्
a final consonant of the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a final consonant (हल्) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it, and drops by 1.3.9. So the personal ending तिप् contributes only ति, the प् marking it, and क्तवतु leaves क्तवत् with the उ nasalized and the last letter both gone. Final त्, स् and म् of a case or personal ending are exempt (1.3.4).
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అంత్యంగా ఉన్న హల్లు (హల్) ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది వస్తువును గుర్తించే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు, 1.3.9 చేత లోపిస్తుంది. కాబట్టి తిప్ నుండి తి మాత్రమే మిగులుతుంది, ప్ ఇత్తు. విభక్తి/తిఙ్ ప్రత్యయాల అంత్య త్, స్, మ్ మాత్రం ఇత్తు కావు (1.3.4). అనునాసిక అచ్చు ఇత్తు (1.3.2) కి జోడీ.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.3 हलन्त्यम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तस्य लोपः 1.3.9 · प्रकरण 1← विक्षिपन्तीम्; मत्संभोगः; उपनमेत्; स्वप्नजः; आकाङ्क्षन्तीम्
an it-marker drops
What has been named an it-marker (इत्) is then elided (लोप). The tag has done its work — naming the suffix, and conditioning or blocking some operation — and leaves no sound behind. So the उ marked in सुँ, the ट् of टा, the ङ् of ङे ङसि ङस् ङि, and the प् of सुप् are all gone before the ending is attached.
ఇత్సంజ్ఞగా గుర్తించబడినది (इत्) తరువాత లోపిస్తుంది. ఆ గుర్తు తన పని ముగించుకుంది — ప్రత్యయానికి పేరుపెట్టడం, ఏదో కార్యాన్ని కలిగించడమో ఆపడమో — ఏ ధ్వనీ మిగలదు. सुँ లోని ఉ, टा లోని ట్, ङे ङसि ङस् ङि లోని ङ్, सुप् లోని ప్ అన్నీ ప్రత్యయం చేరేముందు పోతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.9 तस्य लोपः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 3 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुप्तिङन्तं पदम् 1.4.14 · प्रकरण 1← विक्षिपन्तीम्; उपनमेत्; आकाङ्क्षन्तीम्
a form ending in a case ending (सुप्) or a verb ending (तिङ्) is a पद, a finished word
A form that ends in a nominal case ending — one of the twenty-one सुप् endings 4.1.2 lists — or in a verbal personal ending — one of the eighteen तिङ् endings — is named पद, a complete word. The name is what a great many rules wait on: the visarga rules, the final-consonant rules and the anusvāra rule all apply only "in a पद" or "at the end of a पद". So राम is not yet a पद, but राम + स् is; and चक्रे is a पद once the ending ए is on. Every word the poem carries reaches this name before its word-final changes can fire.
నామవాచక విభక్తి ప్రత్యయంతో — 4.1.2 చెప్పే ఇరవై ఒక్క సుప్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — లేదా క్రియా పురుష ప్రత్యయంతో — పద్దెనిమిది తిఙ్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — అంతమయ్యే రూపానికి పద సంజ్ఞ. ఈ సంజ్ఞ మీదే ఎన్నో సూత్రాలు ఆధారపడతాయి: విసర్గ సూత్రాలు, పదాంత హల్లు సూత్రాలు, అనుస్వార సూత్రం అన్నీ "పదంలో" లేదా "పదాంతంలో" మాత్రమే పనిచేస్తాయి. రామ ఇంకా పదం కాదు; రామ + స్ పదం; చక్రే ప్రత్యయం ఏ చేరాక పదం. కావ్యంలోని ప్రతి పదం తన పదాంత మార్పులకు ముందు ఈ సంజ్ఞను చేరుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.14 सुप्तिङन्तं पदम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 14 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
भूवादयो धातवः 1.3.1 · प्रकरण 2← विक्षिपन्तीम्; उपनमेत्; आकाङ्क्षन्तीम्
the words beginning with भू, listed in the Dhātupāṭha, are called धातु (roots)
The action-denoting words listed in the Dhātupāṭha — the root-list that opens with भू "to be" — are named धातु, roots. A धातु is the action-base from which every finite verb and every कृत् (primary derivative) form is built. It is the rule that stands at the head of every verb chain in the poem: चक्रे begins as the root डुकृञ्, जगाम as गम्, प्रमत्तः as मद्. Nothing is conjugated or turned into a participle until it first bears this name.
ధాతుపాఠంలో — భూ "ఉండటం" తో మొదలయ్యే ధాతువుల జాబితాలో — ఉన్న క్రియావాచక శబ్దాలకు ధాతు సంజ్ఞ. ధాతువు అంటే క్రియాధారం; దానినుండే ప్రతి తిఙంత క్రియా, ప్రతి కృదంత (ప్రాథమిక వ్యుత్పన్న) రూపం పుడతాయి. కావ్యంలోని ప్రతి క్రియా గొలుసుకు ఇది శిరస్సు: చక్రే డుకృఞ్ ధాతువుగా, జగామ గమ్ గా, ప్రమత్తః మద్ గా మొదలవుతాయి. ఈ సంజ్ఞ చేరకముందు ఏదీ రూపం దాల్చదు, కృదంతం కాదు.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.1 भूवादयो धातवः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 36 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपदेशेऽजनुनासिक इत् 1.3.2 · प्रकरण 2← विक्षिपन्तीम्; मत्संभोगः; उपनमेत्; स्वप्नजः; आकाङ्क्षन्तीम्
a nasalized vowel in the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a vowel pronounced with nasal resonance (anunāsika) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it. The उ of सुँ and of रुँ is such a vowel, so it is a marker and drops (by 1.3.9). This is why the nominative-singular ending सुँ contributes only स्, and रुँ leaves only र्.
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అనునాసికంగా ఉచ్చరించే అచ్చు ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది ఆ వస్తువుకు పేరుపెట్టే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు. सुँ, रुँ లోని ఉ అలాంటి అచ్చే; కాబట్టి అది ఇత్తు, లోపిస్తుంది (1.3.9). అందుకే ప్రథమైకవచన ప్రత్యయం సుँ నుండి స్ మాత్రమే, రుँ నుండి ర్ మాత్రమే మిగులుతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.2 उपदेशेऽजनुनासिक इत्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 28 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
प्रादयः 1.4.58 · प्रकरण 2← विक्षिपन्तीम्; उपनमेत्
प्र and the rest of the prefix list are called निपात (particles)
The words प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, नि, वि, उद् and the rest of the प्रादि list are named निपात — indeclinable particles. Joined to a root they are the upasargas, the verbal prefixes that turn or deepen its sense: प्र + मद् gives प्रमद् "be heedless, be carried away", the base of प्रमत्तः, and उद् + स्था gives उत्था "rise". Because the prefix is a particle held before the root, the corpus writes it into the word, and the derivation names this rule when it puts the prefix on.
ప్ర, పరా, అప, సమ్, అను, అవ, ని, వి, ఉద్ మొదలైన ప్రాది గణపు శబ్దాలకు నిపాత సంజ్ఞ — అవి అవ్యయాలు (వికారం లేని పదాలు). ధాతువుకు చేరినప్పుడు అవే ఉపసర్గలు, ధాతువు అర్థాన్ని తిప్పే లేదా లోతు చేసే క్రియా ఉపసర్గలు: ప్ర + మద్ → ప్రమద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం, పరవశం కావటం", ఇది ప్రమత్తః కు ఆధారం; ఉద్ + స్థా → ఉత్థా "లేవటం". ఉపసర్గ ధాతువు ముందు నిలిచే నిపాతం కావటాన కార్పస్ దాన్ని పదంలోనే రాస్తుంది, గొలుసు ఉపసర్గను చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.58 प्रादयः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 54 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपसर्गाः क्रियायोगे 1.4.59 · प्रकरण 2← विक्षिपन्तीम्; उपनमेत्
प्र and the rest, joined to a verb, are called उपसर्ग (preverbs)
The प्रादि particles (प्र, सम्, उद्, नि, वि and the rest, named निपात by the previous rule) are called उपसर्ग — "preverbs" — when they stand in construction with a verb (क्रियायोग, "joined to an action"). Away from a verb the same words keep only their निपात name; before a root they are the prefix that turns its sense. प्र before मद् "be heedless" gives the प्रमद् of प्रमत्तः, and उद् before पत् "fall, fly" gives the उत्पत् of उत्पत. The derivation names this rule where it sets the prefix on the root.
ప్రాది నిపాతాలు (ప్ర, సమ్, ఉద్, ని, వి మొదలైనవి — ముందటి సూత్రం వీటికి నిపాత సంజ్ఞ ఇచ్చింది) క్రియతో కలిసి నిలిచినప్పుడు (క్రియాయోగం) వాటికి ఉపసర్గ సంజ్ఞ. క్రియ లేకుంటే అవే శబ్దాలు కేవలం నిపాతాలుగా నిలుస్తాయి; ధాతువు ముందు నిలిస్తే అర్థాన్ని తిప్పే ఉపసర్గలు. మద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం" ముందు ప్ర → ప్రమత్తః లోని ప్రమద్; పత్ "పడటం, ఎగరటం" ముందు ఉద్ → ఉత్పత లోని ఉత్పత్. గొలుసు ఉపసర్గను ధాతువుకు చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.59 उपसर्गाः क्रियायोगे
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 35 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आद्गुणः 6.1.87 · प्रकरण 2← निःश्वासेन; उपनमेत्; स्वप्नजः + अपि; सलिल + उत्पीड
a followed by i/u/ṛ becomes the guṇa vowel e/o/ar
When a final अ or आ is followed by a simple vowel इ उ or ऋ, the two together become the corresponding guṇa vowel — ए, ओ, or अर् — as one sound, a single substitution for both. So राम + इन (from टा) gives the ए of रामेण, and पुण्य + उदक gives the ओ of पुण्योदक. It is the guṇa-sandhi a student meets first.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఇ ఉ ఋ (సామాన్య అచ్చు) వస్తే, రెండూ కలిసి గుణమవుతాయి — ఏ, ఓ, అర్ — ఒకే ధ్వనిగా (ఏకాదేశం). రామ + ఇన (టా నుండి) → రామేణ లోని ఏ; పుణ్య + ఉదక → పుణ్యోదక లోని ఓ. విద్యార్థి మొదట కలిసే గుణసంధి ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.87 आद्गुणः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 27 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the guṇa sandhi
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अकः सवर्णे दीर्घः 6.1.101 · प्रकरण 2← शुद्धस्नानात्; निःश्वासेन + अधरकिसलयक्लेशिना; अपि + इति; रुद्ध + अवकाशा
a simple vowel before a like vowel becomes the long one
When a simple vowel (अक्: अ इ उ ऋ ऌ) is followed by a vowel of the same class (savarṇa), the two become the single long vowel of that class — अ/आ + अ/आ → आ, इ/ई + इ/ई → ई, and so on. So स्व + अधिकार → स्वाधिकार. This is dīrgha-sandhi.
అక్ (అ ఇ ఉ ఋ ఌ) తరువాత దానికి సవర్ణమైన అచ్చు వస్తే, రెండూ కలిసి ఆ వర్గపు దీర్ఘమవుతాయి — అ/ఆ + అ/ఆ → ఆ, ఇ/ఈ + ఇ/ఈ → ఈ, ఇలా. స్వ + అధికార → స్వాధికార. ఇది దీర్ఘసంధి.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.101 अकः सवर्णे दीर्घः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 42 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the dīrgha sandhi
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
एङः पदान्तादति 6.1.109 · प्रकरण 2← स्वप्नजः + अपि
झलां जशोऽन्ते 8.2.39 · प्रकरण 3← शुद्धस्नानात्; उपनमेत्
a word-final झल् becomes the corresponding जश् (voiced unaspirate)
At the end of a word, a झल् consonant — a stop or sibilant — is replaced by the corresponding जश्, a voiced unaspirated stop (ग् ज् ड् द् ब्). So a word-final त् may be written द् (वाक् beside वाग्, षष् beside षड्). At a pause it can revert to त् (8.4.56), and before a voiceless sound it stays voiceless (8.4.55 खरि च); so अधिकारात् before प्र keeps its त्.
పదాంతంలో ఝల్ (స్పర్శ లేదా ఊష్మ) హల్లుకు దాని జశ్ — ఘోష అల్పప్రాణ స్పర్శం (గ్ జ్ డ్ ద్ బ్) — ఆదేశం. పదాంత త్ ను ద్ గా రాయవచ్చు (వాక్/వాగ్, షష్/షడ్). విరామంలో మళ్లీ త్ కావచ్చు (8.4.56); అఘోషం ముందు అఘోషంగానే ఉంటుంది (8.4.55 ఖరి చ) — అధికారాత్ ప్ర ముందు త్ గానే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.39 झलां जशोऽन्ते
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 67 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.2, स्वाधिकारात्
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8.3.15 · प्रकरण 3← मत्संभोगः; स्वप्नजः
र् becomes visarga before a खर् consonant or at a pause
A रेफ (र्) at the end of a word becomes visarga (ः) before a खर् consonant — the voiceless stops and the sibilants — or at a pause (avasāna). It is the last step of every nominative singular: यक्ष + र् becomes यक्षः. The visarga of भर्तुः is the same thing, the र् that came with the ṛ-stem's ending surfacing before the pause.
పదాంతంలోని రేఫ (ర్) ఖర్ హల్లు ముందు — అఘోష స్పర్శలు, ఊష్మలు — గాని, విరామం (అవసానం) దగ్గర గాని విసర్గ (ః) అవుతుంది. ప్రతి ప్రథమా ఏకవచనపు చివరి మెట్టు ఇదే: యక్ష + ర్ → యక్షః. భర్తుః లోని విసర్గ కూడా ఋకారాంత శబ్దపు ర్ ఇలాగే విరామం ముందు పైకి రావడమే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 93 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः and भर्तुः prakriyās
- docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः and भर्तुः derivations
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
मोऽनुस्वारः 8.3.23 · प्रकरण 3← विक्षिपन्तीम् + शुद्धस्नानात्; आकाङ्क्षन्तीम् + नयनसलिलोत्पीडरुद्धावकाशाम्
a word-final म् becomes anusvāra before a consonant
A म् at the end of a word becomes anusvāra — the nasal dot ं — when a consonant follows: हरिम् + वन्दे → हरिं वन्दे "I praise Hari". The accusative singular in -म् and every word-final म् before a consonant is written this way; before a vowel or at a pause the म् itself stays. This is why the chain-check reads a final ं and a final म् as the same sound: they are one म्, shown one way or the other by what follows.
పదాంతంలోని మ్, హల్లు ముందు అనుస్వారం — ం అనే నాసిక బిందువు — గా మారుతుంది: హరిమ్ + వన్దే → హరిం వన్దే "హరిని నమస్కరిస్తాను". మ్-అంత ద్వితీయా ఏకవచనం, హల్లు ముందు వచ్చే ప్రతి పదాంత మ్ ఇలాగే రాయబడతాయి; అచ్చు ముందు గానీ విరామంలో గానీ మ్ అలాగే నిలుస్తుంది. అందుకే గొలుసు-పరీక్ష పదాంత ం ను, పదాంత మ్ ను ఒకే ధ్వనిగా చదువుతుంది: అవి ఒకే మ్, తరువాత వచ్చేదాన్ని బట్టి ఒక్కో రూపంలో చూపబడతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.23 मोऽनुस्वारः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 77 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
नश्चापदान्तस्य झलि 8.3.24 · प्रकरण 3← विक्षिपन्तीम्; आकाङ्क्षन्तीम्
a non-final न् (or म्) becomes anusvāra before a झल् consonant
A न् or म् that does not stand at the end of a word becomes anusvāra before a झल् sound — a stop or a sibilant: the नुम् augment gives धनूंषि "bows", पयांसि "waters", where the न् before ष्/स् is written as the anusvāra dot. The change is inside the word; a word-final न् is left for the sandhi rules.
పదాంతంలో లేని న్ (లేదా మ్), ఝల్ హల్లు — స్పర్శం లేదా ఊష్మం — పరమైనప్పుడు అనుస్వారమవుతుంది: నుమ్ ఆగమంతో ధనూంషి "ధనుస్సులు", పయాంసి "నీళ్ళు" — ష్/స్ ముందున్న న్ అనుస్వార బిందువుగా వ్రాయబడుతుంది. ఈ మార్పు పదం లోపలిది; పదాంత న్ ను సంధి సూత్రాలకు వదులుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.24 नश्चापदान्तस्य झलि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 78 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
खरि च 8.4.55 · प्रकरण 3← मद् + संभोग
a झल् becomes a चर् before a खर्
Before a खर् (a voiceless consonant) a झल् (an obstruent) is replaced by the matching चर् — its voiceless unaspirated counterpart: उद् + स्थानम् → उत्थानम्, उद् + तम्भनम् → उत्तम्भनम्. It is the cartva that unvoices a stop before a following voiceless sound, the counterpart of the jaśtva that voices one before a voiced sound.
ఖర్ (అఘోష హల్లు) ముందు ఝల్ (స్పర్శం) దానికి సరిపడే చర్ — అఘోష అల్పప్రాణ ధ్వని — గా మారుతుంది: ఉద్ + స్థానమ్ → ఉత్థానమ్, ఉద్ + తమ్భనమ్ → ఉత్తమ్భనమ్. ఘోష ముందు స్పర్శాన్ని ఘోషం చేసే జశ్త్వానికి ప్రతిరూపమైన, అఘోష ముందు స్పర్శాన్ని అఘోషం చేసే చర్త్వం ఇది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.55 खरि च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 74 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः 8.4.58 · प्रकरण 3← विक्षिपन्तीम्; आकाङ्क्षन्तीम्
an anusvāra becomes the class nasal of a following यय् consonant
An anusvāra, before a यय् sound — a class stop or a semivowel, that is anything but श् ष् स् ह् — becomes the nasal homorganic with it: सम् + कारः → सङ्कारः, अलम् + कारः → अलङ्कारः, सम् + चयः → सञ्चयः. Before श् ष् स् ह् the anusvāra stays, since those have no class nasal to match.
అనుస్వారం, యయ్ వర్ణం — వర్గ్య స్పర్శం లేదా అంతస్థ, అంటే శ్ ష్ స్ హ్ తప్ప అన్నీ — పరమైనప్పుడు దానికి సవర్ణమైన వర్గానునాసికమవుతుంది: సమ్ + కారః → సఙ్కారః, అలమ్ + కారః → అలఙ్కారః, సమ్ + చయః → సఞ్చయః. శ్ ష్ స్ హ్ ముందు సవర్ణ అనునాసికం లేదు కాబట్టి అనుస్వారమే నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 79 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वा पदान्तस्य 8.4.59 · प्रकरण 3← आकाङ्क्षन्तीम् + नयनसलिलोत्पीडरुद्धावकाशाम्
at the end of a word the homorganic-nasal substitution is optional
The previous rule (8.4.58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः) turns an अनुस्वार (the nasal hum ं) into the nasal of the following consonant's own class before a यय् consonant (any stop or semivowel but ह). This rule makes that substitution optional (वा, "or") when the अनुस्वार stands at the end of a पद, a finished word. So the prefix सम् before भृत "borne", once its म् has become अनुस्वार, may keep the class-nasal म् or the अनुस्वार: सम्भृतम् or संभृतम्. Both are correct; the chain shows the class-nasal.
ముందటి సూత్రం (8.4.58 అనుస్వారస్య యయి పరసవర్ణః) అనుస్వారాన్ని (ం అనే నాసిక ధ్వని) — యయ్ హల్లు (హ తప్ప అన్ని స్పర్శ, అంతస్థ హల్లులు) ముందు — ఆ హల్లు వర్గపు నాసికంగా మారుస్తుంది. ఈ సూత్రం, అనుస్వారం పదాంతంలో (పూర్తయిన పదపు చివర) నిలిచినప్పుడు, ఆ మార్పును వికల్పం (వా "లేదా") చేస్తుంది. కాబట్టి భృత "మోయబడిన" ముందు సమ్ ఉపసర్గపు మ్ అనుస్వారమైన తర్వాత వర్గనాసిక మ్ గా ఉండవచ్చు, లేదా అనుస్వారంగా ఉండవచ్చు: సమ్భృతమ్ లేదా సంభృతమ్. రెండూ సరైనవే; గొలుసు వర్గనాసికాన్ని చూపుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.59 वा पदान्तस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 80 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो रोरप्लुतादप्लुते 6.1.113 · प्रकरण 4← स्वप्नजः + अपि
ससजुषो रुः 8.2.66 · प्रकरण 4← मत्संभोगः; स्वप्नजः
a word-final स् becomes रु
The स् at the end of a word — and the word सजुष् — is replaced by रु. The उ of रु is only a marker and drops, so what is left is र्. This is why यक्ष + स् becomes यक्ष + र्, which then turns to visarga at a pause by 8.3.15: the visarga of every nominative singular is a buried स्. It also explains यक्षः + चक्रे → यक्षश्चक्रे — the स् resurfaces before च and becomes श्.
పదాంతంలోని స్ (మరియు సజుష్ శబ్దపు స్) రుగా మారుతుంది. 'రు'లోని ఉ కేవలం ఇత్‌సంజ్ఞ, అది లోపించి ర్ మాత్రమే మిగులుతుంది. కాబట్టి యక్ష + స్ → యక్ష + ర్; ఆ ర్ విరామం ముందు విసర్గ అవుతుంది (8.3.15). అందుకే ప్రతి ప్రథమా ఏకవచన విసర్గ దాగిన స్; యక్షః + చక్రే లో ఆ స్ మళ్లీ పైకి వచ్చి చకారం ముందు శ్ అవుతుంది — యక్షశ్చక్రే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.66 ससजुषो रुः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 105 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः prakriyā
- docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः derivation
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुडनपुंसकस्य 1.1.43 · प्रकरण 5← विक्षिपन्तीम्; उपनमेत्; आकाङ्क्षन्तीम्
the सुट् endings of a non-neuter stem are called सर्वनामस्थान
For a stem that is not neuter (अनपुंसक), the endings of the सुट् set — सु, औ, जस् (nominative singular, dual, plural) and अम्, औट् (accusative singular, dual) — are termed सर्वनामस्थान. This name marks the "strong" cases, where a stem shows its fullest form: it is before a सर्वनामस्थान that नुम् is inserted, a vowel lengthens, and the like. प्रमत्तः "heedless" is प्रमत्त + सु, a nominative singular, so its सु is a सर्वनामस्थान.
నపుంసకం కాని (అనపుంసక) స్టెముకు, సుట్ గణపు ప్రత్యయాలు — సు, ఔ, జస్ (ప్రథమా ఏక, ద్వి, బహువచనం) మరియు అమ్, ఔట్ (ద్వితీయా ఏక, ద్వివచనం) — సర్వనామస్థాన సంజ్ఞ పొందుతాయి. ఈ సంజ్ఞ "బలమైన" విభక్తులను గుర్తిస్తుంది, అక్కడ స్టెము తన పూర్ణ రూపాన్ని చూపుతుంది: సర్వనామస్థానం ముందే నుమ్ చేరిక, స్వరదీర్ఘీకరణం మొదలైనవి జరుగుతాయి. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త" = ప్రమత్త + సు, ప్రథమా ఏకవచనం, కాబట్టి దాని సు సర్వనామస్థానం.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.43 सुडनपुंसकस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 162 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् 1.2.45 · प्रकरण 5← विक्षिपन्तीम्; उपनमेत्; आकाङ्क्षन्तीम्
a meaningful form that is neither a root nor an affix is a प्रातिपदिक (nominal base)
A form that carries meaning (अर्थवत्) and is neither a धातु (a verb root) nor a प्रत्यय (an affix) is termed प्रातिपदिक — a nominal base, the stem to which case endings are then added. This is the general definition; forms ending in a कृत् or a तद्धित affix and compounds are brought under the same name by the next rule (1.2.46). So a plain stem like मेघ "cloud" is a प्रातिपदिक on its own, while a कृत् form such as प्रमत्त reaches the name through that extension. The प्रातिपदिक is what takes the सुप् case endings.
అర్థవంతమైన (అర్థవత్), ధాతువు కాని, ప్రత్యయం కాని రూపానికి ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ — నామపదపు మూలం (స్టెమ్), దీనికే విభక్తి ప్రత్యయాలు చేరతాయి. ఇది సాధారణ నిర్వచనం; కృత్, తద్ధిత ప్రత్యయాంత రూపాలను, సమాసాలను తర్వాతి సూత్రం (1.2.46) అదే సంజ్ఞకు తెస్తుంది. కాబట్టి మేఘ "మేఘం" వంటి సాదా మూలం తనంతట తానే ప్రాతిపదికం, ప్రమత్త వంటి కృదంతం ఆ విస్తరణ వల్ల ఈ సంజ్ఞను పొందుతుంది. ప్రాతిపదికమే సుప్ విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.2.45 अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 115 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कृत्तद्धितसमासाश्च 1.2.46 · प्रकरण 5← विक्षिपन्तीम्; आकाङ्क्षन्तीम्
forms ending in a कृत् or तद्धित affix, and compounds, are प्रातिपदिक too
Forms ending in a कृत् affix (a primary affix that makes a word straight from a root, like क्त in मत्त), in a तद्धित affix (a secondary affix on a noun), and समास (compounds) are also termed प्रातिपदिक — a nominal base. This extends the previous rule's definition. It is why a कृत् form such as प्रमत्त "heedless" (प्र + मद् + क्त) is itself a stem and takes case endings like any noun, and why the indeclinables श्रुत्वा "having heard" and आलिङ्ग्य "having embraced" count as nominal bases before their further treatment.
కృత్ ప్రత్యయాంత (ధాతువు నుండి నేరుగా పదం చేసే ప్రాథమిక ప్రత్యయం, మత్త లోని క్త వంటిది), తద్ధిత ప్రత్యయాంత (నామంపై గౌణ ప్రత్యయం), సమాస — వీటికి కూడా ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ, నామపదపు మూలం. ఇది ముందటి సూత్రపు నిర్వచనాన్ని విస్తరిస్తుంది. అందుకే ప్రమత్త "అజాగ్రత్త" (ప్ర + మద్ + క్త) వంటి కృదంతం తానే స్టెమ్ అయి, ఏ నామంవలెనే విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది; శ్రుత్వా "విని", ఆలింగ్య "కౌగిలించి" వంటి అవ్యయాలు కూడా తదుపరి వ్యవహారం ముందు నామపద మూలాలుగా లెక్క.
- Aṣṭādhyāyī — 1.2.46 कृत्तद्धितसमासाश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 116 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
न विभक्तौ तुस्माः 1.3.4 · प्रकरण 5← विक्षिपन्तीम्; आकाङ्क्षन्तीम्
in a case or personal ending a final त-class, स् or म् is not an इत्
The previous rule 1.3.3 हलन्त्यम् makes the final consonant of an affix an इत् — a silent marker that is then dropped. This rule stops that within a विभक्ति (a case ending or a तिङ् personal ending): a final तु (the त-class: त थ द ध न), स्, or म् there is not an इत् and stays as a real letter. So the स् of the instrumental-plural ऐस् (which becomes भिस्) and the त् of a personal ending like तस् are kept, not marked away. In वन्द्यैः "with the venerable ones" the ऐस् holds its स्.
ముందటి సూత్రం 1.3.3 హలంత్యమ్ ప్రత్యయపు చివరి హల్లును ఇత్ — తొలగే మూక గుర్తు — చేస్తుంది. ఈ సూత్రం దాన్ని విభక్తి (విభక్తి ప్రత్యయం లేదా తిఙ్ పురుష ప్రత్యయం) లో ఆపుతుంది: అక్కడ చివరి తు (త-వర్గం: త థ ద ధ న), స్, మ్ ఇత్ కావు, నిజ అక్షరాలుగా నిలుస్తాయి. కాబట్టి తృతీయా బహువచనపు ఐస్ (భిస్ అయ్యేది) లోని స్, తస్ వంటి తిఙ్ ప్రత్యయపు త్ నిలుస్తాయి, గుర్తుగా తొలగవు. వంద్యైః "వందనీయులతో" లో ఐస్ తన స్ ను నిలుపుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.4 न विभक्तौ तुस्माः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 130 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लशक्वतद्धिते 1.3.8 · प्रकरण 5← विक्षिपन्तीम्; उपनमेत्; आकाङ्क्षन्तीम्
an affix’s initial ल्, श् or velar is a marker
In an affix that is not a taddhita (a secondary nominal affix), an initial ल्, श्, or velar (क ख ग घ ङ) is an इत्, a marker, and drops. This is why the present-participle affix शतृ adds only अत् — its श् is a tag — and why the tense-name लट् contributes no ल्.
తద్ధితం కాని ప్రత్యయం మొదట ఉన్న ల్, శ్, కవర్గం (క ఖ గ ఘ ఙ) ఇత్తులు, లోపిస్తాయి. అందుకే వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయమైన శతృ కేవలం అత్ ను చేరుస్తుంది — దాని శ్ ఒక గుర్తే — మరియు లట్ లకారంలోని ల్ ఏమీ మిగల్చదు.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.8 लशक्वतद्धिते
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 135 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यू स्त्र्याख्यौ नदी 1.4.3 · प्रकरण 5← विक्षिपन्तीम्; आकाङ्क्षन्तीम्
a feminine stem ending in long ई or ऊ is called नदी
A stem ending in a long ई or ऊ (यू names these two vowels), when it names a feminine (स्त्र्याख्या), is termed नदी — literally "river", after the model word नदी. The नदी name gives such stems their own set of case endings, the ones with a ङित् marker. The present participle लिखन्ती "writing (she)" ends in long ई and names a feminine, so it is a नदी and declines by that pattern: संसर्पन्त्याः "of her who glides along".
దీర్ఘ ఈ లేదా ఊ తో అంతమయ్యే స్టెము (యూ ఈ రెండు స్వరాలను సూచిస్తుంది), స్త్రీని తెలిపేటప్పుడు (స్త్ర్యాఖ్యా), నదీ సంజ్ఞ పొందుతుంది — నదీ, అక్షరార్థం "నది", నదీ అనే మాదిరి పదం నుండి. నదీ సంజ్ఞ అట్టి స్టెములకు ఙిత్ గుర్తుగల తమదైన విభక్తి ప్రత్యయాలను ఇస్తుంది. లిఖంతీ "వ్రాయుచున్నది (ఆమె)" దీర్ఘ ఈ కారాంతమై స్త్రీని తెలుపుతుంది, కాబట్టి నదీ, ఆ రీతిన వంగుతుంది: సంసర్పంత్యాః "జారుచున్నదాని".
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.3 यू स्त्र्याख्यौ नदी
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 193 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् 1.4.13 · प्रकरण 5← विक्षिपन्तीम्; उपनमेत्; आकाङ्क्षन्तीम्
the base an affix is added to is called अङ्ग (stem) while the affix stands
Whatever an affix is prescribed after — taken with everything from that point on — is named अङ्ग, the stem, for as long as that affix is present. The name matters because a great many rules operate "on the अङ्ग": the guṇa and vṛddhi changes, the lengthenings, the augments all target the अङ्ग before its ending. So राम is the अङ्ग before a case ending, and चकृ the अङ्ग before a perfect ending — and it is on that अङ्ग that the vowel is strengthened to चकार.
ఒక ప్రత్యయం దేని తరువాత విధించబడుతుందో అది — అక్కడి నుండి ముందంతటితో సహా — ఆ ప్రత్యయం ఉన్నంత వరకు అఙ్గ, అంటే ప్రకృతి (కాండం), అని పిలవబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం, ఎందుకంటే ఎన్నో సూత్రాలు "అఙ్గం మీద" పనిచేస్తాయి: గుణ-వృద్ధి మార్పులు, దీర్ఘీకరణలు, ఆగమాలు అన్నీ ప్రత్యయం ముందు అఙ్గాన్నే లక్ష్యంగా చేసుకుంటాయి. కాబట్టి విభక్తి ముందు రామ అఙ్గం; పరోక్ష ప్రత్యయం ముందు చకృ అఙ్గం — ఆ అఙ్గం మీదే అచ్చు బలపడి చకార అవుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.13 यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 132 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यचि भम् 1.4.18 · प्रकरण 5← विक्षिपन्तीम्; आकाङ्क्षन्तीम्
before an ending beginning with य् or a vowel, the stem is called भ
Within the domain the previous rule opened, before an ending that begins with a य् or with any vowel (यच् = य् together with the अच् vowels), the stem is termed भ. The भ name triggers the internal-sandhi rules that reshape a stem before such a weak ending. वन्द्य before ऐस् — the instrumental plural, which begins with the vowel ऐ — is a भ, on the way to वन्द्यैः "with the venerable ones".
ముందటి సూత్రం తెరిచిన క్షేత్రంలో, య్ తో గానీ ఏదైనా అచ్ (స్వరం) తో గానీ మొదలయ్యే ప్రత్యయం ముందు (యచ్ = య్ మరియు అచ్ స్వరాలు కలిపి) స్టెముకు భ సంజ్ఞ. భ సంజ్ఞ, అట్టి బలహీన ప్రత్యయం ముందు స్టెమును మార్చే అంతస్సంధి నియమాలను నడిపిస్తుంది. వంద్య, ఐస్ ముందు — తృతీయా బహువచనం, ఐ అనే స్వరంతో మొదలయ్యేది — భ, వంద్యైః "వందనీయులతో" వైపు దారిలో.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.18 यचि भम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 164 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
गतिश्च 1.4.60 · प्रकरण 5← विक्षिपन्तीम्; उपनमेत्
the same prefixes, joined to a verb, are also called गति
The same प्रादि words, joined to a verb, are termed गति ("gati") as well, beside their उपसर्ग name. The गति name is what lets a prefix compound with a following क्त्वा form into a single ल्यप् word: नि + अस् + क्त्वा becomes न्यस्य "having laid down", and उप + भुज् + क्त्वा becomes उपभुज्य "having enjoyed". The derivation names this rule where the prefix earns its गति standing.
అవే ప్రాది శబ్దాలు క్రియతో కలిస్తే, ఉపసర్గ సంజ్ఞతో పాటు, గతి సంజ్ఞ కూడా పొందుతాయి. గతి సంజ్ఞే ఉపసర్గను తర్వాతి క్త్వా-రూపంతో ఒక్క ల్యప్ పదంగా సమాసం చేయనిస్తుంది: ని + అస్ + క్త్వా → న్యస్య "ఉంచి", ఉప + భుజ్ + క్త్వా → ఉపభుజ్య "అనుభవించి". ఉపసర్గ తన గతిత్వాన్ని పొందేచోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.60 गतिश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 200 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप् 4.1.2 · प्रकरण 5← विक्षिपन्तीम्; आकाङ्क्षन्तीम्
the twenty-one nominal case endings (सुप्), three to a case
This one long sūtra names, in a single run, all twenty-one nominal endings — three for each of the seven cases: सु औ जस् (nominative), अम् औट् शस् (accusative), टा भ्याम् भिस् (instrumental), ङे भ्याम् भ्यस् (dative), ङसि भ्याम् भ्यस् (ablative), ङस् ओस् आम् (genitive), ङि ओस् सुप् (locative). Every declined noun in the poem takes one of these; they are the endings 1.4.14 counts as सुप्. The set's name सुप् is the pratyāhāra formed from its first sound स and its last सुप्.
ఈ ఒక్క పొడవాటి సూత్రం ఇరవై ఒక్క నామవాచక ప్రత్యయాలను ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది — ఏడు విభక్తులకు మూడేసి: సు ఔ జస్ (ప్రథమా), అమ్ ఔట్ శస్ (ద్వితీయా), టా భ్యామ్ భిస్ (తృతీయా), ఙే భ్యామ్ భ్యస్ (చతుర్థీ), ఙసి భ్యామ్ భ్యస్ (పఞ్చమీ), ఙస్ ఓస్ ఆమ్ (షష్ఠీ), ఙి ఓస్ సుప్ (సప్తమీ). కావ్యంలోని ప్రతి విభక్తి పదం వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది; 1.4.14 వీటినే సుప్ గా లెక్కిస్తుంది. ఈ గణపు పేరు 'సుప్' — మొదటి ధ్వని స, చివరి సుప్ లతో ఏర్పడిన ప్రత్యాహారం.
- Aṣṭādhyāyī — 4.1.2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 117 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अमि पूर्वः 6.1.107 · प्रकरण 5← विक्षिपन्तीम्; परुषम्; अलकम्; आगण्डलम्बम्; निद्राम्; आकाङ्क्षन्तीम्; नयनसलिलोत्पीडरुद्धावकाशाम्
before the accusative-singular अम्, the stem vowel alone remains
When the accusative-singular ending अम् follows a word ending in अक् (a short a i u …), the single substitute for stem-vowel + अ is the pūrva, the earlier, vowel — the stem vowel wins. So हरि + अम् → हरिम्, गुरु + अम् → गुरुम्, राम + अम् → रामम्. One rule for the accusative singular of every vowel stem.
అక్కు (హ్రస్వ అ ఇ ఉ…) తరువాత అమ్ (ద్వితీయైకవచనం) పరమైతే, ప్రాతిపదిక అచ్చుకూ అ కూ ఏకాదేశం పూర్వరూపం — ప్రాతిపదిక అచ్చు నిలుస్తుంది. హరి + అమ్ → హరిమ్, గురు + అమ్ → గురుమ్, రామ + అమ్ → రామమ్. అచ్చంత శబ్దాల ద్వితీయైకవచనానికి ఒకే సూత్రం.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.107 अमि पूर्वः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 134 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.4, वसतिम्
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
टाङसिङसामिनात्स्याः 7.1.12 · प्रकरण 5← निःश्वासेन; शुद्धस्नानात्
after an a-stem, टा/ङसि/ङस् become इन/आत्/स्य
After a stem in अ, the instrumental-singular टा becomes इन, the ablative-singular ङसि becomes आत्, and the genitive-singular ङस् becomes स्य. So राम + टा → राम + इन → रामेण (with guṇa), राम + ङसि → रामात्, राम + ङस् → रामस्य. Three of the a-stem singular endings are set by this one rule.
అకారాంత శబ్దం తరువాత తృతీయైకవచనం టా → ఇన, పంచమీ ఙసి → ఆత్, షష్ఠీ ఙస్ → స్య. రామ + టా → రామ + ఇన → రామేణ (గుణంతో), రామ + ఙసి → రామాత్, రామ + ఙస్ → రామస్య. అకారాంత ఏకవచన ప్రత్యయాల్లో మూడు ఈ ఒక్క సూత్రంతోనే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.12 टाङसिङसामिनात्स्याः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 139 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.2, शापेन and स्वाधिकारात्
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि 8.4.2 · प्रकरण 5← निःश्वासेन
न becomes ण after र्/ष् even across intervening अट्, क-/प-class, आङ् or नुम् (ṇatva)
A न् becomes the retroflex ण् after a र् or ष् in the same word — and it still does when the vowels and semivowels of अट् (अ इ उ …, ह य व र), the velars, the labials, आङ्, or the augment नुम् stand in between. This is ṇatva. So राम + इन → रामेण, the र् reaching the न across ए; but शाप, with no र् or ष्, keeps its न (शापेन).
ఒకే పదంలో ర్ లేదా ష్ తరువాత న్ మూర్ధన్య ణ్ అవుతుంది — మధ్యలో అట్ (అచ్చులు, హ య వ ర), కవర్గం, పవర్గం, ఆఙ్, నుమ్ ఉన్నా అవుతుంది. ఇదే ణత్వం. రామ + ఇన → రామేణ, ర్ ఏ ను దాటి న ను చేరుతుంది; కానీ శాప లో ర గానీ ష గానీ లేదు, న నిలుస్తుంది (శాపేన).
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.2 अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 137 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.2 and §4.3, शापेन and गुरुणा
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वाऽवसाने 8.4.56 · प्रकरण 5← शुद्धस्नानात्; उपनमेत्
at a pause, a झल् sound may become its voiceless चर्
At a pause — the end of an utterance — a झल् sound (a stop or sibilant) optionally becomes its voiceless unaspirate चर्. So a word-final द् may be spoken as त्: रामात् or रामाद्. It is why an ablative in -आत् and its voiced twin are both correct at a stop.
విరామం దగ్గర — పలుకు ముగిసేచోట — ఝల్ ధ్వని (స్పర్శ లేదా ఊష్మం) వికల్పంగా తన అఘోష అల్పప్రాణ చర్ అవుతుంది. అందుకే పదాంత ద్ ను త్ గా పలకవచ్చు: రామాత్ లేదా రామాద్. -ఆత్ పంచమి, దాని ఘోష రూపం రెండూ విరామంలో సరైనవి కావడానికి కారణమిదే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.56 वाऽवसाने
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 145 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो गुणे 6.1.97 · प्रकरण 8← विक्षिपन्तीम्; आकाङ्क्षन्तीम्
a non-final अ before a guṇa vowel merges forward (para-rūpa)
When a non-final short अ is followed by a guṇa vowel (अ, ए, ओ), the single substitute is the later vowel alone — para-rūpa, the second stands — not a guṇa of the two. It keeps a stem-final अ from doubling with an affix that opens on such a vowel, so only the affix’s vowel is heard.
అంత్యం కాని హ్రస్వ అ తరువాత గుణాచ్చు (అ, ఏ, ఓ) వస్తే, రెండింటి స్థానంలో పరమైన అచ్చు ఒక్కటే మిగులుతుంది — పరరూపం, రెండవది నిలుస్తుంది — గుణం కాదు. అలా అకారాంత శబ్దం అటువంటి అచ్చుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయంతో కలిసినప్పుడు ప్రత్యయపు అచ్చు మాత్రమే వినబడుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.97 अतो गुणे
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 273 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आच्छीनद्योर्नुम् 7.1.80 · प्रकरण 10← विक्षिपन्तीम्
a present participle takes the augment नुम् before a long आ, the neuter शी, or the feminine ई (नदी)
The present-participle affix शतृ appears as अत्; this rule inserts into it the augment नुम् — an infixed न् — so that अत् becomes अन्त्, when what follows is a long आ, the neuter plural ending शी, or the feminine long ई called नदी. So लिख् "to write" gives the feminine participle लिखन्ती "she writing": the stem लिख् + अत्, before the feminine ई, takes नुम् to become लिख् + अन्त् + ई. The same builds पृच्छन्ती "asking" and विक्षिपन्तीम् "tossing". It is the pair of 7.1.81, which makes the same augment obligatory for the commonest verb classes.
వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయం శతృ అత్ గా కనబడుతుంది; తరువాత దీర్ఘ ఆ గానీ, నపుంసక బహువచన ప్రత్యయం శీ గానీ, నదీ అనబడే స్త్రీలింగ దీర్ఘ ఈ గానీ వస్తే, ఈ సూత్రం దానిలో నుమ్ ఆగమాన్ని — లోపల చేరే న్ ను — చొప్పిస్తుంది; అలా అత్ అన్త్ అవుతుంది. అలా లిఖ్ "వ్రాయుట" స్త్రీలింగ కృదంతం లిఖన్తీ "వ్రాస్తూ (ఆమె)" అవుతుంది: లిఖ్ + అత్ స్త్రీలింగ ఈ ముందు నుమ్ తీసుకొని లిఖ్ + అన్త్ + ఈ అవుతుంది. అదే పృచ్ఛన్తీ "అడుగుతూ", విక్షిపన్తీమ్ "విసురుతూ" లను నిర్మిస్తుంది. అత్యంత సామాన్య ధాతుగణాలకు అదే ఆగమాన్ని తప్పనిసరి చేసే 7.1.81 కు ఇది జోడి.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.80 आच्छीनद्योर्नुम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 364 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
शप्श्यनोर्नित्यम् 7.1.81 · प्रकरण 10← आकाङ्क्षन्तीम्
the नुम् augment is obligatory for a present participle on शप् or श्यन्
When the class-marker शप् (the thematic अ of the first, sixth and tenth classes) or श्यन् (the य of the fourth class) stands before the present-participle affix, the augment नुम् is added obligatorily (नित्यम्), not by option — so the participle's अत् always becomes अन्त्. The rule 7.1.80 allowed नुम् before the feminine ई and the neuter; this makes it fixed for these commonest classes. So सृप् "to creep" gives संसर्पन्त्याः "of her gliding", and अन्ज् "to anoint" व्यञ्जयन्ती "revealing", each with its अत् turned to अन्त् with no alternative.
వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయానికి ముందు గణచిహ్నం శప్ (మొదటి, ఆరవ, పదవ గణాల థెమాటిక్ అ) గానీ శ్యన్ (నాలుగవ గణపు య) గానీ ఉంటే, నుమ్ ఆగమం వికల్పంగా కాక తప్పనిసరిగా (నిత్యం) చేరుతుంది — అలా కృదంతపు అత్ ఎప్పుడూ అన్త్ అవుతుంది. 7.1.80 స్త్రీలింగ ఈ, నపుంసకం ముందు నుమ్ ను అనుమతించింది; ఈ సూత్రం ఈ అత్యంత సామాన్య గణాలకు దాన్ని స్థిరం చేస్తుంది. అలా సృప్ "పాకుట" సంసర్పన్త్యాః "జారుతున్న (ఆమె)" గా, అన్జ్ "పూయుట" వ్యఞ్జయన్తీ "వెల్లడిస్తూ" గా — ప్రతిదానిలో అత్ వేరే మార్గం లేకుండా అన్త్ అవుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.81 शप्श्यनोर्नित्यम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 365 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वरादिनिपातमव्ययम् 1.1.37 · प्रकरण 11← विक्षिपन्तीम्; उपनमेत्
the स्वरादि words and the निपात particles are called अव्यय (indeclinable)
The words of the स्वरादि list (स्वर्, अन्तर्, प्रातर् and the rest) and the निपात particles are termed अव्यय — indeclinable, taking no case ending and never changing form. Because the प्रादि prefixes are निपात (by 1.4.58), a preverb like प्र in प्रभवति "he arises" is an अव्यय; that is why it stands unchanged before the root.
స్వరాది గణపు శబ్దాలు (స్వర్, అంతర్, ప్రాతర్ మొదలైనవి) మరియు నిపాత శబ్దాలు అవ్యయ సంజ్ఞ పొందుతాయి — అవ్యయం, విభక్తి తీసుకోని, ఎప్పుడూ రూపం మారని పదం. ప్రాది ఉపసర్గలు నిపాతాలు కావటాన (1.4.58 చేత), ప్రభవతి "ఉద్భవించును" లోని ప్ర ఉపసర్గ అవ్యయం; అందుకే అది ధాతువు ముందు మారకుండా నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.37 स्वरादिनिपातमव्ययम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 366 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अव्ययादाप्सुपः 2.4.82 · प्रकरण 11← विक्षिपन्तीम्
after an अव्यय, the आप् (feminine) and सुप् (case) endings undergo लुक्
After an अव्यय — an indeclinable word — the feminine suffix आप् and the case endings सुप् undergo लुक् (लुक्, a disappearance that leaves no trace, not even a mark on what stood before). A prefix like प्र is an अव्यय (an उपसर्ग, and so indeclinable), and when it joins a root it first takes a case ending which this rule then wipes out, so प्र meets मद् bare in प्रमत्तः "heedless". The same लुक् is why an indeclinable never shows an ending: the सुप् is added and at once removed. The derivation names this rule on the silent step where the prefix's ending drops.
అవ్యయం — విభక్తి మారని పదం — తరువాత ఆప్ (స్త్రీలింగ ప్రత్యయం) మరియు సుప్ (విభక్తి ప్రత్యయాలు) లుక్ పొందుతాయి (లుక్ — ఏ గుర్తూ మిగల్చకుండా పూర్తిగా లోపించడం). ప్ర వంటి ఉపసర్గ అవ్యయం; అది ధాతువుతో కలిసేటప్పుడు మొదట ఒక విభక్తి ప్రత్యయాన్ని తీసుకుంటుంది, ఈ సూత్రం దాన్ని తుడిచివేస్తుంది, కాబట్టి ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లో ప్ర మద్‌ను ప్రత్యయం లేకుండా చేరుతుంది. అవ్యయం ఎప్పుడూ విభక్తి చూపకపోవటానికి కారణం ఇదే: సుప్ చేరి వెంటనే తొలగిపోతుంది. ఉపసర్గపు విభక్తి లోపించే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 2.4.82 अव्ययादाप्सुपः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 370 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्ङिति च 1.1.5 · प्रकरण 12← विक्षिपन्तीम्
no गुण or वृद्धि before an affix marked क् or ङ्
The strengthening of a vowel — गुण (इ→ए, उ→ओ, ऋ→अर्) and वृद्धि (its longer grade) — does not take place when the affix that would cause it is marked with an indicatory क् (कित्) or ङ् (ङित्). Many endings carry these marks precisely to keep the root weak. So कृ "to do" reaches चक्रे "he did", where the perfect endings are ङित् and the root ऋ is not raised to अर्; श्रु "to hear" reaches श्रुत्वा "having heard", where क्त्वा is कित् and the उ stays. It is the standard brake on strengthening, and it works by leaving a form unchanged where a plainer affix would have raised it.
అచ్చు బలపడుట — గుణం (ఇ→ఏ, ఉ→ఓ, ఋ→అర్) మరియు వృద్ధి (దాని దీర్ఘతర రూపం) — దాన్ని కలిగించే ప్రత్యయం సూచక క్ (కిత్) గాని ఙ్ (ఙిత్) గాని గుర్తుగలదైనపుడు జరుగదు. ధాతువును బలహీనంగా ఉంచుటకే చాలా ప్రత్యయాలు ఈ గుర్తులను మోస్తాయి. అలా కృ "చేయుట" చక్రే "చేశాడు" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ లిట్ ప్రత్యయాలు ఙిత్, ధాతువు ఋ అర్ గా లేపబడదు; శ్రు "వినుట" శ్రుత్వా "విని" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ క్త్వా కిత్, ఉ నిలుస్తుంది. ఇది బలపడుటపై సాధారణ కళ్ళెం, సాధారణ ప్రత్యయం లేపిన చోట రూపాన్ని మార్పు లేకుండా వదలి పని చేస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.5 क्ङिति च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 431 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सार्वधातुकमपित् 1.2.4 · प्रकरण 12← विक्षिपन्तीम्; आकाङ्क्षन्तीम्
a सार्वधातुक affix that is not पित् is treated as ङित्
A सार्वधातुक affix — a present-system ending or the class sign that goes with it — that is not पित् (not marked प् as its इत्) is treated as ङित्, as though it carried ङ् as an इत्. The ङित् mark blocks the guṇa or vṛddhi strengthening the affix would otherwise pull, so the stem keeps its weak shape under such an ending. The third-person and the आत्मनेपद endings, and the imperatives that are not पित्, all fall under it: शृणु "listen", कथयतः "of the two telling" and रमसे "you take delight" keep their unstrengthened stems by this rule. The derivation names it on the silent step where the ending is fixed as ङित्.
సార్వధాతుక ప్రత్యయం — వర్తమానగణ ప్రత్యయం, లేదా దానితో వచ్చే గణచిహ్నం — పిత్ కానిది (ప్‌ను ఇత్‌గా గుర్తు లేనిది) ఙిత్‌గా, ఙ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినట్లుగా వర్తిస్తుంది. ఙిత్ గుర్తు, ప్రత్యయం లేకపోతే కలిగించే గుణ లేదా వృద్ధి బలపడటాన్ని అడ్డుకుంటుంది, కాబట్టి ధాతువు అటువంటి ప్రత్యయం కింద తన బలహీన రూపాన్ని నిలుపుకుంటుంది. ప్రథమ పురుష ప్రత్యయాలు, ఆత్మనేపద ప్రత్యయాలు, పిత్ కాని ఆజ్ఞార్థాలు అన్నీ దీని కిందకు వస్తాయి: శృణు "వినుము", కథయతః "చెప్పే ఇద్దరి", రమసే "ఆనందిస్తావు" ఈ సూత్రంచేత బలపడని ధాతురూపాన్ని నిలుపుకుంటాయి. ప్రత్యయాన్ని ఙిత్‌గా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.2.4 सार्वधातुकमपित्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 498 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् 1.3.78 · प्रकरण 12← विक्षिपन्तीम्; उपनमेत्; आकाङ्क्षन्तीम्
in the remaining case, a root in the active takes परस्मैपद
In the case left over (शेष — a root not sent to the middle by the preceding rules), when the ending stands for the agent (कर्तरि, the active sense) the root takes परस्मैपद, the set of personal endings that turn the action away from the agent. This is the default that catches every root the आत्मनेपद rules did not claim: भू "be, become" is such a root, so भवति "he becomes" and प्रभवति "he arises" take the active endings. The derivation names this rule where it chooses the active set.
మిగిలిన సందర్భంలో (శేషం — ముందటి సూత్రాలు ఆత్మనేపదానికి పంపని ధాతువు), ప్రత్యయం కర్తను సూచించినప్పుడు (కర్తరి, కర్తృ అర్థం) ధాతువు పరస్మైపదాన్ని — క్రియను కర్త నుండి దూరంగా మళ్ళించే పురుష ప్రత్యయాల గణాన్ని — తీసుకుంటుంది. ఇది ఆత్మనేపద సూత్రాలు తీసుకోని ప్రతి ధాతువునూ పట్టుకొనే మూలనియమం: భూ "అగు, ఉండు" అటువంటి ధాతువు, కాబట్టి భవతి "అగును", ప్రభవతి "ఉద్భవించును" పరస్మైపద ప్రత్యయాలను తీసుకుంటాయి. ఆ గణాన్ని ఎంచుకొనే చోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.78 शेषात् कर्तरि परस्मैपदम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 378 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ते प्राग्धातोः 1.4.80 · प्रकरण 12← विक्षिपन्तीम्; उपनमेत्; आकाङ्क्षन्तीम्
the prefixes (gati and upasarga) stand before the root
The words just named — the upasargas and the other gati particles — are placed before the root (धातु) they qualify. This is the rule that fixes a prefix's position at the head of the verb. So प्र stands before मद् in प्रमत्तः "heedless", आ before लिङ्ग् in आलिङ्ग्य "having embraced", आ before इ in एत्य "having come". The seam between prefix and root is then handled by sandhi, but their order is settled here.
ఇప్పుడే పేర్కొన్న పదాలు — ఉపసర్గలు, ఇతర గతి పదాలు — తాము విశేషించే ధాతువుకు ముందు ఉంచబడతాయి. ఉపసర్గ స్థానాన్ని క్రియ మొదట స్థిరపరచే సూత్రం ఇది. అలా ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తగలవాడు" లో ప్ర మద్ ముందు, ఆలిఙ్గ్య "కౌగిలించి" లో ఆ లిఙ్గ్ ముందు, ఏత్య "వచ్చి" లో ఆ ఇ ముందు నిలుస్తుంది. ఉపసర్గ, ధాతువుల మధ్య సంధి తరవాత జరుగుతుంది, కానీ వాటి క్రమం ఇక్కడ స్థిరమవుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.80 ते प्राग्धातोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 417 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कर्तरि शप् 3.1.68 · प्रकरण 12← उपनमेत्; आकाङ्क्षन्तीम्
the class-sign शप् is added after a root, in the active, before a present-system ending
In the active (कर्तरि, when the verb agrees with its agent), the affix शप् — which surfaces as a plain अ, its श् and प् being only markers — is placed between a root and a following सार्वधातुक ending (the present-system endings). It is the class-sign (विकरण) of the first, sixth and tenth verb classes, and it is what makes their present stems thematic. So भू "to be" takes शप् to give भू + अ + ति, which goes on to भवति "he is" — the poem's भवति and प्रभवति; हृ "to carry" likewise gives हरति "he carries". Where a class takes a different sign, or none, this rule does not apply.
కర్తరి ప్రయోగంలో (క్రియ కర్తతో సమన్వయించినప్పుడు) శప్ ప్రత్యయం — దీని శ్, ప్ కేవలం గుర్తులు కావటాన కేవలం అ గా కనబడేది — ధాతువుకూ, తరువాతి సార్వధాతుక ప్రత్యయానికీ (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలకు) మధ్య చేరుతుంది. ఇది మొదటి, ఆరవ, పదవ ధాతుగణాల వికరణం (గణచిహ్నం); వాటి వర్తమాన అఙ్గాలను థెమాటిక్ గా చేసేది ఇదే. అలా భూ "ఉండుట" శప్ తీసుకొని భూ + అ + తి అవుతుంది, అది భవతి "ఉన్నాడు" గా కొనసాగుతుంది — కావ్యంలోని భవతి, ప్రభవతి; హృ "మోయుట" కూడా హరతి "మోస్తాడు" గా అవుతుంది. వేరే వికరణం తీసుకునే గణానికి, లేదా ఏదీ తీసుకోని గణానికి ఈ సూత్రం వర్తించదు.
- Aṣṭādhyāyī — 3.1.68 कर्तरि शप्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 385 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वर्तमाने लट् 3.2.123 · प्रकरण 12← विक्षिपन्तीम्; आकाङ्क्षन्तीम्
the present tense लट् for an action going on now
For an action going on now, the affix लट् — the present tense — is placed after the root. भू “to be” gives भवति, “is”. लट् is the first of the ten लकारs, the slots the tense-and-mood endings fill.
ఇప్పుడు జరుగుతున్న క్రియకు ధాతువు తరువాత లట్ — వర్తమాన లకారం — వస్తుంది. భూ (ఉండుట) → భవతి. పది లకారాల్లో లట్ మొదటిది; కాలార్థ ప్రత్యయాలు నిండే స్థానాలే ఈ లకారాలు.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.123 वर्तमाने लट्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 372 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ् 3.3.161 · प्रकरण 12← उपनमेत्
लिङ् (the optative) in command, invitation, address, entreaty, deliberation and prayer
In the senses of injunction (विधि), invitation, respectful address, solicited request, deliberative question and prayer, a root takes लिङ् — the optative or "potential". It renders "should, may, would": गच्छेत् "he should go", कुर्यात् "he should do". The one mood carries the whole range from a rule laid down to a wish expressed.
విధి, నిమంత్రణ, ఆమంత్రణ, అధీష్ట (గౌరవంతో కోరడం), సంప్రశ్న (ఆలోచనతో ప్రశ్నించడం), ప్రార్థన — ఈ అర్థాల్లో ధాతువుకు లిఙ్ (విధిలిఙ్) వస్తుంది. "చేయవలెను, చేయవచ్చు" అనే భావం: గచ్ఛేత్ "వెళ్ళవలెను", కుర్యాత్ "చేయవలెను". విధి నుండి కోరిక దాకా ఈ ఒక్క లకారమే మోస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.3.161 विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 423 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् 3.4.78 · प्रकरण 12← उपनमेत्
the eighteen personal endings (तिङ्) that replace a verb's tense-marker (लकार)
This one sūtra names, in a single run, all eighteen verbal personal endings — the तिङ् set — that stand in for the abstract tense-marker (लकार) a verb first receives. Nine are parasmaipada (active): तिप् तस् झि, सिप् थस् थ, मिप् वस् मस्; nine are ātmanepada (middle): त आताम् झ, थास् आथाम् ध्वम्, इट् वहि महिङ् — three persons against singular, dual and plural in each voice. Every finite verb in the poem takes one: चक्रे "he did" reaches the ātmanepada त, रुणद्धि "he obstructs" the parasmaipada तिप्, द्रक्ष्यसि "you will see" the सिप्. It is the verb's counterpart to 4.1.2, which lists the noun's सुप् endings.
ఈ ఒక్క సూత్రం, ఒక క్రియ మొదట పొందే భావ కాలచిహ్నం (లకారం) స్థానంలో వచ్చే పద్దెనిమిది క్రియా పురుష ప్రత్యయాలను — తిఙ్ గణాన్ని — ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది. తొమ్మిది పరస్మైపదం: తిప్ తస్ ఝి, సిప్ థస్ థ, మిప్ వస్ మస్; తొమ్మిది ఆత్మనేపదం: త ఆతామ్ ఝ, థాస్ ఆథామ్ ధ్వమ్, ఇట్ వహి మహిఙ్ — ప్రతి పదంలో మూడు పురుషలు ఏకవచన, ద్వివచన, బహువచనాలకు ఎదురుగా. కావ్యంలోని ప్రతి తిఙంత క్రియా వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది: చక్రే "చేశాడు" ఆత్మనేపద త ను, రుణద్ధి "అడ్డగిస్తాడు" పరస్మైపద తిప్ ను, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" సిప్ ను చేరుకుంటాయి. నామపదపు సుప్ ప్రత్యయాలను పేర్కొనే 4.1.2 కు ఇది క్రియాపరమైన జోడి.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.78 तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 373 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
इतश्च 3.4.100 · प्रकरण 12← उपनमेत्
and the final इ of a ङित् personal ending is dropped
And the final इ of a personal ending that is marked ङित् is dropped. Such endings stand in the imperfect (लङ्), the optative (विधिलिङ्) and the other secondary tenses. So the third-person ति, having lost its इ, ends in a bare त्: भू gives अभूत् "it became", वस् gives व्यवस्येत् and अधिवसेः; the second-person सि gives a final -ः: गच्छेः "you would go", यायाः "you would go", भूः. It is what makes these forms end short where the present ends in -ति and -सि.
మరియు ఙిత్ గుర్తుగల పురుష ప్రత్యయపు అంత్య ఇ లోపిస్తుంది. ఇలాంటి ప్రత్యయాలు అనద్యతన భూత (లఙ్), విధ్యర్థ (విధిలిఙ్) మొదలైన కాలాల్లో నిలుస్తాయి. అలా ప్రథమ పురుష తి తన ఇ ని కోల్పోయి కేవలం త్ తో చివరవుతుంది: భూ అభూత్ "అయ్యింది" ను, వస్ వ్యవస్యేత్, అధివసేః ను ఇస్తుంది; మధ్యమ పురుష సి అంత్య -ః ను ఇస్తుంది: గచ్ఛేః "వెళ్తావు", యాయాః "వెళ్తావు", భూః. వర్తమానం -తి, -సి తో చివరయ్యే చోట ఈ రూపాలు పొట్టిగా చివరయ్యేలా చేసేది ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.100 इतश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 422 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च 3.4.103 · प्रकरण 12← उपनमेत्
the optative adds the augment यासुट् before its parasmaipada endings, and it is ङित्
In the optative (विधिलिङ्, "you should / would"), before the parasmaipada personal endings the augment यासुट् — the piece यास् — is inserted between the stem and the ending. It is pronounced उदात्त (high-pitched) and is marked ङित्. The ङित् mark matters: it forbids the strengthening (गुण) of the root vowel that a plain ending would cause, so the root stays weak. So कृ "to do" reaches कुर्यात् "he should do"; गम् "to go" reaches गच्छेः "you would go"; अस् "to be" reaches स्यात् "it would be". The यास् is worn down to या and then further by the rules that follow.
విధ్యర్థంలో (విధిలిఙ్, "చేయవలెను / చేయును"), పరస్మైపద పురుష ప్రత్యయాల ముందు యాసుట్ ఆగమం — యాస్ అనే భాగం — అంగానికీ ప్రత్యయానికీ మధ్య చేర్చబడుతుంది. ఇది ఉదాత్త స్వరంతో పలుకబడుతుంది, ఙిత్ గుర్తుగలది. ఈ ఙిత్ గుర్తు ముఖ్యం: సాధారణ ప్రత్యయం కలిగించే ధాతు స్వరపు గుణాన్ని అది నిషేధిస్తుంది, కనుక ధాతువు బలహీనంగా నిలుస్తుంది. అలా కృ "చేయుట" కుర్యాత్ "చేయవలెను" కు; గమ్ "వెళ్ళుట" గచ్ఛేః "వెళ్తావు" కు; అస్ "ఉండుట" స్యాత్ "ఉండును" కు చేరుతుంది. యాస్ యా గా, ఆ తరవాత మరింత, తరవాతి సూత్రాల చేత అరిగిపోతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.103 यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 424 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुट् तिथोः 3.4.107 · प्रकरण 12← उपनमेत्
the optative's त and थास् take the augment सुट्
In the optative (लिङ्), the third-person ending त and the second-person ātmanepada ending थास् take the augment सुट् — a स्, with a silent उ and ट् that only mark where it sits. It goes before the ending: त becomes स्त, थास् becomes स्थास्. In the benedictive (आशीर्लिङ्) the स stays and surfaces, as in एधिषीष्ट "may he thrive"; in deriving स्यात् "may it be" the ending त takes the augment — अस् + यास् + स्त — though the sārvadhātuka optative then drops the स again.
లిఙ్ (విధ్యర్థం)లో ప్రథమ పురుష ప్రత్యయం త, మధ్యమ పురుష ఆత్మనేపద ప్రత్యయం థాస్ — ఇవి సుట్ అను ఆగమాన్ని గ్రహిస్తాయి — అది స్, దానిలోని ఉ, ట్ అది ఎక్కడ నిలుస్తుందో చెప్పే మౌన గుర్తులు మాత్రమే. అది ప్రత్యయానికి ముందు వెళ్తుంది: త స్త అవుతుంది, థాస్ స్థాస్ అవుతుంది. ఆశీర్లిఙ్ (దీవెన అర్థం)లో ఆ స నిలిచి కనిపిస్తుంది, ఎధిషీష్ట "వర్ధిల్లుగాక" లో వలె; స్యాత్ "అగుగాక" ను సాధించునపుడు త ప్రత్యయం ఆగమాన్ని గ్రహిస్తుంది — అస్ + యాస్ + స్త — అయితే సార్వధాతుక విధ్యర్థం ఆ స ను మళ్ళీ లోపింపజేస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.107 सुट् तिथोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 521 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिङ्शित्सार्वधातुकम् 3.4.113 · प्रकरण 12← विक्षिपन्तीम्; उपनमेत्; आकाङ्क्षन्तीम्
a तिङ् ending and a शित् affix are called सार्वधातुक
A तिङ् ending (तिङ्, the block of finite personal endings) and any शित् affix (शित्, one that carries श् as its इत् mark, such as the class-signs शप् and श्यन्) are called सार्वधातुक — "reaching the whole root", the class of affixes that stand in the present system and act on the root as a whole. भवति "he becomes" ends in the तिङ् ending तिप् and carries the class-sign शप्, both सार्वधातुक. The name matters because other rules turn on it — some strengthenings apply only before a सार्वधातुक affix. The derivation names this rule where it fixes the affix as सार्वधातुक.
తిఙ్ ప్రత్యయం (తిఙ్ — క్రియాపదపు పురుష ప్రత్యయాల గణం) మరియు ఏదైనా శిత్ ప్రత్యయం (శిత్ — శ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినది, శప్, శ్యన్ వంటి గణచిహ్నాలు) సార్వధాతుక సంజ్ఞ పొందుతాయి — "ధాతువు పూర్తికి చేరునది", వర్తమాన వ్యవస్థలో నిలిచి ధాతువును మొత్తంగా వర్తించే ప్రత్యయాల గణం. భవతి "అగును" తిఙ్ ప్రత్యయం తిప్‌తో అంతమై గణచిహ్నం శప్‌ను కలిగి ఉంది, రెండూ సార్వధాతుకాలు. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం — కొన్ని బలపరిచే మార్పులు సార్వధాతుక ప్రత్యయం ముందు మాత్రమే జరుగుతాయి. ప్రత్యయాన్ని సార్వధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.113 तिङ्शित्सार्वधातुकम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 384 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
णो नः 6.1.65 · प्रकरण 12← उपनमेत्
a root's initial ण् is replaced by न्
A root taught in the dhātupāṭha with an initial ण् (णोपदेश) actually begins with plain न् in use; the ण् is only a teaching device. So the roots नी "to lead" and नम् "to bend", listed as णी and णम्, drop straight to न-: नी reaches नीत्वा "having led" and नयेथाः, नम् reaches परिणताम् "bent" through नम्. The retroflex ण् is kept in the teaching so that later rules can know these roots as the ones whose न् turns back to ण् after a preverb; in the word itself the plain न् is the starting point.
ధాతుపాఠంలో మొదటి ణ్ తో నేర్పిన ధాతువు (ణోపదేశ) వాడుకలో నిజానికి సాదా న్ తో మొదలవుతుంది; ణ్ కేవలం ఒక బోధనా సాధనం. అలా ణీ, ణమ్ గా నమోదైన నీ "నడిపించుట", నమ్ "వంగుట" ధాతువులు నేరుగా న- కు దిగుతాయి: నీ నీత్వా "నడిపి", నయేథాః కు చేరుతుంది; నమ్ నమ్ ద్వారా పరిణతామ్ "వంగిన" కు చేరుతుంది. ఉపసర్గ తరవాత న్ తిరిగి ణ్ గా మారే ధాతువులివేనని తరవాతి సూత్రాలు ఎరుగుటకు వీలుగా బోధనలో మూర్ధన్య ణ్ నిలుపబడుతుంది; పదంలో మాత్రం సాదా న్ ప్రారంభ బిందువు.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.65 णो नः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 456 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लोपो व्योर्वलि 6.1.66 · प्रकरण 12← उपनमेत्
व् and य् are dropped before a consonant of the वल् set
A व् or a य् is dropped when a वल् consonant follows — वल् being the consonants other than य्, that is, the ordinary stops, sibilants and the rest. So in the optative इय् loses its य् before the ending's स्: गम् reaches गच्छेः through गच्छ् + अ + इय् + स् → गच्छ् + अ + इ + स्. And भू "to be" reaches अभूत् "it became" when the व् of the aorist stem भूव् drops before त्: अ + भू + व् + त् → अ + भू + त्; likewise भूः. Strip these glides and the vowel before them stands bare against the ending.
వల్ హల్లు తరవాత వచ్చినపుడు వ్ గాని య్ గాని లోపిస్తుంది — వల్ అనగా య్ తప్ప మిగిలిన హల్లులు, అనగా సాధారణ స్పర్శలు, ఊష్మలు మొదలైనవి. అలా విధ్యర్థంలో ఇయ్ తన య్ ను ప్రత్యయపు స్ ముందు కోల్పోతుంది: గమ్ గచ్ఛ్ + అ + ఇయ్ + స్ → గచ్ఛ్ + అ + ఇ + స్ ద్వారా గచ్ఛేః కు చేరుతుంది. మరియు భూ "ఉండుట" — లుఙ్ అంగం భూవ్ యొక్క వ్ త్ ముందు లోపించినపుడు — అభూత్ "అయ్యింది" కు చేరుతుంది: అ + భూ + వ్ + త్ → అ + భూ + త్; భూః కూడా అలాగే. ఈ అర్ధస్వరాలను తొలగిస్తే వాటి ముందరి అచ్చు ప్రత్యయాన్ని ఎదుర్కొని ఒంటరిగా నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.66 लोपो व्योर्वलि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 427 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
इदितो नुम् धातोः 7.1.58 · प्रकरण 12← आकाङ्क्षन्तीम्
a root marked with a silent इ takes the nasal augment नुम्
A root that carries a short इ as a silent marker — an इत्, a letter hung on the root in the teaching only to signal a rule and then dropped — is called इदित्. Such a root takes the augment नुम्, a न् placed after its last vowel, so that it lands before the final consonant. So वदि becomes वन्द् "to praise", लिगि becomes लिङ्ग् "to embrace", लबि becomes लम्ब् "to hang", खडि becomes खण्ड् "to break". The नुम्-न् then surfaces as the nasal that matches the following sound. The poem walks वन्द्यैः "with those worthy of praise" out of वदि this way, आलिङ्ग्य "having embraced" out of लिगि, and लम्बमानस्य "of the one hanging" out of लबि.
మౌన గుర్తుగా చిన్న ఇ ని మోసే ధాతువు — ఇత్, అంటే ఒక సూత్రాన్ని సూచించుటకే బోధనలో ధాతువుకు తగిలించి తరవాత తొలగించే అక్షరం — ఇదిత్ అనబడుతుంది. అట్టి ధాతువు నుమ్ ఆగమాన్ని — తన చివరి అచ్చు తరవాత, అంతిమ హల్లు ముందు నిలిచే న్ ని — గ్రహిస్తుంది. అలా వది వన్ద్ "స్తుతించుట" అవుతుంది, లిగి లిఙ్గ్ "కౌగిలించుట", లబి లమ్బ్ "వేలాడుట", ఖడి ఖణ్డ్ "విరుగుట" అవుతాయి. నుమ్-న్ తరవాతి ధ్వనికి తగిన అనునాసికంగా కనబడుతుంది. కావ్యంలో వన్ద్యైః "స్తుతికి తగినవారితో" వది నుండి, ఆలిఙ్గ్య "కౌగిలించి" లిగి నుండి, లమ్బమానస్య "వేలాడుతున్నదాని" లబి నుండి ఇలా నడుస్తాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.58 इदितो नुम् धातोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 461 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य 7.2.79 · प्रकरण 12← उपनमेत्
in the optative, the स् of the ending and its augment is dropped, unless it is the last sound
In the optative (लिङ्), a स् belonging to the sārvadhātuka ending or to its यासुट् augment is dropped — but only a स् that is not the final sound of the form. So the यास् augment, whose स् is not final, loses it and becomes या: गम् reaches गच्छेः through गच्छ् + अ + यास् + स् → गच्छ् + अ + या + स्, where the first स् (of यास्) goes and the last स् (the ending) stays. वस् "to dwell" gives अधिवसेः, and या "to go" gives यायाः. Where the स् would be the last sound of the word it is kept, which is why the ending's own स् survives.
విధ్యర్థంలో (లిఙ్), సార్వధాతుక ప్రత్యయానికి గాని దాని యాసుట్ ఆగమానికి గాని చెందిన స్ లోపిస్తుంది — కాని రూపపు చివరి ధ్వని కాని స్ మాత్రమే. అలా యాస్ ఆగమం, దాని స్ చివరిది కాదు కనుక, దాన్ని కోల్పోయి యా అవుతుంది: గమ్ గచ్ఛ్ + అ + యాస్ + స్ → గచ్ఛ్ + అ + యా + స్ ద్వారా గచ్ఛేః కు చేరుతుంది, ఇక్కడ మొదటి స్ (యాస్ ది) పోతుంది, చివరి స్ (ప్రత్యయానిది) నిలుస్తుంది. వస్ "నివసించుట" అధివసేః ను, యా "వెళ్ళుట" యాయాః ను ఇస్తుంది. స్ పదపు చివరి ధ్వని అయ్యే చోట అది నిలుపబడుతుంది, అందుకే ప్రత్యయపు సొంత స్ మిగులుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.79 लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 425 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो येयः 7.2.80 · प्रकरण 12← उपनमेत्
after a stem ending in अ, the या of the optative augment becomes इय्
After a stem that ends in short अ, the या left from the optative augment यासुट् is replaced by इय्. This is the step that turns the first-class present stem into its optative shape. So गम् "to go", whose present stem गच्छ + अ ends in अ, reaches गच्छ् + अ + या + स् → गच्छ् + अ + इय् + स्, on the way to गच्छेः "you would go"; वह् in the causative gives वाहयेत् the same way. Where the stem does not end in अ the या stays, as in यायाः from या.
హ్రస్వ అ తో చివరయ్యే అంగం తరవాత, విధ్యర్థ ఆగమం యాసుట్ నుండి మిగిలిన యా ఇయ్ చే మార్చబడుతుంది. మొదటి గణపు వర్తమాన అంగాన్ని దాని విధ్యర్థ రూపంగా మార్చే మెట్టు ఇదే. అలా గమ్ "వెళ్ళుట", దాని వర్తమాన అంగం గచ్ఛ + అ అ తో చివరవుతుంది కనుక, గచ్ఛ్ + అ + యా + స్ → గచ్ఛ్ + అ + ఇయ్ + స్ కు చేరి, గచ్ఛేః "వెళ్తావు" వైపు సాగుతుంది; వహ్ ప్రేరణార్థంలో వాహయేత్ ను అలాగే ఇస్తుంది. అంగం అ తో చివరవని చోట యా నిలుస్తుంది, యా నుండి యాయాః లో వలె.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.80 अतो येयः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 426 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तुदादिभ्यः शः 3.1.77 · प्रकरण 17← विक्षिपन्तीम्
after तुद् and the rest of the sixth class the present marker श is added
After तुद् "to strike" and the roots that head its list — the तुदादि or sixth class — the present marker श is added instead of शप्. Its living piece is a thematic अ that, unlike शप्, leaves the root's vowel unstrengthened. नुद् "to push" + श + ति → नुदति "pushes".
తుద్ "కొట్టుట" మొదలైన ధాతువుల తరవాత — తుదాది గణం, ఆరవ గణం — వర్తమాన వికరణ శ శప్ స్థానంలో చేర్చబడుతుంది. దానిలో నిలిచేది ఒక థేమాటిక్ అ, అది శప్ వలె కాక ధాతువు అచ్చును బలపరచదు. నుద్ "త్రోయుట" + శ + తి → నుదతి "త్రోయును".
- Aṣṭādhyāyī — 3.1.77 तुदादिभ्यः शः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 650 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे 3.2.124 · प्रकरण 34← विक्षिपन्तीम्; आकाङ्क्षन्तीम्
the present participle: लट् becomes शतृ or शानच्
The present लट् is optionally replaced by the two present-participle affixes — शतृ for the active (parasmaipada), शानच् for the middle (ātmanepada) — when the participle agrees with a word not in the nominative. पचन्तं पश्य, “see him cooking”. शतृ ends the stem in अत् and gives forms like पचन्, गच्छन्.
వర్తమాన లట్ స్థానంలో రెండు వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయాలు — పరస్మైపదానికి శతృ, ఆత్మనేపదానికి శానచ్ — ప్రథమేతర విభక్తితో సమానాధికరణమైనప్పుడు వికల్పంగా వస్తాయి. పచన్తం పశ్య — “వండుతున్నవానిని చూడు”. శతృ వల్ల ధాతువు అత్ కారాంతమై పచన్, గచ్ఛన్ వంటి రూపాలు వస్తాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.124 लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 827 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तौ सत् 3.2.127 · प्रकरण 34← विक्षिपन्तीम्; आकाङ्क्षन्तीम्
the two affixes शतृ and शानच् are named सत्
The two — शतृ and शानच्, the affixes that replace लट् to make a present participle — are given the name सत्. शतृ makes the active participle (पश्यन् "seeing") and शानच् the middle participle (गाहमानः "plunging in"); the name सत् lets the rules that treat a present participle as an ongoing act reach both together. मुञ्चतः "of the one loosing", कुर्वन् "doing" and पश्यन् carry शतृ, and दधानः "holding" and लम्बमानस्य "of the one hanging down" carry शानच्, all named सत् by this rule. The derivation names it on the silent step where the participle affix is fixed as सत्.
ఆ రెండు — శతృ, శానచ్, వర్తమాన కృదంతాన్ని చేయడానికి లట్‌ను భర్తీచేసే ప్రత్యయాలు — వాటికి సత్ అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. శతృ కర్తరి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (పశ్యన్ "చూస్తూ"), శానచ్ మధ్యగణ కృదంతాన్ని చేస్తుంది (గాహమానః "మునుగుతూ"); సత్ సంజ్ఞ, వర్తమాన కృదంతాన్ని జరుగుతున్న క్రియగా చూసే సూత్రాలు రెంటినీ కలిపి అందుకోనిస్తుంది. ముఞ్చతః "విడిచేవాని", కుర్వన్ "చేస్తూ", పశ్యన్ శతృ ను కలిగి ఉంటాయి, దధానః "ధరిస్తూ", లమ్బమానస్య "వేలాడేవాని" శానచ్ ను కలిగి ఉంటాయి, అన్నీ ఈ సూత్రంచేత సత్ అని పిలవబడతాయి. కృదంత ప్రత్యయం సత్‌గా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.127 तौ सत्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 830 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद् वृद्धम् 1.1.73 · प्रकरण 48← आकाङ्क्षन्तीम्
a stem whose first vowel is a वृद्धि vowel is named वृद्धम्
A stem the first of whose vowels (अचाम् आदिः) is a वृद्धि vowel — आ, ऐ or औ — is given the name वृद्धम्. The name marks a word as begun in a strengthened vowel, so the rules that turn on such a beginning can reach it. आदाय "having taken", आरूढे "mounted" and आयत्तम् "dependent" all open in आ, and are वृद्धम् by this rule. The derivation names it on the silent step where the word is fixed as वृद्धम्.
ఏ అంగం మొదటి అచ్చు (అచామ్ ఆదిః) వృద్ధి అచ్చు — ఆ, ఐ లేదా ఔ — అయితే, ఆ అంగానికి వృద్ధమ్ అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ, పదం బలపడిన అచ్చుతో మొదలైనట్లు గుర్తిస్తుంది, తద్వారా అటువంటి ఆరంభంపై ఆధారపడే సూత్రాలు దాన్ని అందుకోగలవు. ఆదాయ "తీసుకొని", ఆరూఢే "ఎక్కిన", ఆయత్తమ్ "ఆధారపడిన" అన్నీ ఆ తో మొదలవుతాయి, ఈ సూత్రంచేత వృద్ధమ్ అవుతాయి. పదం వృద్ధమ్‌గా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.73 वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद् वृद्धम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1070 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उगितश्च 4.1.6 · प्रकरण 60← विक्षिपन्तीम्; आकाङ्क्षन्तीम्
ङीप् (the feminine ई) after a उगित् stem
After a nominal stem ending in an उगित् — a stem whose affix carries उ, ऋ or ऌ as its इत्, such as the present-participle affix शतृ — the feminine ङीप् (an -ई) is added. पचत् "cooking" (from शतृ) + ङीप् → पचन्ती "cooking (fem.)"; so लिखन्ती "writing (fem.)", संसर्पन्त्याः "of her that glides".
ఉగిత్ తో ముగిసే ప్రాతిపదికం — తన ప్రత్యయం ఉ, ఋ లేదా ఌ ను ఇత్ గా కలిగినది, శతృ (వర్తమాన కృదంతం) వంటిది — తరవాత స్త్రీలింగంలో ఙీప్ (-ఈ) చేరుతుంది. పచత్ "వండుచున్న" (శతృ నుండి) + ఙీప్ → పచన్తీ "వండుచున్న (స్త్రీ)"; అలాగే లిఖన్తీ "వ్రాయుచున్న (స్త్రీ)", సంసర్పన్త్యాః "జారుచున్న ఆమెది".
- Aṣṭādhyāyī — 4.1.6 उगितश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1243 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अ अ 8.4.68 · not in the abridgement← विक्षिपन्तीम्; उपनमेत्; आकाङ्क्षन्तीम्
the short अ, held open through the derivation, returns to its close sound at the end
The last sūtra of the Aṣṭādhyāyī. Throughout a derivation the short अ is treated as though it were open (विवृत), like the long आ, so that the rules can reach it; this rule restores its natural close (संवृत) sound once the derivation is done. It is the final step of nearly every chain — of चक्रे, of प्रमत्तः, and the rest. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.
అష్టాధ్యాయి చివరి సూత్రం. వ్యుత్పత్తి అంతటా హ్రస్వ అ ను విచ్చుకున్నట్టుగా (వివృత), దీర్ఘ ఆ వలె, గ్రహిస్తారు — తద్వారా నియమాలు దానిని అందుకోగలుగుతాయి; వ్యుత్పత్తి ముగిసిన పిదప ఈ సూత్రం దాని సహజ సంవృత ధ్వనిని తిరిగి ఇస్తుంది. ఇది దాదాపు ప్రతి గొలుసుకూ చివరి మెట్టు — చక్రే కు, ప్రమత్తః కు, మిగిలిన వాటికి. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.68 अ अ
- Siddhāntakaumudī — outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras
uncheckeddrafted from the rule text

१समासविग्रहthe compounds, unpacked

अधरकिसलयक्लेशिना

अधर · किसलय · क्लेशिन्

अधरः एव किसलयम्
कर्मधारय — the lip, which is a young shoot
अधरकिसलयं क्लेशयति इति अधरकिसलयक्लेशी, तेन
तत्पुरुष (accusative) — which distresses the young shoot that is her lip

तत्पुरुष — it agrees with निःश्वासेन. hurting the young shoot of her lip — the sigh's epithet, and the whole of what the verse says about how hot the sigh is. Mallinātha spells that out: अधरकिसलयं क्लेशयति क्लिश्नातीति वा येन तथोक्तेन । **उष्णेनेत्यर्थः** — meaning, by a hot one. **And then he derives the last member twice over**: क्लिश्यतेर्ण्यन्तात् क्लिश्नातेरण्यन्ताद्वा ताच्छील्ये णिनिः — the affix णिनि, in the sense of what a thing habitually does, after either the causative of क्लिश्यति or the plain क्लिश्नाति. Those are two different roots called क्लिश्, one of the fourth class and one of the ninth, and the word can be built from either. Pāṇini 3.2.78 सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये is the rule he is naming, and its condition holds here: the word in front, अधरकिसलयम्, is a case-form and is not the name of a class

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who unpacks अधरकिसलयं क्लेशयति क्लिश्नातीति वा येन तथोक्तेन, adds उष्णेनेत्यर्थः, and names क्लिश्यतेर्ण्यन्तात् क्लिश्नातेरण्यन्ताद्वा ताच्छील्ये णिनिः; Pāṇini 3.2.78 by way of skt-data's sūtra corpus, not numbered by him; DCS gives the members as अधर and किसलय with क्लेशिन् as the head“adharakisalayaṃ kleśayati kliśnātīti vā yena tathoktena | uṣṇenetyarthaḥ || kliśyater ṇyantāt kliśnāter aṇyantād vā tācchīlye ṇiniḥ”

शुद्धस्नानात्

शुद्ध · स्नान

शुद्धं स्नानम्, तस्मात्
कर्मधारय — a bath that is plain

कर्मधारय. from a plain bath — and शुद्ध, which usually means clean, here means *nothing but*: Mallinātha glosses तैलादिरहितस्नानात्, a bath without oil or anything else. **The whole physical detail of the stanza follows from it.** Hair washed in plain water and left undressed goes rough, and rough is what परुषम् says. It belongs with the soiled dress of 2.26, which he read out of a śāstra saying a woman whose husband is away goes unwashed and thin: this is the same practice named from the other end, not that she does not bathe but that she bathes with nothing added

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who glosses शुद्धस्नानात्तैलादिरहितस्नानात्; DCS gives the members as शुद्ध and स्नान; that it belongs with the śāstra quoted at 2.26 is the reader's“śuddhasnānāt tailādirahitasnānāt”

आगण्डलम्बम्

आगण्ड · लम्ब

आ गण्डात्
अव्ययीभाव (ablative) — as far as the cheek
आगण्डं लम्बम्
तत्पुरुष — hanging as far as the cheek

तत्पुरुष — it agrees with अलकम्. hanging down to her cheek — two compounds inside one word. The first is आगण्डम्, an avyayībhāva of the sort Pāṇini 2.1.13 आङ् मर्यादाभिविध्योः makes, where आ takes an ablative and means *up to and including*; the second joins that indeclinable to लम्बम्, and **Mallinātha names the rule for it — “सुप्सुपा” इति समासः, the same vārttika he named at 2.30** for न प्रबुद्धाम् and न सुप्ताम्. Two consecutive stanzas, the same supplementary rule, and DCS has neither compound: it tags आगण्ड as a loose indeclinable and लम्बम् as an adjective standing apart from it

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who carries नूनमागण्डलम्बम् and then writes “सुप्सुपा” इति समासः — the transcription reads suppoti, which is the same citation as 2.30's supsupeti mangled a second and different way, and carries no quotation marks either time; Pāṇini 2.1.13 by way of skt-data's sūtra corpus, not named by him; DCS tags आगण्ड `pos=i` and लम्बम् as a separate word“nūnam āgaṇḍalambam || “supsupā” iti samāsaḥ”

मत्संभोगः

मद् · संभोग

मम संभोगः
तत्पुरुष (genitive) — being together with me

तत्पुरुष. being with me — मद् is what अस्मद्, the first-person stem, becomes at the front of a compound, and this is its third appearance in six stanzas, after मद्गोत्राङ्कम् at 2.26 and मद्वियोगः at 2.28. **The three of them are the whole arc of the message**: his name in a song, his absence, and now his company — and this last one only in a dream. संभोग is not a euphemism to be softened; it is the plain word for the two of them together, which is what the दूत was sent about

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī carries the word into his gloss without unpacking it — मत्सम्भोगः कथं केनापि प्रकारेणोपनमेत्; DCS gives the members as मद् and संभोग. The vigraha is the reader's“matsambhogaḥ kathaṃ kenāpi prakāreṇopanamet”

स्वप्नजः

स्वप्न · ज

स्वप्नात् जायते इति स्वप्नजः
तत्पुरुष (ablative) — arising out of a dream

तत्पुरुष — it agrees with मत्संभोगः. born of a dream — Mallinātha glosses स्वप्नावस्थाजन्यः, produced by the state of dreaming. The last member is ज, √जन् reduced to a single syllable by the affix ड, and **Pāṇini 3.2.98 पञ्चम्यामजातौ is what licenses it here**: ड comes after जन् when the word in front is a fifth-case form that does not name a class. स्वप्नात् is a fifth-case form and a dream is not a class of thing, so the rule fits exactly; the neighbouring 3.2.97 सप्तम्यां जनेर्डः is the same affix with a locative in front, which is the commoner case and not this one

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī (sense), who glosses स्वप्नजोऽपि स्वप्नावस्थाजन्योऽपि; Pāṇini 3.2.98 by way of skt-data's sūtra corpus, not named by him; DCS gives the members as स्वप्न and ज“svapnajo 'pi svapnāvasthājanyo 'pi”

नयनसलिलोत्पीडरुद्धावकाशाम्

नयन · सलिल · उत्पीड · रुद्ध · अवकाशा

नयनयोः सलिलम्
तत्पुरुष (genitive) — the water of her eyes
नयनसलिलस्य उत्पीडः
तत्पुरुष (genitive) — the welling up of that water
नयनसलिलोत्पीडेन रुद्धः अवकाशः
तत्पुरुष (instrumental) — the room shut off by that welling up
नयनसलिलोत्पीडरुद्धः अवकाशो यस्याः सा, ताम्
बहुव्रीहि — she whose room has been shut off by it

बहुव्रीहि — it refers to निद्राम्. with no room left for it, the tears having taken the room — and what it describes is **sleep**, not the woman. Mallinātha reads उत्पीड as अश्रुप्रवृत्तिः, the going of tears, glosses रुद्धावकाशाम् with आक्रान्तस्थानाम्, whose place is occupied, and then says what that comes to: दुर्लभामित्यर्थः, meaning hard to get. **The picture is spatial and it is exact.** Sleep would have to come in at the eyes; the eyes are full; there is nowhere for it to enter. She asks for the one thing her own crying is keeping out

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who glosses नयनसलिलोत्पीडेनाश्रुप्रवृत्त्या रुद्धावकाशामाक्रान्तस्थानाम् and adds दुर्लभामित्यर्थः; DCS gives the members as नयन, सलिल, उत्पीड and रुध् with अवकाश as the head, and reads that head as a masculine accusative where the page prints the feminine अवकाशाम्“nayanasalilotpīḍenāśrupravṛttyā ruddhāvakāśām ākrāntasthānām | durlabhām ityarthaḥ”

२प्रतिपदार्थeach word, its form and sense

a-stem masculine, तृतीया एकवचन instrumental singular

निःश्वासेन

printed निःश्वासेनाधरकिसलयक्लेशिना

निःश्वास

with a sigh — an instrumental of means, the thing she blows the hair aside with. **It is one breath doing two things**: moving the hair off her face, and scorching her lip on the way out. The verse never says the sigh is hot; the epithet in front of it says so by its effect, and Mallinātha turns that back into the plain word, उष्णेन

a-stem masculine

The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः.

అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్షః, యక్షౌ, యక్షాః.

Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; राम prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
docs/lessons/1.1.md — §4.2, the a-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

a-stem masculine

The largest noun class, and the one every other declension is measured against: यक्ष, राम. The nominative singular यक्षः ends in a visarga that is a buried स् (8.2.66, then 8.3.15); the instrumental शापेन comes from टा becoming इन after an a-stem (7.1.12) and then अ + इ → ए (6.1.87); the locative plural is यक्षेषु. Adjectives in अ — प्रमत्त, भोग्य — decline the same way in the masculine, so प्रमत्तः and भोग्येण sit in this same table.

అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్ష, రామ. శబ్దమంజరిలో మొదటి శబ్దం 'రామః రామౌ రామాః'. ప్రథమా ఏకవచనం యక్షః (దాగిన స్), తృతీయా శాపేన (టా → ఇన 7.1.12; అ + ఇ → ఏ 6.1.87), సప్తమీ బహువచనం యక్షేషు. అకారాంత విశేషణాలు — ప్రమత్త, భోగ్య — పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి; ప్రమత్తః, భోగ్యేణ ఇదే పట్టికలో ఉంటాయి.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — रामः prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
docs/lessons/1.1.md — §4, the a-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	निःश्वासः	निःश्वासौ	निःश्वासाः
द्वितीया	निःश्वासम्	निःश्वासौ	निःश्वासान्
तृतीया	निःश्वासेन	निःश्वासाभ्याम्	निःश्वासैः
चतुर्थी	निःश्वासाय	निःश्वासाभ्याम्	निःश्वासेभ्यः
पञ्चमी	निःश्वासात्	निःश्वासाभ्याम्	निःश्वासेभ्यः
षष्ठी	निःश्वासस्य	निःश्वासयोः	निःश्वासानाम्
सप्तमी	निःश्वासे	निःश्वासयोः	निःश्वासेषु
सम्बोधन	निःश्वास	निःश्वासौ	निःश्वासाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, तृतीया एकवचन instrumental singular · the pattern राम declines on

राम
7.1.12टाङसिङसामिनात्स्याः
राम + इन
6.1.87आद्गुणः
रामेन
8.4.2अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि
रामेण

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

in-stem masculine, तृतीया एकवचन instrumental singular

अधरकिसलयक्लेशिना

printed निःश्वासेनाधरकिसलयक्लेशिना

क्लेशिन्, from √क्लिश् with णिनि

distressing — an agent adjective in णिनि, the affix that names what a thing characteristically does rather than what it did once. It is the fifth in the poem, after भावि at 1.43, पूर्वार्धलम्बी at 1.53, स्यन्दिनः at 2.9 and स्पर्धिनः at 2.13. **What is new is that Mallinātha offers two roots for it and only one of them can be built.** He allows either क्लिश्यतेः, the fourth-class क्लिश् in its causative, or क्लिश्नातेः, the ninth-class क्लिश् without one; skt-data's Dhātupāṭha has the ninth-class root and no fourth-class one at all

in-stem masculine

A possessive stem in -in, 'having X': कामिन् 'having desire' → कामी. The nominative singular drops the n and lengthens.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

in-stem masculine

Stems ending in इन् — the possessive and agent nouns “having …”: कामिन् “in love”, अर्थिन् “wanting”, दण्डिन् “staff-bearer”. The nominative singular lengthens the penult and sheds the न्, so कामिन् gives कामी (6.4.13, then 8.2.7); the strong cases keep the न् — कामिनौ, कामिनः — and the instrumental is कामिना. Śabdamañjarī drills यशस्वी यशस्विनौ यशस्विनः.

ఇన్ కారాంత శబ్దాలు — “…గలవాడు” అనే మత్వర్థీయ/కర్తృవాచకాలు: కామిన్ “ప్రేమగలవాడు”, అర్థిన్ “కోరేవాడు”, దండిన్ “దండముగలవాడు”. ప్రథమైకవచనం ఉపధను దీర్ఘంచేసి న్ ను వదులుతుంది — కామిన్ → కామీ (6.4.13, తరువాత 8.2.7); బలమైన విభక్తుల్లో న్ నిలుస్తుంది — కామినౌ, కామినః — తృతీయైకవచనం కామినా. శబ్దమంజరి “యశస్వీ యశస్వినౌ యశస్వినః”.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — दण्डिन् / in-stem masculine prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — इन्नन्त पुंल्लिङ्ग — यशस्वी यशस्विनौ यशस्विनः

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

इन्-कारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	क्लेशी	क्लेशिनौ	क्लेशिनः
द्वितीया	क्लेशिनम्	क्लेशिनौ	क्लेशिनः
तृतीया	क्लेशिना	क्लेशिभ्याम्	क्लेशिभिः
चतुर्थी	क्लेशिने	क्लेशिभ्याम्	क्लेशिभ्यः
पञ्चमी	क्लेशिनः	क्लेशिभ्याम्	क्लेशिभ्यः
षष्ठी	क्लेशिनः	क्लेशिनोः	क्लेशिनाम्
सप्तमी	क्लेशिनि	क्लेशिनोः	क्लेशिषु
सम्बोधन	क्लेशिन्	क्लेशिनौ	क्लेशिनः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

√क्षिप् + शतृ, द्वितीया एकवचन accusative singular
विक्षिपन्तीम्
printed विक्षिपन्तीं
विक्षिपत्, from √क्षिप् of the sixth class with वि and शतृ, feminine in ङीप्
tossing aside — a present active participle, so the blowing is going on now. Mallinātha glosses it with a causative, चालयन्तीम्, making her the one who sets the hair moving rather than a woman the hair happens to fall across. **The stanza's four accusative participles are all of this kind** — this, आकाङ्क्षन्तीम्, and the two the neighbouring stanzas end on — and DCS's tag says only `f=part` for every one of them
present participle active, शतृ
The suffix शतृ makes an active present participle, 'X-ing', declining as an at-stem: कथयतः 'of the one telling'.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
√क्षिप् · class 6 · शतृ
1. क्षिपँ
2. 1.3.1भूवादयो धातवः
  क्षि॒पँ॑
  and, without changing the form,1.3.2
3. 1.3.9तस्य लोपः
  क्षिप्
4. 1.4.58प्रादयः
  वि + क्षिप्
  and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80
5. 3.2.123वर्तमाने लट्
  वि + क्षिप् + लँट्
  and, without changing the form,1.3.21.3.3
6. 1.3.9तस्य लोपः
  वि + क्षिप् + ल्
  and, without changing the form,1.3.78
7. 3.2.124लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे
  वि + क्षिप् + शतृँ
  and, without changing the form,1.3.21.3.8
8. 1.3.9तस्य लोपः
  वि + क्षिप् + अत्
  and, without changing the form,3.2.1271.2.451.2.463.4.1131.1.431.1.37
9. 4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
  वि + क्षिप् + अत् + अम्
  and, without changing the form,1.3.41.1.431.1.372.4.82
10. 3.1.77तुदादिभ्यः शः
  वि + क्षिप् + श + अत् + अम्
  and, without changing the form,1.3.8
11. 1.3.9तस्य लोपः
  वि + क्षिप् + अ + अत् + अम्
  and, without changing the form,3.4.1131.1.431.1.371.2.4
12. 4.1.6उगितश्च
  वि + क्षिप् + अ + अत् + ङीप् + अम्
  and, without changing the form,1.3.31.3.8
13. 1.3.9तस्य लोपः
  वि + क्षिप् + अ + अत् + ई + अम्
  and, without changing the form,1.4.31.4.131.1.51.4.141.4.18
14. 7.1.80आच्छीनद्योर्नुम्
  वि + क्षिप् + अ + अन्त् + ई + अम्
15. 6.1.107अमि पूर्वः
  वि + क्षिप् + अ + अन्त् + ई + म्
16. 6.1.97अतो गुणे
  वि + क्षिप् + अन्त् + ई + म्
17. 8.3.24नश्चापदान्तस्य झलि
  वि + क्षिप् + अंत् + ई + म्
18. 8.4.58अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः
  वि + क्षिप् + अन्त् + ई + म्
19. 8.4.68अ अ
  विक्षिपन्तीम्
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
ī-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern गौरी declines on
1. गौरी
2. 6.1.107अमि पूर्वः
  गौरीम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem neuter, पञ्चमी एकवचन ablative singular

शुद्धस्नानात्

स्नान

from the bath — an ablative of cause: the hair is rough *because of* the bath, which is a strange thing to say until Mallinātha explains that the bath had nothing in it. तैलादिरहितस्नानात्: no oil, no unguent, water and nothing else

a-stem neuter

Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

a-stem neuter

Neuter nouns in short अ: फल “fruit”, वचन “word”, कुसुम, and adjectives in अ agreeing with a neuter noun. The nominative and accusative singular end in अम् (7.1.24) — फलम् — and are alike; the plural फलानि takes नुम् and lengthens; the instrumental plural is फलैः (7.1.9). It is the a-stem masculine’s table with the neuter’s own nominative, accusative and the -आनि plural.

హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దాలు: ఫల “పండు”, వచన “మాట”, కుసుమ, నపుంసక నామానికి అన్వయించే అకారాంత విశేషణాలు. ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు అమ్ తో ముగుస్తాయి (7.1.24) — ఫలమ్ — రెండూ ఒకటే; బహువచనం ఫలాని నుమాగమంతో దీర్ఘమవుతుంది; తృతీయా బహువచనం ఫలైః (7.1.9). అకారాంత పుంలింగ పట్టికే, నపుంసకపు సొంత ప్రథమ, ద్వితీయ, -ఆని బహువచనంతో.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — फल / a-stem neuter prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — अकारान्त नपुंसकलिङ्ग — फलम् फले फलानि

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	स्नानम्	स्नाने	स्नानानि
द्वितीया	स्नानम्	स्नाने	स्नानानि
तृतीया	स्नानेन	स्नानाभ्याम्	स्नानैः
चतुर्थी	स्नानाय	स्नानाभ्याम्	स्नानेभ्यः
पञ्चमी	स्नानात्	स्नानाभ्याम्	स्नानेभ्यः
षष्ठी	स्नानस्य	स्नानयोः	स्नानानाम्
सप्तमी	स्नाने	स्नानयोः	स्नानेषु
सम्बोधन	स्नान	स्नाने	स्नानानि

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem neuter, पञ्चमी एकवचन ablative singular · the pattern फल declines on

फल
7.1.12टाङसिङसामिनात्स्याः
फल + आत्
6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
फलात्
8.2.39झलां जशोऽन्ते8.4.56वाऽवसाने
फलाद्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

The physical detail is all consequence, and one word carries it. शुद्ध, which usually means clean, here means bare — तैलादिरहितस्नानात्, a bath without oil or anything else — and rough hair follows from it, and untied hair hanging to the cheek follows from that. It is the same fact as the dirty dress at 2.26, which Mallinātha read out of a manual saying a woman whose husband is away goes unwashed and thin, and the same fact as the single braid the next stanza is about: three stanzas running describe her by what has not been done to her hair. And अलकम् is a singular for a plural — he glosses it चूर्णकुन्तलान्, the fine curls at the forehead, and names the category, जातावेकवचनम्, the singular used of a class, so one lock stands for all of them.

శారీరక వివరమంతా పరిణామమే, ఒక్క పదం దాన్ని మోస్తుంది. శుద్ధ, సాధారణంగా శుభ్రం అను అర్థం, ఇక్కడ 'కేవలం' అను అర్థం — తైలాదిరహితస్నానాత్‌, నూనె మొదలైనవేమీ లేని స్నానం — దానినుండి గరుకైన కురులు, దానినుండి చెంపదాకా వేలాడే విడి కురులు వస్తాయి. ఇది 2.26 లోని మలిన వస్త్రమే, భర్త దూరమైన స్త్రీ కడుగకుండా కృశించి ఉంటుందని ఒక శాస్త్రంనుండి మల్లినాథుడు చదివినది, ఇది తరువాతి శ్లోకపు ఏకవేణి అనే అదే వాస్తవం: మూడు శ్లోకాలు వరుసగా ఆమె కురులకు జరగనిదానిచే ఆమెను వర్ణిస్తాయి. మఱి అలకమ్‌ బహువచనానికి ఏకవచనం — దాన్ని చూర్ణకున్తలాన్‌, నుదుటి సన్నని కురులు, అని వ్యాఖ్యానించి, జాతావేకవచనమ్‌, జాతిలో ఏకవచనం, అను వర్గాన్ని పేర్కొంటాడు, కావున ఒక కురు అన్నిటికీ నిలుస్తుంది.

Mallinātha, Sañjīvinī — 2.31: śuddhasnānāt tailādirahitasnānāt | alakaṃ cūrṇakuntalān | jātāv ekavacanam

a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular

परुषम्

printed परुषमलकं

परुष

rough — agreeing with अलकम्, the lock of hair. Mallinātha glosses कठिनस्पर्शम्, hard to the touch, which fixes the word as being about how it feels rather than how it looks. **The same adjective is the poem's word for a harsh voice and a harsh word elsewhere**, and choosing it for hair says that touching her would not be soft either

a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	परुषः	परुषौ	परुषाः
द्वितीया	परुषम्	परुषौ	परुषान्
तृतीया	परुषेण	परुषाभ्याम्	परुषैः
चतुर्थी	परुषाय	परुषाभ्याम्	परुषेभ्यः
पञ्चमी	परुषात्	परुषाभ्याम्	परुषेभ्यः
षष्ठी	परुषस्य	परुषयोः	परुषाणाम्
सप्तमी	परुषे	परुषयोः	परुषेषु
सम्बोधन	परुष	परुषौ	परुषाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern राम declines on

राम
6.1.107अमि पूर्वः
रामम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular

अलकम्

printed परुषमलकं

अलक

the lock of hair — and Mallinātha glosses it with a **plural**, चूर्णकुन्तलान्, the fine curls at the forehead, and then names the reason: जातावेकवचनम्, the singular used of a class. So one lock stands for all of them, the way *the tiger is a striped animal* means every tiger. **The tag records the number and the note records what the number is doing**, which no tagging of a word can carry: DCS says `n=s` and is right, and being right is not the same as being complete

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	अलकः	अलकौ	अलकाः
द्वितीया	अलकम्	अलकौ	अलकान्
तृतीया	अलकेन	अलकाभ्याम्	अलकैः
चतुर्थी	अलकाय	अलकाभ्याम्	अलकेभ्यः
पञ्चमी	अलकात्	अलकाभ्याम्	अलकेभ्यः
षष्ठी	अलकस्य	अलकयोः	अलकानाम्
सप्तमी	अलके	अलकयोः	अलकेषु
सम्बोधन	अलक	अलकौ	अलकाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern राम declines on

राम
6.1.107अमि पूर्वः
रामम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

अव्यय
नूनम्
printed नूनमागण्डलम्बम्
नूनम्
I suppose — the third नूनम् of the canto and **the first Mallinātha passes over without a word**. He glossed it सत्यम्, truly, at 2.20, and वितर्के, in the sense of conjecture, at 2.24, where he quoted the line of Amara that offers both. Here the stanza settles it without him: everything in it is a guess about a woman four hundred leagues away, and the particle is doing what it did at 2.24
indeclinable
An indeclinable — no case, no number, one form everywhere.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored

a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular

आगण्डलम्बम्

printed नूनमागण्डलम्बम्

लम्ब

hanging — agreeing with अलकम्, and telling how far: as far as the cheek. **Hair that hangs to the cheek is hair nobody has tied up**, which is the same fact as the plain bath and the same fact as the single braid the next stanza is about. Three stanzas running describe her by what has not been done to her hair

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	लम्बः	लम्बौ	लम्बाः
द्वितीया	लम्बम्	लम्बौ	लम्बान्
तृतीया	लम्बेन	लम्बाभ्याम्	लम्बैः
चतुर्थी	लम्बाय	लम्बाभ्याम्	लम्बेभ्यः
पञ्चमी	लम्बात्	लम्बाभ्याम्	लम्बेभ्यः
षष्ठी	लम्बस्य	लम्बयोः	लम्बानाम्
सप्तमी	लम्बे	लम्बयोः	लम्बेषु
सम्बोधन	लम्ब	लम्बौ	लम्बाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern राम declines on

राम
6.1.107अमि पूर्वः
रामम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

मत्संभोगः

संभोग

being with me — the subject of उपनमेत्, and the only nominative in the stanza. **Everything else here is accusative, describing her**; this one word is what she is thinking, and it is in her mouth rather than the poet's, because इति at the end of the pāda closes a quotation

a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	संभोगः	संभोगौ	संभोगाः
द्वितीया	संभोगम्	संभोगौ	संभोगान्
तृतीया	संभोगेन	संभोगाभ्याम्	संभोगैः
चतुर्थी	संभोगाय	संभोगाभ्याम्	संभोगेभ्यः
पञ्चमी	संभोगात्	संभोगाभ्याम्	संभोगेभ्यः
षष्ठी	संभोगस्य	संभोगयोः	संभोगानाम्
सप्तमी	संभोगे	संभोगयोः	संभोगेषु
सम्बोधन	संभोग	संभोगौ	संभोगाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on

राम
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + स्
8.2.66ससजुषो रुः
राम + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

अव्यय
कथम्
printed कथमुपनमेत्
कथम्
somehow — and **it is not the question it looks like**. Mallinātha glosses केनापि प्रकारेण, by any means whatever, so the word is not asking *how?* but wishing *by whatever way it can*. Read as a question the line would be despair; read as he reads it, it is a woman bargaining with herself about what she will settle for
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय

√नम्, class 1, विधिलिङ्, parasmaipada, third person singular

उपनमेत्

printed कथमुपनमेत्

√नम् of the first class, with उप

might come to me — the optative, and **Mallinātha names which of its senses this is**: प्रार्थनायां लिङ्, the लिङ् affix in the sense of asking for something. Pāṇini 3.3.161 विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ् lists seven senses for that one affix — ordering, inviting, addressing, requesting, enquiring, praying, and prescribing — and प्रार्थना is one of them. DCS tags `l=vidhilin` and stops, correctly; **the affix is one thing and what it is being used for is another**, and only the commentary says the second. The root is √नम्, to bend, so what she asks is that being-with-him should *incline towards* her

optative, विधिलिङ्

What would, should, or might be: स्यात् 'there might be', उपेक्षेत 'would he overlook'.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)

परस्मैपद · विधिलिङ्
प्रथम	नमेत्	नमेताम्	नमेयुः
मध्यम	नमेः	नमेतम्	नमेत
उत्तम	नमेयम्	नमेव	नमेम

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

√नम् · class 1 · विधिलिङ्

णमँ
1.3.1भूवादयो धातवः
ण॒मँ
and, without changing the form,1.3.2
1.3.9तस्य लोपः
णम्
6.1.65णो नः
नम्
1.4.58प्रादयः
उप + नम्
and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80dhātupāṭha 01.0934
3.3.161विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ्
उप + नम् + लिँङ्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
उप + नम् + ल्
and, without changing the form,1.3.78
3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
उप + नम् + तिप्
and, without changing the form,1.3.3
1.3.9तस्य लोपः
उप + नम् + ति
and, without changing the form,1.2.453.4.1131.1.431.1.37
3.1.68कर्तरि शप्
उप + नम् + शप् + ति
and, without changing the form,1.3.31.3.8
1.3.9तस्य लोपः
उप + नम् + अ + ति
and, without changing the form,3.4.1131.1.431.1.37
3.4.100इतश्च
उप + नम् + अ + त्
3.4.103यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च
उप + नम् + अ + यासुँट् + त्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
उप + नम् + अ + यास् + त्
3.4.107सुट् तिथोः
उप + नम् + अ + यास् + स्त्
and, without changing the form,1.4.13
7.2.79लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य
उप + नम् + अ + या + त्
7.2.80अतो येयः
उप + नम् + अ + इय् + त्
6.1.66लोपो व्योर्वलि
उप + नम् + अ + इ + त्
and, without changing the form,1.4.14
6.1.87आद्गुणः
उप + नम् + ए + त्
8.2.39झलां जशोऽन्ते
उप + नम् + ए + द्
8.4.56वाऽवसाने
उप + नम् + ए + त्
8.4.68अ अ
उपनमेत्

uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

The stanza is a request, and the request is for second best. Mallinātha marks each step of the climb down. कथम् is not the question it looks like: केनापि प्रकारेण, by any means whatever, so she is not asking how? but somehow. उपनमेत् is the optative in one particular sense, and he names it — प्रार्थनायां लिङ्, the affix used for asking, one of the seven senses Pāṇini 3.3.161 lists for it. And the अपि on स्वप्नजः is the last step: साक्षात्सम्भोगासम्भवादिति भावः, the sense being that being together in the flesh is out of the question. She wants him; she will take a dream of him; and — the fourth pāda's turn — she cannot even get to sleep, because the press of tears has left it no room.

శ్లోకం ఒక అభ్యర్థన, ఆ అభ్యర్థన రెండవశ్రేష్ఠందికోసం. మల్లినాథుడు ఆ దిగుడు ప్రతి మెట్టునూ గుర్తుపెడతాడు. కథమ్‌ కనిపించే ప్రశ్న కాదు: కేనాపి ప్రకారేణ, ఏ విధంగానైనా, కావున ఆమె 'ఎలా?' అని కాక 'ఎలాగోలా' అని కోరుతోంది. ఉపనమేత్‌ ఒక విశేష అర్థంలోని విధిలిఙ్‌, దాన్ని ఆయన పేర్కొంటాడు — ప్రార్థనాయాం లిఙ్‌, అభ్యర్థనకు వాడే ప్రత్యయం, పాణిని 3.3.161 దానికి ఇచ్చే ఏడు అర్థాలలో ఒకటి. మఱి స్వప్నజః పైని అపి చివరి మెట్టు: సాక్షాత్సమ్భోగాసమ్భవాదితి భావః, ప్రత్యక్షంగా కలయిక అసంభవమనే భావం. ఆమె అతన్ని కోరుతోంది; అతని కలను తీసుకొంటుంది; మఱి — నాలుగవ పాదపు మలుపు — నిద్రకూడా రాదు, కన్నీటి ఒత్తిడి దానికి చోటే మిగల్చలేదు గనుక.

Mallinātha, Sañjīvinī — 2.31: kathaṃ kenāpi prakāreṇa | prārthanāyāṃ liṅ | svapnajo 'pi … sākṣātsambhogāsambhavād iti bhāvaḥ

a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

स्वप्नजः

printed स्वप्नजोऽपीति

ज, from √जन् with the affix ड

born of a dream — agreeing with मत्संभोगः. Mallinātha glosses स्वप्नावस्थाजन्यः, produced by the state of dreaming, which is careful: not a dream *about* being together but a togetherness that a dream makes real while it lasts. **The word is one syllable of root and nothing else** — √जन् with the affix ड, which leaves ज and no more

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	जः	जौ	जाः
द्वितीया	जम्	जौ	जान्
तृतीया	जेन	जाभ्याम्	जैः
चतुर्थी	जाय	जाभ्याम्	जेभ्यः
पञ्चमी	जात्	जाभ्याम्	जेभ्यः
षष्ठी	जस्य	जयोः	जानाम्
सप्तमी	जे	जयोः	जेषु
सम्बोधन	ज	जौ	जाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on

राम
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + स्
8.2.66ससजुषो रुः
राम + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

अव्यय
अपि
printed स्वप्नजोऽपीति
अपि
even — the concession, and the measure of how far she has come down. Mallinātha repeats it in his gloss rather than explaining it — स्वप्नजोऽपि स्वप्नावस्थाजन्योऽपि — and then gives the thought behind it: साक्षात्सम्भोगासम्भवादिति भावः, the sense being that being together in the flesh is out of the question. **The particle is the whole argument of the stanza in two syllables**: she is not asking for him, she is asking for a dream of him, and even that she is asking for as a favour
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय
अव्यय
इति
printed स्वप्नजोऽपीति
इति
— the closing quotation mark, so to speak, and **the word Mallinātha spends the most words on**. He supplies what the verse leaves out: आगच्छेदित्याशयेनेति शेषः, the remainder is *with the intention that it might come*. Then he says why the poet could leave it out — इतिनैवोक्तार्थत्वादप्रयोगः, because इति has already said that much, the word for the intention is not used. Then, having said that, he protects the other option by quoting the rhetoricians: “प्रयोगे चापौनरुक्त्यम्”, and using it as well is not redundant either. **So he defends the absence and the presence in the same breath**, which is what a commentator does when he can tell that a reader will want the missing word written in
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय
Then Mallinātha supplies a word and immediately defends not needing it. आगच्छेदित्याशयेनेति शेषः — the remainder is with the intention that it might come, since the verse gives the thought and no verb of thinking. Why is the verb absent? इतिनैवोक्तार्थत्वादप्रयोगः: इति has already said as much, so the word is not used. And then, having explained the absence, he protects the presence by quoting the rhetoricians — “प्रयोगे चापौनरुक्त्यम्”, and if it were used it would not be redundant either. He is arguing both sides of a word that is not there, which is a shape of remark the run has not met before: elsewhere he supplies a word and moves on.
తర్వాత మల్లినాథుడు ఒక పదాన్ని పూరించి, వెంటనే అది అక్కరలేదని సమర్థిస్తాడు. ఆగచ్ఛేదిత్యాశయేనేతి శేషః — శేషం 'అది వచ్చునను ఆశయంతో', ఎందుకంటే శ్లోకం తలంపును ఇస్తుంది, తలచే క్రియను ఇవ్వదు. ఆ క్రియ ఎందుకు లేదు? ఇతినైవోక్తార్థత్వాదప్రయోగః: ఇతి ఇప్పటికే అంతచెప్పింది, కావున ఆ పదం వాడబడలేదు. తర్వాత, ఆ లేమిని వివరించి, ఉన్నదాన్ని అలంకారికులను ఉదాహరించి కాపాడతాడు — “ప్రయోగే చాపౌనరుక్త్యమ్‌”, వాడినా అది పునరుక్తి కాదు. ఆయన అక్కడ లేని ఒక పదపు రెండువైపులనూ వాదిస్తున్నాడు, ఇది ఈ ప్రయాణం ఇంతకుముందు కలవని విమర్శరూపం: మిగతాచోట్ల ఆయన ఒక పదం పూరించి ముందుకు సాగుతాడు.
- Mallinātha, Sañjīvinī — 2.31: āgacched ityāśayeneti śeṣaḥ | itinaivoktārthatvād aprayogaḥ | “prayoge cāpaunaruktyam” ity ālaṅkārikāḥ

ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular

निद्राम्

printed निद्रां

निद्रा

sleep — the object of आकाङ्क्षन्तीम्, and the thing the whole stanza is asking for. **It is the same sleep 2.28 said she had thrown off**, उन्निद्राम्, and 2.30 said she was on neither side of, न सुप्ताम्. Four stanzas have now been about the state between sleeping and waking, and this is the one where she says which of the two she wants

ā-stem feminine

The commonest feminine class, formed from an a-stem by lengthening: कान्ता, कान्ते, कान्ताः.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

ā-stem feminine

Feminine stems ending in आ, built from an अ-stem by टाप् (4.1.4): रमा, बाला, कान्ता, and the poem's याच्ञा, अलका, मोघा. The nominative is रमा, the accusative रमाम्, the instrumental रमया (7.3.105); the dative, ablative, genitive and locative singular take the याट् augment — रमायै, रमायाः, रमायाम् (7.3.113). The genitive plural is रमाणाम् (नुट् by 7.1.54), and the vocative singular is रमे.

అకారాంత శబ్దం నుండి టాప్ (4.1.4) చేత ఏర్పడే ఆకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: రమా, బాలా, కాన్తా, పద్యంలోని యాచ్ఞా, అలకా, మోఘా. ప్రథమ రమా, ద్వితీయ రమామ్, తృతీయ రమయా (7.3.105); చతుర్థీ/పంచమీ/షష్ఠీ/సప్తమీ ఏకవచనాలు యాట్ ఆగమంతో — రమాయై, రమాయాః, రమాయామ్ (7.3.113). షష్ఠీబహువచనం రమాణామ్ (7.1.54 నుట్), సంబోధనైకవచనం రమే.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — आकारान्त स्त्रीलिङ्ग prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — आकारान्त स्त्रीलिङ्ग — aa-fem

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	निद्रा	निद्रे	निद्राः
द्वितीया	निद्राम्	निद्रे	निद्राः
तृतीया	निद्रया	निद्राभ्याम्	निद्राभिः
चतुर्थी	निद्रायै	निद्राभ्याम्	निद्राभ्यः
पञ्चमी	निद्रायाः	निद्राभ्याम्	निद्राभ्यः
षष्ठी	निद्रायाः	निद्रयोः	निद्राणाम्
सप्तमी	निद्रायाम्	निद्रयोः	निद्रासु
सम्बोधन	निद्रे	निद्रे	निद्राः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern रमा declines on

रमा
6.1.107अमि पूर्वः
रमाम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

The whole stanza is asking for sleep, and it is the same sleep the last three verses have circled. 2.28 called her उन्निद्राम्, sleepless, sleep thrown off; 2.30 said she was न सुप्ताम्, not asleep and not awake, like a lotus on a clouded day; and here she longs for निद्राम् and cannot reach it. Four stanzas have now been about the state between sleeping and waking, and this is the one where she says which of the two she wants — and why: not for rest but for the chance of a dream, since a dream is the only form the union can take while the curse runs. Mallinātha names the state the whole run has been drawing: अनेन जागरणदशोक्ता at 2.28 was sleeplessness, and the sequence of states runs on through these verses toward the swoon of 2.33.

శ్లోకమంతా నిద్రను కోరుతోంది, ఇది గత మూడు శ్లోకాలు చుట్టిన అదే నిద్ర. 2.28 ఆమెను ఉన్నిద్రామ్‌, నిద్రలేని, నిద్ర విడిచిన, అన్నది; 2.30 ఆమె న సుప్తామ్‌, నిద్రించీ మేలుకొనీ లేనిది, మేఘం క్రమ్మిన దినపు పద్మంలా, అన్నది; ఇక్కడ ఆమె నిద్రామ్‌ కోరి దాన్ని అందుకోలేకపోతోంది. నాలుగు శ్లోకాలు నిద్ర, మెలకువ నడుమి స్థితిగుఱించే, ఆ రెంటిలో ఏది కావాలో ఆమె చెప్పే శ్లోకం ఇది — ఎందుకో కూడా: విశ్రాంతికి కాదు, ఒక కల అవకాశంకోసం, శాపం నడిచేంతకాలం కలయిక తీసుకోగల ఒకే రూపం కల గనుక. మల్లినాథుడు ఈ ప్రయాణం చిత్రిస్తున్న దశను పేర్కొంటాడు, 2.28 లో జాగరదశ, ఇక్కడినుండి 2.33 లోని మూర్ఛదాకా ఆ దశల వరుస సాగుతుంది.

Mallinātha, Sañjīvinī — 2.31: nidrām ākāṅkṣantīm | snehāturatvād iti bhāvaḥ

√काङ्क्ष् + शतृ, द्वितीया एकवचन accusative singular
आकाङ्क्षन्तीम्
printed आकाङ्क्षन्तीं
आकाङ्क्षत्, from √काङ्क्ष् of the first class with आ and शतृ, feminine in ङीप्
longing for — a present active participle again, and the second in the stanza. Mallinātha adds the reason: स्नेहातुरत्वादिति भावः, the sense being that she is sick with love. **The root is a wanting that keeps wanting** — काङ्क्ष् with आ is desire that stays turned toward its object, which is why it takes an accusative and why it can govern a whole quoted thought
present participle active, शतृ — The suffix शतृ makes an active present participle, 'X-ing', declining as an at-stem: कथयतः 'of the one telling'. · √काङ्क्ष् + शतृ, द्वितीया एकवचन accusative singular
√काङ्क्ष् · class 1 · शतृ
1. काक्षिँ
2. 1.3.1भूवादयो धातवः
  काक्षिँ
  and, without changing the form,1.3.2
3. 1.3.9तस्य लोपः
  काक्ष्
4. 7.1.58इदितो नुम् धातोः
  कान्क्ष्
5. 1.4.80ते प्राग्धातोः
  आ + कान्क्ष्
6. 3.2.123वर्तमाने लट्
  आ + कान्क्ष् + लँट्
  and, without changing the form,1.3.21.3.3
7. 1.3.9तस्य लोपः
  आ + कान्क्ष् + ल्
  and, without changing the form,1.3.78
8. 3.2.124लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे
  आ + कान्क्ष् + शतृँ
  and, without changing the form,1.3.21.3.8
9. 1.3.9तस्य लोपः
  आ + कान्क्ष् + अत्
  and, without changing the form,3.2.1271.2.451.2.463.4.1131.1.731.1.43
10. 4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
  आ + कान्क्ष् + अत् + अम्
  and, without changing the form,1.3.41.1.731.1.43
11. 3.1.68कर्तरि शप्
  आ + कान्क्ष् + शप् + अत् + अम्
  and, without changing the form,1.3.31.3.8
12. 1.3.9तस्य लोपः
  आ + कान्क्ष् + अ + अत् + अम्
  and, without changing the form,3.4.1131.1.731.1.431.2.4
13. 4.1.6उगितश्च
  आ + कान्क्ष् + अ + अत् + ङीप् + अम्
  and, without changing the form,1.3.31.3.8
14. 1.3.9तस्य लोपः
  आ + कान्क्ष् + अ + अत् + ई + अम्
  and, without changing the form,1.4.31.4.131.4.141.4.18
15. 7.1.81शप्श्यनोर्नित्यम्
  आ + कान्क्ष् + अ + अन्त् + ई + अम्
16. 6.1.107अमि पूर्वः
  आ + कान्क्ष् + अ + अन्त् + ई + म्
17. 6.1.97अतो गुणे
  आ + कान्क्ष् + अन्त् + ई + म्
18. 8.3.24नश्चापदान्तस्य झलि
  आ + कांक्ष् + अन्त् + ई + म्
19. 8.3.24नश्चापदान्तस्य झलि
  आ + कांक्ष् + अंत् + ई + म्
20. 8.4.58अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः
  आ + काङ्क्ष् + अंत् + ई + म्
21. 8.4.58अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः
  आ + काङ्क्ष् + अन्त् + ई + म्
22. 8.4.68अ अ
  आकाङ्क्षन्तीम्
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
ī-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern गौरी declines on
1. गौरी
2. 6.1.107अमि पूर्वः
  गौरीम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular

नयनसलिलोत्पीडरुद्धावकाशाम्

अवकाश, taking ā-stem feminine endings at the end of a bahuvrīhi

left with no room — describing sleep, not the woman, which is the one thing about this stanza that is easy to get wrong. Mallinātha settles it by putting the noun in: नयनसलिलोत्पीडेन … रुद्धावकाशां … निद्राम्. **DCS reads the word as a masculine accusative**, अवकाशम्, which would leave the compound with nothing in the stanza to describe — and here the page decides, since a bahuvrīhi ending in अ takes आम् in the feminine accusative and म् in the masculine, and the verse prints आम्. The masculine अवकाश is declined as a feminine because the compound describes निद्राम्

ā-stem feminine — The commonest feminine class, formed from an a-stem by lengthening: कान्ता, कान्ते, कान्ताः. · ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	अवकाशा	अवकाशे	अवकाशाः
द्वितीया	अवकाशाम्	अवकाशे	अवकाशाः
तृतीया	अवकाशया	अवकाशाभ्याम्	अवकाशाभिः
चतुर्थी	अवकाशायै	अवकाशाभ्याम्	अवकाशाभ्यः
पञ्चमी	अवकाशायाः	अवकाशाभ्याम्	अवकाशाभ्यः
षष्ठी	अवकाशायाः	अवकाशयोः	अवकाशानाम्
सप्तमी	अवकाशायाम्	अवकाशयोः	अवकाशासु
सम्बोधन	अवकाशे	अवकाशे	अवकाशाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern रमा declines on

रमा
6.1.107अमि पूर्वः
रमाम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

३अन्वयthe words in prose order

शुद्धस्नानात् · परुषम् · नूनम् · आगण्डलम्बम् · अलकम् · अधरकिसलयक्लेशिना · निःश्वासेन · विक्षिपन्तीम् · तथा [supplied] · स्वप्नजः · अपि · मत्संभोगः · कथम् · उपनमेत् · इति · आशयेन [supplied] · नयनसलिलोत्पीडरुद्धावकाशाम् · निद्राम् · आकाङ्क्षन्तीम् · त्वत्सखीम् [supplied] · पश्य [supplied]

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, whose commentary runs as anvaya. **Four words have to be supplied and all four are his.** आशयेन he writes in and then argues about — आगच्छेदित्याशयेनेति शेषः, and then a defence of why the verse could leave it out and why putting it in would not be redundant either; तथा he uses to join the second half to the first, निःश्वासेन विक्षिपन्तीं **तथा** स्वप्नजोऽपि; and पश्य and त्वत्सखीम् come from 2.28, where he announced this stanza and the three around it, so it has neither a verb nor a subject of its own. **What he moves is the whole first half**: the verse opens on the sigh and closes the second pāda on the hair, and he begins with शुद्धस्नानात् and the hair and reaches the sigh last, so that the cause stands before the effect throughout“śuddhasnānāt tailādirahitasnānāt paruṣaṃ kaṭhinasparśaṃ nūnam āgaṇḍalambam … alakaṃ cūrṇakuntalān … niḥśvāsena vikṣipantīṃ cālayantīṃ tathā svapnajo 'pi … matsambhogaḥ kathaṃ kenāpi prakāreṇopanamet | āgacched ityāśayeneti śeṣaḥ … nayanasalilotpīḍenāśrupravṛttyā ruddhāvakāśām ākrāntasthānām … nidrām ākāṅkṣantīm”

the dependency structure

उपनमेत् · क्रिया — might come to me; the optative of the wish she is turning over, and the stanza's one finite verb. Mallinātha names which sense of the optative this is — प्रार्थनायां लिङ्, the affix used for asking. The tree roots here because the imperative that governs the whole description, पश्य, is carried down from 2.28 and is not a word of this verse; the only finite verb the verse holds is the one inside her quoted longing

कथम् · — somehow, केनापि प्रकारेण; not the question it looks like — she is not asking how but wishing by whatever way it can

मत्संभोगः · कर्ता — being with me; the subject of the wish, and the one nominative in the stanza — everything else is accusative, describing her

तथा · — likewise; the particle Mallinātha uses to join the wish to the first half, निःश्वासेन विक्षिपन्तीं तथा स्वप्नजोऽपि

स्वप्नजः · agreeing with मत्संभोगः — born of a dream, स्वप्नावस्थाजन्यः; not a dream about being together but a togetherness a dream makes real while it lasts

अपि · — even; the last step of the climb down, साक्षात्सम्भोगासम्भवादिति भावः — being together in the flesh is out of the question, so she asks for the dream and asks for it as a favour

इति · इतिकरण — so; closing the quoted wish. Mallinātha supplies what follows it, आगच्छेदित्याशयेन, and then argues both that the missing verb need not be spoken and that speaking it would not be redundant

आशयेन · करण — with the wish that it might come; the frame Mallinātha writes in, आगच्छेदित्याशयेन, under which she longs for sleep at all

आकाङ्क्षन्तीम् · the longing the wish belongs to — she, longing for sleep, स्नेहातुरत्वात्; a present active participle describing त्वत्सखीम्, sick with love

निद्राम् · कर्म — sleep; the thing the whole stanza is asking for — the same sleep 2.28 said she had thrown off and 2.30 said she was on neither side of

नयनसलिलोत्पीडरुद्धावकाशाम् · agreeing with निद्राम् — left with no room, आक्रान्तस्थानाम्; the press of tears has taken all the space there was, so the sleep, not the woman, is what the compound describes

विक्षिपन्तीम् · the other thing she does — tossing the hair off her face, चालयन्तीम्; a present active participle describing त्वत्सखीम्, so she sets the hair moving rather than has it fall across her

निःश्वासेन · करण — with a sigh; the breath that does two things, moving the hair and scorching the lip on the way out

अधरकिसलयक्लेशिना · agreeing with निःश्वासेन — distressing the young shoot that is her lip; the epithet that makes the sigh hot without the word hot, which Mallinātha turns back to उष्णेन

अलकम् · कर्म — the lock of hair, चूर्णकुन्तलान्; a singular used of a class, जातावेकवचनम्, so one lock stands for all

परुषम् · agreeing with अलकम् — rough, कठिनस्पर्शम्; hard to the touch, the poem's word elsewhere for a harsh voice

आगण्डलम्बम् · agreeing with अलकम् — hanging as far as the cheek; hair that hangs to the cheek is hair nobody has tied up

नूनम् · — I suppose; the third नूनम् of the canto, doing what it did at 2.24 — everything here is a guess about a woman four hundred leagues away

शुद्धस्नानात् · हेतु — from a plain bath, तैलादिरहितस्नानात्; the hair is rough because the bath had nothing in it, no oil, water and nothing else

त्वत्सखीम् · उद्देश्य — your friend; the one both participles describe and the object of the पश्य carried from 2.28, the third of the four stanzas announced there

uncheckedMallinātha’s Sañjīvinī for the anvaya and the reading, who supplies तथा and आशयेन (and the missing आगच्छेत् the आशय frames), names उपनमेत् as प्रार्थनायां लिङ् and कथम् as केनापि प्रकारेण, defends the absence and the presence of the supplied verb in the same breath (इतिनैवोक्तार्थत्वात्; “प्रयोगे चापौनरुक्त्यम्”), reads शुद्ध as तैलादिरहित and अलकम् as a जातावेकवचनम्, offers two roots for क्लेशिन्, and reads नयनसलिलोत्पीडरुद्धावकाशाम् as an epithet of निद्रा; the Telugu drawn from Vedam Venkataraya Sastri’s Āndhra Meghasandeśam. The verse's one finite verb, उपनमेत्, stands inside her quoted wish, and the imperative that governs the description is carried from 2.28, so the tree roots at उपनमेत्.

४भावार्थthe sense of the whole

Her hair has gone rough — nothing but water in the bath, no oil, nothing dressed into it — and it hangs loose as far as her cheek; she blows it out of her face with a sigh hot enough to hurt her lip. And what she is asking for is sleep: *how could I be with him — even in a dream?* Sleep that cannot get in, because the press of tears has taken all the room there was. **The stanza is a request, and the request is for second best.** Mallinātha marks each step of the climb down. कथम् is not the question it looks like: केनापि प्रकारेण, by any means whatever, so she is not asking *how?* but *somehow*. उपनमेत् is the optative in one particular sense, and he names it — प्रार्थनायां लिङ्, the affix used for asking, one of the seven senses Pāṇini 3.3.161 lists for it. And the अपि on स्वप्नजः is the last step: साक्षात्सम्भोगासम्भवादिति भावः, the sense being that being together in the flesh is out of the question. She wants him; she will take a dream; she cannot get to sleep. **Then he supplies a word and immediately defends not needing it.** आगच्छेदित्याशयेनेति शेषः — the remainder is *with the intention that it might come*, since the verse gives the thought and no verb of thinking. Why is the verb absent? इतिनैवोक्तार्थत्वादप्रयोगः: इति has already said as much, so the word is not used. And then, having explained the absence, he protects the presence by quoting the rhetoricians — “प्रयोगे चापौनरुक्त्यम्”, and if it *were* used it would not be redundant. **He is arguing both sides of a word that is not there**, which is a shape of remark the run has not met before: elsewhere he supplies a word and moves on. **The physical detail is all consequence, and one word carries it.** शुद्ध, which usually means clean, here means bare — तैलादिरहितस्नानात्, a bath without oil or anything else — and rough hair follows from it, and untied hair hanging to the cheek follows from that. It is the same fact as the dirty dress at 2.26, which he read out of a manual saying a woman whose husband is away goes unwashed and thin. **And अलकम् is singular for a plural**: he glosses it चूर्णकुन्तलान्, the fine curls, and names the category — जातावेकवचनम्, the singular used of a class. DCS records the number correctly and can say nothing about what the number is for. **The vārttika of the last stanza is cited again.** आगण्डलम्बम् is आगण्डम्, an avyayībhāva meaning *as far as the cheek*, joined to लम्बम् by “सुप्सुपा” इति समासः — the same supplementary rule that made न प्रबुद्धाम् and न सुप्ताम् single words at 2.30. Two stanzas running, and DCS has neither compound. **He closes with the seventh state**: अत्राश्रुविसर्जनेन लज्जात्यागो व्यज्यते — here, by the shedding of tears, the giving up of shame is *made evident*. It is the next item after विषयद्वेष at 2.30, so the count holds; and the verb is व्यज्यते where 2.30 had सूचिता and 2.28 and 2.29 had उक्ता, which makes four different verbs for the same job in five stanzas. No figure is named.

uncheckedthe reader's reading, following Mallinātha, Sañjīvinī's gloss. His are: तैलादिरहितस्नानात् for शुद्धस्नानात्, कठिनस्पर्शम् for परुषम्, चूर्णकुन्तलान् with जातावेकवचनम् for अलकम्, the “सुप्सुपा” compound of आगण्डलम्बम्, the double derivation of क्लेशिन् with ताच्छील्ये णिनिः, उष्णेन for the sigh, चालयन्तीम् for विक्षिपन्तीम्, स्वप्नावस्थाजन्यः with साक्षात्सम्भोगासम्भवादिति भावः, केनापि प्रकारेण for कथम्, आगच्छेदित्याशयेनेति शेषः with इतिनैवोक्तार्थत्वादप्रयोगः and the आलङ्कारिकाः quoted for the other side, प्रार्थनायां लिङ्, अश्रुप्रवृत्तिः for उत्पीडः, आक्रान्तस्थानाम् and दुर्लभाम् for रुद्धावकाशाम्, स्नेहातुरत्वादिति भावः, and अत्राश्रुविसर्जनेन लज्जात्यागो व्यज्यते. That arguing both sides of an absent word is a new shape of remark, that the bare bath and the dirty dress of 2.26 are one practice, that निद्राम् answers 2.28's उन्निद्राम् and 2.30's न सुप्ताम्, and that four verbs have now been used for the naming of a state, are the reader's; the state-labels are checked against `vendor/meghaduta-sanjivini.itx`“atrāśruvisarjanena lajjātyāgo vyajyate”

ఆమె కురులు గరుకైపోయాయి — స్నానంలో నీరు తప్ప నూనె లేదు, ఏదీ దువ్వి లేదు — అవి చెంపదాకా విడిగా వేలాడుతున్నాయి; ఆమె వాటిని పెదవిని కాల్చేంత వేడి నిట్టూర్పుతో ముఖంపైనుండి ఎగరవేస్తోంది. ఆమె కోరేది నిద్ర: అతనితో కలయిక ఎలాగోలా — కలలోనైనా — నాకు రాదా? కన్నీటి ఒత్తిడి మిగిల్చిన చోటంతా ఆక్రమించినందున లోనికి రాలేని నిద్ర. శ్లోకం తనను తానే తగ్గించుకొనే స్త్రీ, అతనినుండి అతని కలదాకా, కల నుండి నిద్రదాకా, చివరి మెట్టున ఓడిపోతూ: ఆ కలను ఇచ్చే ఒకే వస్తువును ఆమె ఏడుపే ఆమెకు దక్కనివ్వదు.

Mallinātha, Sañjīvinī — 2.31, whole-verse gloss

५अलंकारthe figure

No figure is named for this verse by the commentary this reading follows, so none is shown.