वृत्तविचारthe metre, syllable by syllable

सन्धिrecovering the words from the sound

कारकwhat each case is doing

प्रकरणानुक्रमthe rules the verse uses, by section of the abridgement

• हलन्त्यम् 1.3.3 · प्रकरण 1← जाने; तर्कयामि; करोति

  a final consonant of the teaching-form is an it-marker

  In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a final consonant (हल्) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it, and drops by 1.3.9. So the personal ending तिप् contributes only ति, the प् marking it, and क्तवतु leaves क्तवत् with the उ nasalized and the last letter both gone. Final त्, स् and म् of a case or personal ending are exempt (1.3.4).

  ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అంత్యంగా ఉన్న హల్లు (హల్) ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది వస్తువును గుర్తించే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు, 1.3.9 చేత లోపిస్తుంది. కాబట్టి తిప్ నుండి తి మాత్రమే మిగులుతుంది, ప్ ఇత్తు. విభక్తి/తిఙ్ ప్రత్యయాల అంత్య త్, స్, మ్ మాత్రం ఇత్తు కావు (1.3.4). అనునాసిక అచ్చు ఇత్తు (1.3.2) కి జోడీ.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.3 हलन्त्यम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• तस्य लोपः 1.3.9 · प्रकरण 1← जाने; प्रथमविरहे; तर्कयामि; सुभगंमन्यभावः; करोति; उक्तम्

  an it-marker drops

  What has been named an it-marker (इत्) is then elided (लोप). The tag has done its work — naming the suffix, and conditioning or blocking some operation — and leaves no sound behind. So the उ marked in सुँ, the ट् of टा, the ङ् of ङे ङसि ङस् ङि, and the प् of सुप् are all gone before the ending is attached.

  ఇత్సంజ్ఞగా గుర్తించబడినది (इत्) తరువాత లోపిస్తుంది. ఆ గుర్తు తన పని ముగించుకుంది — ప్రత్యయానికి పేరుపెట్టడం, ఏదో కార్యాన్ని కలిగించడమో ఆపడమో — ఏ ధ్వనీ మిగలదు. सुँ లోని ఉ, टा లోని ట్, ङे ङसि ङस् ङि లోని ङ్, सुप् లోని ప్ అన్నీ ప్రత్యయం చేరేముందు పోతాయి.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.9 तस्य लोपः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 3 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• सुप्तिङन्तं पदम् 1.4.14 · प्रकरण 1← जाने; तर्कयामि; करोति; उक्तम्

  a form ending in a case ending (सुप्) or a verb ending (तिङ्) is a पद, a finished word

  A form that ends in a nominal case ending — one of the twenty-one सुप् endings 4.1.2 lists — or in a verbal personal ending — one of the eighteen तिङ् endings — is named पद, a complete word. The name is what a great many rules wait on: the visarga rules, the final-consonant rules and the anusvāra rule all apply only "in a पद" or "at the end of a पद". So राम is not yet a पद, but राम + स् is; and चक्रे is a पद once the ending ए is on. Every word the poem carries reaches this name before its word-final changes can fire.

  నామవాచక విభక్తి ప్రత్యయంతో — 4.1.2 చెప్పే ఇరవై ఒక్క సుప్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — లేదా క్రియా పురుష ప్రత్యయంతో — పద్దెనిమిది తిఙ్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — అంతమయ్యే రూపానికి పద సంజ్ఞ. ఈ సంజ్ఞ మీదే ఎన్నో సూత్రాలు ఆధారపడతాయి: విసర్గ సూత్రాలు, పదాంత హల్లు సూత్రాలు, అనుస్వార సూత్రం అన్నీ "పదంలో" లేదా "పదాంతంలో" మాత్రమే పనిచేస్తాయి. రామ ఇంకా పదం కాదు; రామ + స్ పదం; చక్రే ప్రత్యయం ఏ చేరాక పదం. కావ్యంలోని ప్రతి పదం తన పదాంత మార్పులకు ముందు ఈ సంజ్ఞను చేరుకుంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.4.14 सुप्तिङन्तं पदम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 14 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• भूवादयो धातवः 1.3.1 · प्रकरण 2← जाने; तर्कयामि; करोति; उक्तम्

  the words beginning with भू, listed in the Dhātupāṭha, are called धातु (roots)

  The action-denoting words listed in the Dhātupāṭha — the root-list that opens with भू "to be" — are named धातु, roots. A धातु is the action-base from which every finite verb and every कृत् (primary derivative) form is built. It is the rule that stands at the head of every verb chain in the poem: चक्रे begins as the root डुकृञ्, जगाम as गम्, प्रमत्तः as मद्. Nothing is conjugated or turned into a participle until it first bears this name.

  ధాతుపాఠంలో — భూ "ఉండటం" తో మొదలయ్యే ధాతువుల జాబితాలో — ఉన్న క్రియావాచక శబ్దాలకు ధాతు సంజ్ఞ. ధాతువు అంటే క్రియాధారం; దానినుండే ప్రతి తిఙంత క్రియా, ప్రతి కృదంత (ప్రాథమిక వ్యుత్పన్న) రూపం పుడతాయి. కావ్యంలోని ప్రతి క్రియా గొలుసుకు ఇది శిరస్సు: చక్రే డుకృఞ్ ధాతువుగా, జగామ గమ్ గా, ప్రమత్తః మద్ గా మొదలవుతాయి. ఈ సంజ్ఞ చేరకముందు ఏదీ రూపం దాల్చదు, కృదంతం కాదు.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.1 भूवादयो धातवः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 36 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• उपदेशेऽजनुनासिक इत् 1.3.2 · प्रकरण 2← जाने; तर्कयामि; सुभगंमन्यभावः; करोति; उक्तम्

  a nasalized vowel in the teaching-form is an it-marker

  In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a vowel pronounced with nasal resonance (anunāsika) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it. The उ of सुँ and of रुँ is such a vowel, so it is a marker and drops (by 1.3.9). This is why the nominative-singular ending सुँ contributes only स्, and रुँ leaves only र्.

  ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అనునాసికంగా ఉచ్చరించే అచ్చు ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది ఆ వస్తువుకు పేరుపెట్టే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు. सुँ, रुँ లోని ఉ అలాంటి అచ్చే; కాబట్టి అది ఇత్తు, లోపిస్తుంది (1.3.9). అందుకే ప్రథమైకవచన ప్రత్యయం సుँ నుండి స్ మాత్రమే, రుँ నుండి ర్ మాత్రమే మిగులుతాయి.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.2 उपदेशेऽजनुनासिक इत्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 28 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• इको यणचि 6.1.77 · प्रकरण 2← सख्याः

  इक् becomes यण् before a dissimilar vowel

  A simple vowel of the इक् set — इ उ ऋ ऌ — becomes the matching semivowel यण् — य् व् र् ल् — when a dissimilar vowel follows: इति + अत्र → इत्यत्र, मधु + अरि → मध्वरि, धातृ + अंशः → धात्रंशः. This is the commonest vowel sandhi, the point where two words or a stem and its ending run together.

  ఇక్ (ఇ ఉ ఋ ఌ) అచ్చు, భిన్నమైన అచ్చు పరమైనప్పుడు దానికి సవర్ణమైన యణ్ (య్ వ్ ర్ ల్) అవుతుంది: ఇతి + అత్ర → ఇత్యత్ర, మధు + అరి → మధ్వరి, ధాతృ + అంశః → ధాత్రంశః. రెండు పదాలు గానీ, ప్రాతిపదిక-ప్రత్యయాలు గానీ కలిసే అత్యంత సామాన్య అచ్‌సంధి ఇదే.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.77 इको यणचि
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 15 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• एचोऽयवायावः 6.1.78 · प्रकरण 2← तर्कयामि

  एच् becomes अय्, अव्, आय् or आव् before a vowel

  A diphthong of the एच् set — ए ओ ऐ औ — becomes अय् अव् आय् आव् respectively when a vowel follows: ने + अनम् → नयनम्, भो + अति → भवति, नै + अकः → नायकः, पौ + अकः → पावकः. So a word that looks to end in a diphthong shows a semivowel before the next vowel.

  ఏచ్ (ఏ ఓ ఐ ఔ) అచ్చు, అచ్చు పరమైనప్పుడు వరుసగా అయ్, అవ్, ఆయ్, ఆవ్ అవుతుంది: నే + అనమ్ → నయనమ్, భో + అతి → భవతి, నై + అకః → నాయకః, పౌ + అకః → పావకః. కాబట్టి సంధ్యక్షరాంతంగా కనిపించే పదం, పర అచ్చు ముందు అంతస్థను చూపుతుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.78 एचोऽयवायावः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 22 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• आद्गुणः 6.1.87 · प्रकरण 2← प्रथमविरहे

  a followed by i/u/ṛ becomes the guṇa vowel e/o/ar

  When a final अ or आ is followed by a simple vowel इ उ or ऋ, the two together become the corresponding guṇa vowel — ए, ओ, or अर् — as one sound, a single substitution for both. So राम + इन (from टा) gives the ए of रामेण, and पुण्य + उदक gives the ओ of पुण्योदक. It is the guṇa-sandhi a student meets first.

  అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఇ ఉ ఋ (సామాన్య అచ్చు) వస్తే, రెండూ కలిసి గుణమవుతాయి — ఏ, ఓ, అర్ — ఒకే ధ్వనిగా (ఏకాదేశం). రామ + ఇన (టా నుండి) → రామేణ లోని ఏ; పుణ్య + ఉదక → పుణ్యోదక లోని ఓ. విద్యార్థి మొదట కలిసే గుణసంధి ఇదే.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.87 आद्गुणः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 27 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the guṇa sandhi

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अकः सवर्णे दीर्घः 6.1.101 · प्रकरण 2← ताम्; माम्

  a simple vowel before a like vowel becomes the long one

  When a simple vowel (अक्: अ इ उ ऋ ऌ) is followed by a vowel of the same class (savarṇa), the two become the single long vowel of that class — अ/आ + अ/आ → आ, इ/ई + इ/ई → ई, and so on. So स्व + अधिकार → स्वाधिकार. This is dīrgha-sandhi.

  అక్ (అ ఇ ఉ ఋ ఌ) తరువాత దానికి సవర్ణమైన అచ్చు వస్తే, రెండూ కలిసి ఆ వర్గపు దీర్ఘమవుతాయి — అ/ఆ + అ/ఆ → ఆ, ఇ/ఈ + ఇ/ఈ → ఈ, ఇలా. స్వ + అధికార → స్వాధికార. ఇది దీర్ఘసంధి.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.101 अकः सवर्णे दीर्घः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 42 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the dīrgha sandhi

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• झलां जशोऽन्ते 8.2.39 · प्रकरण 3← अचिरात् + भ्रातः

  a word-final झल् becomes the corresponding जश् (voiced unaspirate)

  At the end of a word, a झल् consonant — a stop or sibilant — is replaced by the corresponding जश्, a voiced unaspirated stop (ग् ज् ड् द् ब्). So a word-final त् may be written द् (वाक् beside वाग्, षष् beside षड्). At a pause it can revert to त् (8.4.56), and before a voiceless sound it stays voiceless (8.4.55 खरि च); so अधिकारात् before प्र keeps its त्.

  పదాంతంలో ఝల్ (స్పర్శ లేదా ఊష్మ) హల్లుకు దాని జశ్ — ఘోష అల్పప్రాణ స్పర్శం (గ్ జ్ డ్ ద్ బ్) — ఆదేశం. పదాంత త్ ను ద్ గా రాయవచ్చు (వాక్/వాగ్, షష్/షడ్). విరామంలో మళ్లీ త్ కావచ్చు (8.4.56); అఘోషం ముందు అఘోషంగానే ఉంటుంది (8.4.55 ఖరి చ) — అధికారాత్ ప్ర ముందు త్ గానే.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.2.39 झलां जशोऽन्ते
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 67 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §4.2, स्वाधिकारात्

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8.3.15 · प्रकरण 3← सख्याः; मनः; सुभगंमन्यभावः; भ्रातः

  र् becomes visarga before a खर् consonant or at a pause

  A रेफ (र्) at the end of a word becomes visarga (ः) before a खर् consonant — the voiceless stops and the sibilants — or at a pause (avasāna). It is the last step of every nominative singular: यक्ष + र् becomes यक्षः. The visarga of भर्तुः is the same thing, the र् that came with the ṛ-stem's ending surfacing before the pause.

  పదాంతంలోని రేఫ (ర్) ఖర్ హల్లు ముందు — అఘోష స్పర్శలు, ఊష్మలు — గాని, విరామం (అవసానం) దగ్గర గాని విసర్గ (ః) అవుతుంది. ప్రతి ప్రథమా ఏకవచనపు చివరి మెట్టు ఇదే: యక్ష + ర్ → యక్షః. భర్తుః లోని విసర్గ కూడా ఋకారాంత శబ్దపు ర్ ఇలాగే విరామం ముందు పైకి రావడమే.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.3.15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 93 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः and भर्तुः prakriyās
  • docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः and भर्तुः derivations

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• मोऽनुस्वारः 8.3.23 · प्रकरण 3← इत्थंभूताम् + प्रथमविरहे; वाचालम् + माम्; माम् + न; प्रत्यक्षम् + ते

  a word-final म् becomes anusvāra before a consonant

  A म् at the end of a word becomes anusvāra — the nasal dot ं — when a consonant follows: हरिम् + वन्दे → हरिं वन्दे "I praise Hari". The accusative singular in -म् and every word-final म् before a consonant is written this way; before a vowel or at a pause the म् itself stays. This is why the chain-check reads a final ं and a final म् as the same sound: they are one म्, shown one way or the other by what follows.

  పదాంతంలోని మ్, హల్లు ముందు అనుస్వారం — ం అనే నాసిక బిందువు — గా మారుతుంది: హరిమ్ + వన్దే → హరిం వన్దే "హరిని నమస్కరిస్తాను". మ్-అంత ద్వితీయా ఏకవచనం, హల్లు ముందు వచ్చే ప్రతి పదాంత మ్ ఇలాగే రాయబడతాయి; అచ్చు ముందు గానీ విరామంలో గానీ మ్ అలాగే నిలుస్తుంది. అందుకే గొలుసు-పరీక్ష పదాంత ం ను, పదాంత మ్ ను ఒకే ధ్వనిగా చదువుతుంది: అవి ఒకే మ్, తరువాత వచ్చేదాన్ని బట్టి ఒక్కో రూపంలో చూపబడతాయి.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.3.23 मोऽनुस्वारः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 77 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• विसर्जनीयस्य सः 8.3.34 · प्रकरण 3← सख्याः + तव

• वा पदान्तस्य 8.4.59 · प्रकरण 3← इत्थंभूताम् + प्रथमविरहे; वाचालम् + माम्; माम् + न; प्रत्यक्षम् + ते

  at the end of a word the homorganic-nasal substitution is optional

  The previous rule (8.4.58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः) turns an अनुस्वार (the nasal hum ं) into the nasal of the following consonant's own class before a यय् consonant (any stop or semivowel but ह). This rule makes that substitution optional (वा, "or") when the अनुस्वार stands at the end of a पद, a finished word. So the prefix सम् before भृत "borne", once its म् has become अनुस्वार, may keep the class-nasal म् or the अनुस्वार: सम्भृतम् or संभृतम्. Both are correct; the chain shows the class-nasal.

  ముందటి సూత్రం (8.4.58 అనుస్వారస్య యయి పరసవర్ణః) అనుస్వారాన్ని (ం అనే నాసిక ధ్వని) — యయ్ హల్లు (హ తప్ప అన్ని స్పర్శ, అంతస్థ హల్లులు) ముందు — ఆ హల్లు వర్గపు నాసికంగా మారుస్తుంది. ఈ సూత్రం, అనుస్వారం పదాంతంలో (పూర్తయిన పదపు చివర) నిలిచినప్పుడు, ఆ మార్పును వికల్పం (వా "లేదా") చేస్తుంది. కాబట్టి భృత "మోయబడిన" ముందు సమ్ ఉపసర్గపు మ్ అనుస్వారమైన తర్వాత వర్గనాసిక మ్ గా ఉండవచ్చు, లేదా అనుస్వారంగా ఉండవచ్చు: సమ్భృతమ్ లేదా సంభృతమ్. రెండూ సరైనవే; గొలుసు వర్గనాసికాన్ని చూపుతుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.4.59 वा पदान्तस्य
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 80 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• ससजुषो रुः 8.2.66 · प्रकरण 4← सख्याः; मनः; सुभगंमन्यभावः

  a word-final स् becomes रु

  The स् at the end of a word — and the word सजुष् — is replaced by रु. The उ of रु is only a marker and drops, so what is left is र्. This is why यक्ष + स् becomes यक्ष + र्, which then turns to visarga at a pause by 8.3.15: the visarga of every nominative singular is a buried स्. It also explains यक्षः + चक्रे → यक्षश्चक्रे — the स् resurfaces before च and becomes श्.

  పదాంతంలోని స్ (మరియు సజుష్ శబ్దపు స్) రుగా మారుతుంది. 'రు'లోని ఉ కేవలం ఇత్‌సంజ్ఞ, అది లోపించి ర్ మాత్రమే మిగులుతుంది. కాబట్టి యక్ష + స్ → యక్ష + ర్; ఆ ర్ విరామం ముందు విసర్గ అవుతుంది (8.3.15). అందుకే ప్రతి ప్రథమా ఏకవచన విసర్గ దాగిన స్; యక్షః + చక్రే లో ఆ స్ మళ్లీ పైకి వచ్చి చకారం ముందు శ్ అవుతుంది — యక్షశ్చక్రే.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.2.66 ससजुषो रुः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 105 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः prakriyā
  • docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः derivation

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• कृत्तद्धितसमासाश्च 1.2.46 · प्रकरण 5← उक्तम्

  forms ending in a कृत् or तद्धित affix, and compounds, are प्रातिपदिक too

  Forms ending in a कृत् affix (a primary affix that makes a word straight from a root, like क्त in मत्त), in a तद्धित affix (a secondary affix on a noun), and समास (compounds) are also termed प्रातिपदिक — a nominal base. This extends the previous rule's definition. It is why a कृत् form such as प्रमत्त "heedless" (प्र + मद् + क्त) is itself a stem and takes case endings like any noun, and why the indeclinables श्रुत्वा "having heard" and आलिङ्ग्य "having embraced" count as nominal bases before their further treatment.

  కృత్ ప్రత్యయాంత (ధాతువు నుండి నేరుగా పదం చేసే ప్రాథమిక ప్రత్యయం, మత్త లోని క్త వంటిది), తద్ధిత ప్రత్యయాంత (నామంపై గౌణ ప్రత్యయం), సమాస — వీటికి కూడా ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ, నామపదపు మూలం. ఇది ముందటి సూత్రపు నిర్వచనాన్ని విస్తరిస్తుంది. అందుకే ప్రమత్త "అజాగ్రత్త" (ప్ర + మద్ + క్త) వంటి కృదంతం తానే స్టెమ్ అయి, ఏ నామంవలెనే విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది; శ్రుత్వా "విని", ఆలింగ్య "కౌగిలించి" వంటి అవ్యయాలు కూడా తదుపరి వ్యవహారం ముందు నామపద మూలాలుగా లెక్క.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.2.46 कृत्तद्धितसमासाश्च
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 116 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• न विभक्तौ तुस्माः 1.3.4 · प्रकरण 5← उक्तम्

  in a case or personal ending a final त-class, स् or म् is not an इत्

  The previous rule 1.3.3 हलन्त्यम् makes the final consonant of an affix an इत् — a silent marker that is then dropped. This rule stops that within a विभक्ति (a case ending or a तिङ् personal ending): a final तु (the त-class: त थ द ध न), स्, or म् there is not an इत् and stays as a real letter. So the स् of the instrumental-plural ऐस् (which becomes भिस्) and the त् of a personal ending like तस् are kept, not marked away. In वन्द्यैः "with the venerable ones" the ऐस् holds its स्.

  ముందటి సూత్రం 1.3.3 హలంత్యమ్ ప్రత్యయపు చివరి హల్లును ఇత్ — తొలగే మూక గుర్తు — చేస్తుంది. ఈ సూత్రం దాన్ని విభక్తి (విభక్తి ప్రత్యయం లేదా తిఙ్ పురుష ప్రత్యయం) లో ఆపుతుంది: అక్కడ చివరి తు (త-వర్గం: త థ ద ధ న), స్, మ్ ఇత్ కావు, నిజ అక్షరాలుగా నిలుస్తాయి. కాబట్టి తృతీయా బహువచనపు ఐస్ (భిస్ అయ్యేది) లోని స్, తస్ వంటి తిఙ్ ప్రత్యయపు త్ నిలుస్తాయి, గుర్తుగా తొలగవు. వంద్యైః "వందనీయులతో" లో ఐస్ తన స్ ను నిలుపుకుంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.4 न विभक्तौ तुस्माः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 130 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• चुटू 1.3.7 · प्रकरण 5← तर्कयामि

  an affix’s initial palatal or cerebral is a marker

  An initial palatal (चु — च छ ज झ ञ) or cerebral (टु — ट ठ ड ढ ण) of an affix is an इत्, a marker: not part of the affix but a tag on it, and it drops. So the ट of the instrumental टा and the ठ, ढ that open other affixes are only labels, gone before the affix is added. It is one of the rules that tell a bare affix from its markers.

  ప్రత్యయం మొదట ఉన్న చు (చ ఛ జ ఝ ఞ) గాని టు (ట ఠ డ ఢ ణ) గాని ఇత్తు — అంటే ప్రత్యయంలో భాగం కాక దానిపై గుర్తు మాత్రమే; అది లోపిస్తుంది. అందుకే తృతీయ ప్రత్యయమైన టా లోని ట కేవలం గుర్తు, ప్రత్యయం చేరకముందే పోతుంది. బరి ప్రత్యయాన్ని దాని గుర్తులనుండి వేరుచేసే సూత్రాల్లో ఇది ఒకటి.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.7 चुटू
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 128 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• लशक्वतद्धिते 1.3.8 · प्रकरण 5← जाने; प्रथमविरहे; तर्कयामि; उक्तम्

  an affix’s initial ल्, श् or velar is a marker

  In an affix that is not a taddhita (a secondary nominal affix), an initial ल्, श्, or velar (क ख ग घ ङ) is an इत्, a marker, and drops. This is why the present-participle affix शतृ adds only अत् — its श् is a tag — and why the tense-name लट् contributes no ल्.

  తద్ధితం కాని ప్రత్యయం మొదట ఉన్న ల్, శ్, కవర్గం (క ఖ గ ఘ ఙ) ఇత్తులు, లోపిస్తాయి. అందుకే వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయమైన శతృ కేవలం అత్ ను చేరుస్తుంది — దాని శ్ ఒక గుర్తే — మరియు లట్ లకారంలోని ల్ ఏమీ మిగల్చదు.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.8 लशक्वतद्धिते
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 135 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् 1.4.13 · प्रकरण 5← जाने; तर्कयामि; करोति; उक्तम्

  the base an affix is added to is called अङ्ग (stem) while the affix stands

  Whatever an affix is prescribed after — taken with everything from that point on — is named अङ्ग, the stem, for as long as that affix is present. The name matters because a great many rules operate "on the अङ्ग": the guṇa and vṛddhi changes, the lengthenings, the augments all target the अङ्ग before its ending. So राम is the अङ्ग before a case ending, and चकृ the अङ्ग before a perfect ending — and it is on that अङ्ग that the vowel is strengthened to चकार.

  ఒక ప్రత్యయం దేని తరువాత విధించబడుతుందో అది — అక్కడి నుండి ముందంతటితో సహా — ఆ ప్రత్యయం ఉన్నంత వరకు అఙ్గ, అంటే ప్రకృతి (కాండం), అని పిలవబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం, ఎందుకంటే ఎన్నో సూత్రాలు "అఙ్గం మీద" పనిచేస్తాయి: గుణ-వృద్ధి మార్పులు, దీర్ఘీకరణలు, ఆగమాలు అన్నీ ప్రత్యయం ముందు అఙ్గాన్నే లక్ష్యంగా చేసుకుంటాయి. కాబట్టి విభక్తి ముందు రామ అఙ్గం; పరోక్ష ప్రత్యయం ముందు చకృ అఙ్గం — ఆ అఙ్గం మీదే అచ్చు బలపడి చకార అవుతుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.4.13 यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 132 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• यचि भम् 1.4.18 · प्रकरण 5← उक्तम्

  before an ending beginning with य् or a vowel, the stem is called भ

  Within the domain the previous rule opened, before an ending that begins with a य् or with any vowel (यच् = य् together with the अच् vowels), the stem is termed भ. The भ name triggers the internal-sandhi rules that reshape a stem before such a weak ending. वन्द्य before ऐस् — the instrumental plural, which begins with the vowel ऐ — is a भ, on the way to वन्द्यैः "with the venerable ones".

  ముందటి సూత్రం తెరిచిన క్షేత్రంలో, య్ తో గానీ ఏదైనా అచ్ (స్వరం) తో గానీ మొదలయ్యే ప్రత్యయం ముందు (యచ్ = య్ మరియు అచ్ స్వరాలు కలిపి) స్టెముకు భ సంజ్ఞ. భ సంజ్ఞ, అట్టి బలహీన ప్రత్యయం ముందు స్టెమును మార్చే అంతస్సంధి నియమాలను నడిపిస్తుంది. వంద్య, ఐస్ ముందు — తృతీయా బహువచనం, ఐ అనే స్వరంతో మొదలయ్యేది — భ, వంద్యైః "వందనీయులతో" వైపు దారిలో.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.4.18 यचि भम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 164 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप् 4.1.2 · प्रकरण 5← उक्तम्

  the twenty-one nominal case endings (सुप्), three to a case

  This one long sūtra names, in a single run, all twenty-one nominal endings — three for each of the seven cases: सु औ जस् (nominative), अम् औट् शस् (accusative), टा भ्याम् भिस् (instrumental), ङे भ्याम् भ्यस् (dative), ङसि भ्याम् भ्यस् (ablative), ङस् ओस् आम् (genitive), ङि ओस् सुप् (locative). Every declined noun in the poem takes one of these; they are the endings 1.4.14 counts as सुप्. The set's name सुप् is the pratyāhāra formed from its first sound स and its last सुप्.

  ఈ ఒక్క పొడవాటి సూత్రం ఇరవై ఒక్క నామవాచక ప్రత్యయాలను ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది — ఏడు విభక్తులకు మూడేసి: సు ఔ జస్ (ప్రథమా), అమ్ ఔట్ శస్ (ద్వితీయా), టా భ్యామ్ భిస్ (తృతీయా), ఙే భ్యామ్ భ్యస్ (చతుర్థీ), ఙసి భ్యామ్ భ్యస్ (పఞ్చమీ), ఙస్ ఓస్ ఆమ్ (షష్ఠీ), ఙి ఓస్ సుప్ (సప్తమీ). కావ్యంలోని ప్రతి విభక్తి పదం వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది; 1.4.14 వీటినే సుప్ గా లెక్కిస్తుంది. ఈ గణపు పేరు 'సుప్' — మొదటి ధ్వని స, చివరి సుప్ లతో ఏర్పడిన ప్రత్యాహారం.

  • Aṣṭādhyāyī — 4.1.2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 117 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् 6.1.68 · प्रकरण 5← भ्रातः

  after a consonant or a long ई/आ feminine, a bare-consonant सु/ति/सि drops

  The nominative-singular सु — and the verb endings ति सि — when it would be left as a single consonant (apṛkta), is elided after a stem ending in a consonant (हल्), or after the long feminine stems in ई (ङी) or आ (आप्). So a consonant-stem masculine like राजन् loses the स् of सु. It is why महिमन्, आत्मन्, राजन् show no visible ending in the nominative singular.

  ఒకే హల్లుగా మిగిలే సు (ప్రథమైకవచనం; ధాతువుల్లో తి సి), హల్లంతం తరువాత, లేదా దీర్ఘ స్త్రీలింగ ఈ (ఙీ)/ఆ (ఆప్) తరువాత లోపిస్తుంది. రాజన్ వంటి హలంత పుంలింగం సు లోని స్ ను కోల్పోతుంది. మహిమన్, ఆత్మన్, రాజన్ లకు ప్రథమైకవచనంలో ప్రత్యయం కనిపించకపోవడానికి కారణం ఇదే.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.68 हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 178 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §4.6, महिमा

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• आटश्च 6.1.90 · प्रकरण 5← सख्याः

  vṛddhi where the आट् augment meets the next vowel

  Where the augment आट् stands before a vowel, the augment and that vowel coalesce into a single vṛddhi vowel. This is the आट् prefixed to a vowel-initial root in the past tenses — इष् → ऐच्छत् "wanted", the आ of आट् and the इ giving ऐ — and the आट् the nadī and ā-stems take before their ङित् case endings, मति + आट् + ए → मत्यै. One rule serves both augments.

  ఆట్ ఆగమం, తరువాత అచ్చు ముందు ఉన్నప్పుడు ఆ ఆగమం, ఆ అచ్చు కలిసి ఒక్క వృద్ధి అచ్చు అవుతాయి. ఇది భూతకాలాల్లో అచ్-ఆది ధాతువుకు చేరే ఆట్ (ఇష్ → ఐచ్ఛత్; ఆట్ ఆ + ఇ → ఐ) కీ, నదీ/ఆకారాంత శబ్దాలు ఙిత్ విభక్తుల ముందు తీసుకునే ఆట్ కీ (మతి + ఆట్ + ఏ → మత్యై) — రెండింటికీ ఒకే సూత్రం.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.90 आटश्च
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 196 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अमि पूर्वः 6.1.107 · प्रकरण 5← संभृतस्नेहम्; इत्थंभूताम्; ताम्; वाचालम्; माम्; प्रत्यक्षम्; निखिलम्; उक्तम्

  before the accusative-singular अम्, the stem vowel alone remains

  When the accusative-singular ending अम् follows a word ending in अक् (a short a i u …), the single substitute for stem-vowel + अ is the pūrva, the earlier, vowel — the stem vowel wins. So हरि + अम् → हरिम्, गुरु + अम् → गुरुम्, राम + अम् → रामम्. One rule for the accusative singular of every vowel stem.

  అక్కు (హ్రస్వ అ ఇ ఉ…) తరువాత అమ్ (ద్వితీయైకవచనం) పరమైతే, ప్రాతిపదిక అచ్చుకూ అ కూ ఏకాదేశం పూర్వరూపం — ప్రాతిపదిక అచ్చు నిలుస్తుంది. హరి + అమ్ → హరిమ్, గురు + అమ్ → గురుమ్, రామ + అమ్ → రామమ్. అచ్చంత శబ్దాల ద్వితీయైకవచనానికి ఒకే సూత్రం.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.107 अमि पूर्वः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 134 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §4.4, वसतिम्

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• ङसिङ्योः स्मात्स्मिनौ 7.1.15 · प्रकरण 5← अस्मात्

  after an a-stem pronoun, the abl./loc. singular become स्मात्/स्मिन्

  After an अ-stem pronoun, the ablative-singular (ङसि) becomes स्मात् and the locative-singular (ङि) becomes स्मिन्. तस्मात् “from that”, तस्मिन् “in that”. The -स्मात् and -स्मिन् are the mark of a pronoun where a noun shows रामात्, रामे.

  అకారాంత సర్వనామం తరువాత పంచమ్యేకవచనం (ఙసి) స్మాత్, సప్తమ్యేకవచనం (ఙి) స్మిన్ అవుతాయి. తస్మాత్ “ఆదానినుండి”, తస్మిన్ “ఆదానియందు”. నామం రామాత్, రామే చూపేచోట సర్వనామానికి -స్మాత్, -స్మిన్ గుర్తు.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.1.15 ङसिङ्योः स्मात्स्मिनौ
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 153 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• त्यदादीनामः 7.2.102 · प्रकरण 5← अस्मात्; ताम्

  a त्यदादि pronoun’s final becomes अ before an ending

  The final sound of a त्यदादि pronoun — तद्, यद्, एतद्, इदम् and their group — becomes अ before a case-ending. तद् → त, which then goes on to सः, तम्, ते. It is the step that turns the stem into the shape the endings attach to.

  త్యదాది సర్వనామం — తద్, యద్, ఏతద్, ఇదమ్ మొదలైన గణం — దాని అంత్యవర్ణం విభక్తి ముందు అ అవుతుంది. తద్ → త, అటుపైన సః, తమ్, తే అవుతుంది. ప్రత్యయాలు చేరే రూపంలోకి శబ్దాన్ని మార్చే మెట్టు ఇది.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.2.102 त्यदादीनामः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 192 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• ऋतो ङिसर्वनामस्थानयोः 7.3.110 · प्रकरण 5← भ्रातः

  an ऋ-stem takes guṇa (अर्) before the locative singular and the strong endings

  Before the locative-singular ending ङि and before any सर्वनामस्थान (strong) ending, an ऋ-stem's ऋ takes guṇa and becomes अर्. मातृ → मातरम्, मातरि; and प्रियदुहितृ “dear daughter” gives प्रियदुहितरम् (1.33), the accusative singular. The kinship ऋ-stems stop at this guṇa अर्; the agent nouns in the same cases go on to the vṛddhi आर् (कर्तारम्, कर्तारः).

  సప్తమ్యేకవచన ప్రత్యయం ఙి ముందూ, ఏ సర్వనామస్థానం ముందూ ఋకారానికి గుణం (అర్) వస్తుంది. మాతృ → మాతరమ్, మాతరి; ప్రియదుహితృ → ప్రియదుహితరమ్ (1.33), ద్వితీయైకవచనం. బంధువాచకాలు ఇక్కడ అర్ దగ్గర ఆగితే, కర్తృవాచకాలు అవే విభక్తుల్లో వృద్ధి ఆర్ వరకూ పోతాయి (కర్తారమ్, కర్తారః).

  • Aṣṭādhyāyī — 7.3.110 ऋतो ङिसर्वनामस्थानयोः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 203 in the abridgement; the मातृ / पितृ prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• आण्नद्याः 7.3.112 · प्रकरण 5← सख्याः

  a नदी stem takes the आट् augment before the ङित् case endings

  A नदी-type feminine — a long ई- or ū-stem, and a short i- or u-stem in its optional nadī declension (1.4.6) — takes the augment आट् before the dative, ablative, genitive and locative singular (the ङित् endings). The आट् and the ending then coalesce to vṛddhi by 6.1.90: मति + आट् + ए → मत्यै "for the thought", मत्याः "of the thought".

  నదీ-తరగతి స్త్రీలింగం — దీర్ఘ ఈ/ఊ-అంతం, అలాగే ఐచ్ఛిక నదీ రూపంలో హ్రస్వ ఇ/ఉ-అంతం (1.4.6) — చతుర్థీ, పంచమీ, షష్ఠీ, సప్తమీ ఏకవచనాల (ఙిత్ ప్రత్యయాల) ముందు ఆట్ ఆగమం తీసుకుంటుంది. తరువాత ఆట్, ప్రత్యయం 6.1.90 చేత వృద్ధిగా కలుస్తాయి: మతి + ఆట్ + ఏ → మత్యై "ఆలోచనకు", మత్యాః "ఆలోచన యొక్క".

  • Aṣṭādhyāyī — 7.3.112 आण्नद्याः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 195 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• स्वमोर्नपुंसकात् 7.1.23 · प्रकरण 7← मनः; यत्

  after a neuter stem, the nom./acc. singular endings drop (luk)

  After a neuter stem other than a short अ, the nominative सु and accusative अम् drop away entirely (luk). So a neuter i-stem stands bare in वारि, and अन्यथावृत्ति ends in its stem इ with no ending shown.

  నపుంసక శబ్దం (హ్రస్వ అ కాని) తరువాత ప్రథమా సు, ద్వితీయా అమ్ పూర్తిగా లోపిస్తాయి (లుక్). అందుకే నపుంసక ఇకారాంతం వారి గా బరిగా నిలుస్తుంది; అన్యథావృత్తి తన ఇకారంతో ముగుస్తుంది, ప్రత్యయం కనబడదు.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.1.23 स्वमोर्नपुंसकात्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 243 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अतोऽम् 7.1.24 · प्रकरण 7← संभृतस्नेहम्; प्रत्यक्षम्; निखिलम्; उक्तम्

  after a short-अ neuter, the nom./acc. singular become अम्

  After a short-अ neuter stem, the nominative and accusative singular endings both become अम्. ज्ञानम्, फलम्, वचनम् — the -अम् that a neuter a-stem shows for both “it” and “it (as object)”.

  హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దం తరువాత ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు రెండూ అమ్ అవుతాయి. జ్ఞానమ్, ఫలమ్, వచనమ్ — నపుంసక అకారాంతం కర్తగానూ కర్మగానూ చూపే -అమ్ ఇదే.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.1.24 अतोऽम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 233 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अतो गुणे 6.1.97 · प्रकरण 8← तव; मयि; अस्मात्; ताम्; अहम्; माम्; ते; मया

  a non-final अ before a guṇa vowel merges forward (para-rūpa)

  When a non-final short अ is followed by a guṇa vowel (अ, ए, ओ), the single substitute is the later vowel alone — para-rūpa, the second stands — not a guṇa of the two. It keeps a stem-final अ from doubling with an affix that opens on such a vowel, so only the affix’s vowel is heard.

  అంత్యం కాని హ్రస్వ అ తరువాత గుణాచ్చు (అ, ఏ, ఓ) వస్తే, రెండింటి స్థానంలో పరమైన అచ్చు ఒక్కటే మిగులుతుంది — పరరూపం, రెండవది నిలుస్తుంది — గుణం కాదు. అలా అకారాంత శబ్దం అటువంటి అచ్చుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయంతో కలిసినప్పుడు ప్రత్యయపు అచ్చు మాత్రమే వినబడుతుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.97 अतो गुणे
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 273 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• सम्प्रसारणाच्च 6.1.108 · प्रकरण 8← उक्तम्

  after a samprasāraṇa vowel, that vowel alone stands for it and the following vowel

  Samprasāraṇa is the change by which a root's semivowel — य् व् र् ल् — collapses to its own vowel, इ उ ऋ ऌ. When such a vowel then meets the vowel that stood beside the lost semivowel, this rule keeps the samprasāraṇa vowel alone and drops the other, rather than blending them. So वच् "to speak" vocalizes to उअच्, and here the उ swallows the following अ to give उच्, from which the poem's उक्तम् "spoken" is built; the same folds स्वप् to सुप् in सुप्ताम् "asleep" and प्रच्छ् to पृच्छ् in पृच्छन्ती "asking".

  సంప్రసారణం అంటే ధాతువులోని అంతఃస్థ — య్ వ్ ర్ ల్ — తన సొంత అచ్చు, ఇ ఉ ఋ ఌ, గా కుంచించుకుపోవటం. అలా వచ్చిన అచ్చు, పోయిన అంతఃస్థ పక్కనున్న అచ్చును కలిసినప్పుడు, ఈ సూత్రం ఆ రెంటినీ కలపకుండా సంప్రసారణ అచ్చునొక్కదాన్నే నిలిపి రెండోదాన్ని వదిలేస్తుంది. అలా వచ్ "పలుకుట" ఉఅచ్ గా మారి, ఇక్కడ ఉ తరువాతి అ ను మింగి ఉచ్ అవుతుంది; దీన్నుండే కావ్యంలోని ఉక్తమ్ "పలికినది" పుడుతుంది. అదే విధంగా స్వప్ సుప్ గా సుప్తామ్ "నిద్రించిన" లో, ప్రచ్ఛ్ పృచ్ఛ్ గా పృచ్ఛన్తీ "అడుగుతూ" లో కుంచించుకుంటాయి.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.108 सम्प्रसारणाच्च
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 257 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश् 7.1.27 · प्रकरण 8← तव; ते

  अश् replaces the genitive-singular ending after युष्मद्/अस्मद्

  After the pronouns युष्मद् "you" and अस्मद् "I", the genitive-singular ending ङस् is replaced by अश्. The base then becomes तव / मम by 7.2.96, so the genitive singular is तव "your", मम "my". The pronoun of the second and first persons builds its possessive on this substitution.

  యుష్మద్ "నీవు", అస్మద్ "నేను" అనే సర్వనామాల తరువాత షష్ఠీ ఏకవచన ప్రత్యయం ఙస్ కి అశ్ ఆదేశం వస్తుంది. తరువాత 7.2.96 చేత ప్రాతిపదికం తవ/మమ అవుతుంది; కాబట్టి షష్ఠీ ఏకవచనం తవ "నీ", మమ "నా". ప్రథమ, మధ్యమ పురుష సర్వనామాల షష్ఠి ఈ ఆదేశంపైనే నిలుస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.1.27 युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 326 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• ङे प्रथमयोरम् 7.1.28 · प्रकरण 8← अहम्; माम्

  अम् replaces the dative singular and the nom./acc. singular after युष्मद्/अस्मद्

  After युष्मद्/अस्मद्, the dative-singular ending ङे and the singular endings of the first two cases (प्रथमा and द्वितीया, nominative and accusative) are all replaced by अम्. With the further substitutions of the singular base — त्व/म by 7.2.97 — this gives त्वाम्, माम् in the accusative and, with companion rules, तुभ्यम्, मह्यम् in the dative.

  యుష్మద్/అస్మద్ తరువాత చతుర్థీ ఏకవచన ప్రత్యయం ఙే, మొదటి రెండు విభక్తుల (ప్రథమా-ద్వితీయా) ఏకవచన ప్రత్యయాలు — అన్నీ అమ్ అవుతాయి. ఏకవచన ప్రాతిపదికాదేశం త్వ/మ (7.2.97) తో కలిసి ద్వితీయలో త్వామ్, మామ్; సహకారి సూత్రాలతో చతుర్థిలో తుభ్యమ్, మహ్యమ్.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.1.28 ङे प्रथमयोरम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 310 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• द्वितीयायां च 7.2.87 · प्रकरण 8← माम्

  and in the accusative, त्व/म replaces युष्मद्/अस्मद्

  In the accusative too, the singular base of युष्मद्/अस्मद् becomes त्व/म: त्वाम् "you", माम् "me". The rule extends to the accusative the singular substitution that 7.2.97 makes, so the accusative singular of these pronouns is built on त्व- and म- like the other singular cases.

  ద్వితీయా విభక్తిలో కూడా యుష్మద్/అస్మద్ ఏకవచన ప్రాతిపదికం త్వ/మ అవుతుంది: త్వామ్ "నిన్ను", మామ్ "నన్ను". 7.2.97 చేసే ఏకవచన ఆదేశాన్ని ఈ సూత్రం ద్వితీయకు విస్తరిస్తుంది; కాబట్టి ఈ సర్వనామాల ద్వితీయైకవచనం మిగతా ఏకవచనాల్లాగే త్వ-, మ- పైన నిలుస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.2.87 द्वितीयायां च
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 317 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• योऽचि 7.2.89 · प्रकरण 8← मयि; मया

  the final of युष्मद्/अस्मद् becomes य् before a vowel ending

  Before a vowel-initial case ending, the final letter of युष्मद्/अस्मद् becomes य्. With the singular base त्व/म this gives the instrumental त्वया "by you", मया "by me" — त्व + अ → त्वय् before आ, then त्वया. The semivowel is what carries these pronouns into the vowel cases.

  అచ్-ఆది విభక్తి ప్రత్యయం పరమైనప్పుడు యుష్మద్/అస్మద్ అంత్యవర్ణం య్ అవుతుంది. ఏకవచన ప్రాతిపదికం త్వ/మ తో కలిసి తృతీయలో త్వయా "నీచేత", మయా "నాచేత" — త్వ + అ, ఆ ముందు త్వయ్, ఆపై త్వయా. ఈ సర్వనామాలను అచ్-విభక్తుల్లోకి మోసేది ఈ అంతస్థమే.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.2.89 योऽचि
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 319 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• शेषे लोपः 7.2.90 · प्रकरण 8← तव; अहम्; ते

  in the remaining cases, the final of युष्मद्/अस्मद् elides

  In the cases not otherwise provided for, the final अद् of युष्मद्/अस्मद् elides, leaving the bare त्व- / म- (and युष्म-/अस्म- in the plural): ते, मे in the shorter datives and genitives, तव, मम, and the locatives त्वयि "in you", मयि "in me". Elision is the default; the other rules name where a substitute stands instead.

  ప్రత్యేకంగా విధించని మిగతా విభక్తుల్లో యుష్మద్/అస్మద్ అంత్యం (అద్) లోపిస్తుంది; కేవలం త్వ-/మ- (బహువచనంలో యుష్మ-/అస్మ-) మిగులుతుంది: హ్రస్వ చతుర్థీ/షష్ఠుల్లో తే, మే; తవ, మమ; సప్తమిలో త్వయి "నీయందు", మయి "నాయందు". లోపమే సామాన్యం; ఆదేశమెక్కడ ఉంటుందో మిగతా సూత్రాలు చెబుతాయి.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.2.90 शेषे लोपः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 312 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• त्वाहौ सौ 7.2.94 · प्रकरण 8← अहम्

  त्व and अह् replace the base before the nominative सुँ

  Before the nominative-singular ending सुँ, युष्मद् becomes त्व and अस्मद् becomes अह्. With अम् for the ending (by 7.1.28) this gives त्वम् "you" and अहम् "I" — the bare subject forms of the second and first persons.

  ప్రథమా ఏకవచన ప్రత్యయం సుँ పరమైనప్పుడు యుష్మద్ → త్వ, అస్మద్ → అహ్. ప్రత్యయం అమ్ (7.1.28) తో కలిసి త్వమ్ "నీవు", అహమ్ "నేను" — మధ్యమ, ప్రథమ పురుషాల కర్తృరూపాలు.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.2.94 त्वाहौ सौ
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 311 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• तवममौ ङसि 7.2.96 · प्रकरण 8← तव; ते

  तव and मम replace the base before the genitive singular

  Before the genitive-singular (ङस्, replaced by अश् at 7.1.27), युष्मद् becomes तव and अस्मद् becomes मम, giving तव "your", मम "my". These are the full possessive singulars, beside the enclitic ते, मे that 7.2.90 leaves.

  షష్ఠీ ఏకవచనం (ఙస్; 7.1.27 చేత అశ్) పరమైనప్పుడు యుష్మద్ → తవ, అస్మద్ → మమ: తవ "నీ", మమ "నా". 7.2.90 వదిలే సంక్షిప్త తే, మే లకు పక్కన ఇవి పూర్ణ షష్ఠీ ఏకవచన రూపాలు.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.2.96 तवममौ ङसि
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 325 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• त्वमावेकवचने 7.2.97 · प्रकरण 8← मयि; माम्; मया

  त्व and म replace युष्मद्/अस्मद् in the singular

  In the singular throughout, युष्मद् becomes त्व and अस्मद् becomes म. This is the substitution the other rules build on: त्वाम्, माम्; त्वया, मया; त्वयि, मयि. In the dual and plural the base stays युष्म-/अस्म-, so it is the singular that these pronouns reshape most.

  ఏకవచనమంతటా యుష్మద్ → త్వ, అస్మద్ → మ. మిగతా సూత్రాలు నిలిచేది ఈ ఆదేశంపైనే: త్వామ్, మామ్; త్వయా, మయా; త్వయి, మయి. ద్వి/బహువచనాల్లో ప్రాతిపదికం యుష్మ-/అస్మ- గా నిలుస్తుంది; కాబట్టి ఈ సర్వనామాలు ఎక్కువగా మార్చుకునేది ఏకవచనాన్నే.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.2.97 त्वमावेकवचने
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 316 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• हलि लोपः 7.2.113 · प्रकरण 8← अस्मात्

  the द of इदम् elides before a consonant ending

  Before a consonant-initial ending, the द of इदम् elides, so those forms build on the अ/ए base without it: एभिः "by these", एषु "in these", आभ्याम् "by these two", and the ablative अस्मात् "from this". The vowel-initial cases keep the इम- of 7.2.108; the consonant cases drop straight to the pronoun's vowel base.

  హల్-ఆది ప్రత్యయం పరమైనప్పుడు ఇదమ్ లోని ద లోపిస్తుంది; ఆ రూపాలు ద లేని అ/ఏ ప్రాతిపదికంపై నిలుస్తాయి: ఏభిః "వీటిచేత", ఏషు "వీటియందు", ఆభ్యామ్ "వీరిద్దరిచేత", పంచమిలో అస్మాత్ "దీనినుండి". అచ్-ఆది విభక్తులు 7.2.108 ఇచ్చే ఇమ- ను నిలుపుకుంటే, హల్-ఆది విభక్తులు నేరుగా సర్వనామపు అచ్-ప్రాతిపదికానికి దిగుతాయి.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.2.113 हलि लोपः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 276 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• चोः कुः 8.2.30 · प्रकरण 8← उक्तम्

  a palatal (चु) becomes a guttural (कु) at word-end or before an obstruent

  A palatal sound — च् छ् ज् झ् — is replaced by the matching guttural — क् ग् — when it stands at the end of a word or before an obstruent (झल्, any stop or sibilant). The mouth cannot hold the palatal against a following hard consonant, so it falls back to the throat. So युज् "to join" gives युक्त "joined", its ज् becoming क् before the त् of क्त — the poem's विप्रयुक्तः "parted"; the same turns रिच् to रिक्तः "emptied", उच् to उक्तम् "spoken", and सज् to संसक्ताभिः "clinging".

  చు వర్గపు ధ్వని — చ్ ఛ్ జ్ ఝ్ — పదాంతంలో గానీ, ఝల్ (ఏదైనా స్పర్శం లేదా ఊష్మం) ముందు గానీ ఉంటే, దానికి సరిపడే కు వర్గపు ధ్వని — క్ గ్ — గా మారుతుంది. తరువాతి కఠిన హల్లు ముందు నోరు తాలవ్య స్థానాన్ని నిలుపలేక కంఠస్థానానికి జారుతుంది. అలా యుజ్ "కలుపుట" యుక్త "కలిసినది" అవుతుంది — క్త లోని త్ ముందు జ్ క్ అవుతుంది; ఇది కావ్యంలోని విప్రయుక్తః "వేరుపడిన". అదే రిచ్ ను రిక్తః "ఖాళీ అయిన" గా, ఉచ్ ను ఉక్తమ్ "పలికినది" గా, సజ్ ను సంసక్తాభిః "అంటిపెట్టుకున్న" గా మారుస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.2.30 चोः कुः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 305 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• क्ङिति च 1.1.5 · प्रकरण 12← उक्तम्

  no गुण or वृद्धि before an affix marked क् or ङ्

  The strengthening of a vowel — गुण (इ→ए, उ→ओ, ऋ→अर्) and वृद्धि (its longer grade) — does not take place when the affix that would cause it is marked with an indicatory क् (कित्) or ङ् (ङित्). Many endings carry these marks precisely to keep the root weak. So कृ "to do" reaches चक्रे "he did", where the perfect endings are ङित् and the root ऋ is not raised to अर्; श्रु "to hear" reaches श्रुत्वा "having heard", where क्त्वा is कित् and the उ stays. It is the standard brake on strengthening, and it works by leaving a form unchanged where a plainer affix would have raised it.

  అచ్చు బలపడుట — గుణం (ఇ→ఏ, ఉ→ఓ, ఋ→అర్) మరియు వృద్ధి (దాని దీర్ఘతర రూపం) — దాన్ని కలిగించే ప్రత్యయం సూచక క్ (కిత్) గాని ఙ్ (ఙిత్) గాని గుర్తుగలదైనపుడు జరుగదు. ధాతువును బలహీనంగా ఉంచుటకే చాలా ప్రత్యయాలు ఈ గుర్తులను మోస్తాయి. అలా కృ "చేయుట" చక్రే "చేశాడు" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ లిట్ ప్రత్యయాలు ఙిత్, ధాతువు ఋ అర్ గా లేపబడదు; శ్రు "వినుట" శ్రుత్వా "విని" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ క్త్వా కిత్, ఉ నిలుస్తుంది. ఇది బలపడుటపై సాధారణ కళ్ళెం, సాధారణ ప్రత్యయం లేపిన చోట రూపాన్ని మార్పు లేకుండా వదలి పని చేస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.1.5 क्ङिति च
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 431 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• सार्वधातुकमपित् 1.2.4 · प्रकरण 12← जाने

  a सार्वधातुक affix that is not पित् is treated as ङित्

  A सार्वधातुक affix — a present-system ending or the class sign that goes with it — that is not पित् (not marked प् as its इत्) is treated as ङित्, as though it carried ङ् as an इत्. The ङित् mark blocks the guṇa or vṛddhi strengthening the affix would otherwise pull, so the stem keeps its weak shape under such an ending. The third-person and the आत्मनेपद endings, and the imperatives that are not पित्, all fall under it: शृणु "listen", कथयतः "of the two telling" and रमसे "you take delight" keep their unstrengthened stems by this rule. The derivation names it on the silent step where the ending is fixed as ङित्.

  సార్వధాతుక ప్రత్యయం — వర్తమానగణ ప్రత్యయం, లేదా దానితో వచ్చే గణచిహ్నం — పిత్ కానిది (ప్‌ను ఇత్‌గా గుర్తు లేనిది) ఙిత్‌గా, ఙ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినట్లుగా వర్తిస్తుంది. ఙిత్ గుర్తు, ప్రత్యయం లేకపోతే కలిగించే గుణ లేదా వృద్ధి బలపడటాన్ని అడ్డుకుంటుంది, కాబట్టి ధాతువు అటువంటి ప్రత్యయం కింద తన బలహీన రూపాన్ని నిలుపుకుంటుంది. ప్రథమ పురుష ప్రత్యయాలు, ఆత్మనేపద ప్రత్యయాలు, పిత్ కాని ఆజ్ఞార్థాలు అన్నీ దీని కిందకు వస్తాయి: శృణు "వినుము", కథయతః "చెప్పే ఇద్దరి", రమసే "ఆనందిస్తావు" ఈ సూత్రంచేత బలపడని ధాతురూపాన్ని నిలుపుకుంటాయి. ప్రత్యయాన్ని ఙిత్‌గా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.2.4 सार्वधातुकमपित्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 498 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• आदिर्ञिटुडवः 1.3.5 · प्रकरण 12← करोति

  an initial ञि, टु or डु in a root's teaching form is an इत्

  At the start of a root as it is taught (उपदेश, the aupadeśika form the dhātupāṭha lists), the syllables ञि, टु and डु are इत् — indicatory pieces that drop away and leave only a signal behind. The root कृ "do, make" is taught as डुकृञ्, and its opening डु is such an इत्: it never appears in a formed word but marks कृ as taking certain suffixes. So चक्रे "he made", कर्तुम् "to do" and आदाय "having taken" all begin from a root whose taught head was shed by this rule. The derivation names it on the silent step where that head drops.

  ధాతువు ఉపదేశింపబడిన రూపం (ఉపదేశం — ధాతుపాఠం చూపే ఔపదేశిక రూపం) మొదట ఉన్న ఞి, టు, డు అక్షరాలు ఇత్‌లు — తొలగిపోయి కేవలం ఒక సంకేతాన్ని మిగిల్చే సూచక భాగాలు. కృ "చేయు" ధాతువు డుకృఞ్‌గా ఉపదేశింపబడుతుంది, దాని మొదటి డు అటువంటి ఇత్: అది ఏర్పడిన పదంలో కనబడదు కానీ కృ కొన్ని ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుందని గుర్తు పెడుతుంది. కాబట్టి చక్రే "చేసెను", కర్తుమ్ "చేయుటకు", ఆదాయ "తీసుకొని" అన్నీ ఉపదేశపు తల ఈ సూత్రంచేత రాలిపోయిన ధాతువు నుండి మొదలవుతాయి. ఆ తల రాలే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.5 आदिर्ञिटुडवः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 460 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् 1.3.78 · प्रकरण 12← तर्कयामि; करोति

  in the remaining case, a root in the active takes परस्मैपद

  In the case left over (शेष — a root not sent to the middle by the preceding rules), when the ending stands for the agent (कर्तरि, the active sense) the root takes परस्मैपद, the set of personal endings that turn the action away from the agent. This is the default that catches every root the आत्मनेपद rules did not claim: भू "be, become" is such a root, so भवति "he becomes" and प्रभवति "he arises" take the active endings. The derivation names this rule where it chooses the active set.

  మిగిలిన సందర్భంలో (శేషం — ముందటి సూత్రాలు ఆత్మనేపదానికి పంపని ధాతువు), ప్రత్యయం కర్తను సూచించినప్పుడు (కర్తరి, కర్తృ అర్థం) ధాతువు పరస్మైపదాన్ని — క్రియను కర్త నుండి దూరంగా మళ్ళించే పురుష ప్రత్యయాల గణాన్ని — తీసుకుంటుంది. ఇది ఆత్మనేపద సూత్రాలు తీసుకోని ప్రతి ధాతువునూ పట్టుకొనే మూలనియమం: భూ "అగు, ఉండు" అటువంటి ధాతువు, కాబట్టి భవతి "అగును", ప్రభవతి "ఉద్భవించును" పరస్మైపద ప్రత్యయాలను తీసుకుంటాయి. ఆ గణాన్ని ఎంచుకొనే చోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.78 शेषात् कर्तरि परस्मैपदम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 378 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• सनाद्यन्ता धातवः 3.1.32 · प्रकरण 12← तर्कयामि

  words ending in सन् and the other सनादि affixes are called धातु (roots)

  A word that ends in सन् or any of the सनादि affixes — the set running from सन् through णिच् (the causative sign) and the rest — is itself called धातु, a verb root. This lets a stem already carrying such a suffix be conjugated afresh, taking the tense endings as any root does. The causative roots of the poem stand on this rule: कथ् "tell", रच् "arrange" and सूच् "point out" carry णिच् and are धातु by it, so कथयतः "of the one telling", विरचिताम् "arranged" and सूचयिष्यन्ति "they will point out" build on a stem this rule names a root. The derivation names it on the silent step where the सनादि-ending stem is fixed as a धातु.

  సన్‌తో గాని సనాది ప్రత్యయాలలో (సన్ నుండి ణిచ్ — ప్రేరణ చిహ్నం — మొదలైన గణం) దేనితో గాని అంతమయ్యే పదానికి ధాతు సంజ్ఞ, అదే ఒక క్రియా ధాతువు. దీనివల్ల అటువంటి ప్రత్యయాన్ని ఇప్పటికే కలిగిన అంగం మళ్ళీ, ఏ ధాతువు వలెనే కాలప్రత్యయాలను తీసుకొని, వర్తించగలదు. కావ్యపు ప్రేరణార్థ ధాతువులు ఈ సూత్రంపై నిలుస్తాయి: కథ్ "చెప్పు", రచ్ "అమర్చు", సూచ్ "చూపు" ణిచ్‌ను కలిగి దీనిచేత ధాతువులు అవుతాయి, కాబట్టి కథయతః "చెప్పేవాని", విరచితామ్ "అమర్చబడిన", సూచయిష్యంతి "చూపుతారు" ఈ సూత్రం ధాతువు అని పిలిచే అంగంపై నిర్మితమవుతాయి. సనాదిఅంత అంగాన్ని ధాతువుగా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.1.32 सनाद्यन्ता धातवः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 466 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• कर्तरि शप् 3.1.68 · प्रकरण 12← तर्कयामि

  the class-sign शप् is added after a root, in the active, before a present-system ending

  In the active (कर्तरि, when the verb agrees with its agent), the affix शप् — which surfaces as a plain अ, its श् and प् being only markers — is placed between a root and a following सार्वधातुक ending (the present-system endings). It is the class-sign (विकरण) of the first, sixth and tenth verb classes, and it is what makes their present stems thematic. So भू "to be" takes शप् to give भू + अ + ति, which goes on to भवति "he is" — the poem's भवति and प्रभवति; हृ "to carry" likewise gives हरति "he carries". Where a class takes a different sign, or none, this rule does not apply.

  కర్తరి ప్రయోగంలో (క్రియ కర్తతో సమన్వయించినప్పుడు) శప్ ప్రత్యయం — దీని శ్, ప్ కేవలం గుర్తులు కావటాన కేవలం అ గా కనబడేది — ధాతువుకూ, తరువాతి సార్వధాతుక ప్రత్యయానికీ (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలకు) మధ్య చేరుతుంది. ఇది మొదటి, ఆరవ, పదవ ధాతుగణాల వికరణం (గణచిహ్నం); వాటి వర్తమాన అఙ్గాలను థెమాటిక్ గా చేసేది ఇదే. అలా భూ "ఉండుట" శప్ తీసుకొని భూ + అ + తి అవుతుంది, అది భవతి "ఉన్నాడు" గా కొనసాగుతుంది — కావ్యంలోని భవతి, ప్రభవతి; హృ "మోయుట" కూడా హరతి "మోస్తాడు" గా అవుతుంది. వేరే వికరణం తీసుకునే గణానికి, లేదా ఏదీ తీసుకోని గణానికి ఈ సూత్రం వర్తించదు.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.1.68 कर्तरि शप्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 385 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• वर्तमाने लट् 3.2.123 · प्रकरण 12← जाने; तर्कयामि; करोति

  the present tense लट् for an action going on now

  For an action going on now, the affix लट् — the present tense — is placed after the root. भू “to be” gives भवति, “is”. लट् is the first of the ten लकारs, the slots the tense-and-mood endings fill.

  ఇప్పుడు జరుగుతున్న క్రియకు ధాతువు తరువాత లట్ — వర్తమాన లకారం — వస్తుంది. భూ (ఉండుట) → భవతి. పది లకారాల్లో లట్ మొదటిది; కాలార్థ ప్రత్యయాలు నిండే స్థానాలే ఈ లకారాలు.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.2.123 वर्तमाने लट्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 372 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् 3.4.78 · प्रकरण 12← जाने; तर्कयामि; करोति

  the eighteen personal endings (तिङ्) that replace a verb's tense-marker (लकार)

  This one sūtra names, in a single run, all eighteen verbal personal endings — the तिङ् set — that stand in for the abstract tense-marker (लकार) a verb first receives. Nine are parasmaipada (active): तिप् तस् झि, सिप् थस् थ, मिप् वस् मस्; nine are ātmanepada (middle): त आताम् झ, थास् आथाम् ध्वम्, इट् वहि महिङ् — three persons against singular, dual and plural in each voice. Every finite verb in the poem takes one: चक्रे "he did" reaches the ātmanepada त, रुणद्धि "he obstructs" the parasmaipada तिप्, द्रक्ष्यसि "you will see" the सिप्. It is the verb's counterpart to 4.1.2, which lists the noun's सुप् endings.

  ఈ ఒక్క సూత్రం, ఒక క్రియ మొదట పొందే భావ కాలచిహ్నం (లకారం) స్థానంలో వచ్చే పద్దెనిమిది క్రియా పురుష ప్రత్యయాలను — తిఙ్ గణాన్ని — ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది. తొమ్మిది పరస్మైపదం: తిప్ తస్ ఝి, సిప్ థస్ థ, మిప్ వస్ మస్; తొమ్మిది ఆత్మనేపదం: త ఆతామ్ ఝ, థాస్ ఆథామ్ ధ్వమ్, ఇట్ వహి మహిఙ్ — ప్రతి పదంలో మూడు పురుషలు ఏకవచన, ద్వివచన, బహువచనాలకు ఎదురుగా. కావ్యంలోని ప్రతి తిఙంత క్రియా వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది: చక్రే "చేశాడు" ఆత్మనేపద త ను, రుణద్ధి "అడ్డగిస్తాడు" పరస్మైపద తిప్ ను, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" సిప్ ను చేరుకుంటాయి. నామపదపు సుప్ ప్రత్యయాలను పేర్కొనే 4.1.2 కు ఇది క్రియాపరమైన జోడి.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.4.78 तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 373 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• टित आत्मनेपदानां टेरे 3.4.79 · प्रकरण 12← जाने

  after a टित् tense-marker the टि of an ātmanepada ending becomes ए

  After a टित् tense-marker — a lakāra marked with a silent ट्, which the present-system tenses carry — the टि of the ātmanepada personal endings is replaced by ए. (The टि of an ending is its final vowel together with any consonant after it.) So the ending त becomes ते and झ becomes झे: पद् "to happen" gives आपत्स्यते "it will befall" and सम्पत्स्यन्ते "they will come to pass", and लभ् "to get" gives लप्स्यते "he will obtain".

  టిత్ కాల-గుర్తు తరవాత — మౌన ట్ గుర్తుగల లకారం, వర్తమాన వ్యవస్థ కాలాలు మోసేది — ఆత్మనేపద పురుష ప్రత్యయాల టి భాగం ఏ చేత మార్చబడుతుంది. (ప్రత్యయపు టి అంటే దాని చివరి అచ్చు, దాని తరవాతి హల్లుతో కలిపి.) అలా త ప్రత్యయం తే గా, ఝ ఝే గా అవుతాయి: పద్ "జరుగుట" ఆపత్స్యతే "సంభవించును" నూ సమ్పత్స్యన్తే "సంభవిస్తాయి" నూ ఇస్తుంది; లభ్ "పొందుట" లప్స్యతే "పొందును" ఇస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.4.79 टित आत्मनेपदानां टेरे
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 506 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• तिङ्शित्सार्वधातुकम् 3.4.113 · प्रकरण 12← जाने; तर्कयामि; करोति

  a तिङ् ending and a शित् affix are called सार्वधातुक

  A तिङ् ending (तिङ्, the block of finite personal endings) and any शित् affix (शित्, one that carries श् as its इत् mark, such as the class-signs शप् and श्यन्) are called सार्वधातुक — "reaching the whole root", the class of affixes that stand in the present system and act on the root as a whole. भवति "he becomes" ends in the तिङ् ending तिप् and carries the class-sign शप्, both सार्वधातुक. The name matters because other rules turn on it — some strengthenings apply only before a सार्वधातुक affix. The derivation names this rule where it fixes the affix as सार्वधातुक.

  తిఙ్ ప్రత్యయం (తిఙ్ — క్రియాపదపు పురుష ప్రత్యయాల గణం) మరియు ఏదైనా శిత్ ప్రత్యయం (శిత్ — శ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినది, శప్, శ్యన్ వంటి గణచిహ్నాలు) సార్వధాతుక సంజ్ఞ పొందుతాయి — "ధాతువు పూర్తికి చేరునది", వర్తమాన వ్యవస్థలో నిలిచి ధాతువును మొత్తంగా వర్తించే ప్రత్యయాల గణం. భవతి "అగును" తిఙ్ ప్రత్యయం తిప్‌తో అంతమై గణచిహ్నం శప్‌ను కలిగి ఉంది, రెండూ సార్వధాతుకాలు. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం — కొన్ని బలపరిచే మార్పులు సార్వధాతుక ప్రత్యయం ముందు మాత్రమే జరుగుతాయి. ప్రత్యయాన్ని సార్వధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.4.113 तिङ्शित्सार्वधातुकम्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 384 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• आर्धधातुकं शेषः 3.4.114 · प्रकरण 12← तर्कयामि; करोति; उक्तम्

  the affix left over (not तिङ् or शित्) is called आर्धधातुक

  Any affix enjoined after a root that is not a तिङ् ending and not a शित् affix — everything left over (शेष) once the सार्वधातुक affixes are set aside — is called आर्धधातुक, the class that reaches "half the root" and builds the stems outside the present system. The कृत् suffixes fall here: क्त in प्रमत्तः "heedless", क्त्वा in श्रुत्वा "having heard", and the future sign स्य in द्रक्ष्यसि "you will see" are all आर्धधातुक. The name governs whether the augment इट् may come and how the root's vowel strengthens. The derivation names this rule where it fixes the कृत् or derived affix as आर्धधातुक.

  ధాతువు తరువాత విధించిన ప్రత్యయాలలో తిఙ్ ప్రత్యయమూ కాక శిత్ ప్రత్యయమూ కాక — సార్వధాతుక ప్రత్యయాలను పక్కన పెట్టాక మిగిలినది (శేషం) — దానికి ఆర్ధధాతుక సంజ్ఞ, "ధాతువులో సగానికే" చేరి వర్తమాన వ్యవస్థ వెలుపలి రూపాలను నిర్మించే గణం. కృత్ ప్రత్యయాలు ఇక్కడకు వస్తాయి: ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లోని క్త, శ్రుత్వా "విని" లోని క్త్వా, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" లోని భవిష్యత్ చిహ్నం స్య — అన్నీ ఆర్ధధాతుకాలు. ఇట్ ఆగమం వచ్చునా, ధాతువు అచ్చు ఎలా బలపడునా అనేది ఈ సంజ్ఞపై ఆధారపడుతుంది. కృత్ లేదా సాధిత ప్రత్యయాన్ని ఆర్ధధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.4.114 आर्धधातुकं शेषः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 402 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• वचिस्वपियजादीनां किति 6.1.15 · प्रकरण 12← उक्तम्

  वच्, स्वप् and the यजादि roots take सम्प्रसारण before a कित् affix

  वच् "to speak", स्वप् "to sleep", and the यजादि roots (यज् "to worship" and its group) undergo सम्प्रसारण — the change by which a root's semivowel य्, व् or र् is replaced by the matching vowel इ, उ or ऋ — before an affix marked with a silent क् (a कित् affix). वच् before the past participle क्त (a कित् affix) turns its व to उ: वच् + त → उच् + त → उक्त "spoken"; स्वप् likewise gives सुप्त "asleep". The कित् mark is what draws the vowel out; before an unmarked affix the semivowel stays, as वच् keeps it in वक्ति "he speaks".

  వచ్ "పలుకుట", స్వప్ "నిద్రించుట", యజాది ధాతువులు (యజ్ "పూజించుట" మొదలైనవి) — మౌన క్ గుర్తుగల ప్రత్యయం (కిత్ ప్రత్యయం) ముందు సమ్ప్రసారణ ను పొందుతాయి — అది ధాతువులోని అర్ధాచ్చు య్, వ్ లేదా ర్ దాని సరిజోడు అచ్చు ఇ, ఉ లేదా ఋ చేత మార్చబడే మార్పు. వచ్ కిత్ ప్రత్యయమైన క్త (భూత కృదంతం) ముందు తన వ ను ఉ గా మారుస్తుంది: వచ్ + త → ఉచ్ + త → ఉక్త "పలికిన"; స్వప్ అదేవిధంగా సుప్త "నిద్రించిన" ను ఇస్తుంది. కిత్ గుర్తే అచ్చును బయటికి తీసేది; గుర్తులేని ప్రత్యయం ముందు అర్ధాచ్చు నిలుస్తుంది, వచ్ దాన్ని వక్తి "పలుకును" లో నిలుపుకొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.15 वचिस्वपियजादीनां किति
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 545 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् 7.2.10 · प्रकरण 12← उक्तम्

  after a single-vowel root unaccented in its teaching form, आर्धधातुक takes no इट्

  After a root that is एकाच् — of a single vowel, one syllable — and anudātta (unaccented) in the way it is taught, an आर्धधातुक affix does not take the augment इट् (the इ- that otherwise props such an affix onto the root). These are the अनिट् roots, the ones that join their suffix bare. दृश् "see", कृ "do" and पद् "go" are among them, so द्रक्ष्यसि "you will see", कर्तुम् "to do" and सम्पत्स्यन्ते "they will come about" set the future or the infinitive straight on the root with no इ between. The derivation names this rule on the silent step where the इट् is withheld.

  ఏకాచ్ — ఒకే అచ్చు, ఒక అక్షరం — అయి, ఉపదేశింపబడిన తీరులో అనుదాత్తమైన (అనుదాత్త) ధాతువు తరువాత ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం ఇట్ ఆగమాన్ని (లేకపోతే ఆ ప్రత్యయాన్ని ధాతువుకు ఆనించే ఇ-) తీసుకోదు. ఇవి అనిట్ ధాతువులు, తమ ప్రత్యయాన్ని ప్రత్యయాంతరం లేకుండా చేరేవి. దృశ్ "చూడు", కృ "చేయు", పద్ "పోవు" వీటిలోనివి, కాబట్టి ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు", కర్తుమ్ "చేయుటకు", సంపత్స్యంతే "సంభవించును" భవిష్యత్తును లేదా భావార్థకాన్ని మధ్య ఇ లేకుండా నేరుగా ధాతువుపై ఉంచుతాయి. ఇట్ ఆగిపోయే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.2.10 एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 473 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• सार्वधातुकार्धधातुकयोः 7.3.84 · प्रकरण 12← तर्कयामि; करोति

  a root's final इक् vowel takes guṇa before a सार्वधातुक or आर्धधातुक affix

  A root ending in one of the इक् vowels — इ उ ऋ ऌ — takes guṇa, the middle grade (इ/उ → ए/ओ, ऋ → अर्), before an affix of either great class: a सार्वधातुक (the present-system endings) or an आर्धधातुक (the endings and suffixes outside it — futures, infinitives, most kṛt affixes). So भू "to be" raises to भो before the present ending, giving भवति "he is"; कृ "to do" raises to कर् before the infinitive तुम्, giving कर्तुम् "to do"; श्रु "to hear" to श्रो in श्रोष्यसि "you will hear". It is the principal rule that strengthens a root's final vowel one grade.

  ఇక్ అచ్చుల్లో — ఇ ఉ ఋ ఌ — ఒకదానితో అంతమయ్యే ధాతువు, రెండు మహాగణాల్లో ఏ ప్రత్యయం ముందైనా — సార్వధాతుకం (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలు) లేదా ఆర్ధధాతుకం (దానికి వెలుపలి ప్రత్యయాలు — భవిష్యత్తు, తుమున్, చాలా కృత్ ప్రత్యయాలు) ముందు — గుణం, మధ్య మెట్టు (ఇ/ఉ → ఏ/ఓ, ఋ → అర్), పొందుతుంది. అలా భూ "ఉండుట" వర్తమాన ప్రత్యయం ముందు భో గా ఎక్కి భవతి "ఉన్నాడు" అవుతుంది; కృ "చేయుట" తుమ్ ముందు కర్ గా ఎక్కి కర్తుమ్ "చేయుటకు" అవుతుంది; శ్రు "వినుట" శ్రోష్యసి "వింటావు" లో శ్రో గా. ధాతువు అంత్య అచ్చును ఒక మెట్టు బలపరచే ప్రధాన సూత్రం ఇదే.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.3.84 सार्वधातुकार्धधातुकयोः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 386 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अतो दीर्घो यञि 7.3.101 · प्रकरण 12← तर्कयामि

  a stem-final short अ is lengthened to आ before a सार्वधातुक ending beginning with य् or a nasal

  A short अ at the end of a verb stem is lengthened to आ before a सार्वधातुक (present-system) ending that begins with a sound of the यञ् set — य् and the nasals व- म-न. The thematic अ that शप् gave the stem thus stretches before such an ending. So स्मर् + अ, before the first-person singular मि, lengthens to स्मरा + मि, giving स्मरामि "I remember" — the poem's स्मरामि; the same lifts इच्छामि "I wish" and उत्पश्यामि "I look up at". It is the rule that puts the long आ into the -आमि, -आमः, -आवः of the present.

  క్రియా అఙ్గం చివరి హ్రస్వ అ, యఞ్ గణపు ధ్వనితో — య్ మరియు అనునాసికాలు వ-మ-న తో — మొదలయ్యే సార్వధాతుక (వర్తమాన వ్యవస్థ) ప్రత్యయం ముందు దీర్ఘ ఆ గా పొడుగవుతుంది. శప్ అఙ్గానికి ఇచ్చిన థెమాటిక్ అ అలాంటి ప్రత్యయం ముందు సాగుతుంది. అలా స్మర్ + అ, ఉత్తమ పురుష ఏకవచన మి ముందు, స్మరా + మి గా సాగి స్మరామి "జ్ఞాపకం చేసుకుంటాను" అవుతుంది — కావ్యంలోని స్మరామి; అదే ఇచ్ఛామి "కోరుకుంటాను", ఉత్పశ్యామి "పైకి చూస్తాను" లను ఎత్తుతుంది. వర్తమానపు -ఆమి, -ఆమః, -ఆవః లలోని దీర్ఘ ఆ ను చేర్చే సూత్రం ఇది.

  • Aṣṭādhyāyī — 7.3.101 अतो दीर्घो यञि
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 388 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• तनादिकृञ्भ्य उः 3.1.79 · प्रकरण 13← करोति

  the तनादि roots and कृ take the present marker उ

  After the तनादि roots (तन् "to stretch" and its group, the eighth class) and after कृ "to do", the present-system marker is उ, which stands in place of the usual शप्. कृ takes उ before its endings: कृ + ति → कृ + उ + ति, and after the root vowel strengthens this is करोति "he does"; तन् gives तनोति "he stretches". The उ is what marks these roots as the eighth class, apart from the first class that inserts शप्.

  తనాది ధాతువుల (తన్ "చాచుట" మొదలైనవి, ఎనిమిదవ గణం) తరవాత, కృ "చేయుట" తరవాత — వర్తమాన వ్యవస్థ వికరణం ఉ, ఇది సాధారణ శప్ స్థానంలో నిలుస్తుంది. కృ తన ప్రత్యయాల ముందు ఉ ను గ్రహిస్తుంది: కృ + తి → కృ + ఉ + తి, ధాతు అచ్చు బలపడ్డాక అది కరోతి "చేయును"; తన్ తనోతి "చాచును" ను ఇస్తుంది. శప్ చేర్చే భ్వాది గణానికి భిన్నంగా ఈ ధాతువులను ఎనిమిదవ గణంగా గుర్తించేది ఈ ఉ నే.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.1.79 तनादिकृञ्भ्य उः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 570 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• श्नाऽभ्यस्तयोरातः 6.4.112 · प्रकरण 14← जाने

  the आ of श्ना and of a reduplicated stem drops before a क्ङित् sārvadhātuka

  The आ of श्ना — the ninth-class present marker — and the आ of a reduplicated (अभ्यस्त) stem is elided before a sārvadhātuka ending marked क् or ङ्. ज्ञा "to know" takes श्ना and becomes जाना; before the ātmanepada ए, which is ङित्, the आ of ना drops: जान् + ए → जाने "I know".

  శ్నా — తొమ్మిదవ గణపు వర్తమాన వికరణ — లోని ఆ, మరియు ద్విత్వమైన (అభ్యస్త) ధాతువులోని ఆ, క్ లేదా ఙ్ చే గుర్తైన సార్వధాతుక ప్రత్యయం ముందు లోపిస్తుంది. జ్ఞా "తెలియుట" శ్నా ను గ్రహించి జానా అవుతుంది; ఙిత్ అయిన ఆత్మనేపద ఏ ముందు నా లోని ఆ లోపిస్తుంది: జాన్ + ఏ → జానే "నేను ఎఱుగుదును".

  • Aṣṭādhyāyī — 6.4.112 श्नाऽभ्यस्तयोरातः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 618 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• ज्ञाजनोर्जा 7.3.79 · प्रकरण 15← जाने

  ज्ञा and जन् are replaced by जा before a शित् suffix

  The roots ज्ञा "to know" and जन् "to be born" are replaced by जा before a suffix marked श् (a शित् suffix). ज्ञा takes the ninth-class marker श्ना (शित्); the root becomes जा: जा + ना + मि → जानामि "I know".

  జ్ఞా "తెలియుట", జన్ "పుట్టుట" ధాతువులు, శ్ చే గుర్తైన (శిత్) ప్రత్యయం ముందు జా చే మార్చబడతాయి. జ్ఞా తొమ్మిదవ గణపు వికరణ శ్నా (శిత్) ను గ్రహిస్తుంది; ధాతువు జా అవుతుంది: జా + నా + మి → జానామి "నేను ఎఱుగుదును".

  • Aṣṭādhyāyī — 7.3.79 ज्ञाजनोर्जा
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 638 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• क्र्यादिभ्यः श्ना 3.1.81 · प्रकरण 20← जाने

  after the ninth class the present marker शप् is replaced by श्ना

  After क्री "to buy" and the roots that head its list — the क्र्यादि or ninth class — the present marker शप् is replaced by श्ना, an affix -ना- (the श् is only its mark). ज्ञा "to know" is a ninth-class root, so ज्ञा + श्ना → जाना-, and with the endings जानामि "I know", जाने "I know (for myself)".

  క్రీ "కొనుట" మొదలైన ధాతువుల తరవాత — క్ర్యాది గణం, తొమ్మిదవ గణం — వర్తమాన వికరణ శప్ శ్నా చే మార్చబడుతుంది; శ్నా అనగా -నా- ప్రత్యయం (శ్ కేవలం గుర్తు). జ్ఞా "తెలియుట" తొమ్మిదవ గణం ధాతువు, కనుక జ్ఞా + శ్నా → జానా-, ప్రత్యయాలతో జానామి "నేను తెలిసికొందును", జానే "నేను తెలిసికొందును (ఆత్మనేపదం)".

  • Aṣṭādhyāyī — 3.1.81 क्र्यादिभ्यः श्ना
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 681 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• सत्यापपाशरूपवीणातूलश्लोकसेनालोमत्वचवर्मवर्णचूर्णचुरादिभ्यो णिच् 3.1.25 · प्रकरण 21← तर्कयामि

  णिच् after सत्य and the like and after the tenth class (चुरादि)

  The affix णिच् (an इ that marks its stem a verb) is added after सत्य "true", पाश, रूप and the rest of that list, and after चुर् "to steal" and the roots that head its list — the चुरादि or tenth class. Here णिच् is not causative but the class's own marker (स्वार्थे, "in the root's own sense"). चुर् + णिच् → चोरि → चोरयति "steals"; the poem's कथ् "tell", रच् "compose", वास् "perfume" and सूच् "point to" are of this class, as कथयतः "the two tell".

  ణిచ్ ప్రత్యయం (తన స్థానాన్ని ధాతువుగా గుర్తించే ఇ) సత్య "నిజము", పాశ, రూప మొదలైన వాటి తరవాత, అలాగే చుర్ "దొంగిలించుట" మొదలైన ధాతువుల తరవాత — చురాది గణం, పదవ గణం — చేరుతుంది. ఇక్కడ ణిచ్ ప్రేరణార్థం కాదు, గణపు స్వంత గుర్తు (స్వార్థే, "ధాతువు తన అర్థంలోనే"). చుర్ + ణిచ్ → చోరి → చోరయతి "దొంగిలించును"; పద్యంలోని కథ్ "చెప్పుట", రచ్ "రచించుట", వాస్ "సువాసన చేయుట", సూచ్ "సూచించుట" ఈ గణంవే, కథయతః "ఇద్దరు చెప్పుదురు" అన్నట్టు.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.1.25 सत्यापपाशरूपवीणातूलश्लोकसेनालोमत्वचवर्मवर्णचूर्णचुरादिभ्यो णिच्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 691 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• क्तक्तवतू निष्ठा 1.1.26 · प्रकरण 34← उक्तम्

  the क्त and क्तवतु affixes are named निष्ठा

  The two affixes क्त and क्तवतु are given the name निष्ठा. क्त makes the past passive participle (कृतम् "done") and क्तवतु the past active participle (कृतवत् "having done"); gathering both under one name lets the later rules that shape them — the ones that add or withhold the augment इट्, or change the root before them — reach both by one word. प्रमत्तः "heedless", from मद् with क्त, तीर्णः "crossed", from तॄ, and विरचिताम् "arranged", from रच् with the causative, all end in a निष्ठा affix. The derivation names it on the silent step where the affix is fixed as निष्ठा.

  క్త, క్తవతు అనే రెండు ప్రత్యయాలకు నిష్ఠా అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. క్త భూతకాల కర్మణి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతమ్ "చేయబడిన"), క్తవతు భూతకాల కర్తరి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతవత్ "చేసినవాడు"); రెంటినీ ఒక సంజ్ఞ కింద కూర్చడం వల్ల వాటిని తీర్చిదిద్దే తరువాతి సూత్రాలు — ఇట్ ఆగమాన్ని చేర్చే లేదా ఆపే, లేదా వాటి ముందు ధాతువును మార్చే సూత్రాలు — రెంటినీ ఒక్క మాటతో అందుకోగలవు. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త గలవాడు", మద్ నుండి క్త తో, తీర్ణః "దాటిన", తౄ నుండి, విరచితామ్ "అమర్చబడిన", రచ్ నుండి ప్రేరణతో, అన్నీ నిష్ఠా ప్రత్యయంతో అంతమవుతాయి. ప్రత్యయం నిష్ఠాగా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.1.26 क्तक्तवतू निष्ठा
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 810 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• निष्ठा 3.2.102 · प्रकरण 34← उक्तम्

  the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root in a past sense

  In the sense of the past, the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root. क्त gives the past participle — usually passive (कृत 'done', गत 'gone'), active with verbs of state or motion (मत्त 'intoxicated'); क्तवतु gives the active past participle in -तवत् (कृतवत् 'having done'). The क्त word then declines as an ordinary adjective and agrees with its noun.

  భూతార్థంలో ధాతువు తరువాత నిష్ఠా ప్రత్యయాలు క్త, క్తవతు వస్తాయి. క్త భూత కృదంతం — సాధారణంగా కర్మణి (కృత "చేయబడినది", గత "వెళ్లినది"), స్థితి/గతి ధాతువులకు కర్తరి (మత్త "మత్తెక్కినవాడు"); క్తవతు కర్తరి భూత కృదంతం -తవత్ (కృతవత్ "చేసినవాడు"). క్త రూపం సామాన్య విశేషణంలా నడిచి తన నామంతో అన్వయిస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.2.102 निष्ठा
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 811 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §5.1, प्रमत्तः

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अजाद्यतष्टाप् 4.1.4 · प्रकरण 60← ताम्

  टाप् (the feminine आ) after an अज-class word or an अ-stem

  A nominal stem of the अजादि class, and any stem ending in short अ, forms its feminine by adding टाप्, which yields आ: अज → अजा "she-goat", बाल → बाला "girl", कान्त → कान्ता "beloved". This is how the ā-stem feminines — the रमा class — are built from masculine or neuter a-stems.

  అజాది గణపు శబ్దాలకు, హ్రస్వ అకారాంత ప్రాతిపదికాలకు స్త్రీలింగంలో టాప్ ప్రత్యయం చేరుతుంది; అది ఆ ఇస్తుంది: అజ → అజా "మేక", బాల → బాలా "బాలిక", కాన్త → కాన్తా "ప్రియురాలు". అకారాంత పుం/నపుంసక శబ్దాల నుండి ఆకారాంత స్త్రీలింగం (రమా తరగతి) ఇలా ఏర్పడుతుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 4.1.4 अजाद्यतष्टाप्
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1242 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

  uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

• अनुपसर्गाज्ज्ञः 1.3.76 · not in the abridgement← जाने

  after unprefixed ज्ञा, when the fruit is the agent's, आत्मनेपद is used

  The root ज्ञा "to know", when it carries no prefix (अनुपसर्गात्), takes the आत्मनेपद endings — the middle set — where the fruit of the act accrues to the agent, कर्त्रभिप्राये क्रियाफले, carried down from the earlier rule. So the unprefixed "know" conjugates in the middle voice: जाने "I know", जानीथाः "you would know", ज्ञास्यसे "you will know". A prefixed ज्ञा (as प्रज्ञा) falls outside it. The derivation names the rule on the silent step where the middle set is chosen. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.

  జ్ఞా "తెలియుట" ధాతువు ఉపసర్గం లేనప్పుడు (అనుపసర్గాత్), క్రియ యొక్క ఫలం కర్తకు చెందినప్పుడు (కర్త్రభిప్రాయే క్రియాఫలే, ముందటి సూత్రం నుండి అనువృత్తి), ఆత్మనేపద ప్రత్యయాలను (మధ్యగణ ప్రత్యయాలు) తీసుకుంటుంది. కాబట్టి ఉపసర్గం లేని "తెలియు" మధ్యగణంలో వర్తిస్తుంది: జానే "నేను తెలుసుకుంటాను", జానీథాః "తెలుసుకుంటావు", జ్ఞాస్యసే "తెలుసుకుంటావు". ఉపసర్గంతోని జ్ఞా (ప్రజ్ఞా వంటిది) దీని వెలుపల ఉంటుంది. మధ్యగణ ప్రత్యయాలు ఎంచుకోబడే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 1.3.76 अनुपसर्गाज्ज्ञः
  • Siddhāntakaumudī — outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras

  uncheckeddrafted from the rule text

• अ अ 8.4.68 · not in the abridgement← तर्कयामि; करोति; उक्तम्

  the short अ, held open through the derivation, returns to its close sound at the end

  The last sūtra of the Aṣṭādhyāyī. Throughout a derivation the short अ is treated as though it were open (विवृत), like the long आ, so that the rules can reach it; this rule restores its natural close (संवृत) sound once the derivation is done. It is the final step of nearly every chain — of चक्रे, of प्रमत्तः, and the rest. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.

  అష్టాధ్యాయి చివరి సూత్రం. వ్యుత్పత్తి అంతటా హ్రస్వ అ ను విచ్చుకున్నట్టుగా (వివృత), దీర్ఘ ఆ వలె, గ్రహిస్తారు — తద్వారా నియమాలు దానిని అందుకోగలుగుతాయి; వ్యుత్పత్తి ముగిసిన పిదప ఈ సూత్రం దాని సహజ సంవృత ధ్వనిని తిరిగి ఇస్తుంది. ఇది దాదాపు ప్రతి గొలుసుకూ చివరి మెట్టు — చక్రే కు, ప్రమత్తః కు, మిగిలిన వాటికి. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 8.4.68 अ अ
  • Siddhāntakaumudī — outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras

  uncheckeddrafted from the rule text

१समासविग्रहthe compounds, unpacked

२प्रतिपदार्थeach word, its form and sense

• √ज्ञा, class 9, लट्, atmanepada, first person singular

  जाने

  √ज्ञा of the ninth class

  I know — and it opens the stanza, which is where the whole message turns from what she is doing to what he is sure of. **The form is middle**: the active would be जानामि, and जाने is the ātmanepada, the voice for what a speaker does for his own part. That is the seventh middle-voice verb in the poem and the second from this root, after जानीथाः at 2.23, where the same gap showed

  present, लट्

  The present tense.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)

  √ज्ञा · class 9 · लट्

  1. ज्ञा

  2. ↓1.3.1भूवादयो धातवः

     ज्ञा॒

  3. ↓3.2.123वर्तमाने लट्

     ज्ञा + लँट्

     and, without changing the form,1.3.21.3.3

  4. ↓1.3.9तस्य लोपः

     ज्ञा + ल्

     and, without changing the form,1.3.76

  5. ↓3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्

     ज्ञा + इट्

     and, without changing the form,1.3.3

  6. ↓1.3.9तस्य लोपः

     ज्ञा + इ

     and, without changing the form,3.4.113

  7. ↓3.1.81क्र्यादिभ्यः श्ना

     ज्ञा + श्ना + इ

     and, without changing the form,1.3.8

  8. ↓1.3.9तस्य लोपः

     ज्ञा + ना + इ

     and, without changing the form,3.4.113

  9. ↓3.4.79टित आत्मनेपदानां टेरे

     ज्ञा + ना + ए

     and, without changing the form,1.2.41.4.13

  10. ↓7.3.79ज्ञाजनोर्जा

      जा + ना + ए

      and, without changing the form,1.4.14

  11. ↓6.4.112श्नाऽभ्यस्तयोरातः

      जाने

  uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

  The stanza is the speaker turning round and looking at himself. For eight verses he has described a woman he cannot see; here he says on what footing. जाने, I know, of her mind — which was his to know — and तर्कयामि, I infer, of everything else. He keeps the two apart: the mind he knows, the eight stanzas of her suffering he has been working out, and तर्क् is the ordinary word for reasoning a thing from evidence. It is also, exactly, the word Mallinātha reached for six stanzas ago to gloss शङ्के at 2.28 — शङ्के तर्कयामि — so the commentary supplied the poem's own next word before the poem did. The joint between the two verbs is अस्मात्, from this: Mallinātha writes the referent in, स्नेहज्ञानकारणात्, from the fact that I know her love.

  ఈ శ్లోకం మాట్లాడేవాడు వెనుదిరిగి తననే చూసుకొనుట. ఎనిమిది శ్లోకాలపాటు అతను చూడలేని స్త్రీని వర్ణించాడు; ఇక్కడ ఏ ప్రాతిపదికపైనో చెబుతాడు. జానే, ఎఱుగుదును, ఆమె మనసుగుఱించి — అది అతనికి ఎఱుగదగినది — తర్కయామి, ఊహిస్తాను, మిగతాదంతటిగుఱించి. ఆ రెంటినీ వేఱుగా ఉంచుతాడు: మనసును ఎఱుగుతాడు, ఆమె బాధపు ఎనిమిది శ్లోకాలను ఊహిస్తూ వచ్చాడు, తర్క్‌ అనేది సాక్ష్యంనుండి ఒక విషయాన్ని తర్కించే మామూలు పదం. అది సరిగ్గా, మల్లినాథుడు ఆఱు శ్లోకాలముందు 2.28 లో శఙ్కే ను వ్యాఖ్యానించడానికి తీసుకున్న పదమే — శఙ్కే తర్కయామి — కావున వ్యాఖ్య కావ్యపు తరువాతి పదాన్ని కావ్యంకంటె ముందే అందించింది. ఆ రెండు క్రియల నడుమి జోడు అస్మాత్‌, దీనినుండి: మల్లినాథుడు దాని లక్ష్యాన్ని రాస్తాడు, స్నేహజ్ఞానకారణాత్‌, ఆమె ప్రేమను నేను ఎఱుగుదునను వాస్తవంనుండి.

  • Mallinātha, Sañjīvinī — 2.34: asmāt snehajñānakāraṇāt | tāṃ tvatsakhīm itthambhūtāṃ … tarkayāmi

• ī-stem feminine, षष्ठी एकवचन genitive singular

  सख्याः

  printed सख्यास्तव

  सखी

  of your friend — the wife, named by her relation to the cloud rather than to the speaker. **The poem has been calling the cloud सखे since 1.22**, and it now turns the word round: the messenger's friend is the woman, and the man who sent him stands outside the pair. The visarga becomes स् before the त् of तव, by Pāṇini 8.3.34 विसर्जनीयस्य सः

  ī-stem feminine

  A long-ī stem, most often a feminine made from a masculine stem: एकपत्नी, नद्याः.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedauthored

  ī-stem feminine

  Feminine nouns whose stem ends in long ई: नदी “river”, गौरी, and the मयट् “made of” words like कुशलमयी. Most are formed by the feminine suffix ङीप्/ङीष्. The nominative singular is the bare नदी; the accusative नदीम्; the instrumental नद्या. Śabdamañjarī drills नदी नद्यौ नद्यः.

  దీర్ఘ ఈకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: నదీ “నది”, గౌరీ, “మయట్” (…మయమైన) శబ్దాలైన కుశలమయీ మొదలైనవి. చాలావరకు ఙీప్/ఙీష్ స్త్రీప్రత్యయంతో ఏర్పడతాయి. ప్రథమైకవచనం బరి నదీ; ద్వితీయ నదీమ్; తృతీయ నద్యా. శబ్దమంజరి “నదీ నద్యౌ నద్యః”.

  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — नदी / ī-stem feminine prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • Śabdamañjarī — ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग — नदी नद्यौ नद्यः

  uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

  ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	सखी	सख्यौ	सख्यः
  द्वितीया	सखीम्	सख्यौ	सखीः
  तृतीया	सख्या	सखीभ्याम्	सखीभिः
  चतुर्थी	सख्यै	सखीभ्याम्	सखीभ्यः
  पञ्चमी	सख्याः	सखीभ्याम्	सखीभ्यः
  षष्ठी	सख्याः	सख्योः	सखीनाम्
  सप्तमी	सख्याम्	सख्योः	सखीषु
  सम्बोधन	सखि	सख्यौ	सख्यः

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  ī-stem feminine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern गौरी declines on

  1. गौरी

  2. ↓7.3.112आण्नद्याः

     गौरी+आ+अस्

  3. ↓6.1.90आटश्च

     गौरी+आस्

  4. ↓6.1.77इको यणचि

     गौर्यास्

  5. ↓8.2.66ससजुषो रुः

     गौर्यारुँ

  6. ↓8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः

     गौर्याः

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular

  तव

  printed सख्यास्तव

  युष्मद्

  your — hanging on सख्याः. The stanza has four first-person words and three second-person ones and nothing else that is not the woman, which is what makes it the one stanza in the message that is about the two of them talking

  pronoun

  A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedauthored

  pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern युष्मद् declines on

  1. युष्मद्

  2. ↓7.1.27युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश्

     युष्मद्+अ

  3. ↓7.2.96तवममौ ङसि

     तव+अद्+अ

  4. ↓6.1.97अतो गुणे

     तवद्+अ

  5. ↓7.2.90शेषे लोपः

     तव

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• pronoun, सप्तमी एकवचन locative singular

  मयि

  अस्मद्

  on me — the locative of what a feeling is directed at, which is the case Sanskrit uses where English uses *for* or *towards*. Mallinātha keeps it where it stands, मयि सम्भृतस्नेहम्

  pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, सप्तमी एकवचन locative singular

  pronoun, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern अस्मद् declines on

  1. अस्मद्

  2. ↓7.2.97त्वमावेकवचने

     म+अद्+इ

  3. ↓6.1.97अतो गुणे

     मद्+इ

  4. ↓7.2.89योऽचि

     मयि

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• as-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular

  मनः

  मनस्

  her mind — the object of जाने, with संभृतस्नेहम् beside it as a second accusative saying what he knows it to be. **The as-stem neuter shows the first case and the second alike**, and only the verb decides which this is; here the verb is *I know*, and what is known is a state of a thing rather than the thing

  as-stem neuter

  A consonant stem in -as: चेतस्, नभस्. The s becomes o before voiced endings and visarga at the end of a word.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedauthored

  as-stem neuter

  Neuter nouns whose stem ends in अस्: चेतस् “mind”, मनस्, नभस्, पयस्. The स् shows as visarga at a pause, so the nominative singular is चेतः; the strong cases take नुम् and lengthen, चेतांसि; the oblique forms keep the स् between vowels — चेतसा, चेतसि. Śabdamañjarī drills पयः पयसी पयांसि.

  అస్ కారాంత నపుంసక శబ్దాలు: చేతస్ “మనసు”, మనస్, నభస్, పయస్. స్ విరామంలో విసర్గగా కనబడుతుంది, కాబట్టి ప్రథమైకవచనం చేతః; బలమైన విభక్తుల్లో నుమాగమంతో దీర్ఘమై చేతాంసి; పరోక్ష రూపాల్లో అచ్చుల మధ్య స్ నిలుస్తుంది — చేతసా, చేతసి. శబ్దమంజరి “పయః పయసీ పయాంసి”.

  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — पयस् / as-stem neuter prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • Śabdamañjarī — अस्नन्त नपुंसकलिङ्ग — पयः पयसी पयांसि

  uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

  अस्-कारान्त नपुंसकलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	मनः	मनसी	मनांसि
  द्वितीया	मनः	मनसी	मनांसि
  तृतीया	मनसा	मनोभ्याम्	मनोभिः
  चतुर्थी	मनसे	मनोभ्याम्	मनोभ्यः
  पञ्चमी	मनसः	मनोभ्याम्	मनोभ्यः
  षष्ठी	मनसः	मनसोः	मनसाम्
  सप्तमी	मनसि	मनसोः	मनःसु
  सम्बोधन	मनः	मनसी	मनांसि

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  as-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern पयस् declines on

  1. पयस्

  2. ↓7.1.23स्वमोर्नपुंसकात्

     पयस्

  3. ↓8.2.66ससजुषो रुः

     पयरुँ

  4. ↓8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः

     पयः

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular

  संभृतस्नेहम्

  printed संभृतस्नेहमस्माद्

  स्नेह

  love — the last member of a bahuvrīhi, so it takes the neuter of the मनः it describes although स्नेह is masculine on its own. Mallinātha glosses the pair सञ्चितानुरागम्, with desire piled up. **स्नेह is oil before it is affection**, which is why it can be stored, and why the poem's word for a woman with no oil in her bath at 2.31 is the same root of a word

  a-stem neuter

  Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedauthored

  a-stem neuter

  Neuter nouns in short अ: फल “fruit”, वचन “word”, कुसुम, and adjectives in अ agreeing with a neuter noun. The nominative and accusative singular end in अम् (7.1.24) — फलम् — and are alike; the plural फलानि takes नुम् and lengthens; the instrumental plural is फलैः (7.1.9). It is the a-stem masculine’s table with the neuter’s own nominative, accusative and the -आनि plural.

  హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దాలు: ఫల “పండు”, వచన “మాట”, కుసుమ, నపుంసక నామానికి అన్వయించే అకారాంత విశేషణాలు. ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు అమ్ తో ముగుస్తాయి (7.1.24) — ఫలమ్ — రెండూ ఒకటే; బహువచనం ఫలాని నుమాగమంతో దీర్ఘమవుతుంది; తృతీయా బహువచనం ఫలైః (7.1.9). అకారాంత పుంలింగ పట్టికే, నపుంసకపు సొంత ప్రథమ, ద్వితీయ, -ఆని బహువచనంతో.

  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — फल / a-stem neuter prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • Śabdamañjarī — अकारान्त नपुंसकलिङ्ग — फलम् फले फलानि

  uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

  अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	स्नेहम्	स्नेहे	स्नेहानि
  द्वितीया	स्नेहम्	स्नेहे	स्नेहानि
  तृतीया	स्नेहेन	स्नेहाभ्याम्	स्नेहैः
  चतुर्थी	स्नेहाय	स्नेहाभ्याम्	स्नेहेभ्यः
  पञ्चमी	स्नेहात्	स्नेहाभ्याम्	स्नेहेभ्यः
  षष्ठी	स्नेहस्य	स्नेहयोः	स्नेहानाम्
  सप्तमी	स्नेहे	स्नेहयोः	स्नेहेषु
  सम्बोधन	स्नेह	स्नेहे	स्नेहानि

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern फल declines on

  1. फल

  2. ↓7.1.24अतोऽम्

     फल+अम्

  3. ↓6.1.107अमि पूर्वः

     फलम्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• pronoun, पञ्चमी एकवचन ablative singular

  अस्मात्

  printed संभृतस्नेहमस्माद्

  इदम्

  from this — an ablative of cause, and it points at nothing the stanza names. **Mallinātha writes the referent in**: अस्मात् स्नेहज्ञानकारणात्, from this, which is the ground of my knowing her love — that is, from the fact stated in the first half-line. So the argument of the stanza is *because I know her mind, I can guess her state*, and the joint between the two is one pronoun

  pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, पञ्चमी एकवचन ablative singular

  pronoun, पञ्चमी एकवचन ablative singular · the pattern इदम् declines on

  1. इदम्

  2. ↓7.2.102त्यदादीनामः

     इद+अ+अस्

  3. ↓6.1.97अतो गुणे

     इद+अस्

  4. ↓7.1.15ङसिङ्योः स्मात्स्मिनौ

     इद+स्मात्

  5. ↓7.2.113हलि लोपः

     अस्मात्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular

  इत्थंभूताम्

  printed इत्थंभूतां

  इत्थंभूता, from इत्थम् with the past participle of √भू

  in such a state — literally *become thus*, and what *thus* points at is eight stanzas of description. Mallinātha spells it out: पूर्वोक्तावस्थामापन्नाम्, having come into the state described before. **The word does in three syllables what the four verses before it did at length**, and it is the only word in the poem that refers to a stretch of the poem

  ā-stem feminine

  The commonest feminine class, formed from an a-stem by lengthening: कान्ता, कान्ते, कान्ताः.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedauthored

  ā-stem feminine

  Feminine stems ending in आ, built from an अ-stem by टाप् (4.1.4): रमा, बाला, कान्ता, and the poem's याच्ञा, अलका, मोघा. The nominative is रमा, the accusative रमाम्, the instrumental रमया (7.3.105); the dative, ablative, genitive and locative singular take the याट् augment — रमायै, रमायाः, रमायाम् (7.3.113). The genitive plural is रमाणाम् (नुट् by 7.1.54), and the vocative singular is रमे.

  అకారాంత శబ్దం నుండి టాప్ (4.1.4) చేత ఏర్పడే ఆకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: రమా, బాలా, కాన్తా, పద్యంలోని యాచ్ఞా, అలకా, మోఘా. ప్రథమ రమా, ద్వితీయ రమామ్, తృతీయ రమయా (7.3.105); చతుర్థీ/పంచమీ/షష్ఠీ/సప్తమీ ఏకవచనాలు యాట్ ఆగమంతో — రమాయై, రమాయాః, రమాయామ్ (7.3.113). షష్ఠీబహువచనం రమాణామ్ (7.1.54 నుట్), సంబోధనైకవచనం రమే.

  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — आकारान्त स्त्रीलिङ्ग prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • Śabdamañjarī — आकारान्त स्त्रीलिङ्ग — aa-fem

  uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

  आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	इत्थंभूता	इत्थंभूते	इत्थंभूताः
  द्वितीया	इत्थंभूताम्	इत्थंभूते	इत्थंभूताः
  तृतीया	इत्थंभूतया	इत्थंभूताभ्याम्	इत्थंभूताभिः
  चतुर्थी	इत्थंभूतायै	इत्थंभूताभ्याम्	इत्थंभूताभ्यः
  पञ्चमी	इत्थंभूतायाः	इत्थंभूताभ्याम्	इत्थंभूताभ्यः
  षष्ठी	इत्थंभूतायाः	इत्थंभूतयोः	इत्थंभूतानाम्
  सप्तमी	इत्थंभूतायाम्	इत्थंभूतयोः	इत्थंभूतासु
  सम्बोधन	इत्थंभूते	इत्थंभूते	इत्थंभूताः

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern रमा declines on

  1. रमा

  2. ↓6.1.107अमि पूर्वः

     रमाम्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  One word does the work of eight stanzas. इत्थंभूताम्, become thus, and what thus points at is everything from 2.26 on; Mallinātha glosses पूर्वोक्तावस्थामापन्नाम्, having come into the state described before. It is the only word in the poem that refers to a stretch of the poem. And at the end of the verse he identifies the same stretch by its opening word — मयोक्तं यत् “आधिक्षामाम्” इत्यादि, what I have said, beginning with आधिक्षामाम्, which is 2.29, the first of the four stanzas he announced at 2.28. So the unit is opened at 2.28 by a pratīka, गathered here in the middle by इत्थंभूताम्, and closed at its end by the same pratīka that opened it: the four-stanza portrait is bracketed by its own first word.

  ఒక పదం ఎనిమిది శ్లోకాల పని చేస్తుంది. ఇత్థంభూతామ్‌, ఇలా అయినది, ఆ 'ఇలా' చూపేది 2.26 నుండి అంతా; మల్లినాథుడు పూర్వోక్తావస్థామాపన్నామ్‌, ముందు చెప్పిన స్థితిలోకి వచ్చిన, అని వ్యాఖ్యానిస్తాడు. కావ్యపు ఒక భాగాన్ని ప్రస్తావించే ఒకే పదం ఇది. మఱి శ్లోకపు చివర ఆయన అదే భాగాన్ని దాని మొదటి పదంతో గుర్తిస్తాడు — మయోక్తం యత్ “ఆధిక్షామామ్‌” ఇత్యాది, నేను చెప్పినది, ఆధిక్షామామ్‌ తో మొదలై, అది 2.29, 2.28 లో ప్రకటించిన నాలుగింటిలో మొదటిది. కావున ఏకకం 2.28 లో ఒక ప్రతీకచే తెఱవబడి, ఇక్కడ మధ్యలో ఇత్థంభూతామ్‌ చే కూర్చబడి, తెఱచిన అదే ప్రతీకచే దాని చివర ముగించబడుతుంది: నాలుగు-శ్లోకాల చిత్రం దాని స్వంత మొదటి పదంచే కుండలీకరించబడింది.

  • Mallinātha, Sañjīvinī — 2.34: itthambhūtāṃ pūrvoktāvasthām āpannām | mayoktaṃ yat “ādhikṣāmām” ityādi tan nikhilam

• a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular

  प्रथमविरहे

  विरह

  in the separation — a locative of circumstance. It is the poem's central noun and this is the third stanza running to carry it, after विरहदिवसे at 2.32; what the adjective in front adds is that there has been no other

  a-stem masculine

  The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः.

  అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్షః, యక్షౌ, యక్షాః.

  • Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; राम prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §4.2, the a-stem masculine

  uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

  a-stem masculine

  The largest noun class, and the one every other declension is measured against: यक्ष, राम. The nominative singular यक्षः ends in a visarga that is a buried स् (8.2.66, then 8.3.15); the instrumental शापेन comes from टा becoming इन after an a-stem (7.1.12) and then अ + इ → ए (6.1.87); the locative plural is यक्षेषु. Adjectives in अ — प्रमत्त, भोग्य — decline the same way in the masculine, so प्रमत्तः and भोग्येण sit in this same table.

  అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్ష, రామ. శబ్దమంజరిలో మొదటి శబ్దం 'రామః రామౌ రామాః'. ప్రథమా ఏకవచనం యక్షః (దాగిన స్), తృతీయా శాపేన (టా → ఇన 7.1.12; అ + ఇ → ఏ 6.1.87), సప్తమీ బహువచనం యక్షేషు. అకారాంత విశేషణాలు — ప్రమత్త, భోగ్య — పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి; ప్రమత్తః, భోగ్యేణ ఇదే పట్టికలో ఉంటాయి.

  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — रामः prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
  • docs/lessons/1.1.md — §4, the a-stem masculine

  uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

  अकारान्त पुंलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	विरहः	विरहौ	विरहाः
  द्वितीया	विरहम्	विरहौ	विरहान्
  तृतीया	विरहेण	विरहाभ्याम्	विरहैः
  चतुर्थी	विरहाय	विरहाभ्याम्	विरहेभ्यः
  पञ्चमी	विरहात्	विरहाभ्याम्	विरहेभ्यः
  षष्ठी	विरहस्य	विरहयोः	विरहाणाम्
  सप्तमी	विरहे	विरहयोः	विरहेषु
  सम्बोधन	विरह	विरहौ	विरहाः

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern राम declines on

  1. राम

  2. ↓1.3.8लशक्वतद्धिते1.3.9तस्य लोपः

     राम + इ

  3. ↓6.1.87आद्गुणः

     रामे

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• pronoun, द्वितीया एकवचन accusative singular

  ताम्

  printed तामहं

  तद्

  her — and Mallinātha writes the noun in again, तां त्वत्सखीम्, as he has beside every pronoun for her since 2.28. **This is the last of them**: from here the message turns to the cloud and to what the speaker will do

  pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, द्वितीया एकवचन accusative singular

  pronoun, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern तद् declines on

  1. तद्

  2. ↓7.2.102त्यदादीनामः

     त+अ+अम्

  3. ↓6.1.97अतो गुणे

     त+अम्

  4. ↓4.1.4अजाद्यतष्टाप्

     त+टाप्+ अम्

  5. ↓6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः

     ता+ अम्

  6. ↓6.1.107अमि पूर्वः

     ताम्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular

  अहम्

  printed तामहं

  अस्मद्

  I — the pronoun the verb already contains, so it is there for weight: *I* am the one guessing, and the next line is about what kind of man that makes him. It stands beside ताम् in the same pāda, the two of them, which is the arrangement the whole poem is trying to bring about

  pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular

  pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern अस्मद् declines on

  1. अस्मद्

  2. ↓7.1.28ङे प्रथमयोरम्

     अस्मद्+अम्

  3. ↓7.2.94त्वाहौ सौ

     अह+अद्+अम्

  4. ↓6.1.97अतो गुणे

     अहद्+अम्

  5. ↓7.2.90शेषे लोपः

     अहम्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• √तर्क्, class 10, लट्, parasmaipada, first person singular

  तर्कयामि

  √तर्क् of the tenth class

  I reason it out — √तर्क् is inference, the word for working a thing out from evidence rather than seeing it. **It is the word Mallinātha reached for at 2.28 to gloss शङ्के**, *I suspect* — शङ्के तर्कयामि — six stanzas before the poem itself used it. And it is the honest half of the stanza: जाने in the first pāda is knowledge and तर्कयामि here is inference, and the speaker keeps them apart. He knows her mind; the eight stanzas of her suffering he has been guessing

  present, लट् — The present tense. · √तर्क्, class 10, लट्, parasmaipada, first person singular

  √तर्क् · class 10 · लट्

  1. तर्कँ

  2. ↓1.3.1भूवादयो धातवः

     तर्कँ

     and, without changing the form,1.3.2

  3. ↓1.3.9तस्य लोपः

     तर्क्

  4. ↓3.1.25सत्यापपाशरूपवीणातूलश्लोकसेनालोमत्वचवर्मवर्णचूर्णचुरादिभ्यो णिच्

     तर्क् + णिच्

     and, without changing the form,3.1.321.3.31.3.7

  5. ↓1.3.9तस्य लोपः

     तर्क् + इ

     and, without changing the form,3.4.1141.4.13

  6. ↓3.2.123वर्तमाने लट्

     तर्क् + इ + लँट्

     and, without changing the form,1.3.21.3.3

  7. ↓1.3.9तस्य लोपः

     तर्क् + इ + ल्

     and, without changing the form,1.3.78

  8. ↓3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्

     तर्क् + इ + मिप्

     and, without changing the form,1.3.3

  9. ↓1.3.9तस्य लोपः

     तर्क् + इ + मि

     and, without changing the form,3.4.113

  10. ↓3.1.68कर्तरि शप्

      तर्क् + इ + शप् + मि

      and, without changing the form,1.3.31.3.8

  11. ↓1.3.9तस्य लोपः

      तर्क् + इ + अ + मि

      and, without changing the form,3.4.1131.4.13

  12. ↓7.3.84सार्वधातुकार्धधातुकयोः

      तर्क् + ए + अ + मि

      and, without changing the form,1.4.14

  13. ↓7.3.101अतो दीर्घो यञि

      तर्क् + ए + आ + मि

  14. ↓6.1.78एचोऽयवायावः

      तर्क् + अय् + आ + मि

  15. ↓8.4.68अ अ

      तर्कयामि

  uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

• a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular

  वाचालम्

  printed वाचालं

  वाचाल, from वाच् with the affix आलच्

  a talker — Mallinātha glosses बहुभाषिणम्, one who says a great deal, and gives it two supports. The affix: “आलजाटचौ बहुभाषिणि” इत्यालच्प्रत्ययः, Pāṇini 5.2.125, which puts आलच् or आटच् after वाच् in the sense *talkative*. And the sense, out of Amara: स्याज्जल्पाकस्तु वाचालो वाचाटो बहुगर्ह्यवाक् — जल्पाक, वाचाल and वाचाट all mean one who talks too much, and **बहुगर्ह्यवाक्, one whose much speech is to be blamed**. So the word the speaker refuses for himself is not neutral: it is the word for a man who cannot stop

  a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular

  अकारान्त पुंलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	वाचालः	वाचालौ	वाचालाः
  द्वितीया	वाचालम्	वाचालौ	वाचालान्
  तृतीया	वाचालेन	वाचालाभ्याम्	वाचालैः
  चतुर्थी	वाचालाय	वाचालाभ्याम्	वाचालेभ्यः
  पञ्चमी	वाचालात्	वाचालाभ्याम्	वाचालेभ्यः
  षष्ठी	वाचालस्य	वाचालयोः	वाचालानाम्
  सप्तमी	वाचाले	वाचालयोः	वाचालेषु
  सम्बोधन	वाचाल	वाचालौ	वाचालाः

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern राम declines on

  1. राम

  2. ↓6.1.107अमि पूर्वः

     रामम्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• pronoun, द्वितीया एकवचन accusative singular

  माम्

  printed मां

  अस्मद्

  me — the object of करोति, and the second accusative beside वाचालम्, which is the objective complement: *makes me a talker*. The same shape as मनः and संभृतस्नेहम् in the first pāda, where जाने took an object and a state of it

  pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, द्वितीया एकवचन accusative singular

  pronoun, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern अस्मद् declines on

  1. अस्मद्

  2. ↓7.1.28ङे प्रथमयोरम्

     अस्मद्+अम्

  3. ↓7.2.97त्वमावेकवचने

     म+अद्+अम्

  4. ↓6.1.97अतो गुणे

     म+द्+अम्

  5. ↓7.2.87द्वितीयायां च

     त्व+आ+अम्

  6. ↓6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः

     मा+अम्

  7. ↓6.1.107अमि पूर्वः

     माम्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• अव्यय

  न

  न

  not — and unlike the two at 2.30 this one is a plain negative on a finite verb, with no compound made of it. What it denies is a charge nobody has made, which is why the next particle is needed

  indeclinable

  An indeclinable — no case, no number, one form everywhere.

  తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

  uncheckedauthored

• अव्यय

  खलु

  खलु

  surely — the particle that makes a statement into an appeal, *you know it is not*. **It answers an objection Mallinātha stages before it**: ननु सुभगमानिनामेष स्वभावो यदात्मनि स्त्रीणामनुरागप्रकटनम् — but it is the way of men who fancy themselves to advertise how women feel about them; and to that, he says, the poet answers वाचालम्. So the third pāda is not a remark but a defence, and खलु is where the speaker looks his listener in the eye

  indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय

• a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

  सुभगंमन्यभावः

  भाव

  the state of thinking oneself irresistible — भाव on the end of a word is the ordinary way of making an abstract noun, *-ness*, and Mallinātha writes it out as सुभगमानित्वम् with the other such affix. **The subject of the sentence is a disposition and not a man**, which is how the line manages to deny a charge without admitting there is one to deny: it is not that he is not a conceited man, it is that conceit is not what is making him talk

  a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

  अकारान्त पुंलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	भावः	भावौ	भावाः
  द्वितीया	भावम्	भावौ	भावान्
  तृतीया	भावेन	भावाभ्याम्	भावैः
  चतुर्थी	भावाय	भावाभ्याम्	भावेभ्यः
  पञ्चमी	भावात्	भावाभ्याम्	भावेभ्यः
  षष्ठी	भावस्य	भावयोः	भावानाम्
  सप्तमी	भावे	भावयोः	भावेषु
  सम्बोधन	भाव	भावौ	भावाः

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on

  1. राम

  2. ↓1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः

     राम + स्

  3. ↓8.2.66ससजुषो रुः

     राम + रुँ

  4. ↓1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः

     राम + र्

  5. ↓8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः

     रामः

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  And Mallinātha stages an objection against the speaker's character. ननु सुभगमानिनामेष स्वभावो यदात्मनि स्त्रीणामनुरागप्रकटनम् — but is it not the way of men who fancy themselves, to advertise how women feel about them? To that, he says, the poet answers वाचालम्. So the third pāda is a defence, not a remark, and खलु is where the speaker looks his listener in the eye. The word he refuses is not neutral — he quotes Amara for it, जल्पाक, वाचाल, वाचाट all meaning बहुगर्ह्यवाक्, one whose much talk is to be blamed — and the word he refuses to be is built out of the word he used for the cloud: सुभगंमन्य is one who thinks himself a सुभग, and सुभग is what he called the cloud at 1.29. The subject of the sentence is a disposition, सुभगमानित्वम्, and not a man, which is how the line denies the charge without conceding there is one.

  మఱి మల్లినాథుడు మాట్లాడేవాని స్వభావంపై ఒక అభ్యంతరాన్ని లేవనెత్తుతాడు. నను సుభగమానినామేష స్వభావో యదాత్మని స్త్రీణామనురాగప్రకటనమ్‌ — తమను తాము గొప్పగా భావించేవారు స్త్రీలు తమపై ఎలా అనురక్తులో ప్రకటించుకోవడం వారి స్వభావం కాదా? దానికి, కవి వాచాలమ్‌ అని జవాబిస్తాడు అంటాడు. కావున మూడవ పాదం ఒక సమర్థన, గమనిక కాదు, ఖలు మాట్లాడేవాడు వినేవాని కళ్లలోకి చూసేచోటు. అతను నిరాకరించే పదం తటస్థం కాదు — దానికి అమరాన్ని ఉదాహరిస్తాడు, జల్పాక, వాచాల, వాచాట అన్నీ బహుగర్హ్యవాక్‌, ఎక్కువ మాటలు నిందార్హమైనవాడు — మఱి అతను కాకూడదనుకొనే పదం అతను మేఘానికి వాడిన పదంనుండే కట్టబడింది: సుభగంమన్య అనగా తనను సుభగుడని భావించేవాడు, సుభగ అనేది 1.29 లో అతను మేఘాన్ని పిలిచిన పదం. వాక్యపు కర్త ఒక మనఃస్థితి, సుభగమానిత్వమ్‌, ఒక మనిషి కాదు, ఇలా ఆ పంక్తి అభియోగాన్ని ఒప్పుకోకుండానే నిరాకరిస్తుంది.

  • Mallinātha, Sañjīvinī — 2.34: nanu subhagamāninām eṣa svabhāvo yad ātmani strīṇām anurāgaprakaṭanaṃ tatrāha — vācālam iti

• √कृ, class 8, लट्, parasmaipada, third person singular

  करोति

  √कृ of the eighth class

  makes — the plainest verb in the language, and the third of the stanza's four. **All three finite verbs here are present tense and none of them is about the woman**: I know, I infer, it does not make me. The stanza is the speaker describing his own footing, and the only future is the one Mallinātha has to supply at the end

  present, लट् — The present tense. · √कृ, class 8, लट्, parasmaipada, third person singular

  परस्मैपद · लट्

  प्रथम	करोति	कुरुतः	कुर्वन्ति
  मध्यम	करोषि	कुरुथः	कुरुथ
  उत्तम	करोमि	कुर्वः	कुर्मः

  आत्मनेपद · लट्

  प्रथम	कुरुते	कुर्वाते	कुर्वते
  मध्यम	कुरुषे	कुर्वाथे	कुरुध्वे
  उत्तम	कुर्वे	कुर्वहे	कुर्महे

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  √कृ · class 8 · लट्

  1. डुकृञ्

  2. ↓1.3.1भूवादयो धातवः

     डुकृ॒ञ्

     and, without changing the form,1.3.31.3.5

  3. ↓1.3.9तस्य लोपः

     कृ

  4. ↓3.2.123वर्तमाने लट्

     कृ + लँट्

     and, without changing the form,1.3.21.3.3

  5. ↓1.3.9तस्य लोपः

     कृ + ल्

     and, without changing the form,1.3.78

  6. ↓3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्

     कृ + तिप्

     and, without changing the form,1.3.3

  7. ↓1.3.9तस्य लोपः

     कृ + ति

     and, without changing the form,3.4.113

  8. ↓3.1.79तनादिकृञ्भ्य उः

     कृ + उ + ति

     and, without changing the form,3.4.1141.4.13

  9. ↓7.3.84सार्वधातुकार्धधातुकयोः

     कर् + उ + ति

  10. ↓7.3.84सार्वधातुकार्धधातुकयोः

      कर् + ओ + ति

      and, without changing the form,1.4.14

  11. ↓8.4.68अ अ

      करोति

  uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

• a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular

  प्रत्यक्षम्

  printed प्रत्यक्षं

  प्रत्यक्ष

  before your eyes — literally *at the eye*, प्रति + अक्ष, and it is the word the philosophers use for the first means of knowledge, what you see for yourself as against what you infer. **Set against तर्कयामि two pādas back, that is the whole argument**: what I have had to reason out, you will shortly have in front of you. **DCS tags it accusative** where it agrees with निखिलम्, which it tags nominative, and a neuter shows the two alike so nothing on the page decides; Mallinātha's ते तव प्रत्यक्षम् with भविष्यतीति शेषः makes it the predicate of a supplied verb, and so nominative

  a-stem neuter — Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि. · a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular

  अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	प्रत्यक्षम्	प्रत्यक्षे	प्रत्यक्षाणि
  द्वितीया	प्रत्यक्षम्	प्रत्यक्षे	प्रत्यक्षाणि
  तृतीया	प्रत्यक्षेण	प्रत्यक्षाभ्याम्	प्रत्यक्षैः
  चतुर्थी	प्रत्यक्षाय	प्रत्यक्षाभ्याम्	प्रत्यक्षेभ्यः
  पञ्चमी	प्रत्यक्षात्	प्रत्यक्षाभ्याम्	प्रत्यक्षेभ्यः
  षष्ठी	प्रत्यक्षस्य	प्रत्यक्षयोः	प्रत्यक्षाणाम्
  सप्तमी	प्रत्यक्षे	प्रत्यक्षयोः	प्रत्यक्षेषु
  सम्बोधन	प्रत्यक्ष	प्रत्यक्षे	प्रत्यक्षाणि

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern फल declines on

  1. फल

  2. ↓7.1.24अतोऽम्

     फल+अम्

  3. ↓6.1.107अमि पूर्वः

     फलम्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular

  ते

  युष्मद्

  to you — Mallinātha glosses it तव, so he reads the short form as a genitive and not a dative, which it could equally be. The word means *your seeing*, not *given to you*

  pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular

  pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern युष्मद् declines on

  1. युष्मद्

  2. ↓7.1.27युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश्

     युष्मद्+अ

  3. ↓7.2.96तवममौ ङसि

     तव+अद्+अ

  4. ↓6.1.97अतो गुणे

     तवद्+अ

  5. ↓7.2.90शेषे लोपः

     तव

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular

  निखिलम्

  printed निखिलमचिराद्भ्रातरुक्तं

  निखिल

  all of it — Mallinātha glosses सर्वम्. What *all of it* covers he says as well: मयोक्तं यत् “आधिक्षामाम्” इत्यादि, what I have said, beginning with आधिक्षामाम् — which is 2.29, the first of the four stanzas he announced at 2.28. So the word gathers up the whole passage by its opening word, and the unit is closed at the end by the same pratīka that opened it

  a-stem neuter — Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि. · a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular

  अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	निखिलम्	निखिले	निखिलानि
  द्वितीया	निखिलम्	निखिले	निखिलानि
  तृतीया	निखिलेन	निखिलाभ्याम्	निखिलैः
  चतुर्थी	निखिलाय	निखिलाभ्याम्	निखिलेभ्यः
  पञ्चमी	निखिलात्	निखिलाभ्याम्	निखिलेभ्यः
  षष्ठी	निखिलस्य	निखिलयोः	निखिलानाम्
  सप्तमी	निखिले	निखिलयोः	निखिलेषु
  सम्बोधन	निखिल	निखिले	निखिलानि

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern फल declines on

  1. फल

  2. ↓7.1.24अतोऽम्

     फल+अम्

  3. ↓6.1.107अमि पूर्वः

     फलम्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• अव्यय

  अचिरात्

  printed निखिलमचिराद्भ्रातरुक्तं

  अचिरात्

  soon — Mallinātha glosses शीघ्रमेव, quickly indeed. It is an ablative in form, *from no long time*, frozen into an adverb. Its final त् becomes द् before the voiced भ् of भ्रातः, by Pāṇini 8.4.53 झलां जश् झशि — the same change असकृत् made at 2.33

  indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय

• ṛ-stem masculine, सम्बोधन एकवचन vocative singular

  भ्रातः

  printed निखिलमचिराद्भ्रातरुक्तं

  भ्रातृ

  brother — **the last of the poem's names for the cloud and the only one that claims kin.** It has been पयोद, जलद, घन, जलधर, सखे, सौम्य, सुभग and कामचारिन्; this is the sixteenth vocative in the corpus and the first kinship word among them. **And it is the first ṛ-stem in the poem whose table the generator gets right.** भर्तृ, धातृ, सवितृ, नेतृ and भवितृ are all agent nouns in तृच्, which lengthen in the strong cases where skt-data's पितृ pattern does not; भ्रातृ is a relationship noun and is of the पितृ type, so भ्रातरम्, भ्रातरौ, भ्रातरः are right, and the vocative singular the verse uses, भ्रातः, is right with them. **Six ṛ-stems, and the sixth is the first that carries its paradigm**

  ṛ-stem masculine

  Agent nouns and kinship terms in ṛ: भर्ता, भर्तारौ, भर्तारः, genitive भर्तुः. The stem vowel strengthens in the strong cases.

  ఋకారాంత కర్తృ/బంధువాచకాలు: భర్తా, భర్తారౌ, భర్తారః, షష్ఠీ భర్తుః. బలమైన విభక్తుల్లో ప్రాతిపదిక అచ్చు బలపడుతుంది.

  • Śabdamañjarī — ऋकारान्त पुंल्लिङ्ग — कर्ता कर्तारौ कर्तारः
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; कर्तृ / भर्तृ prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §4.5, the ṛ-stem masculine

  uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

  ṛ-stem masculine

  Masculine stems ending in ऋ: mostly agent nouns (कर्तृ 'doer', भर्तृ 'supporter', धातृ) and some kinship nouns (पितृ, भ्रातृ). Agent nouns strengthen ऋ to आर् in the strong cases — कर्ता, कर्तारौ, कर्तारः — where kinship nouns take अर् (पिता, पितरौ). The genitive/ablative singular is भर्तुः: ऋ + the ending's अ becomes उ with a र् after it (6.1.111, 1.1.51), and the स् drops after र् (8.2.24).

  ఋకారాంత పుంలింగ శబ్దాలు: ఎక్కువగా కర్తృవాచకాలు (కర్తృ, భర్తృ, ధాతృ), కొన్ని బంధువాచకాలు (పితృ, భ్రాతృ). కర్తృవాచకాలు బలమైన విభక్తుల్లో ఋ ను ఆర్ గా బలపరుస్తాయి — కర్తా, కర్తారౌ, కర్తారః; బంధువాచకాలు అర్ (పితా, పితరౌ). షష్ఠీ/పంచమీ ఏకవచనం భర్తుః: ఋ + ప్రత్యయపు అ → ఉ, వెంట ర్ (6.1.111, 1.1.51); ర్ తరువాత స్ లోపం (8.2.24).

  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; कर्तृ / भर्तृ prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • Śabdamañjarī — ऋकारान्त पुंल्लिङ्ग — कर्ता कर्तारौ कर्तारः
  • docs/lessons/1.1.md — §4.5, the ṛ-stem masculine

  uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

  ऋकारान्त पुंलिङ्ग

  	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
  प्रथमा	भ्राता	भ्रातरौ	भ्रातरः
  द्वितीया	भ्रातरम्	भ्रातरौ	भ्रातॄन्
  तृतीया	भ्रात्रा	भ्रातृभ्याम्	भ्रातृभिः
  चतुर्थी	भ्रात्रे	भ्रातृभ्याम्	भ्रातृभ्यः
  पञ्चमी	भ्रातुः	भ्रातृभ्याम्	भ्रातृभ्यः
  षष्ठी	भ्रातुः	भ्रात्रोः	भ्रातॄणाम्
  सप्तमी	भ्रातरि	भ्रात्रोः	भ्रातृषु
  सम्बोधन	भ्रातः	भ्रातरौ	भ्रातरः

  uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  ṛ-stem masculine, सम्बोधन एकवचन vocative singular · the pattern धातृ declines on

  1. धातृ

  2. ↓7.3.110ऋतो ङिसर्वनामस्थानयोः

     धात्+अर्+स्

  3. ↓6.1.68हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्

     धातर्

  4. ↓8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः

     हे धातः

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  The last pāda sets seeing against inferring, and names the cloud kin to do it. प्रत्यक्षम् is प्रति + अक्ष, at the eye — the word the philosophers use for the first means of knowledge, what you see for yourself as against what you reason out — and it is set against तर्कयामि two pādas back: what I have had to work out, you will shortly have in front of you. And the vocative is भ्रातः, brother: the sixteenth vocative the corpus carries for the cloud and the first kinship word among them, after पयोद, जलद, घन, सखे, सौम्य, सुभग and the rest. The verb of the pāda is not there at all — Mallinātha supplies it, भविष्यतीति शेषः — so the message's whole account of her ends on a promise whose only tense is one the commentary has to write in.

  చివరి పాదం చూచుటను ఊహించుటకు ఎదురుగా నిలిపి, దాన్ని చేయడానికి మేఘాన్ని బంధువుగా పిలుస్తుంది. ప్రత్యక్షమ్‌ అనగా ప్రతి + అక్ష, కంటివద్ద — తానుగా చూచేదాన్ని, ఊహించేదానికి ఎదురుగా, తత్త్వవేత్తలు మొదటి ప్రమాణానికి వాడే పదం — అది రెండు పాదాలముందటి తర్కయామి కి ఎదురుగా: నేను ఊహించవలసివచ్చినది, నీకు త్వరలో ఎదురుగా ఉంటుంది. మఱి సంబోధన భ్రాతః, సోదరా: కార్పస్‌ మేఘానికి మోసే పదహారవ సంబోధన, వాటిలో మొదటి బంధుత్వ పదం, పయోద, జలద, ఘన, సఖే, సౌమ్య, సుభగ మొదలైనవాటి తర్వాత. పాదపు క్రియ అసలు లేదు — మల్లినాథుడు దాన్ని పూరిస్తాడు, భవిష్యతీతి శేషః — కావున ఆమెగుఱించిన సందేశపు యావత్తు వృత్తాంతం, వ్యాఖ్య రాయవలసిన ఒకే కాలంతో కల ఒక వాగ్దానంపై ముగుస్తుంది.

  • Mallinātha, Sañjīvinī — 2.34: he bhrātaḥ … te tava pratyakṣam | bhaviṣyatīti śeṣaḥ

• √वच् + क्त, प्रथमा एकवचन nominative singular

  उक्तम्

  printed निखिलमचिराद्भ्रातरुक्तं

  उक्त, from √वच् with क्त

  what has been said — a passive past participle with मया beside it naming the speaker. **The root is unrecognisable in the form and the rule that hides it is one the poem has just used.** √वच् + त gives उक्त by saṃprasāraṇa, the change of a semivowel into its vowel, which is Pāṇini 6.1.15 वचिस्वपियजादीनां किति — and वचि is the first word of that sūtra, as स्वपि is the second. **Two stanzas ago सुप्ताम् came out of the second; here उक्तम् comes out of the first.** After the vowel change the च् turns guttural before the त् by 8.2.30 चोः कुः, which is the क् of उक्त

  past participle, क्त

  The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective.

  క్త ప్రత్యయం భూత కృదంతాన్ని చేస్తుంది — సాధారణంగా కర్మణి, "చేయబడినది"; గతి/స్థితి ధాతువులకు కర్తరి: గతః "వెళ్లినవాడు". తరువాత సామాన్య విశేషణంలా నడుస్తుంది.

  • Aṣṭādhyāyī — 3.2.102 निष्ठा
  • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 811 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
  • docs/lessons/1.1.md — §5.1, प्रमत्तः

  uncheckeddrafted from the rule and the Bālānandinī; sūtra from skt-mcp

  √वच् · class 2 · क्त

  1. वचँ

  2. ↓1.3.1भूवादयो धातवः

     व॒चँ

     and, without changing the form,1.3.2

  3. ↓1.3.9तस्य लोपः

     वच्

  4. ↓3.2.102निष्ठा

     वच् + क्त

     and, without changing the form,1.3.8

  5. ↓1.3.9तस्य लोपः

     वच् + त

     and, without changing the form,1.1.261.2.463.4.114

  6. ↓4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्

     वच् + त + सुँ

     and, without changing the form,1.3.2

  7. ↓1.3.9तस्य लोपः

     वच् + त + स्

     and, without changing the form,7.2.10

  8. ↓6.1.15वचिस्वपियजादीनां किति

     उअच् + त + स्

  9. ↓6.1.108सम्प्रसारणाच्च

     उच् + त + स्

  10. ↓7.1.24अतोऽम्

      उच् + त + अम्

      and, without changing the form,1.3.41.4.131.1.51.4.181.4.14

  11. ↓6.1.107अमि पूर्वः

      उच् + त + म्

  12. ↓8.2.30चोः कुः

      उक् + त + म्

  13. ↓8.4.68अ अ

      उक्तम्

  uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

  a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern फल declines on

  1. फल

  2. ↓7.1.24अतोऽम्

     फल+अम्

  3. ↓6.1.107अमि पूर्वः

     फलम्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• pronoun, तृतीया एकवचन instrumental singular

  मया

  अस्मद्

  by me — the agent of the passive participle, which is what the third case does there. **It is the fourth first-person word in the stanza**, after मयि, अहम् and माम्, and the stanza is the only one in the message with four

  pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, तृतीया एकवचन instrumental singular

  pronoun, तृतीया एकवचन instrumental singular · the pattern अस्मद् declines on

  1. अस्मद्

  2. ↓7.2.97त्वमावेकवचने

     म+अद्+आ

  3. ↓6.1.97अतो गुणे

     मद्+आ

  4. ↓7.2.89योऽचि

     मया

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

• pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular

  यत्

  यद्

  which — the relative, and it is the last word of the stanza with its correlative nowhere on the page. Mallinātha supplies it, मयोक्तं यत् … तन्निखिलम्, so the sentence runs *what was said by me, all of that will soon be before your eyes*. **A relative clause that ends the verse and leaves its other half to be understood** is the mirror of 2.32, where the relative clause opened the verse and the correlative stood in the next pāda

  pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular

  pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern यद् declines on

  1. यद्

  2. ↓7.1.23स्वमोर्नपुंसकात्

     यद्

  uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

३अन्वयthe words in prose order

४भावार्थthe sense of the whole

५अलंकारthe figure

No figure is named for this verse by the commentary this reading follows, so none is shown.