मेघदूतम् — कालिदास

मेघदूतम् · कालिदास · 2.39

संदेश · what to say first

भर्तुर्मित्रं प्रियमविधवे विद्धि मामम्बुवाहं

भ

र्तु

र्मि

त्रं

प्रि

य

म

वि

ध

वे

वि

द्धि

मा

म

म्बु

वा

हं

तत्संदेशैर्हृदयनिहितैरागतं त्वत्समीपम्

त

त्सं

दे

शै

र्हृ

द

य

नि

हि

तै

रा

ग

तं

त्व

त्स

मी

पम्

यो वृन्दानि त्वरयति पथि श्राम्यतां प्रोषितानां

यो

वृ

न्दा

नि

त्व

र

य

ति

प

थि

श्रा

म्य

तां

प्रो

षि

ता

नां

मन्द्रस्निग्धैर्ध्वनिभिरबलावेणिमोक्षोत्सुकानि

म

न्द्र

स्नि

ग्धै

र्ध्व

नि

भि

र

ब

ला

वे

णि

मो

क्षो

त्सु

का

नि

वृत्तविचारthe metre, syllable by syllable

pāda a

भguruthe conjunct र्त that follows it
र्तुguruthe conjunct र्म that follows it
र्मिguruthe conjunct त्र that follows it
त्रंguruthe anusvāra it carries
प्रिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
यlaghuits short vowel, with a single consonant after it
मlaghuits short vowel, with a single consonant after it
विlaghuits short vowel, with a single consonant after it
धlaghuits short vowel, with a single consonant after it
वेguruits long vowel ए
विguruthe conjunct द्ध that follows it
द्धिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
माguruits long vowel आ
मguruthe conjunct म्ब that follows it
म्बुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
वाguruits long vowel आ
हंguruthe anusvāra it carries

yati after 4 — a word ends here — भर्तुर्मित्रं
yati after 10 — a word ends here — प्रियमविधवे

pāda b

तguruthe conjunct त्स that follows it
त्संguruthe anusvāra it carries
देguruits long vowel ए
शैguruits long vowel ऐ
र्हृlaghuits short vowel, with a single consonant after it
दlaghuits short vowel, with a single consonant after it
यlaghuits short vowel, with a single consonant after it
निlaghuits short vowel, with a single consonant after it
हिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तैguruits long vowel ऐ
राguruits long vowel आ
गlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तंguruthe anusvāra it carries
त्वguruthe conjunct त्स that follows it
त्सlaghuits short vowel, with a single consonant after it
मीguruits long vowel ई
पम्guruthe end of the pāda, which counts the last syllable heavy

yati after 4 — it falls inside the compound तत्संदेशैः
yati after 10 — it falls inside the compound हृदयनिहितैः

pāda c

योguruits long vowel ओ
वृguruthe conjunct न्द that follows it
न्दाguruits long vowel आ
निguruthe conjunct त्व that follows it
त्वlaghuits short vowel, with a single consonant after it
रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
यlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
पlaghuits short vowel, with a single consonant after it
थिguruthe conjunct श्र that follows it
श्राguruits long vowel आ
म्यlaghuits short vowel, with a single consonant after it
तांguruthe anusvāra it carries
प्रोguruits long vowel ओ
षिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
ताguruits long vowel आ
नांguruthe anusvāra it carries

yati after 4 — a word ends here — वृन्दानि
yati after 10 — a word ends here — पथि

pāda d

मguruthe conjunct न्द्र that follows it
न्द्रguruthe conjunct स्न that follows it
स्निguruthe conjunct ग्ध that follows it
ग्धैguruits long vowel ऐ
र्ध्वlaghuits short vowel, with a single consonant after it
निlaghuits short vowel, with a single consonant after it
भिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
बlaghuits short vowel, with a single consonant after it
लाguruits long vowel आ
वेguruits long vowel ए
णिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
मोguruits long vowel ओ
क्षोguruits long vowel ओ
त्सुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
काguruits long vowel आ
निlaghuits short vowel — light on its own, though the pāda ends here

yati after 4 — it falls inside the compound मन्द्रस्निग्धैः
yati after 10 — a compound member ends here, inside अबलावेणिमोक्षोत्सुकानि

सन्धिrecovering the words from the sound

भर्तुः + मित्रम् → भर्तुर्मित्रं
ः + म्
no rule named — the builder's table does not hold this change
प्रियम् + अविधवे → प्रियमविधवे
म् + अ
no rule named — the builder's table does not hold this change
माम् + अम्बुवाहम् → मामम्बुवाहं
म् + अ
no rule named — the builder's table does not hold this change
तत्संदेशैः + हृदयनिहितैः → तत्संदेशैर्हृदयनिहितैरागतं
ः + ह्
no rule named — the builder's table does not hold this change
हृदयनिहितैः + आगतम् → तत्संदेशैर्हृदयनिहितैरागतं
ः + आ
no rule named — the builder's table does not hold this change
यः + वृन्दानि → यो
ः + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
श्राम्यताम् + प्रोषितानाम् → श्राम्यतां
म् + प्
8.3.23 · 8.4.59
प्रोषितानाम् + मन्द्रस्निग्धैः → प्रोषितानां
म् + म्
8.3.23 · 8.4.59
मन्द्रस्निग्धैः + ध्वनिभिः → मन्द्रस्निग्धैर्ध्वनिभिरबलावेणिमोक्षोत्सुकानि
ः + ध्
no rule named — the builder's table does not hold this change
ध्वनिभिः + अबलावेणिमोक्षोत्सुकानि → मन्द्रस्निग्धैर्ध्वनिभिरबलावेणिमोक्षोत्सुकानि
ः + अ
no rule named — the builder's table does not hold this change
तद् + संदेश → तत्संदेशैः
द् + स्
8.4.55
हृदय + निहित → हृदयनिहितैः
अ + न्
no rule named — the builder's table does not hold this change
त्वद् + समीप → त्वत्समीपम्
द् + स्
8.4.55
मन्द्र + स्निग्ध → मन्द्रस्निग्धैः
अ + स्
no rule named — the builder's table does not hold this change
अबला + वेणि → अबलावेणिमोक्षोत्सुकानि
आ + व्
no rule named — the builder's table does not hold this change
वेणि + मोक्ष → अबलावेणिमोक्षोत्सुकानि
इ + म्
no rule named — the builder's table does not hold this change
मोक्ष + उत्सुक → अबलावेणिमोक्षोत्सुकानि
अ + उ → ओ · falls inside the syllable क्षो
6.1.87

The stanza runs on one join. A word-final स् becomes रु by Pāṇini 8.2.66 ससजुषो रुः and stands as र् before a voiced sound, five times — भर्तुर्मित्रं, तत्संदेशैर्हृदय, हृदयनिहितैरागतं, मन्द्रस्निग्धैर्ध्वनिभिः, ध्वनिभिरबला — so nearly every pāda-join is a visarga turned to र्. यः + वृन्दानि makes ओ before the voiced व् by 6.1.113 अतो रोरप्लुतादप्लुते — यो वृन्दानि — and inside मोक्ष + उत्सुक the अ and उ make ओ, गुण by 6.1.87 आद्गुणः. A word-final म् becomes anusvāra before a consonant by 8.3.23 मोऽनुस्वारः — मित्रं प्रियम्, आगतं त्वत्समीपम्, श्राम्यतां प्रोषितानां — and is kept before a vowel, प्रियमविधवे, मामम्बुवाहम्.

శ్లోకం ఒకే కలయికపై నడుస్తుంది. పదాంత స్‌ పాణిని 8.2.66 ససజుషో రుః చే రు అవుతుంది, ఘోషం ముందు ర్‌ గా నిలుస్తుంది, ఐదుమాఱులు — భర్తుర్మిత్రం, తత్సందేశైర్హృదయ, హృదయనిహితైరాగతం, మన్ద్రస్నిగ్ధైర్ధ్వనిభిః, ధ్వనిభిరబలా — కావున దాదాపు ప్రతి పాదకలయికా విసర్గం ర్‌ గా మాఱినదే. యః + వృన్దాని ఘోష వ్‌ ముందు ఓ ను చేస్తుంది, 6.1.113 అతో రోరప్లుతాదప్లుతే చే — యో వృన్దాని — మఱి మోక్ష + ఉత్సుక లోపల అ, ఉ ఓ ను చేస్తాయి, గుణ, 6.1.87 ఆద్గుణః చే. పదాంత మ్‌ హల్లుముందు అనుస్వారమవుతుంది, 8.3.23 మోఽనుస్వారః చే — మిత్రం ప్రియమ్‌, ఆగతం త్వత్సమీపమ్‌, శ్రామ్యతాం ప్రోషితానాం — అచ్చుముందు నిలుస్తుంది, ప్రియమవిధవే, మామమ్బువాహమ్‌.

Chinnaya Sūri, Bālavyākaraṇam — సంధిపరిచ్ఛేదము; vendor/balavyakaranam-sandhi.txt

कारकwhat each case is doing

भर्तुः षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
मित्रम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
प्रियम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
अविधवे सम्बोधन · vocative — a नञ्-compound, the word chosen to stop a fear
अविधवे is the vocative of अविधवा, न विधवा — a नañ-tatpuruṣa, the negative न (as अ before a consonant) compounded with विधवा, a widow. Mallinātha gives the vigraha, विधवा गतभर्तृका न भवतीत्यविधवा सभर्तृका, 'she whose husband is gone is a widow; not so — one who has a husband', and then says what the word is for: अनेन भर्तृजीवनसूचनादनिष्टाशङ्कां वारयति — by this, since it makes known that her husband is alive, he wards off the fear of the worst. A stranger at a window at midnight with news of a man abroad brings one of two things, and the cloud says which before it says anything else. It is also the first vocative in the poem addressed to her: seventeen have gone to the cloud.
- Mallinātha, Sañjīvinī — 2.39: vidhavā gatabhartṛkā na bhavatīty avidhavā sabhartṛkā | anena bhartṛjīvanasūcanād aniṣṭāśaṅkāṃ vārayati
माम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
अम्बुवाहम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
तत्संदेशैः तृतीया · instrumental — करण, the instrument or cause
with हृदयनिहितैः
आगतम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
त्वत्समीपम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object
यः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
वृन्दानि द्वितीया · accusative — कर्म, the object
with अबलावेणिमोक्षोत्सुकानि
पथि सप्तमी · locative — the locative of the irregular stem पथिन्
पथि, 'on the road', is the locative singular of पथिन्, one of the language's most irregular stems: it shows three shapes across its paradigm — पन्थाः in the nominative singular, पथा in the instrumental, पथि here — because पथिन् has a strong stem पन्थान् and a weak stem पथ्, and the ending decides which appears. The weak पथ् takes the plain locative इ, giving पथि. It is the one word in the stanza that puts the whole first canto behind it — the road the cloud has travelled and on which it finds the weary crowds it hurries.
- Mallinātha, Sañjīvinī — 2.39: pathi śrāmyatāṃ śrāntim āpannānām
श्राम्यताम् षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
प्रोषितानाम् षष्ठी · genitive — √वस् + क्त by saṃprasāraṇa, the third part of one sūtra
प्रोषितानाम्, 'of men away from home', is √वस् (to dwell) with प्र and क्त — Mallinātha glosses प्रवासिनाम् and then flat, पान्थानाम्, travellers. The root is unrecognisable in the word: वस् + त gives उषित by saṃprasāraṇa, the change of a semivowel into the vowel it belongs to, by Pāṇini 6.1.15 वचिस्वपियजादीनां किति — which names three things, वच्, स्वप्, and the यजादि group, of which वस् is one. सुप्ताम् at 2.32 came out of the second of the three (स्वप्), उक्तम् at 2.34 out of the first (वच्), and this out of the third — so all three parts of the one sūtra have produced a word in eight stanzas, and Mallinātha names the rule for none of them.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.15 वचिस्वपियजादीनां किति
- Mallinātha, Sañjīvinī — 2.39: proṣitānāṃ pravāsinām | pānthānām ityarthaḥ
ध्वनिभिः तृतीया · instrumental — करण, the instrument or cause
with मन्द्रस्निग्धैः

प्रकरणानुक्रमthe rules the verse uses, by section of the abridgement

हलन्त्यम् 1.3.3 · प्रकरण 1← विद्धि; हृदयनिहितैः; श्राम्यताम्; प्रोषितानाम्
a final consonant of the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a final consonant (हल्) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it, and drops by 1.3.9. So the personal ending तिप् contributes only ति, the प् marking it, and क्तवतु leaves क्तवत् with the उ nasalized and the last letter both gone. Final त्, स् and म् of a case or personal ending are exempt (1.3.4).
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అంత్యంగా ఉన్న హల్లు (హల్) ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది వస్తువును గుర్తించే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు, 1.3.9 చేత లోపిస్తుంది. కాబట్టి తిప్ నుండి తి మాత్రమే మిగులుతుంది, ప్ ఇత్తు. విభక్తి/తిఙ్ ప్రత్యయాల అంత్య త్, స్, మ్ మాత్రం ఇత్తు కావు (1.3.4). అనునాసిక అచ్చు ఇత్తు (1.3.2) కి జోడీ.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.3 हलन्त्यम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तस्य लोपः 1.3.9 · प्रकरण 1← विद्धि; तत्संदेशैः; हृदयनिहितैः; आगतम्; श्राम्यताम्; प्रोषितानाम्; मन्द्रस्निग्धैः; ध्वनिभिः
an it-marker drops
What has been named an it-marker (इत्) is then elided (लोप). The tag has done its work — naming the suffix, and conditioning or blocking some operation — and leaves no sound behind. So the उ marked in सुँ, the ट् of टा, the ङ् of ङे ङसि ङस् ङि, and the प् of सुप् are all gone before the ending is attached.
ఇత్సంజ్ఞగా గుర్తించబడినది (इत्) తరువాత లోపిస్తుంది. ఆ గుర్తు తన పని ముగించుకుంది — ప్రత్యయానికి పేరుపెట్టడం, ఏదో కార్యాన్ని కలిగించడమో ఆపడమో — ఏ ధ్వనీ మిగలదు. सुँ లోని ఉ, टा లోని ట్, ङे ङसि ङस् ङि లోని ङ్, सुप् లోని ప్ అన్నీ ప్రత్యయం చేరేముందు పోతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.9 तस्य लोपः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 3 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुप्तिङन्तं पदम् 1.4.14 · प्रकरण 1← विद्धि; हृदयनिहितैः; आगतम्; श्राम्यताम्; प्रोषितानाम्
a form ending in a case ending (सुप्) or a verb ending (तिङ्) is a पद, a finished word
A form that ends in a nominal case ending — one of the twenty-one सुप् endings 4.1.2 lists — or in a verbal personal ending — one of the eighteen तिङ् endings — is named पद, a complete word. The name is what a great many rules wait on: the visarga rules, the final-consonant rules and the anusvāra rule all apply only "in a पद" or "at the end of a पद". So राम is not yet a पद, but राम + स् is; and चक्रे is a पद once the ending ए is on. Every word the poem carries reaches this name before its word-final changes can fire.
నామవాచక విభక్తి ప్రత్యయంతో — 4.1.2 చెప్పే ఇరవై ఒక్క సుప్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — లేదా క్రియా పురుష ప్రత్యయంతో — పద్దెనిమిది తిఙ్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — అంతమయ్యే రూపానికి పద సంజ్ఞ. ఈ సంజ్ఞ మీదే ఎన్నో సూత్రాలు ఆధారపడతాయి: విసర్గ సూత్రాలు, పదాంత హల్లు సూత్రాలు, అనుస్వార సూత్రం అన్నీ "పదంలో" లేదా "పదాంతంలో" మాత్రమే పనిచేస్తాయి. రామ ఇంకా పదం కాదు; రామ + స్ పదం; చక్రే ప్రత్యయం ఏ చేరాక పదం. కావ్యంలోని ప్రతి పదం తన పదాంత మార్పులకు ముందు ఈ సంజ్ఞను చేరుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.14 सुप्तिङन्तं पदम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 14 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उरण् रपरः 1.1.51 · प्रकरण 2← भर्तुः
when ṛ is replaced by a, i or u, the replacement carries र् after it
A principle of the definitions section: whenever the vowel ऋ (or ऌ) is replaced by one of अ इ उ (the अण् vowels), the replacement comes with a र् attached after it. So the उ that replaces ऋ in an agent noun's genitive brings a र् — भर्तृ + ङस् gives भर्तुर् (then भर्तुः), where the उ is the old ऋ and the र् is what this rule supplies.
సంజ్ఞా ప్రకరణపు నియమం: ఋ (లేదా ఌ) స్థానంలో అణ్ (అ ఇ ఉ) ఏది ఆదేశమైనా, ఆ ఆదేశం వెంట ర్ చేరి వస్తుంది. కర్తృవాచక షష్ఠీలో ఋ కు ఉ ఆదేశమైతే వెంట ర్ వస్తుంది — భర్తృ + ఙస్ → భర్తుర్ (తరువాత భర్తుః); ఇక్కడ ఉ పాత ఋ, ర్ ఈ సూత్రం ఇచ్చినది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.51 उरण् रपरः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 29 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.5, भर्तुः
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
भूवादयो धातवः 1.3.1 · प्रकरण 2← विद्धि; हृदयनिहितैः; आगतम्; श्राम्यताम्; प्रोषितानाम्
the words beginning with भू, listed in the Dhātupāṭha, are called धातु (roots)
The action-denoting words listed in the Dhātupāṭha — the root-list that opens with भू "to be" — are named धातु, roots. A धातु is the action-base from which every finite verb and every कृत् (primary derivative) form is built. It is the rule that stands at the head of every verb chain in the poem: चक्रे begins as the root डुकृञ्, जगाम as गम्, प्रमत्तः as मद्. Nothing is conjugated or turned into a participle until it first bears this name.
ధాతుపాఠంలో — భూ "ఉండటం" తో మొదలయ్యే ధాతువుల జాబితాలో — ఉన్న క్రియావాచక శబ్దాలకు ధాతు సంజ్ఞ. ధాతువు అంటే క్రియాధారం; దానినుండే ప్రతి తిఙంత క్రియా, ప్రతి కృదంత (ప్రాథమిక వ్యుత్పన్న) రూపం పుడతాయి. కావ్యంలోని ప్రతి క్రియా గొలుసుకు ఇది శిరస్సు: చక్రే డుకృఞ్ ధాతువుగా, జగామ గమ్ గా, ప్రమత్తః మద్ గా మొదలవుతాయి. ఈ సంజ్ఞ చేరకముందు ఏదీ రూపం దాల్చదు, కృదంతం కాదు.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.1 भूवादयो धातवः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 36 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपदेशेऽजनुनासिक इत् 1.3.2 · प्रकरण 2← विद्धि; तत्संदेशैः; हृदयनिहितैः; आगतम्; श्राम्यताम्; प्रोषितानाम्; मन्द्रस्निग्धैः; ध्वनिभिः
a nasalized vowel in the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a vowel pronounced with nasal resonance (anunāsika) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it. The उ of सुँ and of रुँ is such a vowel, so it is a marker and drops (by 1.3.9). This is why the nominative-singular ending सुँ contributes only स्, and रुँ leaves only र्.
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అనునాసికంగా ఉచ్చరించే అచ్చు ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది ఆ వస్తువుకు పేరుపెట్టే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు. सुँ, रुँ లోని ఉ అలాంటి అచ్చే; కాబట్టి అది ఇత్తు, లోపిస్తుంది (1.3.9). అందుకే ప్రథమైకవచన ప్రత్యయం సుँ నుండి స్ మాత్రమే, రుँ నుండి ర్ మాత్రమే మిగులుతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.2 उपदेशेऽजनुनासिक इत्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 28 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
प्रादयः 1.4.58 · प्रकरण 2← हृदयनिहितैः; प्रोषितानाम्
प्र and the rest of the prefix list are called निपात (particles)
The words प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, नि, वि, उद् and the rest of the प्रादि list are named निपात — indeclinable particles. Joined to a root they are the upasargas, the verbal prefixes that turn or deepen its sense: प्र + मद् gives प्रमद् "be heedless, be carried away", the base of प्रमत्तः, and उद् + स्था gives उत्था "rise". Because the prefix is a particle held before the root, the corpus writes it into the word, and the derivation names this rule when it puts the prefix on.
ప్ర, పరా, అప, సమ్, అను, అవ, ని, వి, ఉద్ మొదలైన ప్రాది గణపు శబ్దాలకు నిపాత సంజ్ఞ — అవి అవ్యయాలు (వికారం లేని పదాలు). ధాతువుకు చేరినప్పుడు అవే ఉపసర్గలు, ధాతువు అర్థాన్ని తిప్పే లేదా లోతు చేసే క్రియా ఉపసర్గలు: ప్ర + మద్ → ప్రమద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం, పరవశం కావటం", ఇది ప్రమత్తః కు ఆధారం; ఉద్ + స్థా → ఉత్థా "లేవటం". ఉపసర్గ ధాతువు ముందు నిలిచే నిపాతం కావటాన కార్పస్ దాన్ని పదంలోనే రాస్తుంది, గొలుసు ఉపసర్గను చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.58 प्रादयः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 54 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपसर्गाः क्रियायोगे 1.4.59 · प्रकरण 2← हृदयनिहितैः; प्रोषितानाम्
प्र and the rest, joined to a verb, are called उपसर्ग (preverbs)
The प्रादि particles (प्र, सम्, उद्, नि, वि and the rest, named निपात by the previous rule) are called उपसर्ग — "preverbs" — when they stand in construction with a verb (क्रियायोग, "joined to an action"). Away from a verb the same words keep only their निपात name; before a root they are the prefix that turns its sense. प्र before मद् "be heedless" gives the प्रमद् of प्रमत्तः, and उद् before पत् "fall, fly" gives the उत्पत् of उत्पत. The derivation names this rule where it sets the prefix on the root.
ప్రాది నిపాతాలు (ప్ర, సమ్, ఉద్, ని, వి మొదలైనవి — ముందటి సూత్రం వీటికి నిపాత సంజ్ఞ ఇచ్చింది) క్రియతో కలిసి నిలిచినప్పుడు (క్రియాయోగం) వాటికి ఉపసర్గ సంజ్ఞ. క్రియ లేకుంటే అవే శబ్దాలు కేవలం నిపాతాలుగా నిలుస్తాయి; ధాతువు ముందు నిలిస్తే అర్థాన్ని తిప్పే ఉపసర్గలు. మద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం" ముందు ప్ర → ప్రమత్తః లోని ప్రమద్; పత్ "పడటం, ఎగరటం" ముందు ఉద్ → ఉత్పత లోని ఉత్పత్. గొలుసు ఉపసర్గను ధాతువుకు చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.59 उपसर्गाः क्रियायोगे
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 35 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आद्गुणः 6.1.87 · प्रकरण 2← प्रोषितानाम्; मोक्ष + उत्सुक
a followed by i/u/ṛ becomes the guṇa vowel e/o/ar
When a final अ or आ is followed by a simple vowel इ उ or ऋ, the two together become the corresponding guṇa vowel — ए, ओ, or अर् — as one sound, a single substitution for both. So राम + इन (from टा) gives the ए of रामेण, and पुण्य + उदक gives the ओ of पुण्योदक. It is the guṇa-sandhi a student meets first.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఇ ఉ ఋ (సామాన్య అచ్చు) వస్తే, రెండూ కలిసి గుణమవుతాయి — ఏ, ఓ, అర్ — ఒకే ధ్వనిగా (ఏకాదేశం). రామ + ఇన (టా నుండి) → రామేణ లోని ఏ; పుణ్య + ఉదక → పుణ్యోదక లోని ఓ. విద్యార్థి మొదట కలిసే గుణసంధి ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.87 आद्गुणः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 27 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the guṇa sandhi
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वृद्धिरेचि 6.1.88 · प्रकरण 2← तत्संदेशैः; हृदयनिहितैः; मन्द्रस्निग्धैः
a/ā followed by e/ai/o/au becomes the vṛddhi vowel ai/au
When a final अ or आ is followed by a vowel of the एच् set — ए, ऐ, ओ, औ — the two together become a single vṛddhi vowel, ऐ or औ. It overrides the guṇa rule: कृष्ण + एकत्वम् → कृष्णैकत्वम्, गङ्गा + ओघः → गङ्गौघः. This is the vṛddhi-sandhi.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఏచ్ వర్గపు అచ్చు — ఏ, ఐ, ఓ, ఔ — వస్తే, రెండూ కలిసి ఒకే వృద్ధ్యచ్చు (ఐ లేదా ఔ) అవుతాయి. ఇది గుణసూత్రాన్ని అపవదిస్తుంది: కృష్ణ + ఏకత్వమ్ → కృష్ణైకత్వమ్; గంగా + ఓఘః → గంగౌఘః. దీన్నే వృద్ధిసంధి అంటారు.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.88 वृद्धिरेचि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 33 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अकः सवर्णे दीर्घः 6.1.101 · प्रकरण 2← माम्
a simple vowel before a like vowel becomes the long one
When a simple vowel (अक्: अ इ उ ऋ ऌ) is followed by a vowel of the same class (savarṇa), the two become the single long vowel of that class — अ/आ + अ/आ → आ, इ/ई + इ/ई → ई, and so on. So स्व + अधिकार → स्वाधिकार. This is dīrgha-sandhi.
అక్ (అ ఇ ఉ ఋ ఌ) తరువాత దానికి సవర్ణమైన అచ్చు వస్తే, రెండూ కలిసి ఆ వర్గపు దీర్ఘమవుతాయి — అ/ఆ + అ/ఆ → ఆ, ఇ/ఈ + ఇ/ఈ → ఈ, ఇలా. స్వ + అధికార → స్వాధికార. ఇది దీర్ఘసంధి.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.101 अकः सवर्णे दीर्घः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 42 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the dīrgha sandhi
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8.3.15 · प्रकरण 3← भर्तुः; तत्संदेशैः; हृदयनिहितैः; यः; मन्द्रस्निग्धैः; ध्वनिभिः
र् becomes visarga before a खर् consonant or at a pause
A रेफ (र्) at the end of a word becomes visarga (ः) before a खर् consonant — the voiceless stops and the sibilants — or at a pause (avasāna). It is the last step of every nominative singular: यक्ष + र् becomes यक्षः. The visarga of भर्तुः is the same thing, the र् that came with the ṛ-stem's ending surfacing before the pause.
పదాంతంలోని రేఫ (ర్) ఖర్ హల్లు ముందు — అఘోష స్పర్శలు, ఊష్మలు — గాని, విరామం (అవసానం) దగ్గర గాని విసర్గ (ః) అవుతుంది. ప్రతి ప్రథమా ఏకవచనపు చివరి మెట్టు ఇదే: యక్ష + ర్ → యక్షః. భర్తుః లోని విసర్గ కూడా ఋకారాంత శబ్దపు ర్ ఇలాగే విరామం ముందు పైకి రావడమే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 93 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः and भर्तुः prakriyās
- docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः and भर्तुः derivations
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
मोऽनुस्वारः 8.3.23 · प्रकरण 3← श्राम्यताम् + प्रोषितानाम्; प्रोषितानाम् + मन्द्रस्निग्धैः
a word-final म् becomes anusvāra before a consonant
A म् at the end of a word becomes anusvāra — the nasal dot ं — when a consonant follows: हरिम् + वन्दे → हरिं वन्दे "I praise Hari". The accusative singular in -म् and every word-final म् before a consonant is written this way; before a vowel or at a pause the म् itself stays. This is why the chain-check reads a final ं and a final म् as the same sound: they are one म्, shown one way or the other by what follows.
పదాంతంలోని మ్, హల్లు ముందు అనుస్వారం — ం అనే నాసిక బిందువు — గా మారుతుంది: హరిమ్ + వన్దే → హరిం వన్దే "హరిని నమస్కరిస్తాను". మ్-అంత ద్వితీయా ఏకవచనం, హల్లు ముందు వచ్చే ప్రతి పదాంత మ్ ఇలాగే రాయబడతాయి; అచ్చు ముందు గానీ విరామంలో గానీ మ్ అలాగే నిలుస్తుంది. అందుకే గొలుసు-పరీక్ష పదాంత ం ను, పదాంత మ్ ను ఒకే ధ్వనిగా చదువుతుంది: అవి ఒకే మ్, తరువాత వచ్చేదాన్ని బట్టి ఒక్కో రూపంలో చూపబడతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.23 मोऽनुस्वारः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 77 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
खरि च 8.4.55 · प्रकरण 3← तद् + संदेश; त्वद् + समीप
a झल् becomes a चर् before a खर्
Before a खर् (a voiceless consonant) a झल् (an obstruent) is replaced by the matching चर् — its voiceless unaspirated counterpart: उद् + स्थानम् → उत्थानम्, उद् + तम्भनम् → उत्तम्भनम्. It is the cartva that unvoices a stop before a following voiceless sound, the counterpart of the jaśtva that voices one before a voiced sound.
ఖర్ (అఘోష హల్లు) ముందు ఝల్ (స్పర్శం) దానికి సరిపడే చర్ — అఘోష అల్పప్రాణ ధ్వని — గా మారుతుంది: ఉద్ + స్థానమ్ → ఉత్థానమ్, ఉద్ + తమ్భనమ్ → ఉత్తమ్భనమ్. ఘోష ముందు స్పర్శాన్ని ఘోషం చేసే జశ్త్వానికి ప్రతిరూపమైన, అఘోష ముందు స్పర్శాన్ని అఘోషం చేసే చర్త్వం ఇది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.55 खरि च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 74 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वा पदान्तस्य 8.4.59 · प्रकरण 3← श्राम्यताम् + प्रोषितानाम्; प्रोषितानाम् + मन्द्रस्निग्धैः
at the end of a word the homorganic-nasal substitution is optional
The previous rule (8.4.58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः) turns an अनुस्वार (the nasal hum ं) into the nasal of the following consonant's own class before a यय् consonant (any stop or semivowel but ह). This rule makes that substitution optional (वा, "or") when the अनुस्वार stands at the end of a पद, a finished word. So the prefix सम् before भृत "borne", once its म् has become अनुस्वार, may keep the class-nasal म् or the अनुस्वार: सम्भृतम् or संभृतम्. Both are correct; the chain shows the class-nasal.
ముందటి సూత్రం (8.4.58 అనుస్వారస్య యయి పరసవర్ణః) అనుస్వారాన్ని (ం అనే నాసిక ధ్వని) — యయ్ హల్లు (హ తప్ప అన్ని స్పర్శ, అంతస్థ హల్లులు) ముందు — ఆ హల్లు వర్గపు నాసికంగా మారుస్తుంది. ఈ సూత్రం, అనుస్వారం పదాంతంలో (పూర్తయిన పదపు చివర) నిలిచినప్పుడు, ఆ మార్పును వికల్పం (వా "లేదా") చేస్తుంది. కాబట్టి భృత "మోయబడిన" ముందు సమ్ ఉపసర్గపు మ్ అనుస్వారమైన తర్వాత వర్గనాసిక మ్ గా ఉండవచ్చు, లేదా అనుస్వారంగా ఉండవచ్చు: సమ్భృతమ్ లేదా సంభృతమ్. రెండూ సరైనవే; గొలుసు వర్గనాసికాన్ని చూపుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.59 वा पदान्तस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 80 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ससजुषो रुः 8.2.66 · प्रकरण 4← तत्संदेशैः; हृदयनिहितैः; यः; मन्द्रस्निग्धैः; ध्वनिभिः
a word-final स् becomes रु
The स् at the end of a word — and the word सजुष् — is replaced by रु. The उ of रु is only a marker and drops, so what is left is र्. This is why यक्ष + स् becomes यक्ष + र्, which then turns to visarga at a pause by 8.3.15: the visarga of every nominative singular is a buried स्. It also explains यक्षः + चक्रे → यक्षश्चक्रे — the स् resurfaces before च and becomes श्.
పదాంతంలోని స్ (మరియు సజుష్ శబ్దపు స్) రుగా మారుతుంది. 'రు'లోని ఉ కేవలం ఇత్‌సంజ్ఞ, అది లోపించి ర్ మాత్రమే మిగులుతుంది. కాబట్టి యక్ష + స్ → యక్ష + ర్; ఆ ర్ విరామం ముందు విసర్గ అవుతుంది (8.3.15). అందుకే ప్రతి ప్రథమా ఏకవచన విసర్గ దాగిన స్; యక్షః + చక్రే లో ఆ స్ మళ్లీ పైకి వచ్చి చకారం ముందు శ్ అవుతుంది — యక్షశ్చక్రే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.66 ससजुषो रुः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 105 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः prakriyā
- docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः derivation
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुडनपुंसकस्य 1.1.43 · प्रकरण 5← हृदयनिहितैः; आगतम्; प्रोषितानाम्
the सुट् endings of a non-neuter stem are called सर्वनामस्थान
For a stem that is not neuter (अनपुंसक), the endings of the सुट् set — सु, औ, जस् (nominative singular, dual, plural) and अम्, औट् (accusative singular, dual) — are termed सर्वनामस्थान. This name marks the "strong" cases, where a stem shows its fullest form: it is before a सर्वनामस्थान that नुम् is inserted, a vowel lengthens, and the like. प्रमत्तः "heedless" is प्रमत्त + सु, a nominative singular, so its सु is a सर्वनामस्थान.
నపుంసకం కాని (అనపుంసక) స్టెముకు, సుట్ గణపు ప్రత్యయాలు — సు, ఔ, జస్ (ప్రథమా ఏక, ద్వి, బహువచనం) మరియు అమ్, ఔట్ (ద్వితీయా ఏక, ద్వివచనం) — సర్వనామస్థాన సంజ్ఞ పొందుతాయి. ఈ సంజ్ఞ "బలమైన" విభక్తులను గుర్తిస్తుంది, అక్కడ స్టెము తన పూర్ణ రూపాన్ని చూపుతుంది: సర్వనామస్థానం ముందే నుమ్ చేరిక, స్వరదీర్ఘీకరణం మొదలైనవి జరుగుతాయి. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త" = ప్రమత్త + సు, ప్రథమా ఏకవచనం, కాబట్టి దాని సు సర్వనామస్థానం.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.43 सुडनपुंसकस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 162 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् 1.2.45 · प्रकरण 5← हृदयनिहितैः; आगतम्; प्रोषितानाम्
a meaningful form that is neither a root nor an affix is a प्रातिपदिक (nominal base)
A form that carries meaning (अर्थवत्) and is neither a धातु (a verb root) nor a प्रत्यय (an affix) is termed प्रातिपदिक — a nominal base, the stem to which case endings are then added. This is the general definition; forms ending in a कृत् or a तद्धित affix and compounds are brought under the same name by the next rule (1.2.46). So a plain stem like मेघ "cloud" is a प्रातिपदिक on its own, while a कृत् form such as प्रमत्त reaches the name through that extension. The प्रातिपदिक is what takes the सुप् case endings.
అర్థవంతమైన (అర్థవత్), ధాతువు కాని, ప్రత్యయం కాని రూపానికి ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ — నామపదపు మూలం (స్టెమ్), దీనికే విభక్తి ప్రత్యయాలు చేరతాయి. ఇది సాధారణ నిర్వచనం; కృత్, తద్ధిత ప్రత్యయాంత రూపాలను, సమాసాలను తర్వాతి సూత్రం (1.2.46) అదే సంజ్ఞకు తెస్తుంది. కాబట్టి మేఘ "మేఘం" వంటి సాదా మూలం తనంతట తానే ప్రాతిపదికం, ప్రమత్త వంటి కృదంతం ఆ విస్తరణ వల్ల ఈ సంజ్ఞను పొందుతుంది. ప్రాతిపదికమే సుప్ విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.2.45 अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 115 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कृत्तद्धितसमासाश्च 1.2.46 · प्रकरण 5← हृदयनिहितैः; आगतम्; श्राम्यताम्; प्रोषितानाम्
forms ending in a कृत् or तद्धित affix, and compounds, are प्रातिपदिक too
Forms ending in a कृत् affix (a primary affix that makes a word straight from a root, like क्त in मत्त), in a तद्धित affix (a secondary affix on a noun), and समास (compounds) are also termed प्रातिपदिक — a nominal base. This extends the previous rule's definition. It is why a कृत् form such as प्रमत्त "heedless" (प्र + मद् + क्त) is itself a stem and takes case endings like any noun, and why the indeclinables श्रुत्वा "having heard" and आलिङ्ग्य "having embraced" count as nominal bases before their further treatment.
కృత్ ప్రత్యయాంత (ధాతువు నుండి నేరుగా పదం చేసే ప్రాథమిక ప్రత్యయం, మత్త లోని క్త వంటిది), తద్ధిత ప్రత్యయాంత (నామంపై గౌణ ప్రత్యయం), సమాస — వీటికి కూడా ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ, నామపదపు మూలం. ఇది ముందటి సూత్రపు నిర్వచనాన్ని విస్తరిస్తుంది. అందుకే ప్రమత్త "అజాగ్రత్త" (ప్ర + మద్ + క్త) వంటి కృదంతం తానే స్టెమ్ అయి, ఏ నామంవలెనే విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది; శ్రుత్వా "విని", ఆలింగ్య "కౌగిలించి" వంటి అవ్యయాలు కూడా తదుపరి వ్యవహారం ముందు నామపద మూలాలుగా లెక్క.
- Aṣṭādhyāyī — 1.2.46 कृत्तद्धितसमासाश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 116 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
न विभक्तौ तुस्माः 1.3.4 · प्रकरण 5← हृदयनिहितैः; आगतम्; श्राम्यताम्; प्रोषितानाम्
in a case or personal ending a final त-class, स् or म् is not an इत्
The previous rule 1.3.3 हलन्त्यम् makes the final consonant of an affix an इत् — a silent marker that is then dropped. This rule stops that within a विभक्ति (a case ending or a तिङ् personal ending): a final तु (the त-class: त थ द ध न), स्, or म् there is not an इत् and stays as a real letter. So the स् of the instrumental-plural ऐस् (which becomes भिस्) and the त् of a personal ending like तस् are kept, not marked away. In वन्द्यैः "with the venerable ones" the ऐस् holds its स्.
ముందటి సూత్రం 1.3.3 హలంత్యమ్ ప్రత్యయపు చివరి హల్లును ఇత్ — తొలగే మూక గుర్తు — చేస్తుంది. ఈ సూత్రం దాన్ని విభక్తి (విభక్తి ప్రత్యయం లేదా తిఙ్ పురుష ప్రత్యయం) లో ఆపుతుంది: అక్కడ చివరి తు (త-వర్గం: త థ ద ధ న), స్, మ్ ఇత్ కావు, నిజ అక్షరాలుగా నిలుస్తాయి. కాబట్టి తృతీయా బహువచనపు ఐస్ (భిస్ అయ్యేది) లోని స్, తస్ వంటి తిఙ్ ప్రత్యయపు త్ నిలుస్తాయి, గుర్తుగా తొలగవు. వంద్యైః "వందనీయులతో" లో ఐస్ తన స్ ను నిలుపుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.4 न विभक्तौ तुस्माः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 130 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लशक्वतद्धिते 1.3.8 · प्रकरण 5← हृदयनिहितैः; आगतम्; श्राम्यताम्; प्रोषितानाम्
an affix’s initial ल्, श् or velar is a marker
In an affix that is not a taddhita (a secondary nominal affix), an initial ल्, श्, or velar (क ख ग घ ङ) is an इत्, a marker, and drops. This is why the present-participle affix शतृ adds only अत् — its श् is a tag — and why the tense-name लट् contributes no ल्.
తద్ధితం కాని ప్రత్యయం మొదట ఉన్న ల్, శ్, కవర్గం (క ఖ గ ఘ ఙ) ఇత్తులు, లోపిస్తాయి. అందుకే వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయమైన శతృ కేవలం అత్ ను చేరుస్తుంది — దాని శ్ ఒక గుర్తే — మరియు లట్ లకారంలోని ల్ ఏమీ మిగల్చదు.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.8 लशक्वतद्धिते
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 135 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् 1.4.13 · प्रकरण 5← विद्धि; हृदयनिहितैः; आगतम्; श्राम्यताम्; प्रोषितानाम्
the base an affix is added to is called अङ्ग (stem) while the affix stands
Whatever an affix is prescribed after — taken with everything from that point on — is named अङ्ग, the stem, for as long as that affix is present. The name matters because a great many rules operate "on the अङ्ग": the guṇa and vṛddhi changes, the lengthenings, the augments all target the अङ्ग before its ending. So राम is the अङ्ग before a case ending, and चकृ the अङ्ग before a perfect ending — and it is on that अङ्ग that the vowel is strengthened to चकार.
ఒక ప్రత్యయం దేని తరువాత విధించబడుతుందో అది — అక్కడి నుండి ముందంతటితో సహా — ఆ ప్రత్యయం ఉన్నంత వరకు అఙ్గ, అంటే ప్రకృతి (కాండం), అని పిలవబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం, ఎందుకంటే ఎన్నో సూత్రాలు "అఙ్గం మీద" పనిచేస్తాయి: గుణ-వృద్ధి మార్పులు, దీర్ఘీకరణలు, ఆగమాలు అన్నీ ప్రత్యయం ముందు అఙ్గాన్నే లక్ష్యంగా చేసుకుంటాయి. కాబట్టి విభక్తి ముందు రామ అఙ్గం; పరోక్ష ప్రత్యయం ముందు చకృ అఙ్గం — ఆ అఙ్గం మీదే అచ్చు బలపడి చకార అవుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.13 यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 132 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वादिष्वसर्वनामस्थाने 1.4.17 · प्रकरण 5← प्रोषितानाम्
before the case endings that are not सर्वनामस्थान — the domain for the भ and पद names
This rule opens the domain in which the भ and पद names are given: "before the सु and the rest of the case endings (the सुप्) that are not सर्वनामस्थान". The weak endings — the genitive, dative, locative and their kin — fall here, as against the strong सर्वनामस्थान endings. Within this domain the following rules decide whether the stem is called भ or पद. गतानाम् "of those gone" is गत + आम्, a genitive plural, an ending that is not सर्वनामस्थान and so within the domain.
ఈ సూత్రం భ, పద సంజ్ఞలు ఇచ్చే క్షేత్రాన్ని తెరుస్తుంది: "సర్వనామస్థానం కాని సు మొదలైన విభక్తి ప్రత్యయాల (సుప్) ముందు". బలమైన సర్వనామస్థాన ప్రత్యయాలకు ఎదురుగా, షష్ఠీ, చతుర్థీ, సప్తమీ మొదలైన బలహీన విభక్తులు ఇక్కడ వస్తాయి. ఈ క్షేత్రంలో తర్వాతి సూత్రాలు స్టెము భ యా పద అని నిర్ణయిస్తాయి. గతానామ్ "వెళ్ళినవారి" = గత + ఆమ్, షష్ఠీ బహువచనం, సర్వనామస్థానం కాని ప్రత్యయమై ఈ క్షేత్రంలోనిది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.17 स्वादिष्वसर्वनामस्थाने
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 163 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यचि भम् 1.4.18 · प्रकरण 5← हृदयनिहितैः; श्राम्यताम्
before an ending beginning with य् or a vowel, the stem is called भ
Within the domain the previous rule opened, before an ending that begins with a य् or with any vowel (यच् = य् together with the अच् vowels), the stem is termed भ. The भ name triggers the internal-sandhi rules that reshape a stem before such a weak ending. वन्द्य before ऐस् — the instrumental plural, which begins with the vowel ऐ — is a भ, on the way to वन्द्यैः "with the venerable ones".
ముందటి సూత్రం తెరిచిన క్షేత్రంలో, య్ తో గానీ ఏదైనా అచ్ (స్వరం) తో గానీ మొదలయ్యే ప్రత్యయం ముందు (యచ్ = య్ మరియు అచ్ స్వరాలు కలిపి) స్టెముకు భ సంజ్ఞ. భ సంజ్ఞ, అట్టి బలహీన ప్రత్యయం ముందు స్టెమును మార్చే అంతస్సంధి నియమాలను నడిపిస్తుంది. వంద్య, ఐస్ ముందు — తృతీయా బహువచనం, ఐ అనే స్వరంతో మొదలయ్యేది — భ, వంద్యైః "వందనీయులతో" వైపు దారిలో.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.18 यचि भम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 164 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
गतिश्च 1.4.60 · प्रकरण 5← हृदयनिहितैः; प्रोषितानाम्
the same prefixes, joined to a verb, are also called गति
The same प्रादि words, joined to a verb, are termed गति ("gati") as well, beside their उपसर्ग name. The गति name is what lets a prefix compound with a following क्त्वा form into a single ल्यप् word: नि + अस् + क्त्वा becomes न्यस्य "having laid down", and उप + भुज् + क्त्वा becomes उपभुज्य "having enjoyed". The derivation names this rule where the prefix earns its गति standing.
అవే ప్రాది శబ్దాలు క్రియతో కలిస్తే, ఉపసర్గ సంజ్ఞతో పాటు, గతి సంజ్ఞ కూడా పొందుతాయి. గతి సంజ్ఞే ఉపసర్గను తర్వాతి క్త్వా-రూపంతో ఒక్క ల్యప్ పదంగా సమాసం చేయనిస్తుంది: ని + అస్ + క్త్వా → న్యస్య "ఉంచి", ఉప + భుజ్ + క్త్వా → ఉపభుజ్య "అనుభవించి". ఉపసర్గ తన గతిత్వాన్ని పొందేచోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.60 गतिश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 200 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप् 4.1.2 · प्रकरण 5← हृदयनिहितैः; आगतम्; श्राम्यताम्; प्रोषितानाम्
the twenty-one nominal case endings (सुप्), three to a case
This one long sūtra names, in a single run, all twenty-one nominal endings — three for each of the seven cases: सु औ जस् (nominative), अम् औट् शस् (accusative), टा भ्याम् भिस् (instrumental), ङे भ्याम् भ्यस् (dative), ङसि भ्याम् भ्यस् (ablative), ङस् ओस् आम् (genitive), ङि ओस् सुप् (locative). Every declined noun in the poem takes one of these; they are the endings 1.4.14 counts as सुप्. The set's name सुप् is the pratyāhāra formed from its first sound स and its last सुप्.
ఈ ఒక్క పొడవాటి సూత్రం ఇరవై ఒక్క నామవాచక ప్రత్యయాలను ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది — ఏడు విభక్తులకు మూడేసి: సు ఔ జస్ (ప్రథమా), అమ్ ఔట్ శస్ (ద్వితీయా), టా భ్యామ్ భిస్ (తృతీయా), ఙే భ్యామ్ భ్యస్ (చతుర్థీ), ఙసి భ్యామ్ భ్యస్ (పఞ్చమీ), ఙస్ ఓస్ ఆమ్ (షష్ఠీ), ఙి ఓస్ సుప్ (సప్తమీ). కావ్యంలోని ప్రతి విభక్తి పదం వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది; 1.4.14 వీటినే సుప్ గా లెక్కిస్తుంది. ఈ గణపు పేరు 'సుప్' — మొదటి ధ్వని స, చివరి సుప్ లతో ఏర్పడిన ప్రత్యాహారం.
- Aṣṭādhyāyī — 4.1.2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 117 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
एङ्ह्रस्वात् सम्बुद्धेः 6.1.69 · प्रकरण 5← अविधवे
the vocative-singular ending drops after एङ् or a short vowel
The vocative-singular ending (सुँ in its सम्बुद्धि use) elides after a stem ending in ए or ओ (एङ्), or in a short vowel: हे राम, हे हरे, हे विष्णो, हे मते. So the address form of these stems is the bare stem, without the स् the nominative would show.
ఏఙ్ (ఏ/ఓ) కి లేదా హ్రస్వ అచ్చుకి పరమైన సంబుద్ధి (సంబోధన ఏకవచన సుँ) లోపిస్తుంది: హే రామ, హే హరే, హే విష్ణో, హే మతే. కాబట్టి ఈ శబ్దాల సంబోధన రూపం ప్రథమావిభక్తిలో కనిపించే స్ లేకుండా, కేవలం ప్రాతిపదికమే.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.69 एङ्ह्रस्वात् सम्बुद्धेः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 133 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अमि पूर्वः 6.1.107 · प्रकरण 5← मित्रम्; प्रियम्; माम्; अम्बुवाहम्; आगतम्; त्वत्समीपम्
before the accusative-singular अम्, the stem vowel alone remains
When the accusative-singular ending अम् follows a word ending in अक् (a short a i u …), the single substitute for stem-vowel + अ is the pūrva, the earlier, vowel — the stem vowel wins. So हरि + अम् → हरिम्, गुरु + अम् → गुरुम्, राम + अम् → रामम्. One rule for the accusative singular of every vowel stem.
అక్కు (హ్రస్వ అ ఇ ఉ…) తరువాత అమ్ (ద్వితీయైకవచనం) పరమైతే, ప్రాతిపదిక అచ్చుకూ అ కూ ఏకాదేశం పూర్వరూపం — ప్రాతిపదిక అచ్చు నిలుస్తుంది. హరి + అమ్ → హరిమ్, గురు + అమ్ → గురుమ్, రామ + అమ్ → రామమ్. అచ్చంత శబ్దాల ద్వితీయైకవచనానికి ఒకే సూత్రం.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.107 अमि पूर्वः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 134 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.4, वसतिम्
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ऋत उत् 6.1.111 · प्रकरण 5← भर्तुः
ṛ followed by the ending's अ becomes उ, with र् after it
In the genitive and ablative singular of an ṛ-stem, where the stem's ऋ meets the अ of the ending, ऋ + अ is replaced by a single उ — and by 1.1.51 that उ carries a र् after it. So भर्तृ + ङस् gives भर्त् + उर् (then भर्तुः). The उ of भर्तुः is the old ऋ.
ఋకారాంత శబ్దపు షష్ఠీ/పంచమీ ఏకవచనంలో, ప్రాతిపదికపు ఋ ప్రత్యయపు అ ను కలిసినప్పుడు, ఋ + అ కు ఒకే ఉ ఆదేశం — 1.1.51 చేత ఆ ఉ వెంట ర్ వస్తుంది. భర్తృ + ఙస్ → భర్త్ + ఉర్ (తరువాత భర్తుః). భర్తుః లోని ఉ పాత ఋ.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.111 ऋत उत्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 207 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.5, भर्तुः
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
नामि 6.4.3 · प्रकरण 5← प्रोषितानाम्
the stem vowel lengthens before नाम् (the genitive plural)
Before the genitive-plural ending आम् once it has taken the नुट् augment and become नाम् (7.1.54), a preceding short vowel lengthens: अग्नि → अग्नीनाम्, मधु → मधूनाम्, राम → रामाणाम्. The long vowel and the न् of नाम् together mark the genitive plural of the vowel stems.
నుట్ ఆగమం చేరి నామ్ అయిన షష్ఠీబహువచన ఆమ్ (7.1.54) ముందు, ముందున్న హ్రస్వ అచ్చు దీర్ఘమవుతుంది: అగ్ని → అగ్నీనామ్, మధు → మధూనామ్, రామ → రామాణామ్. దీర్ఘ అచ్చు, నామ్ లోని న్ కలిసి అచ్చంత శబ్దాల షష్ఠీబహువచనాన్ని గుర్తిస్తాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 6.4.3 नामि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 148 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ 6.4.8 · प्रकरण 5← वृन्दानि; अबलावेणिमोक्षोत्सुकानि
the vowel before a final न् lengthens in the strong cases
The penultimate vowel (upadhā) of a stem ending in न् is lengthened before a sarvanāmasthāna ending — the strong cases, which are the nominative and accusative other than the accusative plural, and the vocative other than the singular. So राजन् → राजान् in राजा, राजानौ, राजानः; and महिमन् → महिमान्. This lengthening gives the strong stem of the -an nouns.
నకారాంత ప్రాతిపదికపు ఉపధ (చివరి అక్షరానికి ముందున్న అచ్చు) సర్వనామస్థాన ప్రత్యయం — బలమైన విభక్తులు (ద్వితీయా బహువచనం, సంబోధనైకవచనం తప్ప) — పరమైతే దీర్ఘమవుతుంది. రాజన్ → రాజాన్ (రాజా, రాజానౌ, రాజానః); మహిమన్ → మహిమాన్. అన్-అంత శబ్దాల బలమైన రూపమిచ్చే దీర్ఘం ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 6.4.8 सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 176 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.6, महिमा
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो भिस ऐस् 7.1.9 · प्रकरण 5← तत्संदेशैः; हृदयनिहितैः; मन्द्रस्निग्धैः
after an a-stem, the instrumental plural भिस् becomes ऐस्
After an अ-stem, the instrumental-plural ending भिस् becomes ऐस्. रामैः, वृक्षैः — the -ऐः that marks “by the many”. Only a-stems do this; other stems keep भिः (हरिभिः).
అకారాంతం తరువాత తృతీయా బహువచన ప్రత్యయం భిస్ ఐస్ అవుతుంది. రామైః, వృక్షైః — “పలువురిచేత” అని తెలిపే -ఐః. ఇది అకారాంతాలకే; మిగతా శబ్దాలు భిః నిలుపుకుంటాయి (హరిభిః).
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.9 अतो भिस ऐस्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 141 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ह्रस्वनद्यापो नुट् 7.1.54 · प्रकरण 5← प्रोषितानाम्
the augment नुट् before the genitive plural after a short vowel, a नदी stem, or आप्
The genitive-plural ending आम् takes the augment नुट् — an initial न् — after a stem ending in a short vowel, after a नदी-type feminine, and after an आप् (ā-stem) feminine: अग्नि → अग्नीनाम्, नदी → नदीनाम्, रमा → रमाणाम्. The short vowel then lengthens by 6.4.3, so the ending appears as -नाम् with a long vowel before it.
షష్ఠీబహువచన ప్రత్యయం ఆమ్, హ్రస్వాంత శబ్దం తరువాత, నదీ-తరగతి స్త్రీలింగం తరువాత, ఆప్ (ఆకారాంత) స్త్రీలింగం తరువాత నుట్ ఆగమం (ఆది న్) తీసుకుంటుంది: అగ్ని → అగ్నీనామ్, నదీ → నదీనామ్, రమా → రమాణామ్. తరువాత 6.4.3 చేత హ్రస్వం దీర్ఘమవుతుంది; కాబట్టి ప్రత్యయం దీర్ఘ అచ్చుతో –నామ్ గా కనిపిస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.54 ह्रस्वनद्यापो नुट्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 147 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
त्यदादीनामः 7.2.102 · प्रकरण 5← यः
a त्यदादि pronoun’s final becomes अ before an ending
The final sound of a त्यदादि pronoun — तद्, यद्, एतद्, इदम् and their group — becomes अ before a case-ending. तद् → त, which then goes on to सः, तम्, ते. It is the step that turns the stem into the shape the endings attach to.
త్యదాది సర్వనామం — తద్, యద్, ఏతద్, ఇదమ్ మొదలైన గణం — దాని అంత్యవర్ణం విభక్తి ముందు అ అవుతుంది. తద్ → త, అటుపైన సః, తమ్, తే అవుతుంది. ప్రత్యయాలు చేరే రూపంలోకి శబ్దాన్ని మార్చే మెట్టు ఇది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.102 त्यदादीनामः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 192 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
रात्सस्य 8.2.24 · प्रकरण 5← भर्तुः
स् drops after र् at the end of a word
A स् is elided after a र् when the cluster stands at the end of a word. In the ṛ-stem genitive and ablative singular, भर्तृ + ङस् becomes भर्त् + उर् + स्, and this rule drops the स् after र्, leaving भर्तुर् (then भर्तुः at the pause). So the visarga of भर्तुः is the र् of उर्, not a buried स्.
పదాంతంలో ర్ తరువాత స్ లోపిస్తుంది. ఋకారాంత షష్ఠీ/పంచమీ ఏకవచనంలో భర్తృ + ఙస్ → భర్త్ + ఉర్ + స్; ఈ సూత్రం ర్ తరువాతి స్ ను తీసేస్తుంది, భర్తుర్ మిగులుతుంది (విరామంలో భర్తుః). కాబట్టి భర్తుః లోని విసర్గ ఉర్ లోని ర్, దాగిన స్ కాదు.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.24 रात्सस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 208 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.5, भर्तुः
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि 8.4.2 · प्रकरण 5← प्रोषितानाम्
न becomes ण after र्/ष् even across intervening अट्, क-/प-class, आङ् or नुम् (ṇatva)
A न् becomes the retroflex ण् after a र् or ष् in the same word — and it still does when the vowels and semivowels of अट् (अ इ उ …, ह य व र), the velars, the labials, आङ्, or the augment नुम् stand in between. This is ṇatva. So राम + इन → रामेण, the र् reaching the न across ए; but शाप, with no र् or ष्, keeps its न (शापेन).
ఒకే పదంలో ర్ లేదా ష్ తరువాత న్ మూర్ధన్య ణ్ అవుతుంది — మధ్యలో అట్ (అచ్చులు, హ య వ ర), కవర్గం, పవర్గం, ఆఙ్, నుమ్ ఉన్నా అవుతుంది. ఇదే ణత్వం. రామ + ఇన → రామేణ, ర్ ఏ ను దాటి న ను చేరుతుంది; కానీ శాప లో ర గానీ ష గానీ లేదు, న నిలుస్తుంది (శాపేన).
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.2 अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 137 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.2 and §4.3, शापेन and गुरुणा
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सम्बुद्धौ च 7.3.106 · प्रकरण 6← अविधवे
before the vocative singular too, the आ of a feminine आ-stem becomes ए
In the vocative singular — the सम्बुद्धि, the case of address — the आप्, the feminine आ that ends stems like रमा and रसिका, becomes ए. The vocative ending सु is then dropped (by 6.1.69 एङ्ह्रस्वात्…, which drops a सम्बुद्धि after a short vowel or an एङ्), so the आ-stem's address form is bare: हे रमे, 'O Ramā', हे रसिके, 'O you who savour'. The च of the rule carries over the ए-substitution the preceding rules make before the endings ओस् and आङ्, extending it to the सम्बुद्धि.
సంబోధన ఏకవచనంలో — సమ్బుద్ధి, పిలుపు విభక్తి — రమా, రసికా వంటి శబ్దాల చివరనుండే స్త్రీలింగపు ఆప్ అను ఆ ఏ గా మారుతుంది. తరువాత సంబోధనపు సు ప్రత్యయం లోపిస్తుంది (6.1.69 ఏఙ్‌హ్రస్వాత్… చే, ఇది హ్రస్వాచ్చు గాని ఏఙ్ గాని తరువాత సమ్బుద్ధిని తొలగిస్తుంది), కావున ఆ-శబ్దపు సంబోధన రూపం మిగతా లేకుండా నిలుస్తుంది: హే రమే, 'ఓ రమా', హే రసికే, 'ఓ రసికురాలా'. సూత్రంలోని చ ఓస్, ఆఙ్ ప్రత్యయాల ముందు ముందటి సూత్రాలు చేసే ఏ-ఆదేశాన్ని సమ్బుద్ధికి విస్తరిస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.3.106 सम्बुद्धौ च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 216 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
जश्शसोः शिः 7.1.20 · प्रकरण 7← वृन्दानि; अबलावेणिमोक्षोत्सुकानि
a neuter replaces the nominative and accusative plural जस्/शस् with शि
In a neuter (क्लीब) stem the nominative-plural ending जस् and the accusative-plural ending शस् are both replaced by शि, the ending ई. शि is a सर्वनामस्थान, so it draws the नुम् augment on the stem (7.1.72) and lengthens the vowel: फल → फलानि, वन → वनानि, मधु → मधूनि. This is why a neuter's nominative and accusative plural are one and the same form and end in -आनि.
నపుంసక (క్లీబ) శబ్దంలో ప్రథమా బహువచనం జస్, ద్వితీయా బహువచనం శస్ రెండూ శి — ఈ ప్రత్యయం — గా మారతాయి. శి సర్వనామస్థానం కనుక ప్రాతిపదికానికి నుమ్ ఆగమం (7.1.72), దీర్ఘం వస్తాయి: ఫల → ఫలాని, వన → వనాని, మధు → మధూని. అందుకే నపుంసకపు ప్రథమా, ద్వితీయా బహువచనాలు ఒకటే రూపం, –ఆని అంతం.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.20 जश्शसोः शिः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 236 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतोऽम् 7.1.24 · प्रकरण 7← मित्रम्; त्वत्समीपम्
after a short-अ neuter, the nom./acc. singular become अम्
After a short-अ neuter stem, the nominative and accusative singular endings both become अम्. ज्ञानम्, फलम्, वचनम् — the -अम् that a neuter a-stem shows for both “it” and “it (as object)”.
హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దం తరువాత ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు రెండూ అమ్ అవుతాయి. జ్ఞానమ్, ఫలమ్, వచనమ్ — నపుంసక అకారాంతం కర్తగానూ కర్మగానూ చూపే -అమ్ ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.24 अतोऽम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 233 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
नपुंसकस्य झलचः 7.1.72 · प्रकरण 7← वृन्दानि; अबलावेणिमोक्षोत्सुकानि
a neuter stem takes the नुम् augment in the strong cases
A neuter stem ending in a झल् (a consonant) or an अच् (a vowel) takes the नुम् augment — a nasal न् before its last vowel — in the सर्वनामस्थान, the strong cases, which for a neuter are the nominative and accusative dual and plural: फल → फलानि, मधु → मधूनि, जगत् → जगन्ति, and the dual मधुनी. The augment is what puts the न् into a neuter's -आनि, -ऊनि and -अन्ति.
ఝల్ (హల్లు) గానీ అచ్ (అచ్చు) గానీ అంతమయ్యే నపుంసక శబ్దం సర్వనామస్థానంలో — నపుంసకానికి ప్రథమా, ద్వితీయా ద్వివచన, బహువచనాలలో — నుమ్ ఆగమం, అంటే చివరి అచ్చు ముందు న్, తీసుకుంటుంది: ఫల → ఫలాని, మధు → మధూని, జగత్ → జగన్ని, ద్వివచనం మధునీ. ఈ ఆగమమే నపుంసకపు –ఆని, –ఊని, –అన్ని రూపాల్లోని న్.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.72 नपुंसकस्य झलचः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 238 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो गुणे 6.1.97 · प्रकरण 8← माम्; यः; श्राम्यताम्
a non-final अ before a guṇa vowel merges forward (para-rūpa)
When a non-final short अ is followed by a guṇa vowel (अ, ए, ओ), the single substitute is the later vowel alone — para-rūpa, the second stands — not a guṇa of the two. It keeps a stem-final अ from doubling with an affix that opens on such a vowel, so only the affix’s vowel is heard.
అంత్యం కాని హ్రస్వ అ తరువాత గుణాచ్చు (అ, ఏ, ఓ) వస్తే, రెండింటి స్థానంలో పరమైన అచ్చు ఒక్కటే మిగులుతుంది — పరరూపం, రెండవది నిలుస్తుంది — గుణం కాదు. అలా అకారాంత శబ్దం అటువంటి అచ్చుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయంతో కలిసినప్పుడు ప్రత్యయపు అచ్చు మాత్రమే వినబడుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.97 अतो गुणे
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 273 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सम्प्रसारणाच्च 6.1.108 · प्रकरण 8← प्रोषितानाम्
after a samprasāraṇa vowel, that vowel alone stands for it and the following vowel
Samprasāraṇa is the change by which a root's semivowel — य् व् र् ल् — collapses to its own vowel, इ उ ऋ ऌ. When such a vowel then meets the vowel that stood beside the lost semivowel, this rule keeps the samprasāraṇa vowel alone and drops the other, rather than blending them. So वच् "to speak" vocalizes to उअच्, and here the उ swallows the following अ to give उच्, from which the poem's उक्तम् "spoken" is built; the same folds स्वप् to सुप् in सुप्ताम् "asleep" and प्रच्छ् to पृच्छ् in पृच्छन्ती "asking".
సంప్రసారణం అంటే ధాతువులోని అంతఃస్థ — య్ వ్ ర్ ల్ — తన సొంత అచ్చు, ఇ ఉ ఋ ఌ, గా కుంచించుకుపోవటం. అలా వచ్చిన అచ్చు, పోయిన అంతఃస్థ పక్కనున్న అచ్చును కలిసినప్పుడు, ఈ సూత్రం ఆ రెంటినీ కలపకుండా సంప్రసారణ అచ్చునొక్కదాన్నే నిలిపి రెండోదాన్ని వదిలేస్తుంది. అలా వచ్ "పలుకుట" ఉఅచ్ గా మారి, ఇక్కడ ఉ తరువాతి అ ను మింగి ఉచ్ అవుతుంది; దీన్నుండే కావ్యంలోని ఉక్తమ్ "పలికినది" పుడుతుంది. అదే విధంగా స్వప్ సుప్ గా సుప్తామ్ "నిద్రించిన" లో, ప్రచ్ఛ్ పృచ్ఛ్ గా పృచ్ఛన్తీ "అడుగుతూ" లో కుంచించుకుంటాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.108 सम्प्रसारणाच्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 257 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ङे प्रथमयोरम् 7.1.28 · प्रकरण 8← माम्
अम् replaces the dative singular and the nom./acc. singular after युष्मद्/अस्मद्
After युष्मद्/अस्मद्, the dative-singular ending ङे and the singular endings of the first two cases (प्रथमा and द्वितीया, nominative and accusative) are all replaced by अम्. With the further substitutions of the singular base — त्व/म by 7.2.97 — this gives त्वाम्, माम् in the accusative and, with companion rules, तुभ्यम्, मह्यम् in the dative.
యుష్మద్/అస్మద్ తరువాత చతుర్థీ ఏకవచన ప్రత్యయం ఙే, మొదటి రెండు విభక్తుల (ప్రథమా-ద్వితీయా) ఏకవచన ప్రత్యయాలు — అన్నీ అమ్ అవుతాయి. ఏకవచన ప్రాతిపదికాదేశం త్వ/మ (7.2.97) తో కలిసి ద్వితీయలో త్వామ్, మామ్; సహకారి సూత్రాలతో చతుర్థిలో తుభ్యమ్, మహ్యమ్.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.28 ङे प्रथमयोरम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 310 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
द्वितीयायां च 7.2.87 · प्रकरण 8← माम्
and in the accusative, त्व/म replaces युष्मद्/अस्मद्
In the accusative too, the singular base of युष्मद्/अस्मद् becomes त्व/म: त्वाम् "you", माम् "me". The rule extends to the accusative the singular substitution that 7.2.97 makes, so the accusative singular of these pronouns is built on त्व- and म- like the other singular cases.
ద్వితీయా విభక్తిలో కూడా యుష్మద్/అస్మద్ ఏకవచన ప్రాతిపదికం త్వ/మ అవుతుంది: త్వామ్ "నిన్ను", మామ్ "నన్ను". 7.2.97 చేసే ఏకవచన ఆదేశాన్ని ఈ సూత్రం ద్వితీయకు విస్తరిస్తుంది; కాబట్టి ఈ సర్వనామాల ద్వితీయైకవచనం మిగతా ఏకవచనాల్లాగే త్వ-, మ- పైన నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.87 द्वितीयायां च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 317 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
त्वमावेकवचने 7.2.97 · प्रकरण 8← माम्
त्व and म replace युष्मद्/अस्मद् in the singular
In the singular throughout, युष्मद् becomes त्व and अस्मद् becomes म. This is the substitution the other rules build on: त्वाम्, माम्; त्वया, मया; त्वयि, मयि. In the dual and plural the base stays युष्म-/अस्म-, so it is the singular that these pronouns reshape most.
ఏకవచనమంతటా యుష్మద్ → త్వ, అస్మద్ → మ. మిగతా సూత్రాలు నిలిచేది ఈ ఆదేశంపైనే: త్వామ్, మామ్; త్వయా, మయా; త్వయి, మయి. ద్వి/బహువచనాల్లో ప్రాతిపదికం యుష్మ-/అస్మ- గా నిలుస్తుంది; కాబట్టి ఈ సర్వనామాలు ఎక్కువగా మార్చుకునేది ఏకవచనాన్నే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.97 त्वमावेकवचने
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 316 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वरादिनिपातमव्ययम् 1.1.37 · प्रकरण 11← हृदयनिहितैः; प्रोषितानाम्
the स्वरादि words and the निपात particles are called अव्यय (indeclinable)
The words of the स्वरादि list (स्वर्, अन्तर्, प्रातर् and the rest) and the निपात particles are termed अव्यय — indeclinable, taking no case ending and never changing form. Because the प्रादि prefixes are निपात (by 1.4.58), a preverb like प्र in प्रभवति "he arises" is an अव्यय; that is why it stands unchanged before the root.
స్వరాది గణపు శబ్దాలు (స్వర్, అంతర్, ప్రాతర్ మొదలైనవి) మరియు నిపాత శబ్దాలు అవ్యయ సంజ్ఞ పొందుతాయి — అవ్యయం, విభక్తి తీసుకోని, ఎప్పుడూ రూపం మారని పదం. ప్రాది ఉపసర్గలు నిపాతాలు కావటాన (1.4.58 చేత), ప్రభవతి "ఉద్భవించును" లోని ప్ర ఉపసర్గ అవ్యయం; అందుకే అది ధాతువు ముందు మారకుండా నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.37 स्वरादिनिपातमव्ययम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 366 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अव्ययादाप्सुपः 2.4.82 · प्रकरण 11← हृदयनिहितैः; प्रोषितानाम्
after an अव्यय, the आप् (feminine) and सुप् (case) endings undergo लुक्
After an अव्यय — an indeclinable word — the feminine suffix आप् and the case endings सुप् undergo लुक् (लुक्, a disappearance that leaves no trace, not even a mark on what stood before). A prefix like प्र is an अव्यय (an उपसर्ग, and so indeclinable), and when it joins a root it first takes a case ending which this rule then wipes out, so प्र meets मद् bare in प्रमत्तः "heedless". The same लुक् is why an indeclinable never shows an ending: the सुप् is added and at once removed. The derivation names this rule on the silent step where the prefix's ending drops.
అవ్యయం — విభక్తి మారని పదం — తరువాత ఆప్ (స్త్రీలింగ ప్రత్యయం) మరియు సుప్ (విభక్తి ప్రత్యయాలు) లుక్ పొందుతాయి (లుక్ — ఏ గుర్తూ మిగల్చకుండా పూర్తిగా లోపించడం). ప్ర వంటి ఉపసర్గ అవ్యయం; అది ధాతువుతో కలిసేటప్పుడు మొదట ఒక విభక్తి ప్రత్యయాన్ని తీసుకుంటుంది, ఈ సూత్రం దాన్ని తుడిచివేస్తుంది, కాబట్టి ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లో ప్ర మద్‌ను ప్రత్యయం లేకుండా చేరుతుంది. అవ్యయం ఎప్పుడూ విభక్తి చూపకపోవటానికి కారణం ఇదే: సుప్ చేరి వెంటనే తొలగిపోతుంది. ఉపసర్గపు విభక్తి లోపించే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 2.4.82 अव्ययादाप्सुपः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 370 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्ङिति च 1.1.5 · प्रकरण 12← विद्धि; प्रोषितानाम्
no गुण or वृद्धि before an affix marked क् or ङ्
The strengthening of a vowel — गुण (इ→ए, उ→ओ, ऋ→अर्) and वृद्धि (its longer grade) — does not take place when the affix that would cause it is marked with an indicatory क् (कित्) or ङ् (ङित्). Many endings carry these marks precisely to keep the root weak. So कृ "to do" reaches चक्रे "he did", where the perfect endings are ङित् and the root ऋ is not raised to अर्; श्रु "to hear" reaches श्रुत्वा "having heard", where क्त्वा is कित् and the उ stays. It is the standard brake on strengthening, and it works by leaving a form unchanged where a plainer affix would have raised it.
అచ్చు బలపడుట — గుణం (ఇ→ఏ, ఉ→ఓ, ఋ→అర్) మరియు వృద్ధి (దాని దీర్ఘతర రూపం) — దాన్ని కలిగించే ప్రత్యయం సూచక క్ (కిత్) గాని ఙ్ (ఙిత్) గాని గుర్తుగలదైనపుడు జరుగదు. ధాతువును బలహీనంగా ఉంచుటకే చాలా ప్రత్యయాలు ఈ గుర్తులను మోస్తాయి. అలా కృ "చేయుట" చక్రే "చేశాడు" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ లిట్ ప్రత్యయాలు ఙిత్, ధాతువు ఋ అర్ గా లేపబడదు; శ్రు "వినుట" శ్రుత్వా "విని" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ క్త్వా కిత్, ఉ నిలుస్తుంది. ఇది బలపడుటపై సాధారణ కళ్ళెం, సాధారణ ప్రత్యయం లేపిన చోట రూపాన్ని మార్పు లేకుండా వదలి పని చేస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.5 क्ङिति च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 431 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सार्वधातुकमपित् 1.2.4 · प्रकरण 12← विद्धि; श्राम्यताम्
a सार्वधातुक affix that is not पित् is treated as ङित्
A सार्वधातुक affix — a present-system ending or the class sign that goes with it — that is not पित् (not marked प् as its इत्) is treated as ङित्, as though it carried ङ् as an इत्. The ङित् mark blocks the guṇa or vṛddhi strengthening the affix would otherwise pull, so the stem keeps its weak shape under such an ending. The third-person and the आत्मनेपद endings, and the imperatives that are not पित्, all fall under it: शृणु "listen", कथयतः "of the two telling" and रमसे "you take delight" keep their unstrengthened stems by this rule. The derivation names it on the silent step where the ending is fixed as ङित्.
సార్వధాతుక ప్రత్యయం — వర్తమానగణ ప్రత్యయం, లేదా దానితో వచ్చే గణచిహ్నం — పిత్ కానిది (ప్‌ను ఇత్‌గా గుర్తు లేనిది) ఙిత్‌గా, ఙ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినట్లుగా వర్తిస్తుంది. ఙిత్ గుర్తు, ప్రత్యయం లేకపోతే కలిగించే గుణ లేదా వృద్ధి బలపడటాన్ని అడ్డుకుంటుంది, కాబట్టి ధాతువు అటువంటి ప్రత్యయం కింద తన బలహీన రూపాన్ని నిలుపుకుంటుంది. ప్రథమ పురుష ప్రత్యయాలు, ఆత్మనేపద ప్రత్యయాలు, పిత్ కాని ఆజ్ఞార్థాలు అన్నీ దీని కిందకు వస్తాయి: శృణు "వినుము", కథయతః "చెప్పే ఇద్దరి", రమసే "ఆనందిస్తావు" ఈ సూత్రంచేత బలపడని ధాతురూపాన్ని నిలుపుకుంటాయి. ప్రత్యయాన్ని ఙిత్‌గా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.2.4 सार्वधातुकमपित्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 498 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आदिर्ञिटुडवः 1.3.5 · प्रकरण 12← हृदयनिहितैः
an initial ञि, टु or डु in a root's teaching form is an इत्
At the start of a root as it is taught (उपदेश, the aupadeśika form the dhātupāṭha lists), the syllables ञि, टु and डु are इत् — indicatory pieces that drop away and leave only a signal behind. The root कृ "do, make" is taught as डुकृञ्, and its opening डु is such an इत्: it never appears in a formed word but marks कृ as taking certain suffixes. So चक्रे "he made", कर्तुम् "to do" and आदाय "having taken" all begin from a root whose taught head was shed by this rule. The derivation names it on the silent step where that head drops.
ధాతువు ఉపదేశింపబడిన రూపం (ఉపదేశం — ధాతుపాఠం చూపే ఔపదేశిక రూపం) మొదట ఉన్న ఞి, టు, డు అక్షరాలు ఇత్‌లు — తొలగిపోయి కేవలం ఒక సంకేతాన్ని మిగిల్చే సూచక భాగాలు. కృ "చేయు" ధాతువు డుకృఞ్‌గా ఉపదేశింపబడుతుంది, దాని మొదటి డు అటువంటి ఇత్: అది ఏర్పడిన పదంలో కనబడదు కానీ కృ కొన్ని ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుందని గుర్తు పెడుతుంది. కాబట్టి చక్రే "చేసెను", కర్తుమ్ "చేయుటకు", ఆదాయ "తీసుకొని" అన్నీ ఉపదేశపు తల ఈ సూత్రంచేత రాలిపోయిన ధాతువు నుండి మొదలవుతాయి. ఆ తల రాలే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.5 आदिर्ञिटुडवः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 460 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् 1.3.78 · प्रकरण 12← विद्धि; श्राम्यताम्
in the remaining case, a root in the active takes परस्मैपद
In the case left over (शेष — a root not sent to the middle by the preceding rules), when the ending stands for the agent (कर्तरि, the active sense) the root takes परस्मैपद, the set of personal endings that turn the action away from the agent. This is the default that catches every root the आत्मनेपद rules did not claim: भू "be, become" is such a root, so भवति "he becomes" and प्रभवति "he arises" take the active endings. The derivation names this rule where it chooses the active set.
మిగిలిన సందర్భంలో (శేషం — ముందటి సూత్రాలు ఆత్మనేపదానికి పంపని ధాతువు), ప్రత్యయం కర్తను సూచించినప్పుడు (కర్తరి, కర్తృ అర్థం) ధాతువు పరస్మైపదాన్ని — క్రియను కర్త నుండి దూరంగా మళ్ళించే పురుష ప్రత్యయాల గణాన్ని — తీసుకుంటుంది. ఇది ఆత్మనేపద సూత్రాలు తీసుకోని ప్రతి ధాతువునూ పట్టుకొనే మూలనియమం: భూ "అగు, ఉండు" అటువంటి ధాతువు, కాబట్టి భవతి "అగును", ప్రభవతి "ఉద్భవించును" పరస్మైపద ప్రత్యయాలను తీసుకుంటాయి. ఆ గణాన్ని ఎంచుకొనే చోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.78 शेषात् कर्तरि परस्मैपदम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 378 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ते प्राग्धातोः 1.4.80 · प्रकरण 12← हृदयनिहितैः; आगतम्; प्रोषितानाम्
the prefixes (gati and upasarga) stand before the root
The words just named — the upasargas and the other gati particles — are placed before the root (धातु) they qualify. This is the rule that fixes a prefix's position at the head of the verb. So प्र stands before मद् in प्रमत्तः "heedless", आ before लिङ्ग् in आलिङ्ग्य "having embraced", आ before इ in एत्य "having come". The seam between prefix and root is then handled by sandhi, but their order is settled here.
ఇప్పుడే పేర్కొన్న పదాలు — ఉపసర్గలు, ఇతర గతి పదాలు — తాము విశేషించే ధాతువుకు ముందు ఉంచబడతాయి. ఉపసర్గ స్థానాన్ని క్రియ మొదట స్థిరపరచే సూత్రం ఇది. అలా ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తగలవాడు" లో ప్ర మద్ ముందు, ఆలిఙ్గ్య "కౌగిలించి" లో ఆ లిఙ్గ్ ముందు, ఏత్య "వచ్చి" లో ఆ ఇ ముందు నిలుస్తుంది. ఉపసర్గ, ధాతువుల మధ్య సంధి తరవాత జరుగుతుంది, కానీ వాటి క్రమం ఇక్కడ స్థిరమవుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.80 ते प्राग्धातोः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 417 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कर्तरि शप् 3.1.68 · प्रकरण 12← विद्धि
the class-sign शप् is added after a root, in the active, before a present-system ending
In the active (कर्तरि, when the verb agrees with its agent), the affix शप् — which surfaces as a plain अ, its श् and प् being only markers — is placed between a root and a following सार्वधातुक ending (the present-system endings). It is the class-sign (विकरण) of the first, sixth and tenth verb classes, and it is what makes their present stems thematic. So भू "to be" takes शप् to give भू + अ + ति, which goes on to भवति "he is" — the poem's भवति and प्रभवति; हृ "to carry" likewise gives हरति "he carries". Where a class takes a different sign, or none, this rule does not apply.
కర్తరి ప్రయోగంలో (క్రియ కర్తతో సమన్వయించినప్పుడు) శప్ ప్రత్యయం — దీని శ్, ప్ కేవలం గుర్తులు కావటాన కేవలం అ గా కనబడేది — ధాతువుకూ, తరువాతి సార్వధాతుక ప్రత్యయానికీ (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలకు) మధ్య చేరుతుంది. ఇది మొదటి, ఆరవ, పదవ ధాతుగణాల వికరణం (గణచిహ్నం); వాటి వర్తమాన అఙ్గాలను థెమాటిక్ గా చేసేది ఇదే. అలా భూ "ఉండుట" శప్ తీసుకొని భూ + అ + తి అవుతుంది, అది భవతి "ఉన్నాడు" గా కొనసాగుతుంది — కావ్యంలోని భవతి, ప్రభవతి; హృ "మోయుట" కూడా హరతి "మోస్తాడు" గా అవుతుంది. వేరే వికరణం తీసుకునే గణానికి, లేదా ఏదీ తీసుకోని గణానికి ఈ సూత్రం వర్తించదు.
- Aṣṭādhyāyī — 3.1.68 कर्तरि शप्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 385 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वर्तमाने लट् 3.2.123 · प्रकरण 12← त्वरयति; श्राम्यताम्
the present tense लट् for an action going on now
For an action going on now, the affix लट् — the present tense — is placed after the root. भू “to be” gives भवति, “is”. लट् is the first of the ten लकारs, the slots the tense-and-mood endings fill.
ఇప్పుడు జరుగుతున్న క్రియకు ధాతువు తరువాత లట్ — వర్తమాన లకారం — వస్తుంది. భూ (ఉండుట) → భవతి. పది లకారాల్లో లట్ మొదటిది; కాలార్థ ప్రత్యయాలు నిండే స్థానాలే ఈ లకారాలు.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.123 वर्तमाने लट्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 372 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लोट् च 3.3.162 · प्रकरण 12← विद्धि
and लोट् (the imperative) in those same senses
In the same senses as the optative — command, invitation and the rest — a root also takes लोट्, the imperative. It gives the direct order and the third-person "let": गच्छ "go", गच्छतु "let him go", गच्छन्तु "let them go". Where लिङ् says "should", लोट् says "do".
విధిలిఙ్ చెప్పిన అర్థాల్లోనే — ఆజ్ఞ, నిమంత్రణ మొదలైనవి — ధాతువుకు లోట్ (ఆజ్ఞార్థం) కూడా వస్తుంది. ఇది నేరుగా ఆజ్ఞను, ప్రథమపురుషలో "…నీ" అనే అర్థాన్ని ఇస్తుంది: గచ్ఛ "వెళ్ళు", గచ్ఛతు "వెళ్ళనీ", గచ్ఛన్తు "వెళ్ళనీ (వారు)". లిఙ్ "చేయవలెను" అంటే లోట్ "చేయుము".
- Aṣṭādhyāyī — 3.3.162 लोट् च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 407 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् 3.4.78 · प्रकरण 12← विद्धि
the eighteen personal endings (तिङ्) that replace a verb's tense-marker (लकार)
This one sūtra names, in a single run, all eighteen verbal personal endings — the तिङ् set — that stand in for the abstract tense-marker (लकार) a verb first receives. Nine are parasmaipada (active): तिप् तस् झि, सिप् थस् थ, मिप् वस् मस्; nine are ātmanepada (middle): त आताम् झ, थास् आथाम् ध्वम्, इट् वहि महिङ् — three persons against singular, dual and plural in each voice. Every finite verb in the poem takes one: चक्रे "he did" reaches the ātmanepada त, रुणद्धि "he obstructs" the parasmaipada तिप्, द्रक्ष्यसि "you will see" the सिप्. It is the verb's counterpart to 4.1.2, which lists the noun's सुप् endings.
ఈ ఒక్క సూత్రం, ఒక క్రియ మొదట పొందే భావ కాలచిహ్నం (లకారం) స్థానంలో వచ్చే పద్దెనిమిది క్రియా పురుష ప్రత్యయాలను — తిఙ్ గణాన్ని — ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది. తొమ్మిది పరస్మైపదం: తిప్ తస్ ఝి, సిప్ థస్ థ, మిప్ వస్ మస్; తొమ్మిది ఆత్మనేపదం: త ఆతామ్ ఝ, థాస్ ఆథామ్ ధ్వమ్, ఇట్ వహి మహిఙ్ — ప్రతి పదంలో మూడు పురుషలు ఏకవచన, ద్వివచన, బహువచనాలకు ఎదురుగా. కావ్యంలోని ప్రతి తిఙంత క్రియా వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది: చక్రే "చేశాడు" ఆత్మనేపద త ను, రుణద్ధి "అడ్డగిస్తాడు" పరస్మైపద తిప్ ను, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" సిప్ ను చేరుకుంటాయి. నామపదపు సుప్ ప్రత్యయాలను పేర్కొనే 4.1.2 కు ఇది క్రియాపరమైన జోడి.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.78 तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 373 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सेर्ह्यपिच्च 3.4.87 · प्रकरण 12← विद्धि
the imperative's 2nd-singular ending सि becomes हि, and counts as अपित्
In the imperative (लोट्), the second-person singular parasmaipada ending सि is replaced by हि, and this हि is treated as अपित् — as though it had no प् marker, so it behaves like a ङित् suffix, one that does not strengthen the root. So भू "to be" reaches भव + हि, व्रज् "to go" व्रज + हि, हृ "to carry" हर + हि — each before the next rule strips the हि away. The अपित् status is why the root stays weak, giving भव, not *भाव.
ఆజ్ఞార్థంలో (లోట్), మధ్యమ పురుష ఏకవచన పరస్మైపద ప్రత్యయం సి, హి గా మారుతుంది; ఈ హి అపిత్ గా — ప్ గుర్తు లేనట్టుగా — పరిగణింపబడి, ధాతువును బలపరచని ఙిత్ ప్రత్యయంలా ప్రవర్తిస్తుంది. అలా భూ "ఉండుట" భవ + హి ను, వ్రజ్ "వెళ్ళుట" వ్రజ + హి ను, హృ "మోయుట" హర + హి ను చేరుకుంటాయి — తరవాతి సూత్రం హి ని తొలగించే ముందు. అపిత్ కావటమే ధాతువు బలహీనంగా ఉండి భవ ను ఇస్తుంది, *భావ ను కాదు.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.87 सेर्ह्यपिच्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 413 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिङ्शित्सार्वधातुकम् 3.4.113 · प्रकरण 12← विद्धि; श्राम्यताम्
a तिङ् ending and a शित् affix are called सार्वधातुक
A तिङ् ending (तिङ्, the block of finite personal endings) and any शित् affix (शित्, one that carries श् as its इत् mark, such as the class-signs शप् and श्यन्) are called सार्वधातुक — "reaching the whole root", the class of affixes that stand in the present system and act on the root as a whole. भवति "he becomes" ends in the तिङ् ending तिप् and carries the class-sign शप्, both सार्वधातुक. The name matters because other rules turn on it — some strengthenings apply only before a सार्वधातुक affix. The derivation names this rule where it fixes the affix as सार्वधातुक.
తిఙ్ ప్రత్యయం (తిఙ్ — క్రియాపదపు పురుష ప్రత్యయాల గణం) మరియు ఏదైనా శిత్ ప్రత్యయం (శిత్ — శ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినది, శప్, శ్యన్ వంటి గణచిహ్నాలు) సార్వధాతుక సంజ్ఞ పొందుతాయి — "ధాతువు పూర్తికి చేరునది", వర్తమాన వ్యవస్థలో నిలిచి ధాతువును మొత్తంగా వర్తించే ప్రత్యయాల గణం. భవతి "అగును" తిఙ్ ప్రత్యయం తిప్‌తో అంతమై గణచిహ్నం శప్‌ను కలిగి ఉంది, రెండూ సార్వధాతుకాలు. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం — కొన్ని బలపరిచే మార్పులు సార్వధాతుక ప్రత్యయం ముందు మాత్రమే జరుగుతాయి. ప్రత్యయాన్ని సార్వధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.113 तिङ्शित्सार्वधातुकम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 384 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आर्धधातुकं शेषः 3.4.114 · प्रकरण 12← हृदयनिहितैः; आगतम्; प्रोषितानाम्
the affix left over (not तिङ् or शित्) is called आर्धधातुक
Any affix enjoined after a root that is not a तिङ् ending and not a शित् affix — everything left over (शेष) once the सार्वधातुक affixes are set aside — is called आर्धधातुक, the class that reaches "half the root" and builds the stems outside the present system. The कृत् suffixes fall here: क्त in प्रमत्तः "heedless", क्त्वा in श्रुत्वा "having heard", and the future sign स्य in द्रक्ष्यसि "you will see" are all आर्धधातुक. The name governs whether the augment इट् may come and how the root's vowel strengthens. The derivation names this rule where it fixes the कृत् or derived affix as आर्धधातुक.
ధాతువు తరువాత విధించిన ప్రత్యయాలలో తిఙ్ ప్రత్యయమూ కాక శిత్ ప్రత్యయమూ కాక — సార్వధాతుక ప్రత్యయాలను పక్కన పెట్టాక మిగిలినది (శేషం) — దానికి ఆర్ధధాతుక సంజ్ఞ, "ధాతువులో సగానికే" చేరి వర్తమాన వ్యవస్థ వెలుపలి రూపాలను నిర్మించే గణం. కృత్ ప్రత్యయాలు ఇక్కడకు వస్తాయి: ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లోని క్త, శ్రుత్వా "విని" లోని క్త్వా, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" లోని భవిష్యత్ చిహ్నం స్య — అన్నీ ఆర్ధధాతుకాలు. ఇట్ ఆగమం వచ్చునా, ధాతువు అచ్చు ఎలా బలపడునా అనేది ఈ సంజ్ఞపై ఆధారపడుతుంది. కృత్ లేదా సాధిత ప్రత్యయాన్ని ఆర్ధధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.114 आर्धधातुकं शेषः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 402 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वचिस्वपियजादीनां किति 6.1.15 · प्रकरण 12← प्रोषितानाम्
वच्, स्वप् and the यजादि roots take सम्प्रसारण before a कित् affix
वच् "to speak", स्वप् "to sleep", and the यजादि roots (यज् "to worship" and its group) undergo सम्प्रसारण — the change by which a root's semivowel य्, व् or र् is replaced by the matching vowel इ, उ or ऋ — before an affix marked with a silent क् (a कित् affix). वच् before the past participle क्त (a कित् affix) turns its व to उ: वच् + त → उच् + त → उक्त "spoken"; स्वप् likewise gives सुप्त "asleep". The कित् mark is what draws the vowel out; before an unmarked affix the semivowel stays, as वच् keeps it in वक्ति "he speaks".
వచ్ "పలుకుట", స్వప్ "నిద్రించుట", యజాది ధాతువులు (యజ్ "పూజించుట" మొదలైనవి) — మౌన క్ గుర్తుగల ప్రత్యయం (కిత్ ప్రత్యయం) ముందు సమ్ప్రసారణ ను పొందుతాయి — అది ధాతువులోని అర్ధాచ్చు య్, వ్ లేదా ర్ దాని సరిజోడు అచ్చు ఇ, ఉ లేదా ఋ చేత మార్చబడే మార్పు. వచ్ కిత్ ప్రత్యయమైన క్త (భూత కృదంతం) ముందు తన వ ను ఉ గా మారుస్తుంది: వచ్ + త → ఉచ్ + త → ఉక్త "పలికిన"; స్వప్ అదేవిధంగా సుప్త "నిద్రించిన" ను ఇస్తుంది. కిత్ గుర్తే అచ్చును బయటికి తీసేది; గుర్తులేని ప్రత్యయం ముందు అర్ధాచ్చు నిలుస్తుంది, వచ్ దాన్ని వక్తి "పలుకును" లో నిలుపుకొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.15 वचिस्वपियजादीनां किति
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 545 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उस्यपदान्तात् 6.1.96 · प्रकरण 12← प्रोषितानाम्
before the ending उस्, a preceding non-final vowel merges into it
When the ending उस् follows — the third-plural उस् of the perfect and of some other tenses — and the vowel before it is not at the end of a word, the two vowels at the seam collapse into the later one alone: the earlier vowel is simply lost into the उस्. This is a पररूप, a single substitute that takes the shape of the following vowel. So the optative of अस् "to be", स् + या + उस्, loses the vowel of या to give स्युः "they would be"; and प्र + आ + उस् in प्रोषितानाम् "of those gone abroad" collapses to प्र + उस्.
ఉస్ ప్రత్యయం — లిట్ మరియు కొన్ని ఇతర కాలాల ప్రథమ పురుష బహువచన ఉస్ — వచ్చినపుడు, దాని ముందున్న అచ్చు పదాంతంలో లేకపోతే, సంధిలోని రెండు అచ్చులు తరవాతిదానిగా మాత్రమే కలిసిపోతాయి: మునుపటి అచ్చు ఉస్ లోకి కేవలం కలిసిపోతుంది. ఇది పరరూపం, తరవాతి అచ్చు రూపాన్ని తీసుకొను ఏకాదేశం. అలా అస్ "ఉండుట" యొక్క విధ్యర్థం స్ + యా + ఉస్, యా యొక్క అచ్చును కోల్పోయి స్యుః "ఉందురు" ఇస్తుంది; ప్రోషితానామ్ "దూరదేశం వెళ్ళినవారి" లో ప్ర + ఆ + ఉస్ ప్ర + ఉస్ గా కలిసిపోతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.96 उस्यपदान्तात्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 490 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् 7.2.10 · प्रकरण 12← हृदयनिहितैः; आगतम्
after a single-vowel root unaccented in its teaching form, आर्धधातुक takes no इट्
After a root that is एकाच् — of a single vowel, one syllable — and anudātta (unaccented) in the way it is taught, an आर्धधातुक affix does not take the augment इट् (the इ- that otherwise props such an affix onto the root). These are the अनिट् roots, the ones that join their suffix bare. दृश् "see", कृ "do" and पद् "go" are among them, so द्रक्ष्यसि "you will see", कर्तुम् "to do" and सम्पत्स्यन्ते "they will come about" set the future or the infinitive straight on the root with no इ between. The derivation names this rule on the silent step where the इट् is withheld.
ఏకాచ్ — ఒకే అచ్చు, ఒక అక్షరం — అయి, ఉపదేశింపబడిన తీరులో అనుదాత్తమైన (అనుదాత్త) ధాతువు తరువాత ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం ఇట్ ఆగమాన్ని (లేకపోతే ఆ ప్రత్యయాన్ని ధాతువుకు ఆనించే ఇ-) తీసుకోదు. ఇవి అనిట్ ధాతువులు, తమ ప్రత్యయాన్ని ప్రత్యయాంతరం లేకుండా చేరేవి. దృశ్ "చూడు", కృ "చేయు", పద్ "పోవు" వీటిలోనివి, కాబట్టి ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు", కర్తుమ్ "చేయుటకు", సంపత్స్యంతే "సంభవించును" భవిష్యత్తును లేదా భావార్థకాన్ని మధ్య ఇ లేకుండా నేరుగా ధాతువుపై ఉంచుతాయి. ఇట్ ఆగిపోయే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.10 एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 473 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अदिप्रभृतिभ्यः शपः 2.4.72 · प्रकरण 13← विद्धि
after अद् and the rest of the second class the present marker शप् is elided
After अद् "to eat" and the roots that head its list — the अदादि or second class — the present marker शप् (the थेमाटिक अ that the first class inserts between root and ending) is elided by लुक्, so no अ appears. The ending joins the bare root: अद् + ति → अत्ति "he eats", and अस् "to be" + ति → अस्ति "is". Compare a first-class root, which keeps the marker: भू gives भव + ति → भवति.
అద్ "తినుట" మొదలైన ధాతువుల తరవాత — అదాది గణం, రెండవ గణం — వర్తమాన వికరణ శప్ (భ్వాది గణం ధాతువుకూ ప్రత్యయానికీ మధ్య చేర్చే థేమాటిక్ అ) లుక్ చేత లోపిస్తుంది, కనుక అ కనిపించదు. ప్రత్యయం కేవల ధాతువుతో కలుస్తుంది: అద్ + తి → అత్తి "తినును", అస్ "అగుట" + తి → అస్తి "ఉన్నది". వికరణాన్ని నిలుపుకొనే భ్వాది ధాతువుతో పోల్చండి: భూ భవ + తి → భవతి ను ఇస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 2.4.72 अदिप्रभृतिभ्यः शपः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 550 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिक लोपो झलि क्ङिति 6.4.37 · प्रकरण 13← आगतम्
certain roots lose their final nasal before a झल्-initial कित्/ङित् affix
A set of roots loses its final nasal before an affix that begins with a झल् (a stop or sibilant) and is marked with a silent क् or ङ् (a weak affix). The set is the roots taught with a low pitch (anudātta) — यम्, रम्, नम्, गम्, हन्, मन् and their like — together with वन् and the तनादि roots (तन् and its group). गम् "to go" before the gerund क्त्वा, which begins with the झल् त and is कित्, drops its म्: गम् + त्वा → ग + त्वा → गत्वा "having gone"; नम् "to bend" likewise gives नत "bowed".
ఒక గుంపు ధాతువులు — ఝల్ (స్పర్శం లేదా ఊష్మం) తో మొదలై, మౌన క్ లేదా ఙ్ గుర్తుగల (దుర్బల) ప్రత్యయం ముందు తమ చివరి అనునాసికాన్ని కోల్పోతాయి. ఆ గుంపు: అనుదాత్తంగా నేర్పిన ధాతువులు — యమ్, రమ్, నమ్, గమ్, హన్, మన్ మొదలైనవి — వన్, తనాది ధాతువులు (తన్ మొదలైనవి) కలిపి. గమ్ "వెళ్ళుట" — ఝల్ అయిన త తో మొదలై కిత్ అయిన క్త్వా (గత్వార్థ) ముందు తన మ్ ను కోల్పోతుంది: గమ్ + త్వా → గ + త్వా → గత్వా "వెళ్ళి"; నమ్ "వంగుట" అదేవిధంగా నత "వంగిన" ను ఇస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 6.4.37 अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिकलोपो झलि क्ङिति
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 557 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
हुझल्भ्यो हेर्धिः 6.4.101 · प्रकरण 13← विद्धि
after हु and a झल्-final stem the imperative हि becomes धि
After हु "to offer" and after a stem ending in a झल् (a stop or a sibilant), the second-person singular imperative ending हि is replaced by धि. विद् "to know" ends in the झल् द्; its imperative विद् + हि becomes विद्धि "know!". After a vowel-final stem the ending stays हि, as भू gives भव + हि → भव "be" (where हि itself later drops).
హు "హోమము చేయుట" తరవాత, ఝల్ (స్పర్శం లేదా ఊష్మం) తో అంతమయ్యే కాండం తరవాత — మధ్యమ పురుష ఏకవచన లోట్ ప్రత్యయం హి ధి చేత మార్చబడుతుంది. విద్ "తెలియుట" ఝల్ అయిన ద్ తో అంతమవుతుంది; దాని లోట్ విద్ + హి విద్ధి "తెలుసుకో!" అవుతుంది. అచ్చుతో అంతమయ్యే కాండం తరవాత ప్రత్యయం హి గా నిలుస్తుంది, భూ భవ + హి → భవ "అగుము" ను ఇస్తుంది (అక్కడ హి తానే తరవాత లోపిస్తుంది).
- Aṣṭādhyāyī — 6.4.101 हुझल्भ्यो हेर्धिः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 554 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
शासिवसिघसीनां च 8.3.60 · प्रकरण 13← प्रोषितानाम्
the स of शास्, वस् and घस् becomes ष after an इण् or क-class sound
The स of the roots शास् "to rule", वस् "to dwell" and घस् "to eat" is replaced by the retroflex ष after a sound of the इण् set (the vowels and semivowels other than अ, and ह्) or of the क-class. वस् in the past participle takes the augment इ before its क्त, and after that vowel its स turns to ष: वस् + इत → उषित, and with the prefix प्र, प्रोषित — प्रोषितानाम् "of those who dwelt abroad".
శాస్ "పరిపాలించుట", వస్ "నివసించుట", ఘస్ "తినుట" — ఈ ధాతువుల స, ఇణ్ గణపు ధ్వని (అ కాక ఇతర అచ్చులు, అంతస్థలు, హ్) లేదా క-వర్గపు ధ్వని తరవాత మూర్ధన్య ష చేత మార్చబడుతుంది. వస్ భూత కృదంతంలో తన క్త ముందు ఇ ఆగమాన్ని గ్రహిస్తుంది, ఆ అచ్చు తరవాత దాని స ష గా మారుతుంది: వస్ + ఇత → ఉషిత, ప్ర ఉపసర్గతో ప్రోషిత — ప్రోషితానామ్ "దూరాన నివసించినవారి".
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.60 शासिवसिघसीनां च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 552 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
दाधा घ्वदाप् 1.1.20 · प्रकरण 14← हृदयनिहितैः
the दा and धा roots, except दाप्, are named घु
The roots शaped like दा "give" and धा "put" are given the name घु, except दाप् "cut" (and दैप् "purify"). The घु name gathers just those दा/धा roots that behave alike, so that later rules — the ones that drop or shorten their long आ before certain endings — can reach them by one word. आदाय "having taken", from दा with आ, दधानः "holding", from धा, and श्रद्दधानाः "believing" all stand on roots this rule names घु. The derivation names it on the silent step where the root is fixed as घु.
దా "ఇచ్చు", ధా "ఉంచు" వంటి ధాతువులకు ఘు అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది, దాప్ "కోయు" (మరియు దైప్ "శుద్ధిచేయు") తప్ప. ఘు సంజ్ఞ ఒకేలా ప్రవర్తించే ఆ దా/ధా ధాతువులను మాత్రమే ఒక్క పదంలో కూర్చుతుంది, తద్వారా తరువాతి సూత్రాలు — కొన్ని ప్రత్యయాల ముందు వాటి దీర్ఘ ఆ ను తొలగించే లేదా హ్రస్వం చేసేవి — వాటిని ఒక్క మాటతో అందుకోగలవు. ఆదాయ "తీసుకొని", ఆ తో దా నుండి, దధానః "ధరిస్తూ", ధా నుండి, శ్రద్దధానాః "నమ్మేవారు" అన్నీ ఈ సూత్రం ఘు అని పిలిచే ధాతువులపై నిలుస్తాయి. ధాతువును ఘు గా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.20 दाधा घ्वदाप्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 622 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
दिवादिभ्यः श्यन् 3.1.69 · प्रकरण 15← श्राम्यताम्
after दिव् and the rest of the fourth class the present marker श्यन् is added
After दिव् "to play, shine" and the roots that head its list — the दिवादि or fourth class — the present marker श्यन् is added instead of शप्. Its living piece is य (the श् and न् are only markers). पुष् "to thrive" takes श्यन्: पुष् + य + ति → पुष्यति "thrives".
దివ్ "క్రీడించుట, వెలుగుట" మొదలైన ధాతువుల తరవాత — దివాది గణం, నాలుగవ గణం — వర్తమాన వికరణ శ్యన్ శప్ స్థానంలో చేర్చబడుతుంది. దానిలో నిలిచేది య మాత్రమే (శ్, న్ కేవలం గుర్తులు). పుష్ "వర్ధిల్లుట" శ్యన్ ను గ్రహిస్తుంది: పుష్ + య + తి → పుష్యతి "వర్ధిల్లును".
- Aṣṭādhyāyī — 3.1.69 दिवादिभ्यः श्यन्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 628 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
क्तक्तवतू निष्ठा 1.1.26 · प्रकरण 34← हृदयनिहितैः; आगतम्; प्रोषितानाम्
the क्त and क्तवतु affixes are named निष्ठा
The two affixes क्त and क्तवतु are given the name निष्ठा. क्त makes the past passive participle (कृतम् "done") and क्तवतु the past active participle (कृतवत् "having done"); gathering both under one name lets the later rules that shape them — the ones that add or withhold the augment इट्, or change the root before them — reach both by one word. प्रमत्तः "heedless", from मद् with क्त, तीर्णः "crossed", from तॄ, and विरचिताम् "arranged", from रच् with the causative, all end in a निष्ठा affix. The derivation names it on the silent step where the affix is fixed as निष्ठा.
క్త, క్తవతు అనే రెండు ప్రత్యయాలకు నిష్ఠా అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. క్త భూతకాల కర్మణి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతమ్ "చేయబడిన"), క్తవతు భూతకాల కర్తరి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతవత్ "చేసినవాడు"); రెంటినీ ఒక సంజ్ఞ కింద కూర్చడం వల్ల వాటిని తీర్చిదిద్దే తరువాతి సూత్రాలు — ఇట్ ఆగమాన్ని చేర్చే లేదా ఆపే, లేదా వాటి ముందు ధాతువును మార్చే సూత్రాలు — రెంటినీ ఒక్క మాటతో అందుకోగలవు. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త గలవాడు", మద్ నుండి క్త తో, తీర్ణః "దాటిన", తౄ నుండి, విరచితామ్ "అమర్చబడిన", రచ్ నుండి ప్రేరణతో, అన్నీ నిష్ఠా ప్రత్యయంతో అంతమవుతాయి. ప్రత్యయం నిష్ఠాగా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.26 क्तक्तवतू निष्ठा
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 810 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
निष्ठा 3.2.102 · प्रकरण 34← हृदयनिहितैः; आगतम्; प्रोषितानाम्
the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root in a past sense
In the sense of the past, the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root. क्त gives the past participle — usually passive (कृत 'done', गत 'gone'), active with verbs of state or motion (मत्त 'intoxicated'); क्तवतु gives the active past participle in -तवत् (कृतवत् 'having done'). The क्त word then declines as an ordinary adjective and agrees with its noun.
భూతార్థంలో ధాతువు తరువాత నిష్ఠా ప్రత్యయాలు క్త, క్తవతు వస్తాయి. క్త భూత కృదంతం — సాధారణంగా కర్మణి (కృత "చేయబడినది", గత "వెళ్లినది"), స్థితి/గతి ధాతువులకు కర్తరి (మత్త "మత్తెక్కినవాడు"); క్తవతు కర్తరి భూత కృదంతం -తవత్ (కృతవత్ "చేసినవాడు"). క్త రూపం సామాన్య విశేషణంలా నడిచి తన నామంతో అన్వయిస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.102 निष्ठा
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 811 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §5.1, प्रमत्तः
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे 3.2.124 · प्रकरण 34← श्राम्यताम्
the present participle: लट् becomes शतृ or शानच्
The present लट् is optionally replaced by the two present-participle affixes — शतृ for the active (parasmaipada), शानच् for the middle (ātmanepada) — when the participle agrees with a word not in the nominative. पचन्तं पश्य, “see him cooking”. शतृ ends the stem in अत् and gives forms like पचन्, गच्छन्.
వర్తమాన లట్ స్థానంలో రెండు వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయాలు — పరస్మైపదానికి శతృ, ఆత్మనేపదానికి శానచ్ — ప్రథమేతర విభక్తితో సమానాధికరణమైనప్పుడు వికల్పంగా వస్తాయి. పచన్తం పశ్య — “వండుతున్నవానిని చూడు”. శతృ వల్ల ధాతువు అత్ కారాంతమై పచన్, గచ్ఛన్ వంటి రూపాలు వస్తాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.124 लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 827 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तौ सत् 3.2.127 · प्रकरण 34← श्राम्यताम्
the two affixes शतृ and शानच् are named सत्
The two — शतृ and शानच्, the affixes that replace लट् to make a present participle — are given the name सत्. शतृ makes the active participle (पश्यन् "seeing") and शानच् the middle participle (गाहमानः "plunging in"); the name सत् lets the rules that treat a present participle as an ongoing act reach both together. मुञ्चतः "of the one loosing", कुर्वन् "doing" and पश्यन् carry शतृ, and दधानः "holding" and लम्बमानस्य "of the one hanging down" carry शानच्, all named सत् by this rule. The derivation names it on the silent step where the participle affix is fixed as सत्.
ఆ రెండు — శతృ, శానచ్, వర్తమాన కృదంతాన్ని చేయడానికి లట్‌ను భర్తీచేసే ప్రత్యయాలు — వాటికి సత్ అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. శతృ కర్తరి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (పశ్యన్ "చూస్తూ"), శానచ్ మధ్యగణ కృదంతాన్ని చేస్తుంది (గాహమానః "మునుగుతూ"); సత్ సంజ్ఞ, వర్తమాన కృదంతాన్ని జరుగుతున్న క్రియగా చూసే సూత్రాలు రెంటినీ కలిపి అందుకోనిస్తుంది. ముఞ్చతః "విడిచేవాని", కుర్వన్ "చేస్తూ", పశ్యన్ శతృ ను కలిగి ఉంటాయి, దధానః "ధరిస్తూ", లమ్బమానస్య "వేలాడేవాని" శానచ్ ను కలిగి ఉంటాయి, అన్నీ ఈ సూత్రంచేత సత్ అని పిలవబడతాయి. కృదంత ప్రత్యయం సత్‌గా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.127 तौ सत्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 830 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
दधातेर्हिः 7.4.42 · प्रकरण 34← हृदयनिहितैः
धा becomes हि before a त-initial कित् affix
The root धा "to put" becomes हि before a त-initial affix marked कित्. धा + त (the past participle क्त) → हि + त → हित, and with the prefix नि, निहितम् "placed down", निहितैः "by the placed ones".
ధా "ఉంచుట" ధాతువు కిత్ చే గుర్తైన తకారాది ప్రత్యయం ముందు హి గా మారుతుంది. ధా + త (భూతకృదంతం క్త) → హి + త → హిత, ని ఉపసర్గంతో నిహితమ్ "ఉంచబడినది", నిహితైః "ఉంచబడినవాటిచేత".
- Aṣṭādhyāyī — 7.4.42 दधातेर्हिः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 822 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद् वृद्धम् 1.1.73 · प्रकरण 48← आगतम्; प्रोषितानाम्
a stem whose first vowel is a वृद्धि vowel is named वृद्धम्
A stem the first of whose vowels (अचाम् आदिः) is a वृद्धि vowel — आ, ऐ or औ — is given the name वृद्धम्. The name marks a word as begun in a strengthened vowel, so the rules that turn on such a beginning can reach it. आदाय "having taken", आरूढे "mounted" and आयत्तम् "dependent" all open in आ, and are वृद्धम् by this rule. The derivation names it on the silent step where the word is fixed as वृद्धम्.
ఏ అంగం మొదటి అచ్చు (అచామ్ ఆదిః) వృద్ధి అచ్చు — ఆ, ఐ లేదా ఔ — అయితే, ఆ అంగానికి వృద్ధమ్ అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ, పదం బలపడిన అచ్చుతో మొదలైనట్లు గుర్తిస్తుంది, తద్వారా అటువంటి ఆరంభంపై ఆధారపడే సూత్రాలు దాన్ని అందుకోగలవు. ఆదాయ "తీసుకొని", ఆరూఢే "ఎక్కిన", ఆయత్తమ్ "ఆధారపడిన" అన్నీ ఆ తో మొదలవుతాయి, ఈ సూత్రంచేత వృద్ధమ్ అవుతాయి. పదం వృద్ధమ్‌గా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.1.73 वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद् वृद्धम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1070 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वसतिक्षुधोरिट् 7.2.52 · not in the abridgement← प्रोषितानाम्
वस् and क्षुध् take इट् before a त-initial निष्ठा affix
The roots वस् "to dwell" and क्षुध् "to be hungry" take the इट् augment (an इ) before a त-initial निष्ठा affix. वस्, whose semivowel collapses to उ, gives उषित, and with the prefix प्र, प्रोषित "having dwelt away, departed", प्रोषितानाम् "of the departed". This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.
వస్ "నివసించుట", క్షుధ్ "ఆకలిగొనుట" ధాతువులు తకారాది నిష్ఠా ప్రత్యయం ముందు ఇట్ ఆగమం (ఒక ఇ) పొందుతాయి. వస్, దాని అర్ధాచ్చు ఉ గా కుంగగా, ఉషిత అవుతుంది, ప్ర ఉపసర్గంతో ప్రోషిత "దూరముగా నివసించిన, ప్రవాసమేగిన", ప్రోషితానామ్ "ప్రవాసమేగినవారిది". ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.2.52 वसतिक्षुधोरिट्
- Siddhāntakaumudī — outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras
uncheckeddrafted from the rule text
शमामष्टानां दीर्घः श्यनि 7.3.74 · not in the abridgement← श्राम्यताम्
the eight roots शम् etc. lengthen their vowel before श्यन्
The eight roots शम्, तम्, दम्, श्रम्, भ्रम्, क्षम्, क्लम् and मद् lengthen their vowel before श्यन् (the fourth-class present marker). श्रम् "to toil" → श्राम्यति "toils", श्राम्यताम् "of them that toil". This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.
శమ్, తమ్, దమ్, శ్రమ్, భ్రమ్, క్షమ్, క్లమ్, మద్ అను ఎనిమిది ధాతువులు శ్యన్ (నాలుగవ గణపు వర్తమాన వికరణం) ముందు తమ అచ్చును దీర్ఘం చేసుకుంటాయి. శ్రమ్ "శ్రమపడుట" → శ్రామ్యతి "శ్రమపడును", శ్రామ్యతామ్ "శ్రమపడువారిది". ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.3.74 शमामष्टानां दीर्घः श्यनि
- Siddhāntakaumudī — outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras
uncheckeddrafted from the rule text
अ अ 8.4.68 · not in the abridgement← आगतम्; श्राम्यताम्
the short अ, held open through the derivation, returns to its close sound at the end
The last sūtra of the Aṣṭādhyāyī. Throughout a derivation the short अ is treated as though it were open (विवृत), like the long आ, so that the rules can reach it; this rule restores its natural close (संवृत) sound once the derivation is done. It is the final step of nearly every chain — of चक्रे, of प्रमत्तः, and the rest. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.
అష్టాధ్యాయి చివరి సూత్రం. వ్యుత్పత్తి అంతటా హ్రస్వ అ ను విచ్చుకున్నట్టుగా (వివృత), దీర్ఘ ఆ వలె, గ్రహిస్తారు — తద్వారా నియమాలు దానిని అందుకోగలుగుతాయి; వ్యుత్పత్తి ముగిసిన పిదప ఈ సూత్రం దాని సహజ సంవృత ధ్వనిని తిరిగి ఇస్తుంది. ఇది దాదాపు ప్రతి గొలుసుకూ చివరి మెట్టు — చక్రే కు, ప్రమత్తః కు, మిగిలిన వాటికి. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.68 अ अ
- Siddhāntakaumudī — outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras
uncheckeddrafted from the rule text

१समासविग्रहthe compounds, unpacked

तत्संदेशैः

तद् · संदेश

तस्य संदेशाः, तैः
तत्पुरुष (genitive) — his messages

तत्पुरुष. with messages from him — Mallinātha writes the referent in twice over, तत्सन्देशैस्तस्य भर्तुः सन्देशैः, *his, that is, your husband's*. **संदेश is the poem's own name for itself**, and this is the first time the word has stood inside the message rather than outside it: the cloud is here saying *I have come with the messages*, which is the sentence the whole poem has been getting to

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who glosses तत्सन्देशैस्तस्य भर्तुः सन्देशैः and adds भर्तुः सन्देशकथनार्थमागतमित्यर्थः; DCS gives the members as तद् and संदेश“hṛdayanihitair manasi sthāpitais tatsandeśais tasya bhartuḥ sandeśais tvatsamīpam āgatam”

हृदयनिहितैः

हृदय · निहित

हृदये निहिताः, तैः
तत्पुरुष (locative) — laid up in the heart

तत्पुरुष — it agrees with तत्संदेशैः. kept in the heart — Mallinātha glosses मनसि स्थापितैः, set down in the mind, which is how a messenger carries a message that is not written. **The compound stands three times in this canto and this is the third**: at 2.20 the marks of the house were हृदयनिहितानि, kept in the heart, so that the cloud would know it; at 2.27 the beginning of union was हृदयनिहितारम्भम्, kept in the heart, so that she could taste it; here it is the words themselves. **Three different things carried inside**, and the poem is about nothing else

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who glosses हृदयनिहितैर्मनसि स्थापितैः; DCS gives the members as हृदय and धा, marking the second a participle. That the compound stands at 2.20 and 2.27 as well is the reader's, checked against the corpus“hṛdayanihitair manasi sthāpitaiḥ”

त्वत्समीपम्

त्वद् · समीप

तव समीपम्
तत्पुरुष (genitive) — the neighbourhood of you

तत्पुरुष. to where you are — an accusative of the goal reached, and the end of a journey that has taken sixty-five stanzas of the first canto and thirty-eight of the second. **समीप is *near* and not *at***: the cloud has got as far as the window, and the word does not claim more

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who carries त्वत्समीपमागतम् through unglossed; DCS gives the members as त्वद् and समीप. The vigraha and the reading of समीप are the reader's

मन्द्रस्निग्धैः

मन्द्र · स्निग्ध

मन्द्राश्च ते स्निग्धाश्च, तैः
कर्मधारय — deep and mellow at once

कर्मधारय — it agrees with ध्वनिभिः. deep and mellow — two adjectives compounded with each other and no noun between them, the shape Mallinātha licensed at 2.32 with Pāṇini 2.1.57 विशेषणं विशेष्येण बहुलम्. Here he does not name the rule and only reverses the pair: स्निग्धगम्भीरैः, *mellow and deep*. **मन्द्र is the low register of a voice** — the technical word for the chest voice against the head voice — and स्निग्ध is oily, hence smooth. Between them they describe thunder as a singer

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who glosses मन्द्रस्निग्धैः स्निग्धगम्भीरैर्ध्वनिभिर्गर्जितैः; DCS gives the members as मन्द्र and स्निग्ध. The vigraha follows the one he gave for कठिनविषमाम् at 2.32 and is the reader's here“mandrasnigdhaiḥ snigdhagambhīrair dhvanibhir garjitaiḥ karaṇaiḥ”

अबलावेणिमोक्षोत्सुकानि

अबला · वेणि · मोक्ष · उत्सुक

अबलानां वेणयः
तत्पुरुष (genitive) — the braids of women
अबलावेणीनां मोक्षः
तत्पुरुष (genitive) — the loosing of those braids
अबलावेणिमोक्षे उत्सुकानि
तत्पुरुष (locative) — eager for that loosing

तत्पुरुष — it agrees with वृन्दानि. impatient to loose the braids of their women — Mallinātha unpacks it exactly: अबलानां स्त्रीणां वेणयस्तासां मोक्षे मोचन उत्सुकानि. **The braid is the एकवेणी of 2.32**, the single plait a woman keeps while her husband is away and does not undo until he is back; the yakṣa's own promise there was मयोद्वेष्टनीयाम्, *to be unwound by me*. So the cloud's credential is that it does for every traveller on every road what the speaker is waiting to do for one woman — **which is why Mallinātha calls it a घटक**, a match-maker, and not merely a messenger. `text.md` prints वेणि with a short i where 2.32 printed वेणीम् with a long one; both are current stems and DCS gives the long one here

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who unpacks अबलानां स्त्रीणां वेणयस्तासां मोक्षे मोचन उत्सुकानि and introduces the clause with न केवलमहं वार्ताहरः किन्तु घटकोऽपीत्याशयेनाह; DCS gives the members as अबला, वेणी and मोक्ष with उत्सुक as the head, and its वेणी has the long ī where the page prints वेणि. The link to 2.32 is the reader's“na kevalam ahaṃ vārtāharaḥ kintu ghaṭako 'pīty āśayenāha … abalānāṃ strīṇāṃ veṇayas tāsāṃ mokṣe mocana utsukāni”

२प्रतिपदार्थeach word, its form and sense

ṛ-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular
भर्तुः
printed भर्तुर्मित्रं
भर्तृ, from √भृ with तृच्
of your husband — the first word of the message, and Mallinātha writes in whose: भर्तुस्तव पत्युः. **It is the second appearance of this word and the gap it falls into has just been located.** At 2.25 it lost its table because skt-data declines भर्तृ on the पितृ pattern and an agent noun in तृच् lengthens in the strong cases — भर्तारम्, भर्तारौ, भर्तारः against the generator's भर्तरम्, भर्तरौ, भर्तरः. Five stanzas ago भ्रातः at 2.34 came out right, because a relationship noun really is of the पितृ type. **So the two ṛ-stems of this passage are the two halves of one finding**, and the genitive singular here is again a cell the two patterns share
ṛ-stem masculine
Agent nouns and kinship terms in ṛ: भर्ता, भर्तारौ, भर्तारः, genitive भर्तुः. The stem vowel strengthens in the strong cases.
ఋకారాంత కర్తృ/బంధువాచకాలు: భర్తా, భర్తారౌ, భర్తారః, షష్ఠీ భర్తుః. బలమైన విభక్తుల్లో ప్రాతిపదిక అచ్చు బలపడుతుంది.
- Śabdamañjarī — ऋकारान्त पुंल्लिङ्ग — कर्ता कर्तारौ कर्तारः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; कर्तृ / भर्तृ prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.5, the ṛ-stem masculine
uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī
ṛ-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern धातृ declines on
1. धातृ
2. 6.1.111ऋत उत्1.1.51उरण् रपरः
  धात्+उर्+स्
3. 8.2.24रात्सस्य
  धात्+उर्
4. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
  धातुः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular

मित्रम्

printed भर्तुर्मित्रं

मित्र

friend — and the word is **neuter** when it means a friend, however male the friend is; the masculine मित्रः is the sun. The accusative singular is मित्रम् either way, so nothing on the page decides, and DCS tags it masculine while Mallinātha glosses it with the masculine प्रियसुहृदम्. **What the cloud calls itself first is not a messenger but a friend of the husband's**, which is the credential the next three pādas then argue for

a-stem neuter

Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

a-stem neuter

Neuter nouns in short अ: फल “fruit”, वचन “word”, कुसुम, and adjectives in अ agreeing with a neuter noun. The nominative and accusative singular end in अम् (7.1.24) — फलम् — and are alike; the plural फलानि takes नुम् and lengthens; the instrumental plural is फलैः (7.1.9). It is the a-stem masculine’s table with the neuter’s own nominative, accusative and the -आनि plural.

హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దాలు: ఫల “పండు”, వచన “మాట”, కుసుమ, నపుంసక నామానికి అన్వయించే అకారాంత విశేషణాలు. ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు అమ్ తో ముగుస్తాయి (7.1.24) — ఫలమ్ — రెండూ ఒకటే; బహువచనం ఫలాని నుమాగమంతో దీర్ఘమవుతుంది; తృతీయా బహువచనం ఫలైః (7.1.9). అకారాంత పుంలింగ పట్టికే, నపుంసకపు సొంత ప్రథమ, ద్వితీయ, -ఆని బహువచనంతో.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — फल / a-stem neuter prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — अकारान्त नपुंसकलिङ्ग — फलम् फले फलानि

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	मित्रम्	मित्रे	मित्राणि
द्वितीया	मित्रम्	मित्रे	मित्राणि
तृतीया	मित्रेण	मित्राभ्याम्	मित्रैः
चतुर्थी	मित्राय	मित्राभ्याम्	मित्रेभ्यः
पञ्चमी	मित्रात्	मित्राभ्याम्	मित्रेभ्यः
षष्ठी	मित्रस्य	मित्रयोः	मित्राणाम्
सप्तमी	मित्रे	मित्रयोः	मित्रेषु
सम्बोधन	मित्र	मित्रे	मित्राणि

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern फल declines on

फल
7.1.24अतोऽम्
फल+अम्
6.1.107अमि पूर्वः
फलम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular

प्रियम्

printed प्रियमविधवे

प्रिय

dear — agreeing with मित्रम्, and Mallinātha folds the two into one word, प्रियसुहृदम्, a dear friend. **प्रिय is the word the poem has been using of the woman** — प्रिया at 2.25, मत्प्रिया in the comments throughout — and here it is used of the messenger, by the messenger, about himself

a-stem masculine

The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः.

అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్షః, యక్షౌ, యక్షాః.

Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; राम prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
docs/lessons/1.1.md — §4.2, the a-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

a-stem masculine

The largest noun class, and the one every other declension is measured against: यक्ष, राम. The nominative singular यक्षः ends in a visarga that is a buried स् (8.2.66, then 8.3.15); the instrumental शापेन comes from टा becoming इन after an a-stem (7.1.12) and then अ + इ → ए (6.1.87); the locative plural is यक्षेषु. Adjectives in अ — प्रमत्त, भोग्य — decline the same way in the masculine, so प्रमत्तः and भोग्येण sit in this same table.

అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్ష, రామ. శబ్దమంజరిలో మొదటి శబ్దం 'రామః రామౌ రామాః'. ప్రథమా ఏకవచనం యక్షః (దాగిన స్), తృతీయా శాపేన (టా → ఇన 7.1.12; అ + ఇ → ఏ 6.1.87), సప్తమీ బహువచనం యక్షేషు. అకారాంత విశేషణాలు — ప్రమత్త, భోగ్య — పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి; ప్రమత్తః, భోగ్యేణ ఇదే పట్టికలో ఉంటాయి.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — रामः prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
docs/lessons/1.1.md — §4, the a-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	प्रियः	प्रियौ	प्रियाः
द्वितीया	प्रियम्	प्रियौ	प्रियान्
तृतीया	प्रियेण	प्रियाभ्याम्	प्रियैः
चतुर्थी	प्रियाय	प्रियाभ्याम्	प्रियेभ्यः
पञ्चमी	प्रियात्	प्रियाभ्याम्	प्रियेभ्यः
षष्ठी	प्रियस्य	प्रिययोः	प्रियाणाम्
सप्तमी	प्रिये	प्रिययोः	प्रियेषु
सम्बोधन	प्रिय	प्रियौ	प्रियाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern राम declines on

राम
6.1.107अमि पूर्वः
रामम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

ā-stem feminine, सम्बोधन एकवचन vocative singular

अविधवे

printed प्रियमविधवे

अविधवा

you who are no widow — **and it is the fourth word of the message and the most carefully chosen in it.** Mallinātha gives the vigraha, विधवा गतभर्तृका न भवतीत्यविधवा सभर्तृका, *she whose husband is gone is a widow; not so — one who has a husband*; and then says what the word is for: अनेन भर्तृजीवनसूचनादनिष्टाशङ्कां वारयति — **by this, since it makes known that her husband is alive, he wards off the fear of the worst**. A stranger at a window at midnight with news of a man abroad is bringing one of two things, and the cloud says which before it says anything else. **It is also the first vocative in the poem addressed to her**: seventeen have gone to the cloud

ā-stem feminine

The commonest feminine class, formed from an a-stem by lengthening: कान्ता, कान्ते, कान्ताः.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

ā-stem feminine

Feminine stems ending in आ, built from an अ-stem by टाप् (4.1.4): रमा, बाला, कान्ता, and the poem's याच्ञा, अलका, मोघा. The nominative is रमा, the accusative रमाम्, the instrumental रमया (7.3.105); the dative, ablative, genitive and locative singular take the याट् augment — रमायै, रमायाः, रमायाम् (7.3.113). The genitive plural is रमाणाम् (नुट् by 7.1.54), and the vocative singular is रमे.

అకారాంత శబ్దం నుండి టాప్ (4.1.4) చేత ఏర్పడే ఆకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: రమా, బాలా, కాన్తా, పద్యంలోని యాచ్ఞా, అలకా, మోఘా. ప్రథమ రమా, ద్వితీయ రమామ్, తృతీయ రమయా (7.3.105); చతుర్థీ/పంచమీ/షష్ఠీ/సప్తమీ ఏకవచనాలు యాట్ ఆగమంతో — రమాయై, రమాయాః, రమాయామ్ (7.3.113). షష్ఠీబహువచనం రమాణామ్ (7.1.54 నుట్), సంబోధనైకవచనం రమే.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — आकारान्त स्त्रीलिङ्ग prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — आकारान्त स्त्रीलिङ्ग — aa-fem

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	अविधवा	अविधवे	अविधवाः
द्वितीया	अविधवाम्	अविधवे	अविधवाः
तृतीया	अविधवया	अविधवाभ्याम्	अविधवाभिः
चतुर्थी	अविधवायै	अविधवाभ्याम्	अविधवाभ्यः
पञ्चमी	अविधवायाः	अविधवाभ्याम्	अविधवाभ्यः
षष्ठी	अविधवायाः	अविधवयोः	अविधवानाम्
सप्तमी	अविधवायाम्	अविधवयोः	अविधवासु
सम्बोधन	अविधवे	अविधवे	अविधवाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

ā-stem feminine, सम्बोधन एकवचन vocative singular · the pattern रमा declines on

रमा
7.3.106सम्बुद्धौ च
रमे+स्
6.1.69एङ्ह्रस्वात् सम्बुद्धेः
हे रमे

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

And the first thing said is chosen to stop a fear. अविधवे — you who are no widow. Mallinātha gives the vigraha and then the reason: अनेन भर्तृजीवनसूचनादनिष्टाशङ्कां वारयति, by this, since it makes known that her husband is alive, he wards off the fear of the worst. A stranger at a window at midnight with word of a man abroad brings one of two things, and the cloud says which before it says anything else. It is also the first vocative in the poem addressed to her: seventeen have gone to the cloud, and this one comes from it, in its very first word to her.

మఱి చెప్పే మొదటి విషయం ఒక భయాన్ని ఆపడానికి ఎంచుకోబడింది. అవిధవే — విధవవు కావు నీవు. మల్లినాథుడు విగ్రహాన్ని, తర్వాత కారణాన్ని ఇస్తాడు: అనేన భర్తృజీవనసూచనాదనిష్టాశఙ్కాం వారయతి, దీనిచే, ఆమె భర్త బ్రతికున్నాడని తెలియజేయుటవలన, చెడు భయాన్ని తొలగిస్తాడు. అర్ధరాత్రి కిటికీవద్ద పరదేశాన ఉన్న మనిషి వార్తతో వచ్చిన అపరిచితుడు రెంటిలో ఒకటి తెస్తాడు, ఏదో మేఘం ఏమీ చెప్పకముందే చెబుతుంది. పైగా కావ్యంలో ఆమెను ఉద్దేశించిన మొదటి సంబోధన ఇది: పదిహేడు మేఘానికి వెళ్లాయి, ఇది మేఘంనుండి వస్తుంది, దాని తొలిపదంలోనే.

Mallinātha, Sañjīvinī — 2.39: he avidhave | anena bhartṛjīvanasūcanād aniṣṭāśaṅkāṃ vārayati

√विद्, class 2, लोट्, parasmaipada, second person singular

विद्धि

√विद् of the second class

know — Mallinātha glosses जानीहि, the imperative of the other root for knowing. **It is the message's only verb and it is an imperative**, which is a thing to say to a stranger only if you are sure of your standing; and the three accusatives it governs — friend, cloud, come-here — are the whole of what the cloud claims to be

imperative, लोट्

A command or a request: हर 'carry', शृणु 'listen'.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)

परस्मैपद · लोट्
प्रथम	वेत्तु	वित्ताम्	विदन्तु
मध्यम	विद्धि	वित्तम्	वित्त
उत्तम	वेदानि	वेदाव	वेदाम

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

√विद् · class 2 · लोट्

विदँ
1.3.1भूवादयो धातवः
विदँ
and, without changing the form,1.3.2
1.3.9तस्य लोपः
विद्
3.3.162लोट् च
विद् + लोँट्
and, without changing the form,1.3.21.3.3
1.3.9तस्य लोपः
विद् + ल्
and, without changing the form,1.3.78
3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
विद् + सिप्
and, without changing the form,1.3.3
1.3.9तस्य लोपः
विद् + सि
and, without changing the form,3.4.113
3.1.68कर्तरि शप्
विद् + शप् + सि
2.4.72अदिप्रभृतिभ्यः शपः
विद् + सि
3.4.87सेर्ह्यपिच्च
विद् + हि
and, without changing the form,1.2.41.4.131.1.5
6.4.101हुझल्भ्यो हेर्धिः
विद् + धि
1.4.14सुप्तिङन्तं पदम्
विद्धि

uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

This is the message. Everything before it was instruction. From 1.4 to 2.38 the yakṣa has been telling a cloud where to go, what to see and how to behave; here the cloud speaks, and the first person changes hands inside the word माम् — every earlier मया, अहम् and माम् in the canto was the man who wrote it, and this one is the messenger reciting it. The poem has taken a hundred and three stanzas to reach a sentence of four accusatives and one imperative: know me for a cloud, your husband's dear friend, come to you with his messages in my heart.

ఇదే సందేశం. దీనిముందటిదంతా ఆజ్ఞ. 1.4 నుండి 2.38 దాకా యక్షుడు మేఘానికి ఎక్కడికి వెళ్లాలో, ఏమి చూడాలో, ఎలా మెలగాలో చెబుతూ వచ్చాడు; ఇక్కడ మేఘం మాట్లాడుతుంది, మామ్‌ అను పదంలోనే ప్రథమపురుష చేతులు మారుతుంది — ఈ కాంతంలోని ప్రతి మయా, అహమ్‌, మామ్‌ దాన్ని రాసిన మనిషిది, ఇది సందేశాన్ని చదివే దూతది. కావ్యం నాలుగు ద్వితీయలు, ఒక ఆజ్ఞ కల ఒక వాక్యానికి రావడానికి నూట మూడు శ్లోకాలు తీసుకుంది: నన్ను ఒక మేఘంగా, నీ భర్త ప్రియమిత్రంగా, అతని సందేశాలను నా హృదయంలో ఉంచుకొని నీవద్దకు వచ్చినవానిగా తెలుసుకో.

Mallinātha, Sañjīvinī — 2.39: ambuvāhaṃ meghaṃ viddhi jānīhi | māṃ bhartus tava patyuḥ mitram

pronoun, द्वितीया एकवचन accusative singular
माम्
printed मामम्बुवाहं
अस्मद्
me — **and the *me* is the cloud, not the yakṣa.** From here to the end of the message the first person belongs to the messenger reciting it, and every earlier मया, अहम् and माम् in the canto was the man who wrote it. That change of speaker happens inside one word and the poem marks it nowhere else
pronoun
A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
pronoun, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern अस्मद् declines on
1. अस्मद्
2. 7.1.28ङे प्रथमयोरम्
  अस्मद्+अम्
3. 7.2.97त्वमावेकवचने
  म+अद्+अम्
4. 6.1.97अतो गुणे
  म+द्+अम्
5. 7.2.87द्वितीयायां च
  त्व+आ+अम्
6. 6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
  मा+अम्
7. 6.1.107अमि पूर्वः
  माम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular

अम्बुवाहम्

printed मामम्बुवाहं

अम्बुवाह

a water-carrier — Mallinātha glosses मेघम्, a cloud, which the word does not say: अम्बुवाह is *what carries water*, a description and not a name. **It is the ninth of the poem's words for the cloud** — after पयोद, जलद, घन, जलधर, मेघ, अम्बुद, धूमज्योतिःसलिलमरुताम्… and the like — and the cloud chooses for itself the flattest one there is, at the moment it is asking to be believed

a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	अम्बुवाहः	अम्बुवाहौ	अम्बुवाहाः
द्वितीया	अम्बुवाहम्	अम्बुवाहौ	अम्बुवाहान्
तृतीया	अम्बुवाहेन	अम्बुवाहाभ्याम्	अम्बुवाहैः
चतुर्थी	अम्बुवाहाय	अम्बुवाहाभ्याम्	अम्बुवाहेभ्यः
पञ्चमी	अम्बुवाहात्	अम्बुवाहाभ्याम्	अम्बुवाहेभ्यः
षष्ठी	अम्बुवाहस्य	अम्बुवाहयोः	अम्बुवाहानाम्
सप्तमी	अम्बुवाहे	अम्बुवाहयोः	अम्बुवाहेषु
सम्बोधन	अम्बुवाह	अम्बुवाहौ	अम्बुवाहाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern राम declines on

राम
6.1.107अमि पूर्वः
रामम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural

तत्संदेशैः

printed तत्संदेशैर्हृदयनिहितैरागतं

संदेश

with messages — an instrumental of accompaniment, and the plural is worth noticing: not a message but messages, the whole of what the second canto is about to say. Mallinātha paraphrases the whole phrase as a purpose, भर्तुः सन्देशकथनार्थमागतम्, come in order to tell her husband's messages

a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	संदेशः	संदेशौ	संदेशाः
द्वितीया	संदेशम्	संदेशौ	संदेशान्
तृतीया	संदेशेन	संदेशाभ्याम्	संदेशैः
चतुर्थी	संदेशाय	संदेशाभ्याम्	संदेशेभ्यः
पञ्चमी	संदेशात्	संदेशाभ्याम्	संदेशेभ्यः
षष्ठी	संदेशस्य	संदेशयोः	संदेशानाम्
सप्तमी	संदेशे	संदेशयोः	संदेशेषु
सम्बोधन	संदेश	संदेशौ	संदेशाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural · the pattern राम declines on

राम
7.1.9अतो भिस ऐस्
राम + ऐस्
6.1.88वृद्धिरेचि
रामैस्
8.2.66ससजुषो रुः
रामैरुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
रामैर्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामैः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

√धा + क्त, तृतीया बहुवचन instrumental plural
हृदयनिहितैः
printed तत्संदेशैर्हृदयनिहितैरागतं
निहित, from √धा with नि and क्त
laid up — the past participle of √धा with नि, and the root is hidden in it: धा becomes हित before क्त, the same substitution that gave हित्वा its shape at 2.32. Mallinātha glosses मनसि स्थापितैः, put down in the mind. **The compound has stood twice before in this canto**, at 2.20 of the marks of the house and at 2.27 of the beginning of union, and it is the same instrumental plural at 2.20 as here
past participle, क्त
The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective.
క్త ప్రత్యయం భూత కృదంతాన్ని చేస్తుంది — సాధారణంగా కర్మణి, "చేయబడినది"; గతి/స్థితి ధాతువులకు కర్తరి: గతః "వెళ్లినవాడు". తరువాత సామాన్య విశేషణంలా నడుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.102 निष्ठा
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 811 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §5.1, प्रमत्तः
uncheckeddrafted from the rule and the Bālānandinī; sūtra from skt-mcp
√धा · class 3 · क्त
1. डुधाञ्
2. 1.3.1भूवादयो धातवः
  डुधा॒ञ्
  and, without changing the form,1.3.31.3.5
3. 1.3.9तस्य लोपः
  धा
  and, without changing the form,1.1.20
4. 1.4.58प्रादयः
  नि + धा
  and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80
5. 3.2.102निष्ठा
  नि + धा + क्त
  and, without changing the form,1.3.8
6. 1.3.9तस्य लोपः
  नि + धा + त
  and, without changing the form,1.1.261.2.451.2.463.4.1141.1.431.1.37
7. 4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
  नि + धा + त + भिस्
  and, without changing the form,1.3.41.1.372.4.827.2.101.4.13
8. 7.4.42दधातेर्हिः
  नि + हि + त + भिस्
9. 7.1.9अतो भिस ऐस्
  नि + हि + त + ऐस्
  and, without changing the form,1.4.141.4.18
10. 6.1.88वृद्धिरेचि
  नि + हि + त् + ऐस्
11. 8.2.66ससजुषो रुः
  नि + हि + त् + ऐरुँ
12. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्
  नि + हि + त् + ऐर्
13. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
  निहितैः
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural · the pattern राम declines on
1. राम
2. 7.1.9अतो भिस ऐस्
  राम + ऐस्
3. 6.1.88वृद्धिरेचि
  रामैस्
4. 8.2.66ससजुषो रुः
  रामैरुँ
5. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
  रामैर्
6. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
  रामैः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
One compound here has stood three times in this canto. हृदयनिहित — laid up in the heart: at 2.20 the marks by which the cloud would know the house, at 2.27 the beginning of a union she was tasting in her mind, and here the words themselves — three different things carried inside, in the same three syllables. And the last word of the stanza is the one the whole thing is for: उत्सुकानि, eager, of men who want a braid undone — अबलावेणिमोक्षे उत्सुकानि. The messenger's credential ends on the exact act the message's whole hope is, so that the cloud's work on every road and the yakṣa's wish for one wife are named by the same word. Its saṃprasāraṇa neighbour प्रोषितानाम्, from √वस्, completes the trio of that same sūtra after सुप्त and उक्त.
ఇక్కడి ఒక సమాసం ఈ కాంతంలో మూడుమాఱులు నిలిచింది. హృదయనిహిత — హృదయంలో ఉంచినది: 2.20 లో మేఘం ఇంటిని గుర్తుపట్టే గుర్తులు, 2.27 లో ఆమె మనసులో ఆస్వాదిస్తున్న కలయిక ఆరంభం, ఇక్కడ మాటలే — ఒకే మూడక్షరాలలో లోపల మోసిన మూడు వేఱువేఱు విషయాలు. మఱి శ్లోకపు చివరిపదమే యావత్తు దేనికో అది: ఉత్సుకాని, ఆత్రుత, ఒక వేణి విప్పబడాలని కోరే మనుషులది — అబలావేణిమోక్షే ఉత్సుకాని. దూత ధ్రువపత్రం సందేశపు యావత్తు ఆశ అయిన ఖచ్చితమైన చర్యపైనే ముగుస్తుంది, కావున ప్రతి దారిపై మేఘపు పనీ, ఒక భార్యకోసం యక్షుని కోరికా ఒకే పదంతో పేర్కొనబడతాయి. దాని సంప్రసారణ పొరుగుపదం ప్రోషితానామ్‌, √వస్‌ నుండి, సుప్త, ఉక్త తర్వాత అదే సూత్రపు మూడింటినీ పూర్తిచేస్తుంది.
- Mallinātha, Sañjīvinī — 2.39: hṛdayanihitair manasi sthāpitaiḥ | abalānāṃ strīṇāṃ veṇayas tāsāṃ mokṣe utsukāni
√गम् + क्त, द्वितीया एकवचन accusative singular
आगतम्
printed तत्संदेशैर्हृदयनिहितैरागतं
आगत, from √गम् with आ and क्त
come — agreeing with माम्, and the third of the accusatives विद्धि governs. **It is the poem's arrival.** The whole first canto is the road and the whole second is the city; this one participle, past and passive in form and perfectly ordinary, is where the journey is reported as done
past participle, क्त — The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective. · √गम् + क्त, द्वितीया एकवचन accusative singular
√गम् · class 1 · क्त
1. गमॢँ
2. 1.3.1भूवादयो धातवः
  ग॒मॢँ
  and, without changing the form,1.3.2
3. 1.3.9तस्य लोपः
  गम्
4. 1.4.80ते प्राग्धातोः
  आ + गम्
  and, without changing the form,dhātupāṭha 01.0934
5. 3.2.102निष्ठा
  आ + गम् + क्त
  and, without changing the form,1.3.8
6. 1.3.9तस्य लोपः
  आ + गम् + त
  and, without changing the form,1.1.261.2.451.2.463.4.1141.1.731.1.43
7. 4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
  आ + गम् + त + अम्
  and, without changing the form,1.3.41.1.731.1.437.2.101.4.13
8. 6.4.37अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिक लोपो झलि क्ङिति
  आ + ग + त + अम्
  and, without changing the form,1.4.14
9. 6.1.107अमि पूर्वः
  आ + ग + त + म्
10. 8.4.68अ अ
  आगतम्
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern राम declines on
1. राम
2. 6.1.107अमि पूर्वः
  रामम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular

त्वत्समीपम्

समीप

near you — an accusative of the place reached, which is the case a verb of going takes for its goal. The word is a noun and not a preposition: *the nearness of you*, and coming to it is coming as far as a person may

a-stem neuter — Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि. · a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	समीपम्	समीपे	समीपानि
द्वितीया	समीपम्	समीपे	समीपानि
तृतीया	समीपेन	समीपाभ्याम्	समीपैः
चतुर्थी	समीपाय	समीपाभ्याम्	समीपेभ्यः
पञ्चमी	समीपात्	समीपाभ्याम्	समीपेभ्यः
षष्ठी	समीपस्य	समीपयोः	समीपानाम्
सप्तमी	समीपे	समीपयोः	समीपेषु
सम्बोधन	समीप	समीपे	समीपानि

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern फल declines on

फल
7.1.24अतोऽम्
फल+अम्
6.1.107अमि पूर्वः
फलम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular
यः
printed यो
यद्
who — the relative, picking up अम्बुवाहम् two pādas back, and its clause fills the whole second half of the stanza. **Mallinātha says what the clause is for**: न केवलमहं वार्ताहरः किन्तु घटकोऽपीत्याशयेनाह — *not only am I a bearer of news but a bringer-together as well*, with that in mind he says this. So the relative clause is a credential and not a description. The printed यो is यः before a voiced sound, by Pāṇini 6.1.113 अतो रोरप्लुतादप्लुते
pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular
pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern यद् declines on
1. यद्
2. 7.2.102त्यदादीनामः
  य+अ+स्
3. 6.1.97अतो गुणे
  य+स्
4. 8.2.66ससजुषो रुः
  यरुँ
5. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
  यः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
Then a credential, and Mallinātha names what kind. न केवलमहं वार्ताहरः किन्तु घटकोऽपीत्याशयेनाह — not only am I a bearer of news but a bringer-together as well: with that in mind, he says, the poet writes the relative clause. What the clause claims is that this cloud hurries travellers home so that their wives' braids may be untied — and that braid is the एकवेणी of 2.32, the single plait a woman keeps while her husband is away, which the yakṣa promised there to unwind himself at the curse's end. So the messenger's qualification is that it does for all the roads of India exactly what the message is asking for one house; Mallinātha closes with the argument in a line — for one who helps wayfarers, what need be said of helping a friend?
తర్వాత ఒక ధ్రువపత్రం, దాని రకాన్ని మల్లినాథుడు పేర్కొంటాడు. న కేవలమహం వార్తాహరః కిన్తు ఘటకోఽపీత్యాశయేనాహ — నేను కేవలం వార్తాహరుడను కాదు, కలిపేవాడను కూడా: ఆ ఆశయంతో కవి ఈ ఉపవాక్యం రాస్తాడు అంటాడు. ఆ ఉపవాక్యం చెప్పేది, ఈ మేఘం ప్రయాణికులను ఇంటికి తొందరపెడుతుందని, వారి భార్యల వేణులు విప్పబడేలా — మఱి ఆ వేణి 2.32 లోని ఏకవేణి, భర్త దూరమైనప్పుడు స్త్రీ నిలుపుకొను ఒంటి జడ, శాపం ముగిసాక దాన్ని తానే విప్పుతానని యక్షుడు అక్కడ వాగ్దానం చేసినది. కావున దూత అర్హత, ఒక ఇంటికి సందేశం అడిగేదాన్నే భారతదేశపు అన్ని దారులకూ చేయుటే; మల్లినాథుడు వాదనను ఒక పంక్తిలో ముగిస్తాడు — బాటసారులకు సాయపడేవానికి మిత్రునికి సాయపడుటగుఱించి చెప్పనేల?
- Mallinātha, Sañjīvinī — 2.39: na kevalam ahaṃ vārtāharaḥ kintu ghaṭako 'pīty āśayenāha

a-stem neuter, द्वितीया बहुवचन accusative plural

वृन्दानि

वृन्द

the crowds — Mallinātha glosses सङ्घान्, companies. **The word is a collective and it is plural**, so what the cloud hurries is not travellers but groups of them, road after road; the scale is the point, because the argument is *I do this for everybody, so of course I do it for a friend*

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	वृन्दम्	वृन्दे	वृन्दानि
द्वितीया	वृन्दम्	वृन्दे	वृन्दानि
तृतीया	वृन्देन	वृन्दाभ्याम्	वृन्दैः
चतुर्थी	वृन्दाय	वृन्दाभ्याम्	वृन्देभ्यः
पञ्चमी	वृन्दात्	वृन्दाभ्याम्	वृन्देभ्यः
षष्ठी	वृन्दस्य	वृन्दयोः	वृन्दानाम्
सप्तमी	वृन्दे	वृन्दयोः	वृन्देषु
सम्बोधन	वृन्द	वृन्दे	वृन्दानि

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem neuter, द्वितीया बहुवचन accusative plural · the pattern फल declines on

फल
7.1.20जश्शसोः शिः
फल+इ
7.1.72नपुंसकस्य झलचः
फलन्+इ
6.4.8सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ
फलानि

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

√त्वर् with णिच्, class 1, लट्, parasmaipada, third person singular
त्वरयति
√त्वर् with णिच्
hurries them — a causative: √त्वर् is *to hasten*, and it is a middle root, so त्वरते is what a traveller does and त्वरयति is what is done to him. **The tense is a plain present of habit** — this is what the cloud does, always — which is what a credential needs and what the futures of 2.33, 2.35 and 2.36 could not give
present, लट्
The present tense.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
in-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular
पथि
पथिन्
on the road — a locative of place, and the one word in the stanza that puts the whole first canto behind it. **The stem is one of the language's most irregular**: पन्थाः in the nominative, पथा in the instrumental, पथि here, with three different shapes in one paradigm. skt-data has no class that builds it. पथिन् is irregular: it shows पन्थाः in the strong cases and पथ् in the weak
in-stem masculine
A possessive stem in -in, 'having X': कामिन् 'having desire' → कामी. The nominative singular drops the n and lengthens.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
√श्रम् + शतृ, षष्ठी बहुवचन genitive plural
श्राम्यताम्
printed श्राम्यतां
श्राम्यत्, from √श्रम् of the fourth class with शतृ
growing weary — a present active participle, so the weariness is going on and not finished. Mallinātha glosses श्रान्तिमापन्नानाम्, come into weariness. **DCS marks it a participle without saying which and the drafting script wrote क्त**, which would have made them *worn out* rather than *wearing*; the difference is whether the cloud finds them on the road or at the end of it. The root takes श्यन् in the fourth class, which is where the य comes from
present participle active, शतृ
The suffix शतृ makes an active present participle, 'X-ing', declining as an at-stem: कथयतः 'of the one telling'.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
√श्रम् · class 4 · शतृ
1. श्रमुँ
2. 1.3.1भूवादयो धातवः
  श्रमुँ
  and, without changing the form,1.3.2
3. 1.3.9तस्य लोपः
  श्रम्
  and, without changing the form,dhātupāṭha 01.0934
4. 3.2.123वर्तमाने लट्
  श्रम् + लँट्
  and, without changing the form,1.3.21.3.3
5. 1.3.9तस्य लोपः
  श्रम् + ल्
  and, without changing the form,1.3.78
6. 3.2.124लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे
  श्रम् + शतृँ
  and, without changing the form,1.3.21.3.8
7. 1.3.9तस्य लोपः
  श्रम् + अत्
  and, without changing the form,3.2.1271.2.463.4.113
8. 4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
  श्रम् + अत् + आम्
  and, without changing the form,1.3.4
9. 3.1.69दिवादिभ्यः श्यन्
  श्रम् + श्यन् + अत् + आम्
  and, without changing the form,1.3.31.3.8
10. 1.3.9तस्य लोपः
  श्रम् + य + अत् + आम्
  and, without changing the form,3.4.1131.2.41.4.13
11. 7.3.74शमामष्टानां दीर्घः श्यनि
  श्राम् + य + अत् + आम्
  and, without changing the form,1.4.181.4.14
12. 6.1.97अतो गुणे
  श्राम् + य् + अत् + आम्
13. 8.4.68अ अ
  श्राम्यताम्
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
√वस् + क्त, षष्ठी बहुवचन genitive plural
प्रोषितानाम्
printed प्रोषितानां
प्रोषित, from √वस् with प्र and क्त
of men who are away from home — Mallinātha glosses प्रवासिनाम् and then flatly, पान्थानामित्यर्थः, meaning *travellers*. **The root is unrecognisable in the word and the rule that hides it is one this canto has now used three times.** वस् + त gives उषित by saṃprasāraṇa, Pāṇini 6.1.15 वचिस्वपियजादीनां किति, which names three things: वच्, स्वप्, and the यजादि group, of which वस् is one. **सुप्ताम् at 2.32 came out of the second, उक्तम् at 2.34 out of the first, and this out of the third** — so all three of the sūtra's parts have produced a word in eight stanzas, and Mallinātha names the rule for none of them
past participle, क्त — The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective. · √वस् + क्त, षष्ठी बहुवचन genitive plural
√वस् · class 1 · क्त
1. वसँ
2. 1.3.1भूवादयो धातवः
  व॒सँ
  and, without changing the form,1.3.2
3. 1.3.9तस्य लोपः
  वस्
4. 1.4.58प्रादयः
  प्र + वस्
  and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80
5. 1.4.80ते प्राग्धातोः
  प्र + आ + वस्
6. 3.2.102निष्ठा
  प्र + आ + वस् + क्त
  and, without changing the form,1.3.8
7. 1.3.9तस्य लोपः
  प्र + आ + वस् + त
  and, without changing the form,1.1.261.2.451.2.463.4.1141.1.731.1.431.1.37
8. 4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
  प्र + आ + वस् + त + आम्
  and, without changing the form,1.3.41.1.731.1.372.4.82
9. 7.2.52वसतिक्षुधोरिट्
  प्र + आ + वस् + इट् + त + आम्
  and, without changing the form,1.3.3
10. 1.3.9तस्य लोपः
  प्र + आ + वस् + इ + त + आम्
11. 6.1.15वचिस्वपियजादीनां किति
  प्र + आ + उअस् + इ + त + आम्
12. 6.1.108सम्प्रसारणाच्च
  प्र + आ + उस् + इ + त + आम्
13. 7.1.54ह्रस्वनद्यापो नुट्
  प्र + आ + उस् + इ + त + नुँट् + आम्
  and, without changing the form,1.3.21.3.3
14. 1.3.9तस्य लोपः
  प्र + आ + उस् + इ + त + न् + आम्
  and, without changing the form,1.4.131.1.51.4.171.4.14
15. 6.4.3नामि
  प्र + आ + उस् + इ + ता + न् + आम्
16. 6.1.96उस्यपदान्तात्
  प्र + उस् + इ + ता + न् + आम्
17. 6.1.87आद्गुणः
  प्र् + ओस् + इ + ता + न् + आम्
18. 8.3.60शासिवसिघसीनां च
  प्रोषितानाम्
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
a-stem masculine, षष्ठी बहुवचन genitive plural · the pattern राम declines on
1. राम
2. 7.1.54ह्रस्वनद्यापो नुट्
  राम + नुट् + आम्
3. 1.3.3हलन्त्यम्1.3.9तस्य लोपः
  राम + न् + आम्
4. 6.4.3नामि
  रामानाम्
5. 8.4.2अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि
  रामाणाम्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural

मन्द्रस्निग्धैः

printed मन्द्रस्निग्धैर्ध्वनिभिरबलावेणिमोक्षोत्सुकानि

स्निग्ध

mellow — literally *oily*, the past participle of √स्निह् used as an adjective, and the third sense of that root the canto has wanted: affection at 2.34, the shine of collyrium at 2.35, and here the smoothness of a sound. Mallinātha keeps it and reverses the pair, स्निग्धगम्भीरैः

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	स्निग्धः	स्निग्धौ	स्निग्धाः
द्वितीया	स्निग्धम्	स्निग्धौ	स्निग्धान्
तृतीया	स्निग्धेन	स्निग्धाभ्याम्	स्निग्धैः
चतुर्थी	स्निग्धाय	स्निग्धाभ्याम्	स्निग्धेभ्यः
पञ्चमी	स्निग्धात्	स्निग्धाभ्याम्	स्निग्धेभ्यः
षष्ठी	स्निग्धस्य	स्निग्धयोः	स्निग्धानाम्
सप्तमी	स्निग्धे	स्निग्धयोः	स्निग्धेषु
सम्बोधन	स्निग्ध	स्निग्धौ	स्निग्धाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural · the pattern राम declines on

राम
7.1.9अतो भिस ऐस्
राम + ऐस्
6.1.88वृद्धिरेचि
रामैस्
8.2.66ससजुषो रुः
रामैरुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
रामैर्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामैः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

i-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural

ध्वनिभिः

printed मन्द्रस्निग्धैर्ध्वनिभिरबलावेणिमोक्षोत्सुकानि

ध्वनि

with its sounds — Mallinātha glosses गर्जितैः, thunderings, and then names the case relation outright: करणैः, *as the instruments*. **ध्वनि is the ordinary word for a sound and it is also the technical one for what a poem conveys without saying** — the ध्वनिः he used at 2.8 of what a stanza suggests. The two senses do not meet here; the coincidence is worth recording because the poem's cloud speaks in ध्वनि either way

i-stem masculine

A short-i stem: अद्रिः, अद्री, अद्रयः. The i lengthens or takes guṇa before most endings.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

i-stem masculine

Nouns whose stem ends in short इ, in the masculine: हरि, अद्रि, कवि. The nominative singular is हरिः; the instrumental हरिणा takes ना for टा after a short इ-stem (7.3.120); the dative हरये and the genitive/ablative हरेः show guṇa (7.3.111, 6.1.110); the locative singular हरौ ends in औ (7.3.119). Śabdamañjarī drills it as हरिः हरी हरयः.

హ్రస్వ ఇకారాంత పుంలింగ శబ్దాలు: హరి, అద్రి, కవి. ప్రథమైకవచనం హరిః; తృతీయైకవచనం హరిణా — హ్రస్వ ఇకారాంతం తరువాత టా → నా (7.3.120); చతుర్థి హరయే, షష్ఠి/పంచమి హరేః గుణంతో (7.3.111, 6.1.110); సప్తమైకవచనం హరౌ, ఔ కారాంతం (7.3.119). శబ్దమంజరి “హరిః హరీ హరయః”.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — हरि / i-stem masculine prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — इकारान्त पुंल्लिङ्ग — हरिः हरी हरयः

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

इकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	ध्वनिः	ध्वनी	ध्वनयः
द्वितीया	ध्वनिम्	ध्वनी	ध्वनीन्
तृतीया	ध्वनिना	ध्वनिभ्याम्	ध्वनिभिः
चतुर्थी	ध्वनये	ध्वनिभ्याम्	ध्वनिभ्यः
पञ्चमी	ध्वनेः	ध्वनिभ्याम्	ध्वनिभ्यः
षष्ठी	ध्वनेः	ध्वन्योः	ध्वनीनाम्
सप्तमी	ध्वनौ	ध्वन्योः	ध्वनिषु
सम्बोधन	ध्वने	ध्वनी	ध्वनयः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

i-stem masculine, तृतीया बहुवचन instrumental plural · the pattern हरि declines on

हरि
8.2.66ससजुषो रुः
हरि + भिरुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
हरि + भिर्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
हरिभिः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem neuter, द्वितीया बहुवचन accusative plural

अबलावेणिमोक्षोत्सुकानि

printed मन्द्रस्निग्धैर्ध्वनिभिरबलावेणिमोक्षोत्सुकानि

उत्सुक

eager — agreeing with वृन्दानि, and so neuter and plural. उत्सुक is *up-and-away*, the word for a mind already gone ahead of the body. **What they are eager for is the undoing of a braid**, which is the एकवेणी of 2.32 and the thing the speaker promised to do himself at the curse's end. So the last word of the message's first stanza is the same act the message's whole hope is

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	उत्सुकम्	उत्सुके	उत्सुकानि
द्वितीया	उत्सुकम्	उत्सुके	उत्सुकानि
तृतीया	उत्सुकेन	उत्सुकाभ्याम्	उत्सुकैः
चतुर्थी	उत्सुकाय	उत्सुकाभ्याम्	उत्सुकेभ्यः
पञ्चमी	उत्सुकात्	उत्सुकाभ्याम्	उत्सुकेभ्यः
षष्ठी	उत्सुकस्य	उत्सुकयोः	उत्सुकानाम्
सप्तमी	उत्सुके	उत्सुकयोः	उत्सुकेषु
सम्बोधन	उत्सुक	उत्सुके	उत्सुकानि

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem neuter, द्वितीया बहुवचन accusative plural · the pattern फल declines on

फल
7.1.20जश्शसोः शिः
फल+इ
7.1.72नपुंसकस्य झलचः
फलन्+इ
6.4.8सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ
फलानि

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

३अन्वयthe words in prose order

अविधवे · माम् · भर्तुः · प्रियम् · मित्रम् · हृदयनिहितैः · तत्संदेशैः · त्वत्समीपम् · आगतम् · अम्बुवाहम् · विद्धि · यः · मन्द्रस्निग्धैः · ध्वनिभिः · अबलावेणिमोक्षोत्सुकानि · पथि · श्राम्यताम् · प्रोषितानाम् · वृन्दानि · त्वरयति

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, whose commentary runs as anvaya. **Nothing has to be supplied, for the third stanza running.** He does write in हे before the vocative, तव पत्युः beside भर्तुः, and मेघः beside the relative, but all three are glosses. What he moves is the second pāda: हृदयनिहितैः he takes in front of तत्संदेशैः, so that the epithet stands before the noun it qualifies, where the verse prints the noun first for the metre. The fourth pāda he takes whole to the front of the third, so that the instruments come before the crowds they hurry — which is the order the relative clause makes sense in and the reverse of the order it is printed in“vidhavā gatabhartṛkā na bhavatīty avidhavā sabhartṛkā | he avidhave … māṃ bhartus tava patyuḥ mitraṃ priyasuhṛdam | tatrāpi hṛdayanihitair manasi sthāpitais tatsandeśais tasya bhartuḥ sandeśais tvatsamīpam āgatam … ambuvāhaṃ meghaṃ viddhi jānīhi || … yo 'mbuvāho megho mandrasnigdhaiḥ snigdhagambhīrair dhvanibhir garjitaiḥ karaṇaiḥ abalānāṃ strīṇāṃ veṇayas tāsāṃ mokṣe mocana utsukāni pathi śrāmyatāṃ śrāntim āpannānāṃ proṣitānāṃ pravāsinām … vṛndāni saṅghāṃs tvarayati”

the dependency structure

विद्धि · क्रिया — know, जानीहि; the message's only main verb, and an imperative — a thing to say to a stranger only if you are sure of your standing. It governs three accusatives — माम्, मित्रम्, अम्बुवाहम् — and the whole of what the cloud claims to be is in them. The relative clause hung on यः, ending त्वरयति, is the credential behind the claim

अविधवे · सम्बोधन — you who are no widow, सभर्तृका; the first vocative in the poem addressed to her, and chosen to ward off the worst fear before anything else is said

माम् · कर्म — me; and the me is the cloud, not the yakṣa — from here the first person belongs to the messenger reciting the message

आगतम् · agreeing with माम् — come; the poem's arrival, the journey of both cantos reported as done in one ordinary past participle

त्वत्समीपम् · कर्म — to where you are, तव समीपम्; the goal reached, the end of a journey of a hundred stanzas

तत्संदेशैः · करण — with his messages, तस्य भर्तुः संदेशैः; the plural, the whole of what the second canto is about to say

हृदयनिहितैः · agreeing with तत्संदेशैः — laid up in the heart, मनसि स्थापितैः; how a messenger carries a message he has not written down

मित्रम् · कर्म — a friend, प्रियसुहृदम्; the predicative accusative, what to know me for — and मित्र is neuter when it means a friend, however male

भर्तुः · षष्ठी — of your husband, तव पत्युः; what the cloud calls itself first is a friend of the husband's, the credential the rest argues for

प्रियम् · agreeing with मित्रम् — dear; प्रिय, the word the poem has used of the woman, used here by the messenger of himself

अम्बुवाहम् · कर्म — a water-carrier, मेघम्; a description and not a name — the cloud chooses for itself the flattest of its nine words at the moment it asks to be believed

त्वरयति · क्रिया — hurries them; a causative present of habit, this is what the cloud always does — the tense a credential needs, where the futures of 2.33 to 2.36 could not serve

यः · कर्ता — who; the relative picking up अम्बुवाहम्, its clause filling the whole second half — not a description but a credential, न केवलं वार्ताहरः किन्तु घटकोऽपि

ध्वनिभिः · करण — with its sounds, गर्जितैः; the instruments, करणैः

मन्द्रस्निग्धैः · agreeing with ध्वनिभिः — deep and mellow, स्निग्धगम्भीरैः; स्निग्ध is oily, then smooth — the third sense of that root the canto has wanted

वृन्दानि · कर्म — the crowds, सङ्घान्; a collective and plural, groups of travellers road after road — the scale is the argument

प्रोषितानाम् · षष्ठी — of men away from home, प्रवासिनाम्, पान्थानाम्; whose crowds these are

श्राम्यताम् · agreeing with प्रोषितानाम् — growing weary, श्रान्तिमापन्नानाम्; a present participle, so the weariness is going on — the cloud finds them on the road, not at the end of it

पथि · अधिकरण — on the road; the one word that puts the whole first canto behind it

अबलावेणिमोक्षोत्सुकानि · agreeing with वृन्दानि — eager for the loosing of their women's braids, अबलावेणिमोक्षे उत्सुकानि; what they hurry toward is the undoing of a braid — the एकवेणी of 2.32

uncheckedthe reader's reading, following Mallinātha’s Sañjīvinī for the anvaya and the reading, which needs nothing supplied; he glosses भर्तुः as तव पत्युः, मित्रम् as प्रियसुहृदम्, अम्बुवाहम् as मेघम्, गives the vigraha of अविधवा and its purpose (अनिष्टाशङ्कां वारयति), names the relative clause a credential (न केवलं वार्ताहरः किन्तु घटकः), and glosses प्रोषितानाम् as प्रवासिनाम् and हृदयनिहितैः as मनसि स्थापितैः; the Telugu drawn from Vedam Venkataraya Sastri’s Āndhra Meghasandeśam. The tree roots at विद्धि, the message's one imperative, with the relative clause on यः ending त्वरयति as the credential behind it. No figure is named.

४भावार्थthe sense of the whole

You who are no widow: know me for a cloud, your husband's dear friend, come to where you are with his messages kept in my heart — the cloud that hurries home, with sounds deep and mellow, the crowds of men worn out on the road and away from their wives, eager to loose those women's braids. **This is the message. Everything before it was instruction.** From 1.4 to 2.38 the yakṣa has been telling a cloud where to go, what to see and how to behave; here the cloud speaks, and the first person changes hands inside the word माम्. The poem has taken a hundred and three stanzas to get to a sentence of four accusatives and one imperative. **And the first thing said is chosen to stop a fear.** अविधवे — *you who are no widow*. Mallinātha gives the vigraha and then the reason: अनेन भर्तृजीवनसूचनादनिष्टाशङ्कां वारयति, **by this, since it makes known that her husband is alive, he wards off the fear of the worst**. A stranger at a window at midnight with word of a man abroad brings one of two things, and the cloud says which before it says anything else. It is also the first vocative in the poem addressed to her: seventeen have gone to the cloud, and this one comes from it. **Then a credential, and Mallinātha names what kind.** न केवलमहं वार्ताहरः किन्तु घटकोऽपीत्याशयेनाह — *not only am I a bearer of news, but a bringer-together as well*: with that in mind, he says, the poet writes the relative clause. What the clause claims is that this cloud hurries travellers home so that their wives' braids may be untied — and **that braid is the एकवेणी of 2.32**, the single plait a woman keeps while her husband is away, which the yakṣa promised there to unwind himself at the curse's end. So the messenger's qualification is that it does for all the roads of India exactly what the message is asking for. Mallinātha closes with the argument in a line: for one who helps wayfarers, what need be said of helping a friend? **One compound in it has stood three times in this canto.** हृदयनिहित — *laid up in the heart*: at 2.20 the marks by which the cloud would know the house, at 2.27 the beginning of a union she was tasting in her mind, and here the words themselves. Three different things carried inside, in the same three syllables, and the poem is about nothing else. **And the last word is the one the whole thing is for.** उत्सुकानि, eager — of men who want a braid undone. No figure is named.

uncheckedthe reader's reading, following Mallinātha, Sañjīvinī's gloss. His are: the vigraha of अविधवा with अनेन भर्तृजीवनसूचनादनिष्टाशङ्कां वारयति, तव पत्युः for भर्तुः, प्रियसुहृदम् for प्रियं मित्रम्, मनसि स्थापितैः for हृदयनिहितैः with भर्तुः सन्देशकथनार्थमागतम्, मेघम् for अम्बुवाहम् and जानीहि for विद्धि, न केवलमहं वार्ताहरः किन्तु घटकोऽपि, स्निग्धगम्भीरैः and गर्जितैः करणैः, the vigraha of अबलावेणिमोक्षोत्सुकानि, श्रान्तिमापन्नानाम् and पान्थानाम्, सङ्घान् for वृन्दानि, and the closing a-fortiori. That the message begins here and the first person changes hands, that अविधवे is the first vocative addressed to her, that the braid is the एकवेणी of 2.32, and that हृदयनिहित stands at 2.20 and 2.27 as well, are the reader's, checked against the corpus and against the analyses already written“anena bhartṛjīvanasūcanād aniṣṭāśaṅkāṃ vārayati … na kevalam ahaṃ vārtāharaḥ kintu ghaṭako 'pīty āśayenāha”

విధవవు కావు నీవు: నన్ను ఒక మేఘంగా, నీ భర్త ప్రియమిత్రంగా, అతని సందేశాలను నా హృదయంలో ఉంచుకొని నీవద్దకు వచ్చినవానిగా తెలుసుకో — దారిపై అలసి, ఇండ్లనుండి దూరమై, తమ స్త్రీల వేణులు విప్పాలని ఆత్రపడే మనుషుల గుంపులను, లోతైన మృదువైన ధ్వనులతో, ఇంటికి తొందరపెట్టే మేఘం నేను. ఇక్కడే కావ్యపు యావత్తు యాత్రా మాటగా మారుతుంది: మేఘం తన్ను ఆమె భయాన్ని ఆపే ఒక్క వాస్తవంతో పరిచయం చేసుకొని, భర్త మిత్రమని పేర్కొని, ప్రతి దారిపై ప్రతి బాటసారికి తానేమి చేస్తుందో దానితో ఆ దావాను నిరూపిస్తుంది — వారిని ఒక వేణి విప్పబడేలా ఇంటికి తేవడం, యక్షుడు తనకోసం వేచిచూసే ఒకే విషయం.

Mallinātha, Sañjīvinī — 2.39, whole-verse gloss

५अलंकारthe figure

No figure is named for this verse by the commentary this reading follows, so none is shown.