मेघदूतम् — कालिदास

मेघदूतम् · कालिदास · 2.4

अलका · no grief there, and no age but youth

आनन्दोत्थं नयनसलिलं यत्र नान्यैर्निमित्तैः

आ

न

न्दो

त्थं

न

य

न

स

लि

लं

य

त्र

ना

न्यै

र्नि

मि

त्तैः

नान्यस्तापः कुसुमशरजादिष्टसंयोगसाध्यात्

ना

न्य

स्ता

पः

कु

सु

म

श

र

जा

दि

ष्ट

सं

यो

ग

सा

ध्यात्

नाप्यन्यस्मात् प्रणयकलहाद्विप्रयोगोपपत्तिः

ना

प्य

न्य

स्मा

त्प्र

ण

य

क

ल

हा

द्वि

प्र

यो

गो

प

त्तिः

वित्तेशानां न च खलु वयो यौवनादन्यदस्ति

वि

त्ते

शा

नां

न

च

ख

लु

व

यो

यौ

व

ना

द

न्य

द

स्ति

वृत्तविचारthe metre, syllable by syllable

pāda a

आguruits long vowel आ
नguruthe conjunct न्द that follows it
न्दोguruits long vowel ओ
त्थंguruthe anusvāra it carries
नlaghuits short vowel, with a single consonant after it
यlaghuits short vowel, with a single consonant after it
नlaghuits short vowel, with a single consonant after it
सlaghuits short vowel, with a single consonant after it
लिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
लंguruthe anusvāra it carries
यguruthe conjunct त्र that follows it
त्रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
नाguruits long vowel आ
न्यैguruits long vowel ऐ
र्निlaghuits short vowel, with a single consonant after it
मिguruthe conjunct त्त that follows it
त्तैःguruthe visarga it carries

yati after 4 — a word ends here — आनन्दोत्थं
yati after 10 — a word ends here — नयनसलिलं

pāda b

नाguruits long vowel आ
न्यguruthe conjunct स्त that follows it
स्ताguruits long vowel आ
पःguruthe visarga it carries
कुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
सुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
मlaghuits short vowel, with a single consonant after it
शlaghuits short vowel, with a single consonant after it
रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
जाguruits long vowel आ
दिguruthe conjunct ष्ट that follows it
ष्टlaghuits short vowel, with a single consonant after it
संguruthe anusvāra it carries
योguruits long vowel ओ
गlaghuits short vowel, with a single consonant after it
साguruits long vowel आ
ध्यात्guruthe end of the pāda, which counts the last syllable heavy

yati after 4 — a word ends here — नान्यस्तापः
yati after 10 — it falls inside the compound कुसुमशरजात्

pāda c

नाguruits long vowel आ
प्यguruthe conjunct न्य that follows it
न्यguruthe conjunct स्म that follows it
स्माguruits long vowel आ
त्प्रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
णlaghuits short vowel, with a single consonant after it
यlaghuits short vowel, with a single consonant after it
कlaghuits short vowel, with a single consonant after it
लlaghuits short vowel, with a single consonant after it
हाguruits long vowel आ
द्विguruthe conjunct प्र that follows it
प्रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
योguruits long vowel ओ
गोguruits long vowel ओ
पlaghuits short vowel, with a single consonant after it
पguruthe conjunct त्त that follows it
त्तिःguruthe visarga it carries

yati after 4 — a word ends here — नाप्यन्यस्मात्
yati after 10 — it falls inside the compound प्रणयकलहात्

pāda d

विguruthe conjunct त्त that follows it
त्तेguruits long vowel ए
शाguruits long vowel आ
नांguruthe anusvāra it carries
नlaghuits short vowel, with a single consonant after it
चlaghuits short vowel, with a single consonant after it
खlaghuits short vowel, with a single consonant after it
लुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
वlaghuits short vowel, with a single consonant after it
योguruits long vowel ओ
यौguruits long vowel औ
वlaghuits short vowel, with a single consonant after it
नाguruits long vowel आ
दguruthe conjunct न्य that follows it
न्यlaghuits short vowel, with a single consonant after it
दguruthe conjunct स्त that follows it
स्तिlaghuits short vowel — light on its own, though the pāda ends here

yati after 4 — a word ends here — वित्तेशानां
yati after 10 — a word ends here — वयो

सन्धिrecovering the words from the sound

आनन्दोत्थम् + नयनसलिलम् → आनन्दोत्थं
म् + न्
8.3.23 · 8.4.59
नयनसलिलम् + यत्र → नयनसलिलं
म् + य्
8.3.23
न + अन्यैः → नान्यैर्निमित्तैः
अ + अ → आ
6.1.101
अन्यैः + निमित्तैः → नान्यैर्निमित्तैः
ः + न्
no rule named — the builder's table does not hold this change
न + अन्यः → नान्यस्तापः
अ + अ → आ
6.1.101
अन्यः + तापः → नान्यस्तापः
ः + त्
8.3.34
कुसुमशरजात् + इष्टसंयोगसाध्यात् → कुसुमशरजादिष्टसंयोगसाध्यात्
त् + इ
8.2.39
न + अपि → नाप्यन्यस्मात्
अ + अ → आ
6.1.101
अपि + अन्यस्मात् → नाप्यन्यस्मात्
इ + अ
6.1.77
प्रणयकलहात् + विप्रयोगोपपत्तिः → प्रणयकलहाद्विप्रयोगोपपत्तिः
त् + व्
8.2.39
वित्तेशानाम् + न → वित्तेशानां
म् + न्
8.3.23 · 8.4.59
वयः + यौवनात् → वयो
ः + य्
no rule named — the builder's table does not hold this change
यौवनात् + अन्यत् → यौवनादन्यदस्ति
त् + अ
8.2.39
अन्यत् + अस्ति → यौवनादन्यदस्ति
त् + अ
8.2.39
आनन्द + उत्थ → आनन्दोत्थम्
अ + उ → ओ · falls inside the syllable न्दो
6.1.87
नयन + सलिल → नयनसलिलम्
अ + स्
no rule named — the builder's table does not hold this change
कुसुम + शर → कुसुमशरजात्
अ + श्
no rule named — the builder's table does not hold this change
शर + ज → कुसुमशरजात्
अ + ज्
no rule named — the builder's table does not hold this change
इष्ट + संयोग → इष्टसंयोगसाध्यात्
अ + स्
no rule named — the builder's table does not hold this change
संयोग + साध्य → इष्टसंयोगसाध्यात्
अ + स्
no rule named — the builder's table does not hold this change
प्रणय + कलह → प्रणयकलहात्
अ + क्
no rule named — the builder's table does not hold this change
विप्रयोग + उपपत्ति → विप्रयोगोपपत्तिः
अ + उ → ओ · falls inside the syllable गो
6.1.87
वित्त + ईश → वित्तेशानाम्
अ + ई → ए · falls inside the syllable त्ते
6.1.87

Three internal vowel-fusions give guṇa by Pāṇini 6.1.87 आद्गुणः: आनन्द + उत्थ → आनन्दोत्थ, विप्रयोग + उपपत्ति → विप्रयोगोपपत्ति, and वित्त + ईश → वित्तेश. Four times the negative न meets a vowel and its अ lengthens to आ with the following अ by 6.1.101 अकः सवर्णे दीर्घः: नान्यैः, नान्यः, नापि, नान्यस्मात्. And where an ablative in -आत् meets a following vowel the त् voices to द् by 8.2.39 झलां जशोऽन्ते: कुसुमशरजादिष्टसंयोगसाध्यात्, प्रणयकलहाद्विप्रयोगोपपत्तिः, यौवनादन्यत्.

లోపలి మూడు అచ్‌-కలయికలు 6.1.87 ఆద్గుణః చే గుణమిస్తాయి: ఆనన్ద + ఉత్థ → ఆనన్దోత్థ, విప్రయోగ + ఉపపత్తి → విప్రయోగోపపత్తి, విత్త + ఈశ → విత్తేశ. నాలుగుమాఱు నిషేధపు న అచ్చును కలిసి దాని అ తరువాతి అ తో ఆ గా దీర్ఘమవుతుంది, 6.1.101 అకః సవర్ణే దీర్ఘః చే: నాన్యైః, నాన్యః, నాపి, నాన్యస్మాత్‌. పంచమి -ఆత్‌ తరువాతి అచ్చును కలిసినచోట త్‌ ద్‌ గా ఘోషమవుతుంది, 8.2.39 ఝలాం జశోఽన్తే చే: కుసుమశరజాదిష్టసంయోగసాధ్యాత్‌, ప్రణయకలహాద్విప్రయోగోపపత్తిః, యౌవనాదన్యత్‌.

Chinnaya Sūri, Bālavyākaraṇam — సంధిపరిచ్ఛేదము; vendor/balavyakaranam-sandhi.txt

कारकwhat each case is doing

नयनसलिलम् प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
with आनन्दोत्थम्
अन्यैः तृतीया · instrumental — करण, the instrument or cause
निमित्तैः तृतीया · instrumental — करण, the instrument or cause
अन्यः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
तापः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
with कुसुमशरजात्
अन्यस्मात् पञ्चमी · ablative — अपादान, the point of departure
प्रणयकलहात् पञ्चमी · ablative — अपादान, the point of departure
विप्रयोगोपपत्तिः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
वित्तेशानाम् षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word
वयः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent
यौवनात् पञ्चमी · ablative — अपादान, the point of departure
अन्यत् प्रथमा · nominative — the neuter nominative of अन्य, spelled अन्यत् and not अन्यम्
अन्य is a pronoun (a सर्वनाम), and its neuter nominative-accusative singular is not अन्यम् — the ending an ordinary a-stem would take — but अन्यत्. Two rules make the -त्: Pāṇini 7.1.25 अद्ड्डतरादिभ्यः पञ्चभ्यः replaces the सु/अम् of five pronouns (डतर, डतम, अन्य, अन्यतर, इतर) in the neuter by अद्ड्, an affix marked ड्, and Pāṇini 6.4.143 टेः then drops the stem's final अ before that ड्-marked affix. So अन्य + अत् gives अन्यत्. It is the one word in the stanza whose ending advertises that अन्य is a pronoun.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.25 अद्ड्डतरादिभ्यः पञ्चभ्यः; 6.4.143 टेः

प्रकरणानुक्रमthe rules the verse uses, by section of the abridgement

हलन्त्यम् 1.3.3 · प्रकरण 1← इष्टसंयोगसाध्यात्; वित्तेशानाम्; अस्ति
a final consonant of the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a final consonant (हल्) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it, and drops by 1.3.9. So the personal ending तिप् contributes only ति, the प् marking it, and क्तवतु leaves क्तवत् with the उ nasalized and the last letter both gone. Final त्, स् and म् of a case or personal ending are exempt (1.3.4).
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అంత్యంగా ఉన్న హల్లు (హల్) ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది వస్తువును గుర్తించే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు, 1.3.9 చేత లోపిస్తుంది. కాబట్టి తిప్ నుండి తి మాత్రమే మిగులుతుంది, ప్ ఇత్తు. విభక్తి/తిఙ్ ప్రత్యయాల అంత్య త్, స్, మ్ మాత్రం ఇత్తు కావు (1.3.4). అనునాసిక అచ్చు ఇత్తు (1.3.2) కి జోడీ.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.3 हलन्त्यम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तस्य लोपः 1.3.9 · प्रकरण 1← अन्यः; तापः; इष्टसंयोगसाध्यात्; वित्तेशानाम्; अस्ति
an it-marker drops
What has been named an it-marker (इत्) is then elided (लोप). The tag has done its work — naming the suffix, and conditioning or blocking some operation — and leaves no sound behind. So the उ marked in सुँ, the ट् of टा, the ङ् of ङे ङसि ङस् ङि, and the प् of सुप् are all gone before the ending is attached.
ఇత్సంజ్ఞగా గుర్తించబడినది (इत्) తరువాత లోపిస్తుంది. ఆ గుర్తు తన పని ముగించుకుంది — ప్రత్యయానికి పేరుపెట్టడం, ఏదో కార్యాన్ని కలిగించడమో ఆపడమో — ఏ ధ్వనీ మిగలదు. सुँ లోని ఉ, टा లోని ట్, ङे ङसि ङस् ङि లోని ङ్, सुप् లోని ప్ అన్నీ ప్రత్యయం చేరేముందు పోతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.9 तस्य लोपः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 3 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सुप्तिङन्तं पदम् 1.4.14 · प्रकरण 1← इष्टसंयोगसाध्यात्; अस्ति
a form ending in a case ending (सुप्) or a verb ending (तिङ्) is a पद, a finished word
A form that ends in a nominal case ending — one of the twenty-one सुप् endings 4.1.2 lists — or in a verbal personal ending — one of the eighteen तिङ् endings — is named पद, a complete word. The name is what a great many rules wait on: the visarga rules, the final-consonant rules and the anusvāra rule all apply only "in a पद" or "at the end of a पद". So राम is not yet a पद, but राम + स् is; and चक्रे is a पद once the ending ए is on. Every word the poem carries reaches this name before its word-final changes can fire.
నామవాచక విభక్తి ప్రత్యయంతో — 4.1.2 చెప్పే ఇరవై ఒక్క సుప్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — లేదా క్రియా పురుష ప్రత్యయంతో — పద్దెనిమిది తిఙ్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — అంతమయ్యే రూపానికి పద సంజ్ఞ. ఈ సంజ్ఞ మీదే ఎన్నో సూత్రాలు ఆధారపడతాయి: విసర్గ సూత్రాలు, పదాంత హల్లు సూత్రాలు, అనుస్వార సూత్రం అన్నీ "పదంలో" లేదా "పదాంతంలో" మాత్రమే పనిచేస్తాయి. రామ ఇంకా పదం కాదు; రామ + స్ పదం; చక్రే ప్రత్యయం ఏ చేరాక పదం. కావ్యంలోని ప్రతి పదం తన పదాంత మార్పులకు ముందు ఈ సంజ్ఞను చేరుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.14 सुप्तिङन्तं पदम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 14 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
भूवादयो धातवः 1.3.1 · प्रकरण 2← इष्टसंयोगसाध्यात्; अस्ति
the words beginning with भू, listed in the Dhātupāṭha, are called धातु (roots)
The action-denoting words listed in the Dhātupāṭha — the root-list that opens with भू "to be" — are named धातु, roots. A धातु is the action-base from which every finite verb and every कृत् (primary derivative) form is built. It is the rule that stands at the head of every verb chain in the poem: चक्रे begins as the root डुकृञ्, जगाम as गम्, प्रमत्तः as मद्. Nothing is conjugated or turned into a participle until it first bears this name.
ధాతుపాఠంలో — భూ "ఉండటం" తో మొదలయ్యే ధాతువుల జాబితాలో — ఉన్న క్రియావాచక శబ్దాలకు ధాతు సంజ్ఞ. ధాతువు అంటే క్రియాధారం; దానినుండే ప్రతి తిఙంత క్రియా, ప్రతి కృదంత (ప్రాథమిక వ్యుత్పన్న) రూపం పుడతాయి. కావ్యంలోని ప్రతి క్రియా గొలుసుకు ఇది శిరస్సు: చక్రే డుకృఞ్ ధాతువుగా, జగామ గమ్ గా, ప్రమత్తః మద్ గా మొదలవుతాయి. ఈ సంజ్ఞ చేరకముందు ఏదీ రూపం దాల్చదు, కృదంతం కాదు.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.1 भूवादयो धातवः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 36 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
उपदेशेऽजनुनासिक इत् 1.3.2 · प्रकरण 2← अन्यः; तापः; इष्टसंयोगसाध्यात्; अस्ति
a nasalized vowel in the teaching-form is an it-marker
In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a vowel pronounced with nasal resonance (anunāsika) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it. The उ of सुँ and of रुँ is such a vowel, so it is a marker and drops (by 1.3.9). This is why the nominative-singular ending सुँ contributes only स्, and रुँ leaves only र्.
ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అనునాసికంగా ఉచ్చరించే అచ్చు ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది ఆ వస్తువుకు పేరుపెట్టే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు. सुँ, रुँ లోని ఉ అలాంటి అచ్చే; కాబట్టి అది ఇత్తు, లోపిస్తుంది (1.3.9). అందుకే ప్రథమైకవచన ప్రత్యయం సుँ నుండి స్ మాత్రమే, రుँ నుండి ర్ మాత్రమే మిగులుతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.2 उपदेशेऽजनुनासिक इत्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 28 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
इको यणचि 6.1.77 · प्रकरण 2← अपि + अन्यस्मात्
इक् becomes यण् before a dissimilar vowel
A simple vowel of the इक् set — इ उ ऋ ऌ — becomes the matching semivowel यण् — य् व् र् ल् — when a dissimilar vowel follows: इति + अत्र → इत्यत्र, मधु + अरि → मध्वरि, धातृ + अंशः → धात्रंशः. This is the commonest vowel sandhi, the point where two words or a stem and its ending run together.
ఇక్ (ఇ ఉ ఋ ఌ) అచ్చు, భిన్నమైన అచ్చు పరమైనప్పుడు దానికి సవర్ణమైన యణ్ (య్ వ్ ర్ ల్) అవుతుంది: ఇతి + అత్ర → ఇత్యత్ర, మధు + అరి → మధ్వరి, ధాతృ + అంశః → ధాత్రంశః. రెండు పదాలు గానీ, ప్రాతిపదిక-ప్రత్యయాలు గానీ కలిసే అత్యంత సామాన్య అచ్‌సంధి ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.77 इको यणचि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 15 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आद्गुणः 6.1.87 · प्रकरण 2← आनन्द + उत्थ; विप्रयोग + उपपत्ति; वित्त + ईश
a followed by i/u/ṛ becomes the guṇa vowel e/o/ar
When a final अ or आ is followed by a simple vowel इ उ or ऋ, the two together become the corresponding guṇa vowel — ए, ओ, or अर् — as one sound, a single substitution for both. So राम + इन (from टा) gives the ए of रामेण, and पुण्य + उदक gives the ओ of पुण्योदक. It is the guṇa-sandhi a student meets first.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఇ ఉ ఋ (సామాన్య అచ్చు) వస్తే, రెండూ కలిసి గుణమవుతాయి — ఏ, ఓ, అర్ — ఒకే ధ్వనిగా (ఏకాదేశం). రామ + ఇన (టా నుండి) → రామేణ లోని ఏ; పుణ్య + ఉదక → పుణ్యోదక లోని ఓ. విద్యార్థి మొదట కలిసే గుణసంధి ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.87 आद्गुणः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 27 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the guṇa sandhi
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वृद्धिरेचि 6.1.88 · प्रकरण 2← अन्यैः; निमित्तैः
a/ā followed by e/ai/o/au becomes the vṛddhi vowel ai/au
When a final अ or आ is followed by a vowel of the एच् set — ए, ऐ, ओ, औ — the two together become a single vṛddhi vowel, ऐ or औ. It overrides the guṇa rule: कृष्ण + एकत्वम् → कृष्णैकत्वम्, गङ्गा + ओघः → गङ्गौघः. This is the vṛddhi-sandhi.
అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఏచ్ వర్గపు అచ్చు — ఏ, ఐ, ఓ, ఔ — వస్తే, రెండూ కలిసి ఒకే వృద్ధ్యచ్చు (ఐ లేదా ఔ) అవుతాయి. ఇది గుణసూత్రాన్ని అపవదిస్తుంది: కృష్ణ + ఏకత్వమ్ → కృష్ణైకత్వమ్; గంగా + ఓఘః → గంగౌఘః. దీన్నే వృద్ధిసంధి అంటారు.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.88 वृद्धिरेचि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 33 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अकः सवर्णे दीर्घः 6.1.101 · प्रकरण 2← कुसुमशरजात्; इष्टसंयोगसाध्यात्; प्रणयकलहात्; यौवनात्; न + अन्यैः; न + अन्यः; न + अपि
a simple vowel before a like vowel becomes the long one
When a simple vowel (अक्: अ इ उ ऋ ऌ) is followed by a vowel of the same class (savarṇa), the two become the single long vowel of that class — अ/आ + अ/आ → आ, इ/ई + इ/ई → ई, and so on. So स्व + अधिकार → स्वाधिकार. This is dīrgha-sandhi.
అక్ (అ ఇ ఉ ఋ ఌ) తరువాత దానికి సవర్ణమైన అచ్చు వస్తే, రెండూ కలిసి ఆ వర్గపు దీర్ఘమవుతాయి — అ/ఆ + అ/ఆ → ఆ, ఇ/ఈ + ఇ/ఈ → ఈ, ఇలా. స్వ + అధికార → స్వాధికార. ఇది దీర్ఘసంధి.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.101 अकः सवर्णे दीर्घः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 42 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the dīrgha sandhi
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
झलां जशोऽन्ते 8.2.39 · प्रकरण 3← कुसुमशरजात्; इष्टसंयोगसाध्यात्; अन्यस्मात्; प्रणयकलहात्; यौवनात्; कुसुमशरजात् + इष्टसंयोगसाध्यात्; प्रणयकलहात् + विप्रयोगोपपत्तिः; यौवनात् + अन्यत्; अन्यत् + अस्ति
a word-final झल् becomes the corresponding जश् (voiced unaspirate)
At the end of a word, a झल् consonant — a stop or sibilant — is replaced by the corresponding जश्, a voiced unaspirated stop (ग् ज् ड् द् ब्). So a word-final त् may be written द् (वाक् beside वाग्, षष् beside षड्). At a pause it can revert to त् (8.4.56), and before a voiceless sound it stays voiceless (8.4.55 खरि च); so अधिकारात् before प्र keeps its त्.
పదాంతంలో ఝల్ (స్పర్శ లేదా ఊష్మ) హల్లుకు దాని జశ్ — ఘోష అల్పప్రాణ స్పర్శం (గ్ జ్ డ్ ద్ బ్) — ఆదేశం. పదాంత త్ ను ద్ గా రాయవచ్చు (వాక్/వాగ్, షష్/షడ్). విరామంలో మళ్లీ త్ కావచ్చు (8.4.56); అఘోషం ముందు అఘోషంగానే ఉంటుంది (8.4.55 ఖరి చ) — అధికారాత్ ప్ర ముందు త్ గానే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.39 झलां जशोऽन्ते
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 67 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.2, स्वाधिकारात्
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8.3.15 · प्रकरण 3← अन्यैः; निमित्तैः; अन्यः; तापः; विप्रयोगोपपत्तिः; वयः
र् becomes visarga before a खर् consonant or at a pause
A रेफ (र्) at the end of a word becomes visarga (ः) before a खर् consonant — the voiceless stops and the sibilants — or at a pause (avasāna). It is the last step of every nominative singular: यक्ष + र् becomes यक्षः. The visarga of भर्तुः is the same thing, the र् that came with the ṛ-stem's ending surfacing before the pause.
పదాంతంలోని రేఫ (ర్) ఖర్ హల్లు ముందు — అఘోష స్పర్శలు, ఊష్మలు — గాని, విరామం (అవసానం) దగ్గర గాని విసర్గ (ః) అవుతుంది. ప్రతి ప్రథమా ఏకవచనపు చివరి మెట్టు ఇదే: యక్ష + ర్ → యక్షః. భర్తుః లోని విసర్గ కూడా ఋకారాంత శబ్దపు ర్ ఇలాగే విరామం ముందు పైకి రావడమే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 93 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः and भर्तुः prakriyās
- docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः and भर्तुः derivations
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
मोऽनुस्वारः 8.3.23 · प्रकरण 3← आनन्दोत्थम् + नयनसलिलम्; नयनसलिलम् + यत्र; वित्तेशानाम् + न
a word-final म् becomes anusvāra before a consonant
A म् at the end of a word becomes anusvāra — the nasal dot ं — when a consonant follows: हरिम् + वन्दे → हरिं वन्दे "I praise Hari". The accusative singular in -म् and every word-final म् before a consonant is written this way; before a vowel or at a pause the म् itself stays. This is why the chain-check reads a final ं and a final म् as the same sound: they are one म्, shown one way or the other by what follows.
పదాంతంలోని మ్, హల్లు ముందు అనుస్వారం — ం అనే నాసిక బిందువు — గా మారుతుంది: హరిమ్ + వన్దే → హరిం వన్దే "హరిని నమస్కరిస్తాను". మ్-అంత ద్వితీయా ఏకవచనం, హల్లు ముందు వచ్చే ప్రతి పదాంత మ్ ఇలాగే రాయబడతాయి; అచ్చు ముందు గానీ విరామంలో గానీ మ్ అలాగే నిలుస్తుంది. అందుకే గొలుసు-పరీక్ష పదాంత ం ను, పదాంత మ్ ను ఒకే ధ్వనిగా చదువుతుంది: అవి ఒకే మ్, తరువాత వచ్చేదాన్ని బట్టి ఒక్కో రూపంలో చూపబడతాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.23 मोऽनुस्वारः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 77 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
विसर्जनीयस्य सः 8.3.34 · प्रकरण 3← अन्यः + तापः
वा पदान्तस्य 8.4.59 · प्रकरण 3← आनन्दोत्थम् + नयनसलिलम्; वित्तेशानाम् + न
at the end of a word the homorganic-nasal substitution is optional
The previous rule (8.4.58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः) turns an अनुस्वार (the nasal hum ं) into the nasal of the following consonant's own class before a यय् consonant (any stop or semivowel but ह). This rule makes that substitution optional (वा, "or") when the अनुस्वार stands at the end of a पद, a finished word. So the prefix सम् before भृत "borne", once its म् has become अनुस्वार, may keep the class-nasal म् or the अनुस्वार: सम्भृतम् or संभृतम्. Both are correct; the chain shows the class-nasal.
ముందటి సూత్రం (8.4.58 అనుస్వారస్య యయి పరసవర్ణః) అనుస్వారాన్ని (ం అనే నాసిక ధ్వని) — యయ్ హల్లు (హ తప్ప అన్ని స్పర్శ, అంతస్థ హల్లులు) ముందు — ఆ హల్లు వర్గపు నాసికంగా మారుస్తుంది. ఈ సూత్రం, అనుస్వారం పదాంతంలో (పూర్తయిన పదపు చివర) నిలిచినప్పుడు, ఆ మార్పును వికల్పం (వా "లేదా") చేస్తుంది. కాబట్టి భృత "మోయబడిన" ముందు సమ్ ఉపసర్గపు మ్ అనుస్వారమైన తర్వాత వర్గనాసిక మ్ గా ఉండవచ్చు, లేదా అనుస్వారంగా ఉండవచ్చు: సమ్భృతమ్ లేదా సంభృతమ్. రెండూ సరైనవే; గొలుసు వర్గనాసికాన్ని చూపుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.59 वा पदान्तस्य
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 80 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ससजुषो रुः 8.2.66 · प्रकरण 4← अन्यैः; निमित्तैः; अन्यः; तापः; विप्रयोगोपपत्तिः; वयः
a word-final स् becomes रु
The स् at the end of a word — and the word सजुष् — is replaced by रु. The उ of रु is only a marker and drops, so what is left is र्. This is why यक्ष + स् becomes यक्ष + र्, which then turns to visarga at a pause by 8.3.15: the visarga of every nominative singular is a buried स्. It also explains यक्षः + चक्रे → यक्षश्चक्रे — the स् resurfaces before च and becomes श्.
పదాంతంలోని స్ (మరియు సజుష్ శబ్దపు స్) రుగా మారుతుంది. 'రు'లోని ఉ కేవలం ఇత్‌సంజ్ఞ, అది లోపించి ర్ మాత్రమే మిగులుతుంది. కాబట్టి యక్ష + స్ → యక్ష + ర్; ఆ ర్ విరామం ముందు విసర్గ అవుతుంది (8.3.15). అందుకే ప్రతి ప్రథమా ఏకవచన విసర్గ దాగిన స్; యక్షః + చక్రే లో ఆ స్ మళ్లీ పైకి వచ్చి చకారం ముందు శ్ అవుతుంది — యక్షశ్చక్రే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.2.66 ससजुषो रुः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 105 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः prakriyā
- docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः derivation
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कृत्तद्धितसमासाश्च 1.2.46 · प्रकरण 5← इष्टसंयोगसाध्यात्
forms ending in a कृत् or तद्धित affix, and compounds, are प्रातिपदिक too
Forms ending in a कृत् affix (a primary affix that makes a word straight from a root, like क्त in मत्त), in a तद्धित affix (a secondary affix on a noun), and समास (compounds) are also termed प्रातिपदिक — a nominal base. This extends the previous rule's definition. It is why a कृत् form such as प्रमत्त "heedless" (प्र + मद् + क्त) is itself a stem and takes case endings like any noun, and why the indeclinables श्रुत्वा "having heard" and आलिङ्ग्य "having embraced" count as nominal bases before their further treatment.
కృత్ ప్రత్యయాంత (ధాతువు నుండి నేరుగా పదం చేసే ప్రాథమిక ప్రత్యయం, మత్త లోని క్త వంటిది), తద్ధిత ప్రత్యయాంత (నామంపై గౌణ ప్రత్యయం), సమాస — వీటికి కూడా ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ, నామపదపు మూలం. ఇది ముందటి సూత్రపు నిర్వచనాన్ని విస్తరిస్తుంది. అందుకే ప్రమత్త "అజాగ్రత్త" (ప్ర + మద్ + క్త) వంటి కృదంతం తానే స్టెమ్ అయి, ఏ నామంవలెనే విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది; శ్రుత్వా "విని", ఆలింగ్య "కౌగిలించి" వంటి అవ్యయాలు కూడా తదుపరి వ్యవహారం ముందు నామపద మూలాలుగా లెక్క.
- Aṣṭādhyāyī — 1.2.46 कृत्तद्धितसमासाश्च
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 116 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
चुटू 1.3.7 · प्रकरण 5← इष्टसंयोगसाध्यात्
an affix’s initial palatal or cerebral is a marker
An initial palatal (चु — च छ ज झ ञ) or cerebral (टु — ट ठ ड ढ ण) of an affix is an इत्, a marker: not part of the affix but a tag on it, and it drops. So the ट of the instrumental टा and the ठ, ढ that open other affixes are only labels, gone before the affix is added. It is one of the rules that tell a bare affix from its markers.
ప్రత్యయం మొదట ఉన్న చు (చ ఛ జ ఝ ఞ) గాని టు (ట ఠ డ ఢ ణ) గాని ఇత్తు — అంటే ప్రత్యయంలో భాగం కాక దానిపై గుర్తు మాత్రమే; అది లోపిస్తుంది. అందుకే తృతీయ ప్రత్యయమైన టా లోని ట కేవలం గుర్తు, ప్రత్యయం చేరకముందే పోతుంది. బరి ప్రత్యయాన్ని దాని గుర్తులనుండి వేరుచేసే సూత్రాల్లో ఇది ఒకటి.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.7 चुटू
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 128 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
लशक्वतद्धिते 1.3.8 · प्रकरण 5← इष्टसंयोगसाध्यात्
an affix’s initial ल्, श् or velar is a marker
In an affix that is not a taddhita (a secondary nominal affix), an initial ल्, श्, or velar (क ख ग घ ङ) is an इत्, a marker, and drops. This is why the present-participle affix शतृ adds only अत् — its श् is a tag — and why the tense-name लट् contributes no ल्.
తద్ధితం కాని ప్రత్యయం మొదట ఉన్న ల్, శ్, కవర్గం (క ఖ గ ఘ ఙ) ఇత్తులు, లోపిస్తాయి. అందుకే వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయమైన శతృ కేవలం అత్ ను చేరుస్తుంది — దాని శ్ ఒక గుర్తే — మరియు లట్ లకారంలోని ల్ ఏమీ మిగల్చదు.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.8 लशक्वतद्धिते
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 135 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् 1.4.13 · प्रकरण 5← इष्टसंयोगसाध्यात्; अस्ति
the base an affix is added to is called अङ्ग (stem) while the affix stands
Whatever an affix is prescribed after — taken with everything from that point on — is named अङ्ग, the stem, for as long as that affix is present. The name matters because a great many rules operate "on the अङ्ग": the guṇa and vṛddhi changes, the lengthenings, the augments all target the अङ्ग before its ending. So राम is the अङ्ग before a case ending, and चकृ the अङ्ग before a perfect ending — and it is on that अङ्ग that the vowel is strengthened to चकार.
ఒక ప్రత్యయం దేని తరువాత విధించబడుతుందో అది — అక్కడి నుండి ముందంతటితో సహా — ఆ ప్రత్యయం ఉన్నంత వరకు అఙ్గ, అంటే ప్రకృతి (కాండం), అని పిలవబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం, ఎందుకంటే ఎన్నో సూత్రాలు "అఙ్గం మీద" పనిచేస్తాయి: గుణ-వృద్ధి మార్పులు, దీర్ఘీకరణలు, ఆగమాలు అన్నీ ప్రత్యయం ముందు అఙ్గాన్నే లక్ష్యంగా చేసుకుంటాయి. కాబట్టి విభక్తి ముందు రామ అఙ్గం; పరోక్ష ప్రత్యయం ముందు చకృ అఙ్గం — ఆ అఙ్గం మీదే అచ్చు బలపడి చకార అవుతుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.13 यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 132 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
यचि भम् 1.4.18 · प्रकरण 5← इष्टसंयोगसाध्यात्
before an ending beginning with य् or a vowel, the stem is called भ
Within the domain the previous rule opened, before an ending that begins with a य् or with any vowel (यच् = य् together with the अच् vowels), the stem is termed भ. The भ name triggers the internal-sandhi rules that reshape a stem before such a weak ending. वन्द्य before ऐस् — the instrumental plural, which begins with the vowel ऐ — is a भ, on the way to वन्द्यैः "with the venerable ones".
ముందటి సూత్రం తెరిచిన క్షేత్రంలో, య్ తో గానీ ఏదైనా అచ్ (స్వరం) తో గానీ మొదలయ్యే ప్రత్యయం ముందు (యచ్ = య్ మరియు అచ్ స్వరాలు కలిపి) స్టెముకు భ సంజ్ఞ. భ సంజ్ఞ, అట్టి బలహీన ప్రత్యయం ముందు స్టెమును మార్చే అంతస్సంధి నియమాలను నడిపిస్తుంది. వంద్య, ఐస్ ముందు — తృతీయా బహువచనం, ఐ అనే స్వరంతో మొదలయ్యేది — భ, వంద్యైః "వందనీయులతో" వైపు దారిలో.
- Aṣṭādhyāyī — 1.4.18 यचि भम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 164 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप् 4.1.2 · प्रकरण 5← इष्टसंयोगसाध्यात्
the twenty-one nominal case endings (सुप्), three to a case
This one long sūtra names, in a single run, all twenty-one nominal endings — three for each of the seven cases: सु औ जस् (nominative), अम् औट् शस् (accusative), टा भ्याम् भिस् (instrumental), ङे भ्याम् भ्यस् (dative), ङसि भ्याम् भ्यस् (ablative), ङस् ओस् आम् (genitive), ङि ओस् सुप् (locative). Every declined noun in the poem takes one of these; they are the endings 1.4.14 counts as सुप्. The set's name सुप् is the pratyāhāra formed from its first sound स and its last सुप्.
ఈ ఒక్క పొడవాటి సూత్రం ఇరవై ఒక్క నామవాచక ప్రత్యయాలను ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది — ఏడు విభక్తులకు మూడేసి: సు ఔ జస్ (ప్రథమా), అమ్ ఔట్ శస్ (ద్వితీయా), టా భ్యామ్ భిస్ (తృతీయా), ఙే భ్యామ్ భ్యస్ (చతుర్థీ), ఙసి భ్యామ్ భ్యస్ (పఞ్చమీ), ఙస్ ఓస్ ఆమ్ (షష్ఠీ), ఙి ఓస్ సుప్ (సప్తమీ). కావ్యంలోని ప్రతి విభక్తి పదం వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది; 1.4.14 వీటినే సుప్ గా లెక్కిస్తుంది. ఈ గణపు పేరు 'సుప్' — మొదటి ధ్వని స, చివరి సుప్ లతో ఏర్పడిన ప్రత్యాహారం.
- Aṣṭādhyāyī — 4.1.2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 117 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अमि पूर्वः 6.1.107 · प्रकरण 5← आनन्दोत्थम्; नयनसलिलम्
before the accusative-singular अम्, the stem vowel alone remains
When the accusative-singular ending अम् follows a word ending in अक् (a short a i u …), the single substitute for stem-vowel + अ is the pūrva, the earlier, vowel — the stem vowel wins. So हरि + अम् → हरिम्, गुरु + अम् → गुरुम्, राम + अम् → रामम्. One rule for the accusative singular of every vowel stem.
అక్కు (హ్రస్వ అ ఇ ఉ…) తరువాత అమ్ (ద్వితీయైకవచనం) పరమైతే, ప్రాతిపదిక అచ్చుకూ అ కూ ఏకాదేశం పూర్వరూపం — ప్రాతిపదిక అచ్చు నిలుస్తుంది. హరి + అమ్ → హరిమ్, గురు + అమ్ → గురుమ్, రామ + అమ్ → రామమ్. అచ్చంత శబ్దాల ద్వితీయైకవచనానికి ఒకే సూత్రం.
- Aṣṭādhyāyī — 6.1.107 अमि पूर्वः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 134 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.4, वसतिम्
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
नामि 6.4.3 · प्रकरण 5← वित्तेशानाम्
the stem vowel lengthens before नाम् (the genitive plural)
Before the genitive-plural ending आम् once it has taken the नुट् augment and become नाम् (7.1.54), a preceding short vowel lengthens: अग्नि → अग्नीनाम्, मधु → मधूनाम्, राम → रामाणाम्. The long vowel and the न् of नाम् together mark the genitive plural of the vowel stems.
నుట్ ఆగమం చేరి నామ్ అయిన షష్ఠీబహువచన ఆమ్ (7.1.54) ముందు, ముందున్న హ్రస్వ అచ్చు దీర్ఘమవుతుంది: అగ్ని → అగ్నీనామ్, మధు → మధూనామ్, రామ → రామాణామ్. దీర్ఘ అచ్చు, నామ్ లోని న్ కలిసి అచ్చంత శబ్దాల షష్ఠీబహువచనాన్ని గుర్తిస్తాయి.
- Aṣṭādhyāyī — 6.4.3 नामि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 148 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतो भिस ऐस् 7.1.9 · प्रकरण 5← अन्यैः; निमित्तैः
after an a-stem, the instrumental plural भिस् becomes ऐस्
After an अ-stem, the instrumental-plural ending भिस् becomes ऐस्. रामैः, वृक्षैः — the -ऐः that marks “by the many”. Only a-stems do this; other stems keep भिः (हरिभिः).
అకారాంతం తరువాత తృతీయా బహువచన ప్రత్యయం భిస్ ఐస్ అవుతుంది. రామైః, వృక్షైః — “పలువురిచేత” అని తెలిపే -ఐః. ఇది అకారాంతాలకే; మిగతా శబ్దాలు భిః నిలుపుకుంటాయి (హరిభిః).
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.9 अतो भिस ऐस्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 141 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
टाङसिङसामिनात्स्याः 7.1.12 · प्रकरण 5← कुसुमशरजात्; इष्टसंयोगसाध्यात्; प्रणयकलहात्; यौवनात्
after an a-stem, टा/ङसि/ङस् become इन/आत्/स्य
After a stem in अ, the instrumental-singular टा becomes इन, the ablative-singular ङसि becomes आत्, and the genitive-singular ङस् becomes स्य. So राम + टा → राम + इन → रामेण (with guṇa), राम + ङसि → रामात्, राम + ङस् → रामस्य. Three of the a-stem singular endings are set by this one rule.
అకారాంత శబ్దం తరువాత తృతీయైకవచనం టా → ఇన, పంచమీ ఙసి → ఆత్, షష్ఠీ ఙస్ → స్య. రామ + టా → రామ + ఇన → రామేణ (గుణంతో), రామ + ఙసి → రామాత్, రామ + ఙస్ → రామస్య. అకారాంత ఏకవచన ప్రత్యయాల్లో మూడు ఈ ఒక్క సూత్రంతోనే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.12 टाङसिङसामिनात्स्याः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 139 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.2, शापेन and स्वाधिकारात्
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ङसिङ्योः स्मात्स्मिनौ 7.1.15 · प्रकरण 5← अन्यस्मात्
after an a-stem pronoun, the abl./loc. singular become स्मात्/स्मिन्
After an अ-stem pronoun, the ablative-singular (ङसि) becomes स्मात् and the locative-singular (ङि) becomes स्मिन्. तस्मात् “from that”, तस्मिन् “in that”. The -स्मात् and -स्मिन् are the mark of a pronoun where a noun shows रामात्, रामे.
అకారాంత సర్వనామం తరువాత పంచమ్యేకవచనం (ఙసి) స్మాత్, సప్తమ్యేకవచనం (ఙి) స్మిన్ అవుతాయి. తస్మాత్ “ఆదానినుండి”, తస్మిన్ “ఆదానియందు”. నామం రామాత్, రామే చూపేచోట సర్వనామానికి -స్మాత్, -స్మిన్ గుర్తు.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.15 ङसिङ्योः स्मात्स्मिनौ
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 153 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ह्रस्वनद्यापो नुट् 7.1.54 · प्रकरण 5← वित्तेशानाम्
the augment नुट् before the genitive plural after a short vowel, a नदी stem, or आप्
The genitive-plural ending आम् takes the augment नुट् — an initial न् — after a stem ending in a short vowel, after a नदी-type feminine, and after an आप् (ā-stem) feminine: अग्नि → अग्नीनाम्, नदी → नदीनाम्, रमा → रमाणाम्. The short vowel then lengthens by 6.4.3, so the ending appears as -नाम् with a long vowel before it.
షష్ఠీబహువచన ప్రత్యయం ఆమ్, హ్రస్వాంత శబ్దం తరువాత, నదీ-తరగతి స్త్రీలింగం తరువాత, ఆప్ (ఆకారాంత) స్త్రీలింగం తరువాత నుట్ ఆగమం (ఆది న్) తీసుకుంటుంది: అగ్ని → అగ్నీనామ్, నదీ → నదీనామ్, రమా → రమాణామ్. తరువాత 6.4.3 చేత హ్రస్వం దీర్ఘమవుతుంది; కాబట్టి ప్రత్యయం దీర్ఘ అచ్చుతో –నామ్ గా కనిపిస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.54 ह्रस्वनद्यापो नुट्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 147 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि 8.4.2 · प्रकरण 5← वित्तेशानाम्
न becomes ण after र्/ष् even across intervening अट्, क-/प-class, आङ् or नुम् (ṇatva)
A न् becomes the retroflex ण् after a र् or ष् in the same word — and it still does when the vowels and semivowels of अट् (अ इ उ …, ह य व र), the velars, the labials, आङ्, or the augment नुम् stand in between. This is ṇatva. So राम + इन → रामेण, the र् reaching the न across ए; but शाप, with no र् or ष्, keeps its न (शापेन).
ఒకే పదంలో ర్ లేదా ష్ తరువాత న్ మూర్ధన్య ణ్ అవుతుంది — మధ్యలో అట్ (అచ్చులు, హ య వ ర), కవర్గం, పవర్గం, ఆఙ్, నుమ్ ఉన్నా అవుతుంది. ఇదే ణత్వం. రామ + ఇన → రామేణ, ర్ ఏ ను దాటి న ను చేరుతుంది; కానీ శాప లో ర గానీ ష గానీ లేదు, న నిలుస్తుంది (శాపేన).
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.2 अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 137 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §4.2 and §4.3, शापेन and गुरुणा
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वाऽवसाने 8.4.56 · प्रकरण 5← इष्टसंयोगसाध्यात्; यौवनात्; अन्यत्
at a pause, a झल् sound may become its voiceless चर्
At a pause — the end of an utterance — a झल् sound (a stop or sibilant) optionally becomes its voiceless unaspirate चर्. So a word-final द् may be spoken as त्: रामात् or रामाद्. It is why an ablative in -आत् and its voiced twin are both correct at a stop.
విరామం దగ్గర — పలుకు ముగిసేచోట — ఝల్ ధ్వని (స్పర్శ లేదా ఊష్మం) వికల్పంగా తన అఘోష అల్పప్రాణ చర్ అవుతుంది. అందుకే పదాంత ద్ ను త్ గా పలకవచ్చు: రామాత్ లేదా రామాద్. -ఆత్ పంచమి, దాని ఘోష రూపం రెండూ విరామంలో సరైనవి కావడానికి కారణమిదే.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.56 वाऽवसाने
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 145 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
टेः 6.4.143 · प्रकरण 7← अन्यत्
before a ड्-marked affix, the final vowel of the stem (its टि) is dropped
टि is a stem's last vowel together with whatever consonant follows it. Before an affix marked with ड् (a डित्), the टि of a bha-stem is elided. The pronoun अन्य, in the neuter, has its nominative-accusative singular replaced by अद्ड् (7.1.25), an affix marked ड्; this rule then drops the stem's final अ, so अन्य + अत् gives अन्यत्, 'other'. The same yields कतरत्, कतमत्, इतरत् and अन्यतरत् — the five डतर-etc. pronouns ending in -त् in the neuter where an ordinary a-stem would end in -म्.
టి అంటే శబ్దపు చివరి అచ్చు, దాని తరువాత వచ్చే హల్‌తో కలిపి. డ్‌కారం గుర్తుగల ప్రత్యయం (డిత్) ముందు, భ-సంజ్ఞ శబ్దపు టి లోపిస్తుంది. అన్య అను సర్వనామానికి, నపుంసకంలో, ప్రథమా-ద్వితీయా ఏకవచనం అద్డ్ (7.1.25) — ఇది డ్‌కారగుర్తు గల ప్రత్యయం — గా మారుతుంది; అప్పుడు ఈ సూత్రం శబ్దపు చివరి అ ను తొలగిస్తుంది, అన్య + అత్ → అన్యత్, 'ఇతరమైనది'. అలాగే కతరత్, కతమత్, ఇతరత్, అన్యతరత్ — ఈ ఐదు డతరాది సర్వనామాలు నపుంసకంలో -త్ తో అంతమవుతాయి, సామాన్య అ-శబ్దం -మ్ తో అంతమయ్యేచోట.
- Aṣṭādhyāyī — 6.4.143 टेः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 241 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
स्वमोर्नपुंसकात् 7.1.23 · प्रकरण 7← वयः
after a neuter stem, the nom./acc. singular endings drop (luk)
After a neuter stem other than a short अ, the nominative सु and accusative अम् drop away entirely (luk). So a neuter i-stem stands bare in वारि, and अन्यथावृत्ति ends in its stem इ with no ending shown.
నపుంసక శబ్దం (హ్రస్వ అ కాని) తరువాత ప్రథమా సు, ద్వితీయా అమ్ పూర్తిగా లోపిస్తాయి (లుక్). అందుకే నపుంసక ఇకారాంతం వారి గా బరిగా నిలుస్తుంది; అన్యథావృత్తి తన ఇకారంతో ముగుస్తుంది, ప్రత్యయం కనబడదు.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.23 स्वमोर्नपुंसकात्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 243 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अतोऽम् 7.1.24 · प्रकरण 7← आनन्दोत्थम्; नयनसलिलम्
after a short-अ neuter, the nom./acc. singular become अम्
After a short-अ neuter stem, the nominative and accusative singular endings both become अम्. ज्ञानम्, फलम्, वचनम् — the -अम् that a neuter a-stem shows for both “it” and “it (as object)”.
హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దం తరువాత ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు రెండూ అమ్ అవుతాయి. జ్ఞానమ్, ఫలమ్, వచనమ్ — నపుంసక అకారాంతం కర్తగానూ కర్మగానూ చూపే -అమ్ ఇదే.
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.24 अतोऽम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 233 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अद्ड् डतरादिभ्यः पञ्चभ्यः 7.1.25 · प्रकरण 7← अन्यत्
the neuter nom/acc singular of the five pronouns डतर, डतम, अन्य, अन्यतर, इतर is अद्ड्
For five pronoun stems — कतर, कतम (the डतर, डतम of the rule), अन्य, अन्यतर and इतर — in the neuter, the singular सु and अम् (nominative and accusative) are both replaced by अद्ड्, that is by अत् marked with ड्. The ड् marker then drops the stem's final vowel by 6.4.143, so अन्य gives अन्यत् and कतर gives कतरत्. It is why these five pronouns end in -त् in the neuter singular, where an ordinary a-stem would end in -म् (फलम्).
ఐదు సర్వనామ శబ్దాలకు — కతర, కతమ (సూత్రంలోని డతర, డతమ), అన్య, అన్యతర, ఇతర — నపుంసకంలో, ప్రథమా-ద్వితీయా ఏకవచనపు సు, అమ్ రెండూ అద్డ్ గా, అనగా డ్‌కారగుర్తుగల అత్ గా, ఆదేశమవుతాయి. ఆ డ్‌కారం 6.4.143 చే శబ్దపు చివరి అచ్చును తొలగిస్తుంది, కావున అన్య → అన్యత్, కతర → కతరత్. అందుకే ఈ ఐదు సర్వనామాలు నపుంసక ఏకవచనంలో -త్ తో అంతమవుతాయి, సామాన్య అ-శబ్దం -మ్ తో అంతమయ్యేచోట (ఫలమ్).
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.25 अद्ड्डतरादिभ्यः पञ्चभ्यः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 240 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् 1.3.78 · प्रकरण 12← अस्ति
in the remaining case, a root in the active takes परस्मैपद
In the case left over (शेष — a root not sent to the middle by the preceding rules), when the ending stands for the agent (कर्तरि, the active sense) the root takes परस्मैपद, the set of personal endings that turn the action away from the agent. This is the default that catches every root the आत्मनेपद rules did not claim: भू "be, become" is such a root, so भवति "he becomes" and प्रभवति "he arises" take the active endings. The derivation names this rule where it chooses the active set.
మిగిలిన సందర్భంలో (శేషం — ముందటి సూత్రాలు ఆత్మనేపదానికి పంపని ధాతువు), ప్రత్యయం కర్తను సూచించినప్పుడు (కర్తరి, కర్తృ అర్థం) ధాతువు పరస్మైపదాన్ని — క్రియను కర్త నుండి దూరంగా మళ్ళించే పురుష ప్రత్యయాల గణాన్ని — తీసుకుంటుంది. ఇది ఆత్మనేపద సూత్రాలు తీసుకోని ప్రతి ధాతువునూ పట్టుకొనే మూలనియమం: భూ "అగు, ఉండు" అటువంటి ధాతువు, కాబట్టి భవతి "అగును", ప్రభవతి "ఉద్భవించును" పరస్మైపద ప్రత్యయాలను తీసుకుంటాయి. ఆ గణాన్ని ఎంచుకొనే చోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 1.3.78 शेषात् कर्तरि परस्मैपदम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 378 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
कर्तरि शप् 3.1.68 · प्रकरण 12← अस्ति
the class-sign शप् is added after a root, in the active, before a present-system ending
In the active (कर्तरि, when the verb agrees with its agent), the affix शप् — which surfaces as a plain अ, its श् and प् being only markers — is placed between a root and a following सार्वधातुक ending (the present-system endings). It is the class-sign (विकरण) of the first, sixth and tenth verb classes, and it is what makes their present stems thematic. So भू "to be" takes शप् to give भू + अ + ति, which goes on to भवति "he is" — the poem's भवति and प्रभवति; हृ "to carry" likewise gives हरति "he carries". Where a class takes a different sign, or none, this rule does not apply.
కర్తరి ప్రయోగంలో (క్రియ కర్తతో సమన్వయించినప్పుడు) శప్ ప్రత్యయం — దీని శ్, ప్ కేవలం గుర్తులు కావటాన కేవలం అ గా కనబడేది — ధాతువుకూ, తరువాతి సార్వధాతుక ప్రత్యయానికీ (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలకు) మధ్య చేరుతుంది. ఇది మొదటి, ఆరవ, పదవ ధాతుగణాల వికరణం (గణచిహ్నం); వాటి వర్తమాన అఙ్గాలను థెమాటిక్ గా చేసేది ఇదే. అలా భూ "ఉండుట" శప్ తీసుకొని భూ + అ + తి అవుతుంది, అది భవతి "ఉన్నాడు" గా కొనసాగుతుంది — కావ్యంలోని భవతి, ప్రభవతి; హృ "మోయుట" కూడా హరతి "మోస్తాడు" గా అవుతుంది. వేరే వికరణం తీసుకునే గణానికి, లేదా ఏదీ తీసుకోని గణానికి ఈ సూత్రం వర్తించదు.
- Aṣṭādhyāyī — 3.1.68 कर्तरि शप्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 385 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
वर्तमाने लट् 3.2.123 · प्रकरण 12← अस्ति
the present tense लट् for an action going on now
For an action going on now, the affix लट् — the present tense — is placed after the root. भू “to be” gives भवति, “is”. लट् is the first of the ten लकारs, the slots the tense-and-mood endings fill.
ఇప్పుడు జరుగుతున్న క్రియకు ధాతువు తరువాత లట్ — వర్తమాన లకారం — వస్తుంది. భూ (ఉండుట) → భవతి. పది లకారాల్లో లట్ మొదటిది; కాలార్థ ప్రత్యయాలు నిండే స్థానాలే ఈ లకారాలు.
- Aṣṭādhyāyī — 3.2.123 वर्तमाने लट्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 372 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् 3.4.78 · प्रकरण 12← अस्ति
the eighteen personal endings (तिङ्) that replace a verb's tense-marker (लकार)
This one sūtra names, in a single run, all eighteen verbal personal endings — the तिङ् set — that stand in for the abstract tense-marker (लकार) a verb first receives. Nine are parasmaipada (active): तिप् तस् झि, सिप् थस् थ, मिप् वस् मस्; nine are ātmanepada (middle): त आताम् झ, थास् आथाम् ध्वम्, इट् वहि महिङ् — three persons against singular, dual and plural in each voice. Every finite verb in the poem takes one: चक्रे "he did" reaches the ātmanepada त, रुणद्धि "he obstructs" the parasmaipada तिप्, द्रक्ष्यसि "you will see" the सिप्. It is the verb's counterpart to 4.1.2, which lists the noun's सुप् endings.
ఈ ఒక్క సూత్రం, ఒక క్రియ మొదట పొందే భావ కాలచిహ్నం (లకారం) స్థానంలో వచ్చే పద్దెనిమిది క్రియా పురుష ప్రత్యయాలను — తిఙ్ గణాన్ని — ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది. తొమ్మిది పరస్మైపదం: తిప్ తస్ ఝి, సిప్ థస్ థ, మిప్ వస్ మస్; తొమ్మిది ఆత్మనేపదం: త ఆతామ్ ఝ, థాస్ ఆథామ్ ధ్వమ్, ఇట్ వహి మహిఙ్ — ప్రతి పదంలో మూడు పురుషలు ఏకవచన, ద్వివచన, బహువచనాలకు ఎదురుగా. కావ్యంలోని ప్రతి తిఙంత క్రియా వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది: చక్రే "చేశాడు" ఆత్మనేపద త ను, రుణద్ధి "అడ్డగిస్తాడు" పరస్మైపద తిప్ ను, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" సిప్ ను చేరుకుంటాయి. నామపదపు సుప్ ప్రత్యయాలను పేర్కొనే 4.1.2 కు ఇది క్రియాపరమైన జోడి.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.78 तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 373 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तिङ्शित्सार्वधातुकम् 3.4.113 · प्रकरण 12← अस्ति
a तिङ् ending and a शित् affix are called सार्वधातुक
A तिङ् ending (तिङ्, the block of finite personal endings) and any शित् affix (शित्, one that carries श् as its इत् mark, such as the class-signs शप् and श्यन्) are called सार्वधातुक — "reaching the whole root", the class of affixes that stand in the present system and act on the root as a whole. भवति "he becomes" ends in the तिङ् ending तिप् and carries the class-sign शप्, both सार्वधातुक. The name matters because other rules turn on it — some strengthenings apply only before a सार्वधातुक affix. The derivation names this rule where it fixes the affix as सार्वधातुक.
తిఙ్ ప్రత్యయం (తిఙ్ — క్రియాపదపు పురుష ప్రత్యయాల గణం) మరియు ఏదైనా శిత్ ప్రత్యయం (శిత్ — శ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినది, శప్, శ్యన్ వంటి గణచిహ్నాలు) సార్వధాతుక సంజ్ఞ పొందుతాయి — "ధాతువు పూర్తికి చేరునది", వర్తమాన వ్యవస్థలో నిలిచి ధాతువును మొత్తంగా వర్తించే ప్రత్యయాల గణం. భవతి "అగును" తిఙ్ ప్రత్యయం తిప్‌తో అంతమై గణచిహ్నం శప్‌ను కలిగి ఉంది, రెండూ సార్వధాతుకాలు. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం — కొన్ని బలపరిచే మార్పులు సార్వధాతుక ప్రత్యయం ముందు మాత్రమే జరుగుతాయి. ప్రత్యయాన్ని సార్వధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.113 तिङ्शित्सार्वधातुकम्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 384 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
आर्धधातुकं शेषः 3.4.114 · प्रकरण 12← इष्टसंयोगसाध्यात्
the affix left over (not तिङ् or शित्) is called आर्धधातुक
Any affix enjoined after a root that is not a तिङ् ending and not a शित् affix — everything left over (शेष) once the सार्वधातुक affixes are set aside — is called आर्धधातुक, the class that reaches "half the root" and builds the stems outside the present system. The कृत् suffixes fall here: क्त in प्रमत्तः "heedless", क्त्वा in श्रुत्वा "having heard", and the future sign स्य in द्रक्ष्यसि "you will see" are all आर्धधातुक. The name governs whether the augment इट् may come and how the root's vowel strengthens. The derivation names this rule where it fixes the कृत् or derived affix as आर्धधातुक.
ధాతువు తరువాత విధించిన ప్రత్యయాలలో తిఙ్ ప్రత్యయమూ కాక శిత్ ప్రత్యయమూ కాక — సార్వధాతుక ప్రత్యయాలను పక్కన పెట్టాక మిగిలినది (శేషం) — దానికి ఆర్ధధాతుక సంజ్ఞ, "ధాతువులో సగానికే" చేరి వర్తమాన వ్యవస్థ వెలుపలి రూపాలను నిర్మించే గణం. కృత్ ప్రత్యయాలు ఇక్కడకు వస్తాయి: ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లోని క్త, శ్రుత్వా "విని" లోని క్త్వా, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" లోని భవిష్యత్ చిహ్నం స్య — అన్నీ ఆర్ధధాతుకాలు. ఇట్ ఆగమం వచ్చునా, ధాతువు అచ్చు ఎలా బలపడునా అనేది ఈ సంజ్ఞపై ఆధారపడుతుంది. కృత్ లేదా సాధిత ప్రత్యయాన్ని ఆర్ధధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.4.114 आर्धधातुकं शेषः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 402 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अदिप्रभृतिभ्यः शपः 2.4.72 · प्रकरण 13← अस्ति
after अद् and the rest of the second class the present marker शप् is elided
After अद् "to eat" and the roots that head its list — the अदादि or second class — the present marker शप् (the थेमाटिक अ that the first class inserts between root and ending) is elided by लुक्, so no अ appears. The ending joins the bare root: अद् + ति → अत्ति "he eats", and अस् "to be" + ति → अस्ति "is". Compare a first-class root, which keeps the marker: भू gives भव + ति → भवति.
అద్ "తినుట" మొదలైన ధాతువుల తరవాత — అదాది గణం, రెండవ గణం — వర్తమాన వికరణ శప్ (భ్వాది గణం ధాతువుకూ ప్రత్యయానికీ మధ్య చేర్చే థేమాటిక్ అ) లుక్ చేత లోపిస్తుంది, కనుక అ కనిపించదు. ప్రత్యయం కేవల ధాతువుతో కలుస్తుంది: అద్ + తి → అత్తి "తినును", అస్ "అగుట" + తి → అస్తి "ఉన్నది". వికరణాన్ని నిలుపుకొనే భ్వాది ధాతువుతో పోల్చండి: భూ భవ + తి → భవతి ను ఇస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 2.4.72 अदिप्रभृतिभ्यः शपः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 550 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
तव्यत्तव्यानीयरः 3.1.96 · प्रकरण 33← इष्टसंयोगसाध्यात्
the kṛtya affixes तव्यत्, तव्य and अनीयर् come after a root
After a verbal root come the kṛtya affixes तव्यत्, तव्य and अनीयर्, giving forms in तव्य and अनीय. These are future passive participles — the gerundives — meaning 'to be done, that must or may be done': कर्तव्य 'to be done', गमनीय 'to be gone to'. It is the rule under which the kṛtya topic opens; other kṛtya affixes (य, ण्यत्) follow.
ధాతువు తరువాత కృత్య ప్రత్యయాలు తవ్యత్, తవ్య, అనీయర్ వస్తాయి (తవ్య, అనీయ రూపాలు). ఇవి భవిష్యత్ కర్మణి కృదంతాలు — "చేయదగినది, చేయవలసినది" అనే అర్థం: కర్తవ్య "చేయదగినది", గమనీయ "వెళ్లదగినది". లఘుసిద్ధాంతకౌముది కృత్య ప్రకరణం దీంతో మొదలవుతుంది; మిగతా కృత్య ప్రత్యయాలు (య, ణ్యత్) తరువాత.
- Aṣṭādhyāyī — 3.1.96 तव्यत्तव्यानीयरः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 767 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §5.2, वर्षभोग्येण
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
ऋहलोर्ण्यत् 3.1.124 · प्रकरण 33← इष्टसंयोगसाध्यात्
the kṛtya affix ण्यत् comes after a root ending in ऋ or a consonant
After a root ending in ऋ or in a consonant (हल्), the kṛtya affix ण्यत् is added in the passive-potential sense "to be done, fit to be done". Its ण- and त- markers cause vṛddhi of the root vowel and give the ending -य: कृ → कार्य "to be done", वच् → वाच्य "to be said". The ण्यत् word declines as an ordinary adjective and agrees with the thing that is to be acted on. It is one of the kṛtyas 3.1.96 तव्यत्तव्यानीयरः opens.
ఋకారాంత లేదా హల్లంత ధాతువు తరువాత కర్మణి/భావే "చేయదగినది" అనే అర్థంలో కృత్య ప్రత్యయం ణ్యత్ చేరుతుంది. దాని ణ, త ఇత్తులవల్ల ధాతువుకు వృద్ధి వచ్చి -య రూపమిస్తుంది: కృ → కార్య "చేయదగినది", వచ్ → వాచ్య "చెప్పదగినది". ణ్యదంతం సామాన్య విశేషణంలా నడిచి కర్మతో అన్వయిస్తుంది. ఇది 3.1.96 (తవ్యత్ మొ.) తెరచే కృత్యాల్లో ఒకటి.
- Aṣṭādhyāyī — 3.1.124 ऋहलोर्ण्यत्
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 776 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
सात्पदाद्योः 8.3.111 · प्रकरण 59← इष्टसंयोगसाध्यात्
the स of the सात् affix and a word-initial स are not made retroflex
The स of the affix सात् (as in अग्निसात् "reduced to ashes") and a स that begins a word are not turned into the retroflex ष. So अस् "to be", built to सन् "being", keeps its dental स because it stands at the head of the word.
సాత్ ప్రత్యయపు స (అగ్నిసాత్ "బూడిదైపోయినది" లో వలె) మరియు పదం మొదట నిలిచే స మూర్ధన్య ష గా మారవు. కనుక అస్ "ఉండుట", సన్ "ఉన్న" గా ఏర్పడినప్పుడు, పదం మొదట నిలవడం చేత తన దంత్య స ను నిలుపుకుంటుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.3.111 सात्पदाद्योः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1238 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī
अ अ 8.4.68 · not in the abridgement← अस्ति
the short अ, held open through the derivation, returns to its close sound at the end
The last sūtra of the Aṣṭādhyāyī. Throughout a derivation the short अ is treated as though it were open (विवृत), like the long आ, so that the rules can reach it; this rule restores its natural close (संवृत) sound once the derivation is done. It is the final step of nearly every chain — of चक्रे, of प्रमत्तः, and the rest. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.
అష్టాధ్యాయి చివరి సూత్రం. వ్యుత్పత్తి అంతటా హ్రస్వ అ ను విచ్చుకున్నట్టుగా (వివృత), దీర్ఘ ఆ వలె, గ్రహిస్తారు — తద్వారా నియమాలు దానిని అందుకోగలుగుతాయి; వ్యుత్పత్తి ముగిసిన పిదప ఈ సూత్రం దాని సహజ సంవృత ధ్వనిని తిరిగి ఇస్తుంది. ఇది దాదాపు ప్రతి గొలుసుకూ చివరి మెట్టు — చక్రే కు, ప్రమత్తః కు, మిగిలిన వాటికి. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 8.4.68 अ अ
- Siddhāntakaumudī — outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras
uncheckeddrafted from the rule text

१समासविग्रहthe compounds, unpacked

आनन्दोत्थम्

आनन्द · उत्थ

आनन्दात् उत्थम्
तत्पुरुष (ablative) — risen out of joy

तत्पुरुष — it agrees with नयनसलिलम्. risen out of joy — Mallinātha rewrites it with a different suffix, आनन्दजन्यम्, 'joy-born', which says the same relation the other way round: उत्थ is from उद् + √स्था, what stands up out of something, and जन्य is what is produced by it. **He puts एव after his gloss** — आनन्दजन्यमेव, 'joy-born and nothing else' — which is the word the whole stanza turns on and which the verse itself never writes. Everything here is said by denying the alternatives

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who glosses आनन्दोत्थम् with आनन्दजन्यमेव“ānandotthamānandajanyameva nayanasalilam”

नयनसलिलम्

नयन · सलिल

नयनयोः सलिलम्
तत्पुरुष (genitive) — the water of the eyes

तत्पुरुष. the water of the eyes — Sanskrit's ordinary way of saying tears, and a colder one than the English word: नयन is 'the leader', the eye as what takes you somewhere, and सलिल is plain water, the same word that was Mānasa's at 1.64 and the cloud's at 1.65. Mallinātha carries the compound over without resolving it, which he does with the transparent ones

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who carries नयनसलिलम् over unresolved; the vigraha is the reader's“ānandajanyameva nayanasalilam”

कुसुमशरजात्

कुसुम · शर · ज

कुसुमम् एव शरः
कर्मधारय — the arrow that is a flower
कुसुमशरात् जातः
तत्पुरुष (ablative) — born of the flower-arrow

तत्पुरुष — it agrees with तापः. born of the flower-arrow — Mallinātha glosses it मदनशरजात्, 'born of Madana's arrow', swapping कुसुम for मदन and so telling the reader two things at once: that the flower is the arrow rather than the archer, and whose arrow it is. Kāma shoots five flowers and nothing else, which is why 'flower-arrow' needs no name attached to it. The last member ज is √जन् at the end of a compound, the same syllable that stood in त्वदुपगमजम् at 2.2

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who glosses कुसुमशरजात् with मदनशरजात्“kusumaśarajānmadanaśarajādanyastāpo nāsti”

इष्टसंयोगसाध्यात्

इष्ट · संयोग · साध्य

इष्टस्य संयोगः
तत्पुरुष (genitive) — union with the one wanted
इष्टसंयोगेन साध्यः
तत्पुरुष (instrumental) — to be settled by that union

तत्पुरुष — it agrees with कुसुमशरजात्. curable by getting what one wants — glossed इष्टसंयोगेन प्रियजनसमागमेन साध्यात् निर्वर्तनीयात्: 'to be brought off by union with the desired one, that is, by meeting the person one loves'. **Then he says what the epithet is there to exclude**: न त्वप्रतीकार्यात्, 'not one that admits of no remedy'. So the yakṣas do suffer, and the whole force of the line is that their suffering has a cure in it. This is the stanza's one soft place, and the poem is about a yakṣa for whom that cure is a year away

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who glosses इष्टसंयोग with प्रियजनसमागम and साध्य with निर्वर्तनीय, and adds न त्वप्रतीकार्यात्“iṣṭasaṃyogena priyajanasamāgamena sādhyānnirvartanīyāt | na tvapratīkāryādityarthaḥ”

प्रणयकलहात्

प्रणय · कलह

प्रणयस्य कलहः
तत्पुरुष (genitive) — the quarrel that belongs to love

तत्पुरुष. a lovers' quarrel — प्रणय is affection and the confidence that comes with it, and कलह is a squabble; the compound is the technical name in Sanskrit poetics for the falling-out that is part of love rather than the end of it. Mallinātha does not resolve it, which is his way of saying the word is a term and not a construction. It is the one cause of separation Alakā permits, and it is a cause that undoes itself

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who carries प्रणयकलहात् over unresolved; the vigraha is the reader's“praṇayakalahādanyasmātkāraṇādviprayogopapattirvirahaprāptirapi nāsti”

विप्रयोगोपपत्तिः

विप्रयोग · उपपत्ति

विप्रयोगस्य उपपत्तिः
तत्पुरुष (genitive) — the coming-about of separation

तत्पुरुष. any separation coming about — Mallinātha glosses it with a compound of the same shape and both members changed, विरहप्राप्तिः: विरह for विप्रयोग and प्राप्ति for उपपत्ति. उपपत्ति is a thing's coming to be the case, its turning out so — a word used in argument for what follows from a premise — and the line uses it for a separation that has to have a cause

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who glosses विप्रयोगोपपत्तिः with विरहप्राप्तिः. `vendor/meghaduta-sanjivini.itx` prints the stanza's own word as `diprayogopapatti`, and the gloss is what restores the वि“viprayogopapattirvirahaprāptirapi nāsti”

वित्तेशानाम्

वित्त · ईश

वित्तस्य ईशाः
तत्पुरुष (genitive) — lords of wealth

तत्पुरुष. of the lords of wealth — and Mallinātha's gloss is one word, यक्षाणाम्. **The title belongs to Kubera and the verse gives it to his people in the plural**, which is what the Śabdārṇava he cites licenses: वित्ताधिपः कुबेरः स्यात्प्रभौ धनिकयक्षयोः — the word is Kubera, and a master, and a rich man, and a yakṣa. So the citation is doing work: without it the line would be about one god and not about a city of them. This is the first time in the Uttaramegha that the inhabitants are named

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who glosses वित्तेशानाम् with यक्षाणाम् and cites the Śabdārṇava for the range of the word“yatrālakāyāṃ vitteśānāṃ yakṣāṇām || “vittādhipaḥ kuberaḥ syātprabhau dhanikayakṣayoḥ” iti śabdārṇave”

२प्रतिपदार्थeach word, its form and sense

a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular

आनन्दोत्थम्

printed आनन्दोत्थं

उत्थ, from उद् + √स्था

risen from — उत्थ is what stands up out of a thing, उद् plus √स्था with the स् dropped, and it lives only at the end of compounds. The verse opens on it, so the first word of the stanza is the cause of the tears and the second is the tears

a-stem neuter

Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

a-stem neuter

Neuter nouns in short अ: फल “fruit”, वचन “word”, कुसुम, and adjectives in अ agreeing with a neuter noun. The nominative and accusative singular end in अम् (7.1.24) — फलम् — and are alike; the plural फलानि takes नुम् and lengthens; the instrumental plural is फलैः (7.1.9). It is the a-stem masculine’s table with the neuter’s own nominative, accusative and the -आनि plural.

హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దాలు: ఫల “పండు”, వచన “మాట”, కుసుమ, నపుంసక నామానికి అన్వయించే అకారాంత విశేషణాలు. ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు అమ్ తో ముగుస్తాయి (7.1.24) — ఫలమ్ — రెండూ ఒకటే; బహువచనం ఫలాని నుమాగమంతో దీర్ఘమవుతుంది; తృతీయా బహువచనం ఫలైః (7.1.9). అకారాంత పుంలింగ పట్టికే, నపుంసకపు సొంత ప్రథమ, ద్వితీయ, -ఆని బహువచనంతో.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — फल / a-stem neuter prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — अकारान्त नपुंसकलिङ्ग — फलम् फले फलानि

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	उत्थम्	उत्थे	उत्थानि
द्वितीया	उत्थम्	उत्थे	उत्थानि
तृतीया	उत्थेन	उत्थाभ्याम्	उत्थैः
चतुर्थी	उत्थाय	उत्थाभ्याम्	उत्थेभ्यः
पञ्चमी	उत्थात्	उत्थाभ्याम्	उत्थेभ्यः
षष्ठी	उत्थस्य	उत्थयोः	उत्थानाम्
सप्तमी	उत्थे	उत्थयोः	उत्थेषु
सम्बोधन	उत्थ	उत्थे	उत्थानि

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern फल declines on

फल
7.1.24अतोऽम्
फल+अम्
6.1.107अमि पूर्वः
फलम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular

नयनसलिलम्

printed नयनसलिलं

सलिल

tears — the subject of the first of four clauses, and the only one of the four whose subject is a thing rather than an absence. सलिल is the word for water that has no source in it: not a river, not rain, just water, which is why it does for tears

a-stem neuter — Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि. · a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	सलिलम्	सलिले	सलिलानि
द्वितीया	सलिलम्	सलिले	सलिलानि
तृतीया	सलिलेन	सलिलाभ्याम्	सलिलैः
चतुर्थी	सलिलाय	सलिलाभ्याम्	सलिलेभ्यः
पञ्चमी	सलिलात्	सलिलाभ्याम्	सलिलेभ्यः
षष्ठी	सलिलस्य	सलिलयोः	सलिलानाम्
सप्तमी	सलिले	सलिलयोः	सलिलेषु
सम्बोधन	सलिल	सलिले	सलिलानि

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern फल declines on

फल
7.1.24अतोऽम्
फल+अम्
6.1.107अमि पूर्वः
फलम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

अव्यय
यत्र
यत्र
where — the fourth stanza running to hang on it, and the fourth time Mallinātha answers it with यत्रालकायाम्. The city has now been described for four stanzas without once being the subject of a sentence
indeclinable
An indeclinable — no case, no number, one form everywhere.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
अव्यय
न
printed नान्यैर्निमित्तैः
न
not — the first of four, one to a clause. **The stanza is built the way 2.3 was and inverted**: there नित्य stood four times and said 'always'; here न stands four times and says 'never anything else'. Mallinātha writes the negation out each time as a finite verb, नास्ति, which the verse only gives once and at the very end
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय
ḍatarādi neuter, तृतीया बहुवचन instrumental plural
अन्यैः
printed नान्यैर्निमित्तैः
अन्य
by other — the first of four अन्य, and this is the stanza's real trick: **the same pronoun stands once in each pāda, in a different case each time** — instrumental plural here, nominative singular in the second, ablative singular in the third, nominative singular neuter in the fourth. Four denials, four cases, one word. The three that are not instrumentals are ablatives or agree with one, because अन्य takes the ablative for the thing it is other than — Pāṇini 2.3.29, which names अन्य first in its list
सर्वनाम word
One of the सर्वादि words — सर्व, अन्य, एक, स्व. They are a-stems and decline as a-stems in most cells, but the dative, ablative and locative singular take the pronominal endings and the neuter nominative singular ends in त्: एकस्मिन्, not the एके a noun would give.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedauthored
ḍatarādi neuter, तृतीया बहुवचन instrumental plural · the pattern कतर declines on
1. कतर
2. 7.1.9अतो भिस ऐस्
  कतर + ऐस्
3. 6.1.88वृद्धिरेचि
  कतरैस्
4. 8.2.66ससजुषो रुः
  कतरैरुँ
5. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
  कतरैः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem neuter, तृतीया बहुवचन instrumental plural

निमित्तैः

printed नान्यैर्निमित्तैः

निमित्त

causes — निमित्त is the occasion of a thing, what it happens on account of; the word is used of an omen and of a legal ground as readily as of a cause. Mallinātha fills the blank in it: शोकादिभिः, 'grief and the rest'. The plural matters — there is one cause of tears here and any number elsewhere

a-stem neuter — Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि. · a-stem neuter, तृतीया बहुवचन instrumental plural

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	निमित्तम्	निमित्ते	निमित्तानि
द्वितीया	निमित्तम्	निमित्ते	निमित्तानि
तृतीया	निमित्तेन	निमित्ताभ्याम्	निमित्तैः
चतुर्थी	निमित्ताय	निमित्ताभ्याम्	निमित्तेभ्यः
पञ्चमी	निमित्तात्	निमित्ताभ्याम्	निमित्तेभ्यः
षष्ठी	निमित्तस्य	निमित्तयोः	निमित्तानाम्
सप्तमी	निमित्ते	निमित्तयोः	निमित्तेषु
सम्बोधन	निमित्त	निमित्ते	निमित्तानि

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem neuter, तृतीया बहुवचन instrumental plural · the pattern फल declines on

फल
7.1.9अतो भिस ऐस्
फल + ऐस्
6.1.88वृद्धिरेचि
फलैस्
8.2.66ससजुषो रुः
फलैरुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
फलैः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

अव्यय
न
printed नान्यस्तापः
न
not — the second of four, and this one has to reach across a pāda and a half to the अस्ति at the end of the stanza. Mallinātha shortens the reach by writing नास्ति himself, four times, once per clause
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय
ḍatarādi masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular
अन्यः
printed नान्यस्तापः
अन्य
other — the second of the four, now a nominative agreeing with तापः, with the two ablatives after it saying what it is other than. The word stood in the same case and the same sense at 1.8, where the cloud was told that the fire of separation is not like other fires
सर्वनाम word — One of the सर्वादि words — सर्व, अन्य, एक, स्व. They are a-stems and decline as a-stems in most cells, but the dative, ablative and locative singular take the pronominal endings and the neuter nominative singular ends in त्: एकस्मिन्, not the एके a noun would give. · ḍatarādi masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular
ḍatarādi masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern कतर declines on
1. कतर
2. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
  कतर + स्
3. 8.2.66ससजुषो रुः
  कतर + रुँ
4. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
  कतर् + र्
5. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
  कतरः
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
The stanza is 2.3 turned inside out. There नित्य stood once in each pāda and said 'always'; here न stands once in each pāda and says 'never anything else', and the pronoun अन्य stands with it four times in four different cases — instrumental अन्यैः, nominative अन्यः, ablative अन्यस्मात्, and the neuter nominative अन्यत् that only a pronoun spells so. Three of the four denials are carried by ablatives, because अन्य takes the ablative for the thing it is other than. Mallinātha adds the words the verse leaves out — शोकादिभिः, 'grief and the rest', for the causes of tears the city does not have, and कारणात् for the cause of parting.
శ్లోకం 2.3 ను తలక్రిందులు చేసినది. అక్కడ నిత్య ప్రతి పాదంలో ఒక్కసారి నిలిచి 'ఎల్లప్పుడు' అంది; ఇక్కడ న ప్రతి పాదంలో ఒక్కసారి నిలిచి 'మఱేదీ ఎప్పుడూ కాదు' అంటుంది, అన్య అను సర్వనామం దానితో నాలుగుమాఱు నాలుగు విభక్తులలో నిలుస్తుంది — తృతీయ అన్యైః, ప్రథమ అన్యః, పంచమి అన్యస్మాత్‌, నపుంసక ప్రథమ అన్యత్‌, దీన్ని సర్వనామమే అలా వ్రాస్తుంది. నాలుగు నిషేధాలలో మూడు పంచములచే మోయబడతాయి, ఎందుకంటే అన్య తాను దేనికి వేఱో దానికి పంచమిని తీసుకుంటుంది. మల్లినాథుడు శ్లోకం వదిలిన పదాలను చేరుస్తాడు — శోకాదిభిః, 'శోకం మొదలైనవి', నగరానికి లేని కన్నీటి కారణాలకు, కారణాత్‌ ఎడబాటు కారణానికి.
- Mallinātha, Sañjīvinī — 2.4: nānyair nimittaiḥ śokādibhiḥ … anyasmāt kāraṇāt

a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

तापः

printed नान्यस्तापः

ताप

torment — from √तप्, to burn, so heat and the burning of the mind in one word, which is what makes it the right noun for what Kāma's arrows do. The corpus reads it as a nominative, the subject of the नास्ति that has to be understood; the tagged corpus reads तापम्, an accusative, and there is no verb in the stanza that could take one

a-stem masculine

The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः.

అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్షః, యక్షౌ, యక్షాః.

Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; राम prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
docs/lessons/1.1.md — §4.2, the a-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

a-stem masculine

The largest noun class, and the one every other declension is measured against: यक्ष, राम. The nominative singular यक्षः ends in a visarga that is a buried स् (8.2.66, then 8.3.15); the instrumental शापेन comes from टा becoming इन after an a-stem (7.1.12) and then अ + इ → ए (6.1.87); the locative plural is यक्षेषु. Adjectives in अ — प्रमत्त, भोग्य — decline the same way in the masculine, so प्रमत्तः and भोग्येण sit in this same table.

అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్ష, రామ. శబ్దమంజరిలో మొదటి శబ్దం 'రామః రామౌ రామాః'. ప్రథమా ఏకవచనం యక్షః (దాగిన స్), తృతీయా శాపేన (టా → ఇన 7.1.12; అ + ఇ → ఏ 6.1.87), సప్తమీ బహువచనం యక్షేషు. అకారాంత విశేషణాలు — ప్రమత్త, భోగ్య — పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి; ప్రమత్తః, భోగ్యేణ ఇదే పట్టికలో ఉంటాయి.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — रामः prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
docs/lessons/1.1.md — §4, the a-stem masculine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	तापः	तापौ	तापाः
द्वितीया	तापम्	तापौ	तापान्
तृतीया	तापेन	तापाभ्याम्	तापैः
चतुर्थी	तापाय	तापाभ्याम्	तापेभ्यः
पञ्चमी	तापात्	तापाभ्याम्	तापेभ्यः
षष्ठी	तापस्य	तापयोः	तापानाम्
सप्तमी	तापे	तापयोः	तापेषु
सम्बोधन	ताप	तापौ	तापाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on

राम
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + स्
8.2.66ससजुषो रुः
राम + रुँ
1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः
राम + र्
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
रामः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

The one torment the city admits is the one that keeps the stanza from being a boast. There is no तापः, no fever, other than the one कुसुमशरजात्, 'born of the flower-arrow' — desire — and Mallinātha adds of that one the sentence that matters: इष्टसंयोगसाध्यात्, 'curable by union with the one you want', न त्वप्रतीकार्यात्, 'not one that admits of no remedy'. The yakṣas suffer, and their suffering has a cure in it. But the poem is the story of a yakṣa for whom none of this holds: he is parted from his wife by a curse, which is not a lovers' quarrel, and his cure is a year away. What the verse says of the city, it says over his head.

నగరం ఒప్పుకునే ఒక్క తాపమే శ్లోకాన్ని గొప్పలుగా ఉండకుండా కాపాడుతుంది. కుసుమశరజాత్‌, 'పూవుబాణం నుండి పుట్టినది' — కోరిక — తప్ప మఱో తాపః, జ్వరం, లేదు, దానిగుఱించి మల్లినాథుడు ముఖ్యమైన వాక్యాన్ని చేరుస్తాడు: ఇష్టసంయోగసాధ్యాత్‌, 'కోరినవారితో కలయికచే తీరేది', న త్వప్రతీకార్యాత్‌, 'ప్రతీకారం లేనిది కాదు'. యక్షులు బాధపడతారు, వారి బాధలో ఒక తీరుపు ఉంది. కాని కావ్యం వీటిలో ఏదీ నిలవని ఒక యక్షుని కథ: శాపంచే భార్యనుండి ఎడబాటు, అది ప్రణయకలహం కాదు, తీరుపు ఒక సంవత్సరం దూరం. శ్లోకం నగరంగుఱించి చెప్పేది, అతని తలమీదుగా చెబుతుంది.

Mallinātha, Sañjīvinī — 2.4: iṣṭasaṃyogasādhyāt na tv apratīkāryāt

a-stem masculine, पञ्चमी एकवचन ablative singular

कुसुमशरजात्

printed कुसुमशरजादिष्टसंयोगसाध्यात्

ज, from √जन्

than the one born of the flower-arrow — the ablative is the case अन्य takes for what a thing is other than, and here it carries a whole clause's worth of meaning: the yakṣas are burned, but only by desire. The final त् of जात् has become द् before the vowel of इष्ट and the two words print as one run

a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, पञ्चमी एकवचन ablative singular

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	जः	जौ	जाः
द्वितीया	जम्	जौ	जान्
तृतीया	जेन	जाभ्याम्	जैः
चतुर्थी	जाय	जाभ्याम्	जेभ्यः
पञ्चमी	जात्	जाभ्याम्	जेभ्यः
षष्ठी	जस्य	जयोः	जानाम्
सप्तमी	जे	जयोः	जेषु
सम्बोधन	ज	जौ	जाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, पञ्चमी एकवचन ablative singular · the pattern राम declines on

राम
7.1.12टाङसिङसामिनात्स्याः
राम + आत्
6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
रामात्
8.2.39झलां जशोऽन्ते
रामाद्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

√साध् + ण्यत्, पञ्चमी एकवचन ablative singular
इष्टसंयोगसाध्यात्
printed कुसुमशरजादिष्टसंयोगसाध्यात्
साध्य, from √साध्
to be brought off — a kṛtya, the verbal adjective that means 'to be X-ed', from √साध्, to accomplish. Mallinātha glosses it with another kṛtya, निर्वर्तनीयम्, which has the same force with a different suffix. साध्य is also the technical word for what an argument has yet to prove, and both senses are 'not settled yet, but settleable'
kṛtya
A verbal adjective meaning 'to be X-ed' — what must or may be done to something. भोग्य is 'to be undergone', गन्तव्या 'to be gone to'. It agrees with what the action falls on, not with who does it.
"చేయదగినది" అనే అర్థమిచ్చే కృదంత విశేషణం. భోగ్య "అనుభవించదగినది", గంతవ్యా "వెళ్లదగినది". కర్త కాదు, కర్మతో అన్వయిస్తుంది.
- Aṣṭādhyāyī — 3.1.96 तव्यत्तव्यानीयरः
- Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 767 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
- docs/lessons/1.1.md — §5.2, वर्षभोग्येण
uncheckeddrafted from the rule and the Bālānandinī; sūtra from skt-mcp
√साध् · class 5 · ण्यत्
1. साधँ
2. 1.3.1भूवादयो धातवः
  सा॒धँ
  and, without changing the form,1.3.2
3. 1.3.9तस्य लोपः
  साध्
4. 3.1.124ऋहलोर्ण्यत्
  साध् + ण्यत्
  and, without changing the form,1.3.31.3.7
5. 1.3.9तस्य लोपः
  साध् + य
  and, without changing the form,1.2.463.4.114liṅgānuśāsana 86
6. 4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
  साध् + य + ङसिँ
  and, without changing the form,1.3.21.3.8
7. 1.3.9तस्य लोपः
  साध् + य + अस्
  and, without changing the form,1.4.13
8. 7.1.12टाङसिङसामिनात्स्याः
  साध् + य + आत्
  and, without changing the form,1.4.181.4.14
9. 6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
  साध् + या + त्
10. 8.2.39झलां जशोऽन्ते
  साध् + या + द्
  and, without changing the form,8.3.111
11. 8.4.56वाऽवसाने
  साध्यात्
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)
a-stem masculine, पञ्चमी एकवचन ablative singular · the pattern राम declines on
1. राम
2. 7.1.12टाङसिङसामिनात्स्याः
  राम + आत्
3. 6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
  रामात्
4. 8.2.39झलां जशोऽन्ते
  रामाद्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
अव्यय
न
printed नाप्यन्यस्मात्
न
not — the third of four, and the only one with अपि beside it. The अ of अपि has gone into it and the page prints नापि as one syllable-run with what follows
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय
अव्यय
अपि
printed नाप्यन्यस्मात्
अपि
either — it adds this denial to the two before it, and Mallinātha keeps it exactly where it is in his gloss, अपि नास्ति. The इ has become य् before the vowel of अन्यस्मात् and the three words print as one
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय
ḍatarādi masculine, पञ्चमी एकवचन ablative singular
अन्यस्मात्
printed नाप्यन्यस्मात्
अन्य
than another — the third of the four, and the one where the pronoun endings show: an ordinary a-stem makes its ablative singular in -आत् and a pronoun makes it in -स्मात्, so अन्यस्मात् and not अन्यात्. Mallinātha supplies the noun it goes with, कारणात्, 'than another cause', which the verse leaves for the reader to hear out of निमित्तैः two lines up
सर्वनाम word — One of the सर्वादि words — सर्व, अन्य, एक, स्व. They are a-stems and decline as a-stems in most cells, but the dative, ablative and locative singular take the pronominal endings and the neuter nominative singular ends in त्: एकस्मिन्, not the एके a noun would give. · ḍatarādi masculine, पञ्चमी एकवचन ablative singular
ḍatarādi masculine, पञ्चमी एकवचन ablative singular · the pattern कतर declines on
1. कतर
2. 7.1.15ङसिङ्योः स्मात्स्मिनौ
  कतर + स्मात्
3. 8.2.39झलां जशोऽन्ते
  कतरस्माद्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem masculine, पञ्चमी एकवचन ablative singular

प्रणयकलहात्

printed प्रणयकलहाद्विप्रयोगोपपत्तिः

कलह

than a lovers' quarrel — the ablative अन्यस्मात् points at, and the third of the stanza's three ablatives. The त् has become द् before the व् of विप्रयोग and the two words print as one run

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	कलहः	कलहौ	कलहाः
द्वितीया	कलहम्	कलहौ	कलहान्
तृतीया	कलहेन	कलहाभ्याम्	कलहैः
चतुर्थी	कलहाय	कलहाभ्याम्	कलहेभ्यः
पञ्चमी	कलहात्	कलहाभ्याम्	कलहेभ्यः
षष्ठी	कलहस्य	कलहयोः	कलहानाम्
सप्तमी	कलहे	कलहयोः	कलहेषु
सम्बोधन	कलह	कलहौ	कलहाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, पञ्चमी एकवचन ablative singular · the pattern राम declines on

राम
7.1.12टाङसिङसामिनात्स्याः
राम + आत्
6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
रामात्
8.2.39झलां जशोऽन्ते
रामाद्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

i-stem feminine, प्रथमा एकवचन nominative singular

विप्रयोगोपपत्तिः

printed प्रणयकलहाद्विप्रयोगोपपत्तिः

उपपत्ति

any coming-about of separation — the subject of the third clause. उपपत्ति is from उप + √पद्, to fall out or come about, and it is the word logic uses for what follows from a premise; the line is saying that separation here has exactly one premise it can follow from. **The whole poem is a separation with no such premise behind it** — the yakṣa is apart from his wife because of a curse, which is a cause this stanza says the city does not have

i-stem feminine

A short-i stem in the feminine: वसतिः, वसती, वसतयः — the same endings as the masculine but for a few cases.

హ్రస్వ ఇకారాంత స్త్రీలింగం: వసతిః, వసతీ, వసతయః — కొన్ని విభక్తులు తప్ప పుంలింగపు ప్రత్యయాలే.

Śabdamañjarī — इकारान्त स्त्रीलिङ्ग — मतिः मती मतयः
Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; मति prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
docs/lessons/1.1.md — §4.4, the i-stem feminine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

i-stem feminine

Feminine stems ending in short इ: मति, वसति, कीर्ति. The accusative singular is मतिम् (before अम्, the stem vowel wins, 6.1.107). The instrumental singular is मत्या; the dative, ablative, genitive and locative singular optionally take the nadī endings (मत्यै beside मतये). It declines much like the i-stem masculine हरि, with the feminine options in the singular oblique cases.

ఇకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: మతి, వసతి, కీర్తి. ద్వితీయైకవచనం మతిమ్ (అమ్ ముందు పూర్వరూపం, 6.1.107). తృతీయైకవచనం మత్యా; చతుర్థీ/పంచమీ/షష్ఠీ/సప్తమీ ఏకవచనాల్లో ఐచ్ఛికంగా నదీ ప్రత్యయాలు (మత్యై / మతయే). ఇకారాంత పుంలింగం (హరి) లాగే, ఏకవచన పరవిభక్తుల్లో స్త్రీలింగ ఐచ్ఛికాలతో.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; मति / i-stem feminine prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — इकारान्त स्त्रीलिङ्ग — मतिः मती मतयः
docs/lessons/1.1.md — §4.4, the i-stem feminine

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

इकारान्त स्त्रीलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	उपपत्तिः	उपपत्ती	उपपत्तयः
द्वितीया	उपपत्तिम्	उपपत्ती	उपपत्तीः
तृतीया	उपपत्त्या	उपपत्तिभ्याम्	उपपत्तिभिः
चतुर्थी	उपपत्त्यै	उपपत्तिभ्याम्	उपपत्तिभ्यः
पञ्चमी	उपपत्त्याः	उपपत्तिभ्याम्	उपपत्तिभ्यः
षष्ठी	उपपत्त्याः	उपपत्त्योः	उपपत्तीनाम्
सप्तमी	उपपत्त्याम्	उपपत्त्योः	उपपत्तिषु
सम्बोधन	उपपत्ते	उपपत्ती	उपपत्तयः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

i-stem feminine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern मति declines on

मतिस्
8.2.66ससजुषो रुः
मतिरुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
मतिः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem masculine, षष्ठी बहुवचन genitive plural

वित्तेशानाम्

printed वित्तेशानां

वित्तेश

of the lords of wealth — a genitive governing every clause in the stanza, and it waits until the last pāda to say whom all four denials are about. Mallinātha puts it second in his prose, straight after यत्र, because nothing in the verse means anything until you know it is the yakṣas being spoken of. वित्त is what has been got, from √विद्, to find

a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, षष्ठी बहुवचन genitive plural

अकारान्त पुंलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	वित्तेशः	वित्तेशौ	वित्तेशाः
द्वितीया	वित्तेशम्	वित्तेशौ	वित्तेशान्
तृतीया	वित्तेशेन	वित्तेशाभ्याम्	वित्तेशैः
चतुर्थी	वित्तेशाय	वित्तेशाभ्याम्	वित्तेशेभ्यः
पञ्चमी	वित्तेशात्	वित्तेशाभ्याम्	वित्तेशेभ्यः
षष्ठी	वित्तेशस्य	वित्तेशयोः	वित्तेशानाम्
सप्तमी	वित्तेशे	वित्तेशयोः	वित्तेशेषु
सम्बोधन	वित्तेश	वित्तेशौ	वित्तेशाः

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem masculine, षष्ठी बहुवचन genitive plural · the pattern राम declines on

राम
7.1.54ह्रस्वनद्यापो नुट्
राम + नुट् + आम्
1.3.3हलन्त्यम्1.3.9तस्य लोपः
राम + न् + आम्
6.4.3नामि
रामानाम्
8.4.2अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि
रामाणाम्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

अव्यय
न
न
not — the fourth and last, and the only one that has its verb in the same pāda. Mallinātha's gloss of this clause opens with किं च, 'and further', which is how he marks the last item of a list
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय
अव्यय
च
च
and — joining the fourth denial to the three before it, exactly as the च at 2.2 joined the sixth flower to the five before it. Both stanzas keep their one conjunction for the last item
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय
अव्यय
खलु
खलु
indeed — a particle of emphasis and of things everybody knows; with a negation it hardens it. It is the only word in the stanza doing nothing but insisting, and it stands in the last denial, the one about age
indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय

as-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular

वयः

printed वयो

वयस्

an age of life — वयस् is a stage of a life rather than a count of years: childhood, youth, age. Mallinātha fills in which one is being denied, वार्धकम्, old age. The visarga has become ओ before the य् of यौवनात् and the page prints वयो

as-stem neuter

A consonant stem in -as: चेतस्, नभस्. The s becomes o before voiced endings and visarga at the end of a word.

తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

uncheckedauthored

as-stem neuter

Neuter nouns whose stem ends in अस्: चेतस् “mind”, मनस्, नभस्, पयस्. The स् shows as visarga at a pause, so the nominative singular is चेतः; the strong cases take नुम् and lengthen, चेतांसि; the oblique forms keep the स् between vowels — चेतसा, चेतसि. Śabdamañjarī drills पयः पयसी पयांसि.

అస్ కారాంత నపుంసక శబ్దాలు: చేతస్ “మనసు”, మనస్, నభస్, పయస్. స్ విరామంలో విసర్గగా కనబడుతుంది, కాబట్టి ప్రథమైకవచనం చేతః; బలమైన విభక్తుల్లో నుమాగమంతో దీర్ఘమై చేతాంసి; పరోక్ష రూపాల్లో అచ్చుల మధ్య స్ నిలుస్తుంది — చేతసా, చేతసి. శబ్దమంజరి “పయః పయసీ పయాంసి”.

Bālānandinī (LSK, Telugu) — पयस् / as-stem neuter prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
Śabdamañjarī — अस्नन्त नपुंसकलिङ्ग — पयः पयसी पयांसि

uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

अस्-कारान्त नपुंसकलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	वयः	वयसी	वयांसि
द्वितीया	वयः	वयसी	वयांसि
तृतीया	वयसा	वयोभ्याम्	वयोभिः
चतुर्थी	वयसे	वयोभ्याम्	वयोभ्यः
पञ्चमी	वयसः	वयोभ्याम्	वयोभ्यः
षष्ठी	वयसः	वयसोः	वयसाम्
सप्तमी	वयसि	वयसोः	वयःसु
सम्बोधन	वयः	वयसी	वयांसि

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

as-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern पयस् declines on

पयस्
7.1.23स्वमोर्नपुंसकात्
पयस्
8.2.66ससजुषो रुः
पयरुँ
8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः
पयः

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

a-stem neuter, पञ्चमी एकवचन ablative singular

यौवनात्

printed यौवनादन्यदस्ति

यौवन

than youth — यौवन is युवन्, a young man, turned into the abstract by lengthening the first vowel, which is Sanskrit's commonest way of making the name of a state out of the name of who is in it. The last of the stanza's four ablatives, and the flattest: no torment but desire, no parting but a quarrel, no age but this

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
	एकवचन	द्विवचन	बहुवचन
प्रथमा	यौवनम्	यौवने	यौवनानि
द्वितीया	यौवनम्	यौवने	यौवनानि
तृतीया	यौवनेन	यौवनाभ्याम्	यौवनैः
चतुर्थी	यौवनाय	यौवनाभ्याम्	यौवनेभ्यः
पञ्चमी	यौवनात्	यौवनाभ्याम्	यौवनेभ्यः
षष्ठी	यौवनस्य	यौवनयोः	यौवनानाम्
सप्तमी	यौवने	यौवनयोः	यौवनेषु
सम्बोधन	यौवन	यौवने	यौवनानि

uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

a-stem neuter, पञ्चमी एकवचन ablative singular · the pattern फल declines on

फल
7.1.12टाङसिङसामिनात्स्याः
फल + आत्
6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः
फलात्
8.2.39झलां जशोऽन्ते8.4.56वाऽवसाने
फलाद्

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

ḍatarādi neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular
अन्यत्
printed यौवनादन्यदस्ति
अन्य
other — the fourth and last of them, and the one where the pronoun shows most plainly: an ordinary a-stem neuter would be अन्यम्, and a pronoun makes its nominative and accusative singular neuter in -त्, so अन्यत्. The त् has become द् before the vowel of अस्ति
सर्वनाम word — One of the सर्वादि words — सर्व, अन्य, एक, स्व. They are a-stems and decline as a-stems in most cells, but the dative, ablative and locative singular take the pronominal endings and the neuter nominative singular ends in त्: एकस्मिन्, not the एके a noun would give. · ḍatarādi neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular
ḍatarādi neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern कतर declines on
1. कतर
2. 7.1.25अद्ड् डतरादिभ्यः पञ्चभ्यः
  कतर+अद्
3. 6.4.143टेः
  कतर्+अद्
4. 8.4.56वाऽवसाने
  कतरत्
uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)
The last denial ends on a word whose spelling gives away what kind of word it is. वयः, 'an age of life', is neuter; 'other' agreeing with it is अन्यत्, not अन्यम्. An ordinary a-stem neuter would take -म् (फलम्), but अन्य is a pronoun, and its neuter nominative singular is अन्यत् by two rules working together — Pāṇini 7.1.25 puts अद्ड् (an अत् marked ड्) for the ending, and 6.4.143 drops the stem's final अ before that ड्-marked affix. So the four अन्य of the stanza are not four copies of one form: three decline as an ordinary adjective would, and the fourth, in the neuter, shows the pronoun's own ending.
చివరి నిషేధం, తన స్పెల్లింగుచే తానెలాంటి పదమో బయటపెట్టే పదంతో ముగుస్తుంది. వయః, 'జీవితపు వయసు', నపుంసకం; దానితో అన్వయించే 'ఇతరమైనది' అన్యత్‌, అన్యమ్‌ కాదు. సామాన్య అ-శబ్ద నపుంసకం -మ్‌ ను తీసుకుంటుంది (ఫలమ్‌), కాని అన్య సర్వనామం, దాని నపుంసక ప్రథమా ఏకవచనం అన్యత్‌ రెండు సూత్రాలు కలిసి పనిచేయుటచే — పాణిని 7.1.25 ప్రత్యయానికి అద్డ్‌ (డ్‌గుర్తుగల అత్‌) ను వేస్తుంది, 6.4.143 ఆ డ్‌గుర్తు ప్రత్యయం ముందు శబ్దపు చివరి అ ను తొలగిస్తుంది. కావున శ్లోకపు నాలుగు అన్య లు ఒకే రూపపు నాలుగు నకళ్లు కావు: మూడు సామాన్య విశేషణంలా నడుస్తాయి, నాలుగవది నపుంసకంలో సర్వనామపు స్వంత అంతాన్ని చూపుతుంది.
- Mallinātha, Sañjīvinī — 2.4: yauvanād anyad vayaḥ
- Aṣṭādhyāyī — 7.1.25 अद्ड्डतरादिभ्यः पञ्चभ्यः
√अस्, class 2, लट्, parasmaipada, third person singular
अस्ति
printed यौवनादन्यदस्ति
√अस्
there is — **the last word of the stanza and the only finite verb in three of them.** 2.2 had no verb and Mallinātha supplied अस्ति by a maxim; 2.3 had none and he did not repeat himself; here the word is written, once, and it does duty for all four of this stanza's clauses at once. His gloss turns it into four, नास्ति each time. √अस् is of the second class, the class that conjugates straight onto the root with no vowel between, which is why the forms are so short — अस्ति, स्तः, सन्ति
present, लट्
The present tense.
తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.
uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)
परस्मैपद · लट्
प्रथम अस्ति स्तः सन्ति
मध्यम असि स्थः स्थ
उत्तम अस्मि स्वः स्मः
uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated
√अस् · class 2 · लट्
1. असँ
2. 1.3.1भूवादयो धातवः
  असँ
  and, without changing the form,1.3.2
3. 1.3.9तस्य लोपः
  अस्
4. 3.2.123वर्तमाने लट्
  अस् + लँट्
  and, without changing the form,1.3.21.3.3
5. 1.3.9तस्य लोपः
  अस् + ल्
  and, without changing the form,1.3.78
6. 3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
  अस् + तिप्
  and, without changing the form,1.3.3
7. 1.3.9तस्य लोपः
  अस् + ति
  and, without changing the form,3.4.113
8. 3.1.68कर्तरि शप्
  अस् + शप् + ति
9. 2.4.72अदिप्रभृतिभ्यः शपः
  अस् + ति
  and, without changing the form,1.4.131.4.14
10. 8.4.68अ अ
  अस्ति
uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

परस्मैपद · लट्
प्रथम	अस्ति	स्तः	सन्ति
मध्यम	असि	स्थः	स्थ
उत्तम	अस्मि	स्वः	स्मः

३अन्वयthe words in prose order

यत्र · वित्तेशानाम् · आनन्दोत्थम् · नयनसलिलम् · अन्यैः · निमित्तैः · न · इष्टसंयोगसाध्यात् · कुसुमशरजात् · अन्यः · तापः · न · प्रणयकलहात् · अन्यस्मात् · विप्रयोगोपपत्तिः · अपि · न · यौवनात् · अन्यत् · वयः · च · खलु · न · अस्ति

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, whose commentary runs as anvaya. He makes two moves. वित्तेशानाम् comes up from the last pāda to the second place, because until the reader knows the stanza is about yakṣas none of it says anything; and in the second clause he puts इष्टसंयोगसाध्यात् before कुसुमशरजात्, where the verse has them the other way round. Each of the four न he writes out as नास्ति, so the one verb at the end of the verse becomes four in his prose“yatrālakāyāṃ vitteśānāṃ yakṣāṇām … ānandotthamānandajanyameva nayanasalilam | anyairnimittaiḥ śokādibhirna | iṣṭasaṃyogena … sādhyānnirvartanīyāt … kusumaśarajānmadanaśarajādanyastāpo nāsti | praṇayakalahādanyasmātkāraṇādviprayogopapattirvirahaprāptirapi nāsti | kiṃ ca yauvanādanyadvayo vārdhakaṃ nāsti”

the dependency structure

अस्ति · क्रिया — there is; the one finite verb of the stanza, negated in each of four sentences and governing them all

यत्र · अधिकरण — where, यत्रालकायाम्; the relative governing the four sentences

वित्तेशानाम् · षष्ठी — of the lords of wealth, यक्षाणाम्; a genitive standing over the stanza

नयनसलिलम् · उद्देश्य — tears, the water of the eyes; the subject of the first sentence

आनन्दोत्थम् · agreeing with नयनसलिलम् — risen from gladness, आनन्दात् उत्थितम्; the only cause the city's tears have

न · निषेध — not; the first of the four denials, one to a pāda

निमित्तैः · हेतु — from causes, शोकादिभिः; the grief and the rest that Alakā's tears do not come from

अन्यैः · agreeing with निमित्तैः — other; the instrumental of अन्य, the pronoun this stanza turns on

तापः · उद्देश्य — torment, the fever of love; the subject of the second sentence

अन्यः · agreeing with तापः — other; the nominative of अन्य

न · निषेध — not; the second denial

कुसुमशरजात् · अपादान — than the one born of the flower-arrow, कुसुमशरात् जातात्; अन्य takes the ablative for the thing it is other than

इष्टसंयोगसाध्यात् · agreeing with कुसुमशरजात् — to be brought off by union with the desired, इष्टसंयोगेन साध्यात्; and so not one that admits of no remedy

विप्रयोगोपपत्तिः · उद्देश्य — any coming-about of separation, विप्रयोगस्य उपपत्तिः; the subject of the third sentence

अपि · particle — either, नापि; carrying the denial on to a third thing

न · निषेध — not; the third denial

अन्यस्मात् · अपादान — than another cause, अन्यस्मात् कारणात्; the ablative of अन्य again

प्रणयकलहात् · agreeing with अन्यस्मात् — than a lovers' quarrel; the one cause of parting the city admits

वयः · उद्देश्य — an age of life; the subject of the fourth sentence

अन्यत् · agreeing with वयः — other; the neuter nominative, which only a pronoun spells अन्यत्

यौवनात् · अपादान — than youth; the ablative of the thing अन्यत् is other than

च · समुच्चय — and; joining the last denial to the three before

खलु · particle — indeed, खलु; the emphasis on the plainest of the four

न · निषेध — not; the fourth denial, negating अस्ति directly

uncheckedMallinātha’s Sañjīvinī for the anvaya and the reading, which construes the stanza as four denials sharing the one finite verb अस्ति and reads the ablatives as governed by अन्य, and adds the words the verse leaves out; the Telugu drawn from Vedam Venkataraya Sastri’s Āndhra Meghasandeśam. Mallinātha counts neither this stanza nor 2.3, judging the two interpolated.

४भावार्थthe sense of the whole

Where the lords of wealth have water in their eyes from gladness and from no other cause; where there is no torment but the one desire's flower-arrow makes, and that one is curable by getting the person you want; where separation never comes about from anything but a lovers' quarrel; and where, indeed, there is no age other than youth. **The stanza is 2.3 turned inside out.** There नित्य stood once in each pāda and said 'always'; here न stands once in each pāda and says 'never anything else', and the pronoun अन्य stands with it four times in four different cases — instrumental, nominative, ablative, and the neuter nominative that only a pronoun spells अन्यत्. Three of the four denials are carried by ablatives, because अन्य takes the ablative for the thing it is other than. Mallinātha's gloss adds the words the verse leaves out: शोकादिभिः, 'grief and the rest', for the causes of tears that Alakā does not have; कारणात् for the cause of parting; वार्धकम् for the age nobody reaches. And on the one torment the city does admit he adds the sentence that keeps the stanza from being merely a boast — न त्वप्रतीकार्यात्, 'not one that admits of no remedy'. The yakṣas suffer, and their suffering has a cure in it. **The poem is the story of a yakṣa for whom none of this holds**: he is parted from his wife by a curse, which is not a lovers' quarrel, and the cure is a year away. What the verse says of the city, it says over his head. He names no figure. And after commenting on this stanza Mallinātha writes four words that stand outside it — श्लोकद्वयं प्रक्षिप्तम्, 'the two stanzas are interpolated' — of this verse and 2.3, both of which he prints without a number and neither of which he counts: his own numbering resumes with ॥ ३ ॥ at the verse this text calls 2.5.

uncheckedthe reader's reading, following Mallinātha's gloss; the supplied शोकादिभिः, कारणात् and वार्धकम्, the reading of कुसुमशर as मदनशर, the note न त्वप्रतीकार्यात् and the judgement श्लोकद्वयं प्रक्षिप्तम् are his; Pāṇini 2.3.29 from skt-mcp“na tvapratīkāryādityarthaḥ … kiṃ ca yauvanādanyadvayo vārdhakaṃ nāsti || ślokadvayaṃ prakṣiptam”

Where the lords of wealth have water in their eyes from gladness and from no other cause; where there is no torment but the one desire's flower-arrow makes, and that one curable by getting the person you want; where separation never comes about from anything but a lovers' quarrel; and where, indeed, there is no age other than youth. Four denials, one to a pāda, and after each an अन्य in its case. Mallinātha comments on this stanza in full and then writes four words that stand outside it — श्लोकद्वयं प्रक्षिप्तम्, 'the two stanzas are interpolated' — of this verse and 2.3, both of which he prints without a number; his own numbering resumes with ॥ ३ ॥ at the verse this text calls 2.5.

ధనపతులకు కళ్లలో నీరు ఆనందంవల్ల, మఱే కారణంవల్లా కాదు; కోరిక పూవుబాణం చేసే ఒక్కదాని తప్ప తాపం లేదు, అదీ కోరినవారిని పొందుటచే తీరేది; ఎడబాటు ప్రణయకలహం తప్ప మఱి దేనివల్లా రాదు; నిజంగా యౌవనం తప్ప మఱో వయసు లేదు — ఇక్కడ. నాలుగు నిషేధాలు, ఒక్కొక్క పాదానికి ఒకటి, ప్రతిదాని వెనుక తన విభక్తిలో ఒక అన్య. మల్లినాథుడు ఈ శ్లోకాన్ని పూర్తిగా వ్యాఖ్యానించి, దాని బయట నిలిచే నాలుగు మాటలు వ్రాస్తాడు — శ్లోకద్వయం ప్రక్షిప్తమ్‌, 'ఈ రెండు శ్లోకాలు ప్రక్షిప్తములు' — ఈ శ్లోకం, 2.3 గుఱించి, రెంటినీ సంఖ్య లేకుండా వేస్తాడు; అతని సంఖ్య ఈ పాఠం 2.5 అనే శ్లోకం వద్ద ॥ ౩ ॥ తో మొదలవుతుంది.

Mallinātha, Sañjīvinī — 2.4, whole-verse gloss; ślokadvayaṃ prakṣiptam

५अलंकारthe figure

No figure is named for this verse by the commentary this reading follows, so none is shown.