मेघदूतम् · कालिदास · 2.40

मेघदूतम् · कालिदास · 2.40

संदेश · she looks up, as Sītā looked

इत्याख्याते पवनतनयं मैथिलीवोन्मुखी सा

इ
त्या
ख्या
ते
प
व
न
त
न
यं
मै
थि
ली
वो
न्मु
खी
सा

त्वामुत्कण्ठोच्छ्वसितहृदया वीक्ष्य संभाव्य चैव

त्वा
मु
त्क
ण्ठो
च्छ्व
सि
त
हृ
द
या
वी
क्ष्य
सं
भा
व्य
चै
व

श्रोष्यत्यस्मात् परमवहिता सौम्य सीमन्तिनीनां

श्रो
ष्य
त्य
स्मा
त्प
र
म
व
हि
ता
सौ
म्य
सी
म
न्ति
नी
नां

कान्तोदन्तः सुहृदुपनतः सङ्गमात्किंचिदूनः

का
न्तो
द
न्तः
सु
हृ
दु
प
न
तः
स
ङ्ग
मा
त्किं
चि
दू
नः

वृत्तविचारthe metre, syllable by syllable

pāda a

  • इguruthe conjunct त्य that follows it
  • त्याguruits long vowel आ
  • ख्याguruits long vowel आ
  • तेguruits long vowel ए
  • पlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • वlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • नlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • तlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • नlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • यंguruthe anusvāra it carries
  • मैguruits long vowel ऐ
  • थिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • लीguruits long vowel ई
  • वोguruits long vowel ओ
  • न्मुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • खीguruits long vowel ई
  • साguruits long vowel आ
  • yati after 4 — a word ends here — इत्याख्याते
  • yati after 10 — a word ends here — पवनतनयं

pāda b

  • त्वाguruits long vowel आ
  • मुguruthe conjunct त्क that follows it
  • त्कguruthe conjunct ण्ठ that follows it
  • ण्ठोguruits long vowel ओ
  • च्छ्वlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • सिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • तlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • हृlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • दlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • याguruits long vowel आ
  • वीguruits long vowel ई
  • क्ष्यlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • संguruthe anusvāra it carries
  • भाguruits long vowel आ
  • व्यlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • चैguruits long vowel ऐ
  • वlaghuits short vowel — light on its own, though the pāda ends here
  • yati after 4 — it falls inside the compound उत्कण्ठोच्छ्वसितहृदया
  • yati after 10 — a word ends here — त्वामुत्कण्ठोच्छ्वसितहृदया

pāda c

  • श्रोguruits long vowel ओ
  • ष्यguruthe conjunct त्य that follows it
  • त्यguruthe conjunct स्म that follows it
  • स्माguruits long vowel आ
  • त्पlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • मlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • वlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • हिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • ताguruits long vowel आ
  • सौguruits long vowel औ
  • म्यlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • सीguruits long vowel ई
  • मguruthe conjunct न्त that follows it
  • न्तिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • नीguruits long vowel ई
  • नांguruthe anusvāra it carries
  • yati after 4 — a word ends here — श्रोष्यत्यस्मात्
  • yati after 10 — a word ends here — परमवहिता

pāda d

  • काguruits long vowel आ
  • न्तोguruits long vowel ओ
  • दguruthe conjunct न्त that follows it
  • न्तःguruthe visarga it carries
  • सुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • हृlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • दुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • पlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • नlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • तःguruthe visarga it carries
  • सguruthe conjunct ङ्ग that follows it
  • ङ्गlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • माguruits long vowel आ
  • त्किंguruthe anusvāra it carries
  • चिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • दूguruits long vowel ऊ
  • नःguruthe visarga it carries
  • yati after 4 — a word ends here — कान्तोदन्तः
  • yati after 10 — a word ends here — सुहृदुपनतः

सन्धिrecovering the words from the sound

  • इति + आख्याते → इत्याख्याते

    इ + आ

    6.1.77

  • पवनतनयम् + मैथिली → पवनतनयं

    म् + म्

    8.3.23 · 8.4.59

  • मैथिली + इव → मैथिलीवोन्मुखी

    ई + इ → ई

    6.1.101

  • इव + उन्मुखी → मैथिलीवोन्मुखी

    अ + उ → ओ

    6.1.87

  • त्वाम् + उत्कण्ठोच्छ्वसितहृदया → त्वामुत्कण्ठोच्छ्वसितहृदया

    म् + उ

    no rule named — the builder's table does not hold this change

  • च + एव → चैव

    अ + ए → ऐ

    6.1.88

  • श्रोष्यति + अस्मात् → श्रोष्यत्यस्मात्

    इ + अ

    6.1.77

  • परम् + अवहिता → परमवहिता

    म् + अ

    no rule named — the builder's table does not hold this change

  • सीमन्तिनीनाम् + कान्तोदन्तः → सीमन्तिनीनां

    म् + क्

    8.3.23 · 8.4.59

  • सङ्गमात् + किंचित् → सङ्गमात्किंचिदूनः

    त् + क्

    no rule named — the builder's table does not hold this change

  • किंचित् + ऊनः → सङ्गमात्किंचिदूनः

    त् + ऊ

    8.2.39

  • उत्कण्ठा + उच्छ्वसित → उत्कण्ठोच्छ्वसितहृदया

    आ + उ → ओ · falls inside the syllable ण्ठो

    6.1.87

  • उच्छ्वसित + हृदया → उत्कण्ठोच्छ्वसितहृदया

    अ + ह्

    no rule named — the builder's table does not hold this change

  • कान्त + उदन्त → कान्तोदन्तः

    अ + उ → ओ · falls inside the syllable न्तो

    6.1.87

  • सुहृद् + उपनत → सुहृदुपनतः

    द् + उ

    no rule named — the builder's table does not hold this change

इति + आख्याते makes इत्याख्याते: the इ becomes य् before the vowel आ by Pāṇini 6.1.77 इको यण्अचि, the same join that makes श्रोष्यति + अस्मात् into श्रोष्यत्यस्मात्. च + एव makes चैव, अ and ए giving ऐ by 6.1.88 वृद्धिरेचि. A word-final म् becomes anusvāra before a consonant by 8.3.23 मोऽनुस्वारः — पवनतनयं मैथिली, सीमन्तिनीनां कान्तोदन्तः — and is kept before a vowel, त्वामुत्कण्ठ°, परमवहिता. किंचित् + ऊनः makes किंचिदूनः, the final त् voicing to द् before the vowel by 8.2.39 झलां जशोऽन्ते. Inside the compounds अ and उ make ओ by 6.1.87 आद्गुणः — उत्कण्ठा + उच्छ्वसित as उत्कण्ठोच्छ्वसित°, कान्त + उदन्त as कान्तोदन्तः — and the same गुण joins इव + उन्मुखी to ओ while मैथिली + इव lengthens ई + इ to ई by 6.1.101 अकः सवर्णे दीर्घः, the two hidden in the printed मैथिलीवोन्मुखी.

ఇతి + ఆఖ్యాతే ఇత్యాఖ్యాతే అవుతుంది: ఇ అచ్చు ఆ ముందు య్‌ అవుతుంది, పాణిని 6.1.77 ఇకో యణ్అచి చే — శ్రోష్యతి + అస్మాత్‌ శ్రోష్యత్యస్మాత్‌ అయ్యే అదే కలయిక. చ + ఏవ చైవ అవుతుంది, అ, ఏ ఐ ను చేస్తాయి, 6.1.88 వృద్ధిరేచి చే. పదాంత మ్‌ హల్లుముందు అనుస్వారమవుతుంది, 8.3.23 మోఽనుస్వారః చే — పవనతనయం మైథిలీ, సీమన్తినీనాం కాన్తోదన్తః — అచ్చుముందు నిలుస్తుంది, త్వాముత్కణ్ఠ°, పరమవహితా. కిఞ్చిత్‌ + ఊనః కిఞ్చిదూనః అవుతుంది, పదాంత త్‌ అచ్చుముందు ద్‌ గా ఘోషమవుతుంది, 8.2.39 ఝలాం జశోఽన్తే చే. సమాసాలలో అ, ఉ ఓ ను చేస్తాయి, 6.1.87 ఆద్గుణః చే — ఉత్కణ్ఠా + ఉచ్ఛ్వసిత ఉత్కణ్ఠోచ్ఛ్వసిత°, కాన్త + ఉదన్త కాన్తోదన్తః — అదే గుణ ఇవ + ఉన్ముఖీ ను ఓ కు కలుపుతుంది, మఱి మైథిలీ + ఇవ ఈ + ఇ ను ఈ గా దీర్ఘం చేస్తుంది, 6.1.101 అకః సవర్ణే దీర్ఘః చే — రెండూ ముద్రిత మైథిలీవోన్ముఖీ లో దాగినవి.

  • Chinnaya Sūri, Bālavyākaraṇam — సంధిపరిచ్ఛేదము; vendor/balavyakaranam-sandhi.txt
  • Aṣṭādhyāyī — 6.1.77 इको यण्अचि; 6.1.87 आद्गुणः; 8.3.23 मोऽनुस्वारः

कारकwhat each case is doing

  • आख्याते सप्तमी · locative — अधिकरण, the location

  • पवनतनयम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object

  • मैथिली प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent

  • उन्मुखी प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent

  • सा प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent

    with उत्कण्ठोच्छ्वसितहृदया

  • त्वाम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object

  • अस्मात् पञ्चमी · ablative — अपादान, the point of departure

  • अवहिता प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent

  • सौम्य सम्बोधन · vocative — the one addressed

  • सीमन्तिनीनाम् षष्ठी · genitive — the word for a woman built on the parting of her hair

    सीमन्तिनीनाम्, 'of women', is the genitive plural of सीमन्तिनी, which literally means *she who has a parting in her hair* — from सीमन्त, the line where the hair is divided. Mallinātha glosses it plainly वधूनाम् and quotes Amara, नारी सीमन्तिनी वधूः, three words for a woman. So the general truth of the fourth pāda is stated in a word about hair, one stanza before the loosed braids the cloud hurries travellers home to, and the plural with the genitive together are what make the line a rule and not a remark.

    • Mallinātha, Sañjīvinī — 2.40: sīmantinīnāṃ vadhūnām || “nārī sīmantinī vadhūḥ” ity amaraḥ

  • कान्तोदन्तः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent

    with सुहृदुपनतः

  • सङ्गमात् पञ्चमी · ablative — अपादान, the point of departure

  • ऊनः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent

प्रकरणानुक्रमthe rules the verse uses, by section of the abridgement

  • हलन्त्यम् 1.3.3 · प्रकरण 1← वीक्ष्य; संभाव्य; श्रोष्यति; अवहिता

    a final consonant of the teaching-form is an it-marker

    In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a final consonant (हल्) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it, and drops by 1.3.9. So the personal ending तिप् contributes only ति, the प् marking it, and क्तवतु leaves क्तवत् with the उ nasalized and the last letter both gone. Final त्, स् and म् of a case or personal ending are exempt (1.3.4).

    ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అంత్యంగా ఉన్న హల్లు (హల్) ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది వస్తువును గుర్తించే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు, 1.3.9 చేత లోపిస్తుంది. కాబట్టి తిప్ నుండి తి మాత్రమే మిగులుతుంది, ప్ ఇత్తు. విభక్తి/తిఙ్ ప్రత్యయాల అంత్య త్, స్, మ్ మాత్రం ఇత్తు కావు (1.3.4). అనునాసిక అచ్చు ఇత్తు (1.3.2) కి జోడీ.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.3.3 हलन्त्यम्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • तस्य लोपः 1.3.9 · प्रकरण 1← आख्याते; वीक्ष्य; संभाव्य; श्रोष्यति; अवहिता; सौम्य; कान्तोदन्तः; सुहृदुपनतः; ऊनः

    an it-marker drops

    What has been named an it-marker (इत्) is then elided (लोप). The tag has done its work — naming the suffix, and conditioning or blocking some operation — and leaves no sound behind. So the उ marked in सुँ, the ट् of टा, the ङ् of ङे ङसि ङस् ङि, and the प् of सुप् are all gone before the ending is attached.

    ఇత్సంజ్ఞగా గుర్తించబడినది (इत्) తరువాత లోపిస్తుంది. ఆ గుర్తు తన పని ముగించుకుంది — ప్రత్యయానికి పేరుపెట్టడం, ఏదో కార్యాన్ని కలిగించడమో ఆపడమో — ఏ ధ్వనీ మిగలదు. सुँ లోని ఉ, टा లోని ట్, ङे ङसि ङस् ङि లోని ङ్, सुप् లోని ప్ అన్నీ ప్రత్యయం చేరేముందు పోతాయి.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.3.9 तस्य लोपः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 3 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • सुप्तिङन्तं पदम् 1.4.14 · प्रकरण 1← आख्याते; वीक्ष्य; संभाव्य; श्रोष्यति; अवहिता; सुहृदुपनतः

    a form ending in a case ending (सुप्) or a verb ending (तिङ्) is a पद, a finished word

    A form that ends in a nominal case ending — one of the twenty-one सुप् endings 4.1.2 lists — or in a verbal personal ending — one of the eighteen तिङ् endings — is named पद, a complete word. The name is what a great many rules wait on: the visarga rules, the final-consonant rules and the anusvāra rule all apply only "in a पद" or "at the end of a पद". So राम is not yet a पद, but राम + स् is; and चक्रे is a पद once the ending ए is on. Every word the poem carries reaches this name before its word-final changes can fire.

    నామవాచక విభక్తి ప్రత్యయంతో — 4.1.2 చెప్పే ఇరవై ఒక్క సుప్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — లేదా క్రియా పురుష ప్రత్యయంతో — పద్దెనిమిది తిఙ్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — అంతమయ్యే రూపానికి పద సంజ్ఞ. ఈ సంజ్ఞ మీదే ఎన్నో సూత్రాలు ఆధారపడతాయి: విసర్గ సూత్రాలు, పదాంత హల్లు సూత్రాలు, అనుస్వార సూత్రం అన్నీ "పదంలో" లేదా "పదాంతంలో" మాత్రమే పనిచేస్తాయి. రామ ఇంకా పదం కాదు; రామ + స్ పదం; చక్రే ప్రత్యయం ఏ చేరాక పదం. కావ్యంలోని ప్రతి పదం తన పదాంత మార్పులకు ముందు ఈ సంజ్ఞను చేరుకుంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.4.14 सुप्तिङन्तं पदम्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 14 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • भूवादयो धातवः 1.3.1 · प्रकरण 2← आख्याते; वीक्ष्य; संभाव्य; श्रोष्यति; अवहिता; सुहृदुपनतः

    the words beginning with भू, listed in the Dhātupāṭha, are called धातु (roots)

    The action-denoting words listed in the Dhātupāṭha — the root-list that opens with भू "to be" — are named धातु, roots. A धातु is the action-base from which every finite verb and every कृत् (primary derivative) form is built. It is the rule that stands at the head of every verb chain in the poem: चक्रे begins as the root डुकृञ्, जगाम as गम्, प्रमत्तः as मद्. Nothing is conjugated or turned into a participle until it first bears this name.

    ధాతుపాఠంలో — భూ "ఉండటం" తో మొదలయ్యే ధాతువుల జాబితాలో — ఉన్న క్రియావాచక శబ్దాలకు ధాతు సంజ్ఞ. ధాతువు అంటే క్రియాధారం; దానినుండే ప్రతి తిఙంత క్రియా, ప్రతి కృదంత (ప్రాథమిక వ్యుత్పన్న) రూపం పుడతాయి. కావ్యంలోని ప్రతి క్రియా గొలుసుకు ఇది శిరస్సు: చక్రే డుకృఞ్ ధాతువుగా, జగామ గమ్ గా, ప్రమత్తః మద్ గా మొదలవుతాయి. ఈ సంజ్ఞ చేరకముందు ఏదీ రూపం దాల్చదు, కృదంతం కాదు.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.3.1 भूवादयो धातवः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 36 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • उपदेशेऽजनुनासिक इत् 1.3.2 · प्रकरण 2← वीक्ष्य; श्रोष्यति; अवहिता; सौम्य; कान्तोदन्तः; सुहृदुपनतः; ऊनः

    a nasalized vowel in the teaching-form is an it-marker

    In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a vowel pronounced with nasal resonance (anunāsika) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it. The उ of सुँ and of रुँ is such a vowel, so it is a marker and drops (by 1.3.9). This is why the nominative-singular ending सुँ contributes only स्, and रुँ leaves only र्.

    ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అనునాసికంగా ఉచ్చరించే అచ్చు ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది ఆ వస్తువుకు పేరుపెట్టే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు. सुँ, रुँ లోని ఉ అలాంటి అచ్చే; కాబట్టి అది ఇత్తు, లోపిస్తుంది (1.3.9). అందుకే ప్రథమైకవచన ప్రత్యయం సుँ నుండి స్ మాత్రమే, రుँ నుండి ర్ మాత్రమే మిగులుతాయి.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.3.2 उपदेशेऽजनुनासिक इत्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 28 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • प्रादयः 1.4.58 · प्रकरण 2← वीक्ष्य; संभाव्य; अवहिता; सुहृदुपनतः

    प्र and the rest of the prefix list are called निपात (particles)

    The words प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, नि, वि, उद् and the rest of the प्रादि list are named निपात — indeclinable particles. Joined to a root they are the upasargas, the verbal prefixes that turn or deepen its sense: प्र + मद् gives प्रमद् "be heedless, be carried away", the base of प्रमत्तः, and उद् + स्था gives उत्था "rise". Because the prefix is a particle held before the root, the corpus writes it into the word, and the derivation names this rule when it puts the prefix on.

    ప్ర, పరా, అప, సమ్, అను, అవ, ని, వి, ఉద్ మొదలైన ప్రాది గణపు శబ్దాలకు నిపాత సంజ్ఞ — అవి అవ్యయాలు (వికారం లేని పదాలు). ధాతువుకు చేరినప్పుడు అవే ఉపసర్గలు, ధాతువు అర్థాన్ని తిప్పే లేదా లోతు చేసే క్రియా ఉపసర్గలు: ప్ర + మద్ → ప్రమద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం, పరవశం కావటం", ఇది ప్రమత్తః కు ఆధారం; ఉద్ + స్థా → ఉత్థా "లేవటం". ఉపసర్గ ధాతువు ముందు నిలిచే నిపాతం కావటాన కార్పస్ దాన్ని పదంలోనే రాస్తుంది, గొలుసు ఉపసర్గను చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.4.58 प्रादयः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 54 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • उपसर्गाः क्रियायोगे 1.4.59 · प्रकरण 2← वीक्ष्य; संभाव्य; अवहिता; सुहृदुपनतः

    प्र and the rest, joined to a verb, are called उपसर्ग (preverbs)

    The प्रादि particles (प्र, सम्, उद्, नि, वि and the rest, named निपात by the previous rule) are called उपसर्ग — "preverbs" — when they stand in construction with a verb (क्रियायोग, "joined to an action"). Away from a verb the same words keep only their निपात name; before a root they are the prefix that turns its sense. प्र before मद् "be heedless" gives the प्रमद् of प्रमत्तः, and उद् before पत् "fall, fly" gives the उत्पत् of उत्पत. The derivation names this rule where it sets the prefix on the root.

    ప్రాది నిపాతాలు (ప్ర, సమ్, ఉద్, ని, వి మొదలైనవి — ముందటి సూత్రం వీటికి నిపాత సంజ్ఞ ఇచ్చింది) క్రియతో కలిసి నిలిచినప్పుడు (క్రియాయోగం) వాటికి ఉపసర్గ సంజ్ఞ. క్రియ లేకుంటే అవే శబ్దాలు కేవలం నిపాతాలుగా నిలుస్తాయి; ధాతువు ముందు నిలిస్తే అర్థాన్ని తిప్పే ఉపసర్గలు. మద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం" ముందు ప్ర → ప్రమత్తః లోని ప్రమద్; పత్ "పడటం, ఎగరటం" ముందు ఉద్ → ఉత్పత లోని ఉత్పత్. గొలుసు ఉపసర్గను ధాతువుకు చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.4.59 उपसर्गाः क्रियायोगे
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 35 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • इको यणचि 6.1.77 · प्रकरण 2← इति + आख्याते; श्रोष्यति + अस्मात्

    इक् becomes यण् before a dissimilar vowel

    A simple vowel of the इक् set — इ उ ऋ ऌ — becomes the matching semivowel यण् — य् व् र् ल् — when a dissimilar vowel follows: इति + अत्र → इत्यत्र, मधु + अरि → मध्वरि, धातृ + अंशः → धात्रंशः. This is the commonest vowel sandhi, the point where two words or a stem and its ending run together.

    ఇక్ (ఇ ఉ ఋ ఌ) అచ్చు, భిన్నమైన అచ్చు పరమైనప్పుడు దానికి సవర్ణమైన యణ్ (య్ వ్ ర్ ల్) అవుతుంది: ఇతి + అత్ర → ఇత్యత్ర, మధు + అరి → మధ్వరి, ధాతృ + అంశః → ధాత్రంశః. రెండు పదాలు గానీ, ప్రాతిపదిక-ప్రత్యయాలు గానీ కలిసే అత్యంత సామాన్య అచ్‌సంధి ఇదే.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.1.77 इको यणचि
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 15 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • एचोऽयवायावः 6.1.78 · प्रकरण 2← संभाव्य

    एच् becomes अय्, अव्, आय् or आव् before a vowel

    A diphthong of the एच् set — ए ओ ऐ औ — becomes अय् अव् आय् आव् respectively when a vowel follows: ने + अनम् → नयनम्, भो + अति → भवति, नै + अकः → नायकः, पौ + अकः → पावकः. So a word that looks to end in a diphthong shows a semivowel before the next vowel.

    ఏచ్ (ఏ ఓ ఐ ఔ) అచ్చు, అచ్చు పరమైనప్పుడు వరుసగా అయ్, అవ్, ఆయ్, ఆవ్ అవుతుంది: నే + అనమ్ → నయనమ్, భో + అతి → భవతి, నై + అకః → నాయకః, పౌ + అకః → పావకః. కాబట్టి సంధ్యక్షరాంతంగా కనిపించే పదం, పర అచ్చు ముందు అంతస్థను చూపుతుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.1.78 एचोऽयवायावः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 22 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • आद्गुणः 6.1.87 · प्रकरण 2← आख्याते; इव + उन्मुखी; उत्कण्ठा + उच्छ्वसित; कान्त + उदन्त

    a followed by i/u/ṛ becomes the guṇa vowel e/o/ar

    When a final अ or आ is followed by a simple vowel इ उ or ऋ, the two together become the corresponding guṇa vowel — ए, ओ, or अर् — as one sound, a single substitution for both. So राम + इन (from टा) gives the ए of रामेण, and पुण्य + उदक gives the ओ of पुण्योदक. It is the guṇa-sandhi a student meets first.

    అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఇ ఉ ఋ (సామాన్య అచ్చు) వస్తే, రెండూ కలిసి గుణమవుతాయి — ఏ, ఓ, అర్ — ఒకే ధ్వనిగా (ఏకాదేశం). రామ + ఇన (టా నుండి) → రామేణ లోని ఏ; పుణ్య + ఉదక → పుణ్యోదక లోని ఓ. విద్యార్థి మొదట కలిసే గుణసంధి ఇదే.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.1.87 आद्गुणः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 27 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the guṇa sandhi

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • वृद्धिरेचि 6.1.88 · प्रकरण 2← च + एव

    a/ā followed by e/ai/o/au becomes the vṛddhi vowel ai/au

    When a final अ or आ is followed by a vowel of the एच् set — ए, ऐ, ओ, औ — the two together become a single vṛddhi vowel, ऐ or औ. It overrides the guṇa rule: कृष्ण + एकत्वम् → कृष्णैकत्वम्, गङ्गा + ओघः → गङ्गौघः. This is the vṛddhi-sandhi.

    అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఏచ్ వర్గపు అచ్చు — ఏ, ఐ, ఓ, ఔ — వస్తే, రెండూ కలిసి ఒకే వృద్ధ్యచ్చు (ఐ లేదా ఔ) అవుతాయి. ఇది గుణసూత్రాన్ని అపవదిస్తుంది: కృష్ణ + ఏకత్వమ్ → కృష్ణైకత్వమ్; గంగా + ఓఘః → గంగౌఘః. దీన్నే వృద్ధిసంధి అంటారు.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.1.88 वृद्धिरेचि
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 33 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • अकः सवर्णे दीर्घः 6.1.101 · प्रकरण 2← सा; त्वाम्; वीक्ष्य; अवहिता; सङ्गमात्; मैथिली + इव

    a simple vowel before a like vowel becomes the long one

    When a simple vowel (अक्: अ इ उ ऋ ऌ) is followed by a vowel of the same class (savarṇa), the two become the single long vowel of that class — अ/आ + अ/आ → आ, इ/ई + इ/ई → ई, and so on. So स्व + अधिकार → स्वाधिकार. This is dīrgha-sandhi.

    అక్ (అ ఇ ఉ ఋ ఌ) తరువాత దానికి సవర్ణమైన అచ్చు వస్తే, రెండూ కలిసి ఆ వర్గపు దీర్ఘమవుతాయి — అ/ఆ + అ/ఆ → ఆ, ఇ/ఈ + ఇ/ఈ → ఈ, ఇలా. స్వ + అధికార → స్వాధికార. ఇది దీర్ఘసంధి.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.1.101 अकः सवर्णे दीर्घः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 42 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the dīrgha sandhi

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • झलां जशोऽन्ते 8.2.39 · प्रकरण 3← सङ्गमात्; किंचित् + ऊनः

    a word-final झल् becomes the corresponding जश् (voiced unaspirate)

    At the end of a word, a झल् consonant — a stop or sibilant — is replaced by the corresponding जश्, a voiced unaspirated stop (ग् ज् ड् द् ब्). So a word-final त् may be written द् (वाक् beside वाग्, षष् beside षड्). At a pause it can revert to त् (8.4.56), and before a voiceless sound it stays voiceless (8.4.55 खरि च); so अधिकारात् before प्र keeps its त्.

    పదాంతంలో ఝల్ (స్పర్శ లేదా ఊష్మ) హల్లుకు దాని జశ్ — ఘోష అల్పప్రాణ స్పర్శం (గ్ జ్ డ్ ద్ బ్) — ఆదేశం. పదాంత త్ ను ద్ గా రాయవచ్చు (వాక్/వాగ్, షష్/షడ్). విరామంలో మళ్లీ త్ కావచ్చు (8.4.56); అఘోషం ముందు అఘోషంగానే ఉంటుంది (8.4.55 ఖరి చ) — అధికారాత్ ప్ర ముందు త్ గానే.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.2.39 झलां जशोऽन्ते
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 67 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §4.2, स्वाधिकारात्

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8.3.15 · प्रकरण 3← कान्तोदन्तः; सुहृदुपनतः; ऊनः

    र् becomes visarga before a खर् consonant or at a pause

    A रेफ (र्) at the end of a word becomes visarga (ः) before a खर् consonant — the voiceless stops and the sibilants — or at a pause (avasāna). It is the last step of every nominative singular: यक्ष + र् becomes यक्षः. The visarga of भर्तुः is the same thing, the र् that came with the ṛ-stem's ending surfacing before the pause.

    పదాంతంలోని రేఫ (ర్) ఖర్ హల్లు ముందు — అఘోష స్పర్శలు, ఊష్మలు — గాని, విరామం (అవసానం) దగ్గర గాని విసర్గ (ః) అవుతుంది. ప్రతి ప్రథమా ఏకవచనపు చివరి మెట్టు ఇదే: యక్ష + ర్ → యక్షః. భర్తుః లోని విసర్గ కూడా ఋకారాంత శబ్దపు ర్ ఇలాగే విరామం ముందు పైకి రావడమే.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.3.15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 93 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः and भर्तुः prakriyās
    • docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः and भर्तुः derivations

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • मोऽनुस्वारः 8.3.23 · प्रकरण 3← संभाव्य; पवनतनयम् + मैथिली; सीमन्तिनीनाम् + कान्तोदन्तः

    a word-final म् becomes anusvāra before a consonant

    A म् at the end of a word becomes anusvāra — the nasal dot ं — when a consonant follows: हरिम् + वन्दे → हरिं वन्दे "I praise Hari". The accusative singular in -म् and every word-final म् before a consonant is written this way; before a vowel or at a pause the म् itself stays. This is why the chain-check reads a final ं and a final म् as the same sound: they are one म्, shown one way or the other by what follows.

    పదాంతంలోని మ్, హల్లు ముందు అనుస్వారం — ం అనే నాసిక బిందువు — గా మారుతుంది: హరిమ్ + వన్దే → హరిం వన్దే "హరిని నమస్కరిస్తాను". మ్-అంత ద్వితీయా ఏకవచనం, హల్లు ముందు వచ్చే ప్రతి పదాంత మ్ ఇలాగే రాయబడతాయి; అచ్చు ముందు గానీ విరామంలో గానీ మ్ అలాగే నిలుస్తుంది. అందుకే గొలుసు-పరీక్ష పదాంత ం ను, పదాంత మ్ ను ఒకే ధ్వనిగా చదువుతుంది: అవి ఒకే మ్, తరువాత వచ్చేదాన్ని బట్టి ఒక్కో రూపంలో చూపబడతాయి.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.3.23 मोऽनुस्वारः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 77 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • वा पदान्तस्य 8.4.59 · प्रकरण 3← संभाव्य; पवनतनयम् + मैथिली; सीमन्तिनीनाम् + कान्तोदन्तः

    at the end of a word the homorganic-nasal substitution is optional

    The previous rule (8.4.58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः) turns an अनुस्वार (the nasal hum ं) into the nasal of the following consonant's own class before a यय् consonant (any stop or semivowel but ह). This rule makes that substitution optional (वा, "or") when the अनुस्वार stands at the end of a पद, a finished word. So the prefix सम् before भृत "borne", once its म् has become अनुस्वार, may keep the class-nasal म् or the अनुस्वार: सम्भृतम् or संभृतम्. Both are correct; the chain shows the class-nasal.

    ముందటి సూత్రం (8.4.58 అనుస్వారస్య యయి పరసవర్ణః) అనుస్వారాన్ని (ం అనే నాసిక ధ్వని) — యయ్ హల్లు (హ తప్ప అన్ని స్పర్శ, అంతస్థ హల్లులు) ముందు — ఆ హల్లు వర్గపు నాసికంగా మారుస్తుంది. ఈ సూత్రం, అనుస్వారం పదాంతంలో (పూర్తయిన పదపు చివర) నిలిచినప్పుడు, ఆ మార్పును వికల్పం (వా "లేదా") చేస్తుంది. కాబట్టి భృత "మోయబడిన" ముందు సమ్ ఉపసర్గపు మ్ అనుస్వారమైన తర్వాత వర్గనాసిక మ్ గా ఉండవచ్చు, లేదా అనుస్వారంగా ఉండవచ్చు: సమ్భృతమ్ లేదా సంభృతమ్. రెండూ సరైనవే; గొలుసు వర్గనాసికాన్ని చూపుతుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.4.59 वा पदान्तस्य
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 80 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • ससजुषो रुः 8.2.66 · प्रकरण 4← कान्तोदन्तः; सुहृदुपनतः; ऊनः

    a word-final स् becomes रु

    The स् at the end of a word — and the word सजुष् — is replaced by रु. The उ of रु is only a marker and drops, so what is left is र्. This is why यक्ष + स् becomes यक्ष + र्, which then turns to visarga at a pause by 8.3.15: the visarga of every nominative singular is a buried स्. It also explains यक्षः + चक्रे → यक्षश्चक्रे — the स् resurfaces before च and becomes श्.

    పదాంతంలోని స్ (మరియు సజుష్ శబ్దపు స్) రుగా మారుతుంది. 'రు'లోని ఉ కేవలం ఇత్‌సంజ్ఞ, అది లోపించి ర్ మాత్రమే మిగులుతుంది. కాబట్టి యక్ష + స్ → యక్ష + ర్; ఆ ర్ విరామం ముందు విసర్గ అవుతుంది (8.3.15). అందుకే ప్రతి ప్రథమా ఏకవచన విసర్గ దాగిన స్; యక్షః + చక్రే లో ఆ స్ మళ్లీ పైకి వచ్చి చకారం ముందు శ్ అవుతుంది — యక్షశ్చక్రే.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.2.66 ससजुषो रुः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 105 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः prakriyā
    • docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः derivation

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • सुडनपुंसकस्य 1.1.43 · प्रकरण 5← आख्याते; वीक्ष्य; संभाव्य; अवहिता; सुहृदुपनतः

    the सुट् endings of a non-neuter stem are called सर्वनामस्थान

    For a stem that is not neuter (अनपुंसक), the endings of the सुट् set — सु, औ, जस् (nominative singular, dual, plural) and अम्, औट् (accusative singular, dual) — are termed सर्वनामस्थान. This name marks the "strong" cases, where a stem shows its fullest form: it is before a सर्वनामस्थान that नुम् is inserted, a vowel lengthens, and the like. प्रमत्तः "heedless" is प्रमत्त + सु, a nominative singular, so its सु is a सर्वनामस्थान.

    నపుంసకం కాని (అనపుంసక) స్టెముకు, సుట్ గణపు ప్రత్యయాలు — సు, ఔ, జస్ (ప్రథమా ఏక, ద్వి, బహువచనం) మరియు అమ్, ఔట్ (ద్వితీయా ఏక, ద్వివచనం) — సర్వనామస్థాన సంజ్ఞ పొందుతాయి. ఈ సంజ్ఞ "బలమైన" విభక్తులను గుర్తిస్తుంది, అక్కడ స్టెము తన పూర్ణ రూపాన్ని చూపుతుంది: సర్వనామస్థానం ముందే నుమ్ చేరిక, స్వరదీర్ఘీకరణం మొదలైనవి జరుగుతాయి. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త" = ప్రమత్త + సు, ప్రథమా ఏకవచనం, కాబట్టి దాని సు సర్వనామస్థానం.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.1.43 सुडनपुंसकस्य
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 162 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् 1.2.45 · प्रकरण 5← आख्याते; वीक्ष्य; संभाव्य; अवहिता; सुहृदुपनतः

    a meaningful form that is neither a root nor an affix is a प्रातिपदिक (nominal base)

    A form that carries meaning (अर्थवत्) and is neither a धातु (a verb root) nor a प्रत्यय (an affix) is termed प्रातिपदिक — a nominal base, the stem to which case endings are then added. This is the general definition; forms ending in a कृत् or a तद्धित affix and compounds are brought under the same name by the next rule (1.2.46). So a plain stem like मेघ "cloud" is a प्रातिपदिक on its own, while a कृत् form such as प्रमत्त reaches the name through that extension. The प्रातिपदिक is what takes the सुप् case endings.

    అర్థవంతమైన (అర్థవత్), ధాతువు కాని, ప్రత్యయం కాని రూపానికి ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ — నామపదపు మూలం (స్టెమ్), దీనికే విభక్తి ప్రత్యయాలు చేరతాయి. ఇది సాధారణ నిర్వచనం; కృత్, తద్ధిత ప్రత్యయాంత రూపాలను, సమాసాలను తర్వాతి సూత్రం (1.2.46) అదే సంజ్ఞకు తెస్తుంది. కాబట్టి మేఘ "మేఘం" వంటి సాదా మూలం తనంతట తానే ప్రాతిపదికం, ప్రమత్త వంటి కృదంతం ఆ విస్తరణ వల్ల ఈ సంజ్ఞను పొందుతుంది. ప్రాతిపదికమే సుప్ విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.2.45 अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 115 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • कृत्तद्धितसमासाश्च 1.2.46 · प्रकरण 5← आख्याते; वीक्ष्य; संभाव्य; अवहिता; सुहृदुपनतः

    forms ending in a कृत् or तद्धित affix, and compounds, are प्रातिपदिक too

    Forms ending in a कृत् affix (a primary affix that makes a word straight from a root, like क्त in मत्त), in a तद्धित affix (a secondary affix on a noun), and समास (compounds) are also termed प्रातिपदिक — a nominal base. This extends the previous rule's definition. It is why a कृत् form such as प्रमत्त "heedless" (प्र + मद् + क्त) is itself a stem and takes case endings like any noun, and why the indeclinables श्रुत्वा "having heard" and आलिङ्ग्य "having embraced" count as nominal bases before their further treatment.

    కృత్ ప్రత్యయాంత (ధాతువు నుండి నేరుగా పదం చేసే ప్రాథమిక ప్రత్యయం, మత్త లోని క్త వంటిది), తద్ధిత ప్రత్యయాంత (నామంపై గౌణ ప్రత్యయం), సమాస — వీటికి కూడా ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ, నామపదపు మూలం. ఇది ముందటి సూత్రపు నిర్వచనాన్ని విస్తరిస్తుంది. అందుకే ప్రమత్త "అజాగ్రత్త" (ప్ర + మద్ + క్త) వంటి కృదంతం తానే స్టెమ్ అయి, ఏ నామంవలెనే విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది; శ్రుత్వా "విని", ఆలింగ్య "కౌగిలించి" వంటి అవ్యయాలు కూడా తదుపరి వ్యవహారం ముందు నామపద మూలాలుగా లెక్క.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.2.46 कृत्तद्धितसमासाश्च
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 116 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • चुटू 1.3.7 · प्रकरण 5← संभाव्य; अवहिता

    an affix’s initial palatal or cerebral is a marker

    An initial palatal (चु — च छ ज झ ञ) or cerebral (टु — ट ठ ड ढ ण) of an affix is an इत्, a marker: not part of the affix but a tag on it, and it drops. So the ट of the instrumental टा and the ठ, ढ that open other affixes are only labels, gone before the affix is added. It is one of the rules that tell a bare affix from its markers.

    ప్రత్యయం మొదట ఉన్న చు (చ ఛ జ ఝ ఞ) గాని టు (ట ఠ డ ఢ ణ) గాని ఇత్తు — అంటే ప్రత్యయంలో భాగం కాక దానిపై గుర్తు మాత్రమే; అది లోపిస్తుంది. అందుకే తృతీయ ప్రత్యయమైన టా లోని ట కేవలం గుర్తు, ప్రత్యయం చేరకముందే పోతుంది. బరి ప్రత్యయాన్ని దాని గుర్తులనుండి వేరుచేసే సూత్రాల్లో ఇది ఒకటి.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.3.7 चुटू
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 128 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • लशक्वतद्धिते 1.3.8 · प्रकरण 5← आख्याते; वीक्ष्य; संभाव्य; अवहिता; सुहृदुपनतः

    an affix’s initial ल्, श् or velar is a marker

    In an affix that is not a taddhita (a secondary nominal affix), an initial ल्, श्, or velar (क ख ग घ ङ) is an इत्, a marker, and drops. This is why the present-participle affix शतृ adds only अत् — its श् is a tag — and why the tense-name लट् contributes no ल्.

    తద్ధితం కాని ప్రత్యయం మొదట ఉన్న ల్, శ్, కవర్గం (క ఖ గ ఘ ఙ) ఇత్తులు, లోపిస్తాయి. అందుకే వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయమైన శతృ కేవలం అత్ ను చేరుస్తుంది — దాని శ్ ఒక గుర్తే — మరియు లట్ లకారంలోని ల్ ఏమీ మిగల్చదు.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.3.8 लशक्वतद्धिते
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 135 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् 1.4.13 · प्रकरण 5← आख्याते; वीक्ष्य; संभाव्य; श्रोष्यति; अवहिता; सुहृदुपनतः

    the base an affix is added to is called अङ्ग (stem) while the affix stands

    Whatever an affix is prescribed after — taken with everything from that point on — is named अङ्ग, the stem, for as long as that affix is present. The name matters because a great many rules operate "on the अङ्ग": the guṇa and vṛddhi changes, the lengthenings, the augments all target the अङ्ग before its ending. So राम is the अङ्ग before a case ending, and चकृ the अङ्ग before a perfect ending — and it is on that अङ्ग that the vowel is strengthened to चकार.

    ఒక ప్రత్యయం దేని తరువాత విధించబడుతుందో అది — అక్కడి నుండి ముందంతటితో సహా — ఆ ప్రత్యయం ఉన్నంత వరకు అఙ్గ, అంటే ప్రకృతి (కాండం), అని పిలవబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం, ఎందుకంటే ఎన్నో సూత్రాలు "అఙ్గం మీద" పనిచేస్తాయి: గుణ-వృద్ధి మార్పులు, దీర్ఘీకరణలు, ఆగమాలు అన్నీ ప్రత్యయం ముందు అఙ్గాన్నే లక్ష్యంగా చేసుకుంటాయి. కాబట్టి విభక్తి ముందు రామ అఙ్గం; పరోక్ష ప్రత్యయం ముందు చకృ అఙ్గం — ఆ అఙ్గం మీదే అచ్చు బలపడి చకార అవుతుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.4.13 यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 132 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • यचि भम् 1.4.18 · प्रकरण 5← आख्याते; अवहिता

    before an ending beginning with य् or a vowel, the stem is called भ

    Within the domain the previous rule opened, before an ending that begins with a य् or with any vowel (यच् = य् together with the अच् vowels), the stem is termed भ. The भ name triggers the internal-sandhi rules that reshape a stem before such a weak ending. वन्द्य before ऐस् — the instrumental plural, which begins with the vowel ऐ — is a भ, on the way to वन्द्यैः "with the venerable ones".

    ముందటి సూత్రం తెరిచిన క్షేత్రంలో, య్ తో గానీ ఏదైనా అచ్ (స్వరం) తో గానీ మొదలయ్యే ప్రత్యయం ముందు (యచ్ = య్ మరియు అచ్ స్వరాలు కలిపి) స్టెముకు భ సంజ్ఞ. భ సంజ్ఞ, అట్టి బలహీన ప్రత్యయం ముందు స్టెమును మార్చే అంతస్సంధి నియమాలను నడిపిస్తుంది. వంద్య, ఐస్ ముందు — తృతీయా బహువచనం, ఐ అనే స్వరంతో మొదలయ్యేది — భ, వంద్యైః "వందనీయులతో" వైపు దారిలో.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.4.18 यचि भम्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 164 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • गतिश्च 1.4.60 · प्रकरण 5← वीक्ष्य; संभाव्य; अवहिता; सुहृदुपनतः

    the same prefixes, joined to a verb, are also called गति

    The same प्रादि words, joined to a verb, are termed गति ("gati") as well, beside their उपसर्ग name. The गति name is what lets a prefix compound with a following क्त्वा form into a single ल्यप् word: नि + अस् + क्त्वा becomes न्यस्य "having laid down", and उप + भुज् + क्त्वा becomes उपभुज्य "having enjoyed". The derivation names this rule where the prefix earns its गति standing.

    అవే ప్రాది శబ్దాలు క్రియతో కలిస్తే, ఉపసర్గ సంజ్ఞతో పాటు, గతి సంజ్ఞ కూడా పొందుతాయి. గతి సంజ్ఞే ఉపసర్గను తర్వాతి క్త్వా-రూపంతో ఒక్క ల్యప్ పదంగా సమాసం చేయనిస్తుంది: ని + అస్ + క్త్వా → న్యస్య "ఉంచి", ఉప + భుజ్ + క్త్వా → ఉపభుజ్య "అనుభవించి". ఉపసర్గ తన గతిత్వాన్ని పొందేచోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.4.60 गतिश्च
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 200 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप् 4.1.2 · प्रकरण 5← आख्याते; अवहिता; सुहृदुपनतः

    the twenty-one nominal case endings (सुप्), three to a case

    This one long sūtra names, in a single run, all twenty-one nominal endings — three for each of the seven cases: सु औ जस् (nominative), अम् औट् शस् (accusative), टा भ्याम् भिस् (instrumental), ङे भ्याम् भ्यस् (dative), ङसि भ्याम् भ्यस् (ablative), ङस् ओस् आम् (genitive), ङि ओस् सुप् (locative). Every declined noun in the poem takes one of these; they are the endings 1.4.14 counts as सुप्. The set's name सुप् is the pratyāhāra formed from its first sound स and its last सुप्.

    ఈ ఒక్క పొడవాటి సూత్రం ఇరవై ఒక్క నామవాచక ప్రత్యయాలను ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది — ఏడు విభక్తులకు మూడేసి: సు ఔ జస్ (ప్రథమా), అమ్ ఔట్ శస్ (ద్వితీయా), టా భ్యామ్ భిస్ (తృతీయా), ఙే భ్యామ్ భ్యస్ (చతుర్థీ), ఙసి భ్యామ్ భ్యస్ (పఞ్చమీ), ఙస్ ఓస్ ఆమ్ (షష్ఠీ), ఙి ఓస్ సుప్ (సప్తమీ). కావ్యంలోని ప్రతి విభక్తి పదం వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది; 1.4.14 వీటినే సుప్ గా లెక్కిస్తుంది. ఈ గణపు పేరు 'సుప్' — మొదటి ధ్వని స, చివరి సుప్ లతో ఏర్పడిన ప్రత్యాహారం.

    • Aṣṭādhyāyī — 4.1.2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 117 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् 6.1.68 · प्रकरण 5← मैथिली; उन्मुखी; सा; उत्कण्ठोच्छ्वसितहृदया; अवहिता

    after a consonant or a long ई/आ feminine, a bare-consonant सु/ति/सि drops

    The nominative-singular सु — and the verb endings ति सि — when it would be left as a single consonant (apṛkta), is elided after a stem ending in a consonant (हल्), or after the long feminine stems in ई (ङी) or आ (आप्). So a consonant-stem masculine like राजन् loses the स् of सु. It is why महिमन्, आत्मन्, राजन् show no visible ending in the nominative singular.

    ఒకే హల్లుగా మిగిలే సు (ప్రథమైకవచనం; ధాతువుల్లో తి సి), హల్లంతం తరువాత, లేదా దీర్ఘ స్త్రీలింగ ఈ (ఙీ)/ఆ (ఆప్) తరువాత లోపిస్తుంది. రాజన్ వంటి హలంత పుంలింగం సు లోని స్ ను కోల్పోతుంది. మహిమన్, ఆత్మన్, రాజన్ లకు ప్రథమైకవచనంలో ప్రత్యయం కనిపించకపోవడానికి కారణం ఇదే.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.1.68 हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 178 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §4.6, महिमा

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • एङ्ह्रस्वात् सम्बुद्धेः 6.1.69 · प्रकरण 5← सौम्य

    the vocative-singular ending drops after एङ् or a short vowel

    The vocative-singular ending (सुँ in its सम्बुद्धि use) elides after a stem ending in ए or ओ (एङ्), or in a short vowel: हे राम, हे हरे, हे विष्णो, हे मते. So the address form of these stems is the bare stem, without the स् the nominative would show.

    ఏఙ్ (ఏ/ఓ) కి లేదా హ్రస్వ అచ్చుకి పరమైన సంబుద్ధి (సంబోధన ఏకవచన సుँ) లోపిస్తుంది: హే రామ, హే హరే, హే విష్ణో, హే మతే. కాబట్టి ఈ శబ్దాల సంబోధన రూపం ప్రథమావిభక్తిలో కనిపించే స్ లేకుండా, కేవలం ప్రాతిపదికమే.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.1.69 एङ्ह्रस्वात् सम्बुद्धेः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 133 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • अमि पूर्वः 6.1.107 · प्रकरण 5← पवनतनयम्; त्वाम्

    before the accusative-singular अम्, the stem vowel alone remains

    When the accusative-singular ending अम् follows a word ending in अक् (a short a i u …), the single substitute for stem-vowel + अ is the pūrva, the earlier, vowel — the stem vowel wins. So हरि + अम् → हरिम्, गुरु + अम् → गुरुम्, राम + अम् → रामम्. One rule for the accusative singular of every vowel stem.

    అక్కు (హ్రస్వ అ ఇ ఉ…) తరువాత అమ్ (ద్వితీయైకవచనం) పరమైతే, ప్రాతిపదిక అచ్చుకూ అ కూ ఏకాదేశం పూర్వరూపం — ప్రాతిపదిక అచ్చు నిలుస్తుంది. హరి + అమ్ → హరిమ్, గురు + అమ్ → గురుమ్, రామ + అమ్ → రామమ్. అచ్చంత శబ్దాల ద్వితీయైకవచనానికి ఒకే సూత్రం.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.1.107 अमि पूर्वः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 134 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §4.4, वसतिम्

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • नामि 6.4.3 · प्रकरण 5← सीमन्तिनीनाम्

    the stem vowel lengthens before नाम् (the genitive plural)

    Before the genitive-plural ending आम् once it has taken the नुट् augment and become नाम् (7.1.54), a preceding short vowel lengthens: अग्नि → अग्नीनाम्, मधु → मधूनाम्, राम → रामाणाम्. The long vowel and the न् of नाम् together mark the genitive plural of the vowel stems.

    నుట్ ఆగమం చేరి నామ్ అయిన షష్ఠీబహువచన ఆమ్ (7.1.54) ముందు, ముందున్న హ్రస్వ అచ్చు దీర్ఘమవుతుంది: అగ్ని → అగ్నీనామ్, మధు → మధూనామ్, రామ → రామాణామ్. దీర్ఘ అచ్చు, నామ్ లోని న్ కలిసి అచ్చంత శబ్దాల షష్ఠీబహువచనాన్ని గుర్తిస్తాయి.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.4.3 नामि
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 148 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • टाङसिङसामिनात्स्याः 7.1.12 · प्रकरण 5← सङ्गमात्

    after an a-stem, टा/ङसि/ङस् become इन/आत्/स्य

    After a stem in अ, the instrumental-singular टा becomes इन, the ablative-singular ङसि becomes आत्, and the genitive-singular ङस् becomes स्य. So राम + टा → राम + इन → रामेण (with guṇa), राम + ङसि → रामात्, राम + ङस् → रामस्य. Three of the a-stem singular endings are set by this one rule.

    అకారాంత శబ్దం తరువాత తృతీయైకవచనం టా → ఇన, పంచమీ ఙసి → ఆత్, షష్ఠీ ఙస్ → స్య. రామ + టా → రామ + ఇన → రామేణ (గుణంతో), రామ + ఙసి → రామాత్, రామ + ఙస్ → రామస్య. అకారాంత ఏకవచన ప్రత్యయాల్లో మూడు ఈ ఒక్క సూత్రంతోనే.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.1.12 टाङसिङसामिनात्स्याः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 139 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §4.2, शापेन and स्वाधिकारात्

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • ङसिङ्योः स्मात्स्मिनौ 7.1.15 · प्रकरण 5← अस्मात्

    after an a-stem pronoun, the abl./loc. singular become स्मात्/स्मिन्

    After an अ-stem pronoun, the ablative-singular (ङसि) becomes स्मात् and the locative-singular (ङि) becomes स्मिन्. तस्मात् “from that”, तस्मिन् “in that”. The -स्मात् and -स्मिन् are the mark of a pronoun where a noun shows रामात्, रामे.

    అకారాంత సర్వనామం తరువాత పంచమ్యేకవచనం (ఙసి) స్మాత్, సప్తమ్యేకవచనం (ఙి) స్మిన్ అవుతాయి. తస్మాత్ “ఆదానినుండి”, తస్మిన్ “ఆదానియందు”. నామం రామాత్, రామే చూపేచోట సర్వనామానికి -స్మాత్, -స్మిన్ గుర్తు.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.1.15 ङसिङ्योः स्मात्स्मिनौ
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 153 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • ह्रस्वनद्यापो नुट् 7.1.54 · प्रकरण 5← सीमन्तिनीनाम्

    the augment नुट् before the genitive plural after a short vowel, a नदी stem, or आप्

    The genitive-plural ending आम् takes the augment नुट् — an initial न् — after a stem ending in a short vowel, after a नदी-type feminine, and after an आप् (ā-stem) feminine: अग्नि → अग्नीनाम्, नदी → नदीनाम्, रमा → रमाणाम्. The short vowel then lengthens by 6.4.3, so the ending appears as -नाम् with a long vowel before it.

    షష్ఠీబహువచన ప్రత్యయం ఆమ్, హ్రస్వాంత శబ్దం తరువాత, నదీ-తరగతి స్త్రీలింగం తరువాత, ఆప్ (ఆకారాంత) స్త్రీలింగం తరువాత నుట్ ఆగమం (ఆది న్) తీసుకుంటుంది: అగ్ని → అగ్నీనామ్, నదీ → నదీనామ్, రమా → రమాణామ్. తరువాత 6.4.3 చేత హ్రస్వం దీర్ఘమవుతుంది; కాబట్టి ప్రత్యయం దీర్ఘ అచ్చుతో –నామ్ గా కనిపిస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.1.54 ह्रस्वनद्यापो नुट्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 147 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • त्यदादीनामः 7.2.102 · प्रकरण 5← सा; अस्मात्

    a त्यदादि pronoun’s final becomes अ before an ending

    The final sound of a त्यदादि pronoun — तद्, यद्, एतद्, इदम् and their group — becomes अ before a case-ending. तद् → त, which then goes on to सः, तम्, ते. It is the step that turns the stem into the shape the endings attach to.

    త్యదాది సర్వనామం — తద్, యద్, ఏతద్, ఇదమ్ మొదలైన గణం — దాని అంత్యవర్ణం విభక్తి ముందు అ అవుతుంది. తద్ → త, అటుపైన సః, తమ్, తే అవుతుంది. ప్రత్యయాలు చేరే రూపంలోకి శబ్దాన్ని మార్చే మెట్టు ఇది.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.2.102 त्यदादीनामः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 192 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • अचो ञ्णिति 7.2.115 · प्रकरण 5← संभाव्य

    a vowel-final stem takes vṛddhi before an affix marked ञ् or ण्

    A stem ending in a vowel (अच्) takes vṛddhi — its final vowel goes to the strongest grade, आ, ऐ or औ — before an affix that carries the marker ञ् or ण् (a ñit or ṇit affix). So the perfect ending णल्, which is ṇit, raises कृ to चकार "he did", and the kṛt and taddhita affixes tagged the same way lift a stem in the same way (सखि → सखायौ). It is the principal rule that strengthens a vowel-final stem to vṛddhi.

    అచ్-అంత (అచ్చుతో అంతమయ్యే) అఙ్గం, ఞ్ లేదా ణ్ ఇత్ గల ప్రత్యయం (ఞిత్/ణిత్) ముందు వృద్ధి పొందుతుంది — దాని అంత్య అచ్చు బలమైన మెట్టుకు, ఆ ఐ ఔ కు, ఎక్కుతుంది. పరోక్ష ప్రత్యయం ణల్ ణిత్ కావటాన కృ ను చకార "చేశాడు" గా ఎత్తుతుంది; అదే గుర్తు గల కృత్, తద్ధిత ప్రత్యయాలూ అఙ్గాన్ని అలాగే ఎత్తుతాయి (సఖి → సఖాయౌ). అచ్-అంత అఙ్గాన్ని వృద్ధికి తీసుకెళ్ళే ప్రధాన సూత్రం ఇదే.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.2.115 अचो ञ्णिति
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 181 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • आदेशप्रत्यययोः 8.3.59 · प्रकरण 5← श्रोष्यति

    स् becomes ष् in a substitute or a suffix after इण्/क् (ṣatva)

    A स् that stands in a suffix or in a substitute (ādeśa) becomes the retroflex ष् when preceded by a vowel other than अ आ, or by क् or र् — the इण्-कु condition. This is ṣatva. So the locative-plural सु becomes षु after the ए of an a-stem (रामेषु) or the उ of a u-stem (गुरुषु, तरुषु). Every vowel-stem locative plural is this rule.

    ప్రత్యయంలో గానీ ఆదేశంలో గానీ ఉన్న స్, అ ఆ తప్ప అచ్చు తరువాత, లేదా క్ ర్ తరువాత (ఇణ్-కు నియమం) మూర్ధన్య ష్ అవుతుంది — ఇదే షత్వం. సప్తమీ బహువచనపు సు, అకారాంతపు ఏ తరువాత (రామేషు), ఉకారాంతపు ఉ తరువాత (గురుషు, తరుషు) షు అవుతుంది. అచ్చంత శబ్దాల సప్తమీ బహువచనమంతా ఈ సూత్రమే.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.3.59 आदेशप्रत्यययोः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 149 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §4.2, आश्रमेषु

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि 8.4.2 · प्रकरण 5← सीमन्तिनीनाम्

    न becomes ण after र्/ष् even across intervening अट्, क-/प-class, आङ् or नुम् (ṇatva)

    A न् becomes the retroflex ण् after a र् or ष् in the same word — and it still does when the vowels and semivowels of अट् (अ इ उ …, ह य व र), the velars, the labials, आङ्, or the augment नुम् stand in between. This is ṇatva. So राम + इन → रामेण, the र् reaching the न across ए; but शाप, with no र् or ष्, keeps its न (शापेन).

    ఒకే పదంలో ర్ లేదా ష్ తరువాత న్ మూర్ధన్య ణ్ అవుతుంది — మధ్యలో అట్ (అచ్చులు, హ య వ ర), కవర్గం, పవర్గం, ఆఙ్, నుమ్ ఉన్నా అవుతుంది. ఇదే ణత్వం. రామ + ఇన → రామేణ, ర్ ఏ ను దాటి న ను చేరుతుంది; కానీ శాప లో ర గానీ ష గానీ లేదు, న నిలుస్తుంది (శాపేన).

    • Aṣṭādhyāyī — 8.4.2 अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 137 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §4.2 and §4.3, शापेन and गुरुणा

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • अतो गुणे 6.1.97 · प्रकरण 8← सा; त्वाम्; अस्मात्

    a non-final अ before a guṇa vowel merges forward (para-rūpa)

    When a non-final short अ is followed by a guṇa vowel (अ, ए, ओ), the single substitute is the later vowel alone — para-rūpa, the second stands — not a guṇa of the two. It keeps a stem-final अ from doubling with an affix that opens on such a vowel, so only the affix’s vowel is heard.

    అంత్యం కాని హ్రస్వ అ తరువాత గుణాచ్చు (అ, ఏ, ఓ) వస్తే, రెండింటి స్థానంలో పరమైన అచ్చు ఒక్కటే మిగులుతుంది — పరరూపం, రెండవది నిలుస్తుంది — గుణం కాదు. అలా అకారాంత శబ్దం అటువంటి అచ్చుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయంతో కలిసినప్పుడు ప్రత్యయపు అచ్చు మాత్రమే వినబడుతుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.1.97 अतो गुणे
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 273 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • ङे प्रथमयोरम् 7.1.28 · प्रकरण 8← त्वाम्

    अम् replaces the dative singular and the nom./acc. singular after युष्मद्/अस्मद्

    After युष्मद्/अस्मद्, the dative-singular ending ङे and the singular endings of the first two cases (प्रथमा and द्वितीया, nominative and accusative) are all replaced by अम्. With the further substitutions of the singular base — त्व/म by 7.2.97 — this gives त्वाम्, माम् in the accusative and, with companion rules, तुभ्यम्, मह्यम् in the dative.

    యుష్మద్/అస్మద్ తరువాత చతుర్థీ ఏకవచన ప్రత్యయం ఙే, మొదటి రెండు విభక్తుల (ప్రథమా-ద్వితీయా) ఏకవచన ప్రత్యయాలు — అన్నీ అమ్ అవుతాయి. ఏకవచన ప్రాతిపదికాదేశం త్వ/మ (7.2.97) తో కలిసి ద్వితీయలో త్వామ్, మామ్; సహకారి సూత్రాలతో చతుర్థిలో తుభ్యమ్, మహ్యమ్.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.1.28 ङे प्रथमयोरम्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 310 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • द्वितीयायां च 7.2.87 · प्रकरण 8← त्वाम्

    and in the accusative, त्व/म replaces युष्मद्/अस्मद्

    In the accusative too, the singular base of युष्मद्/अस्मद् becomes त्व/म: त्वाम् "you", माम् "me". The rule extends to the accusative the singular substitution that 7.2.97 makes, so the accusative singular of these pronouns is built on त्व- and म- like the other singular cases.

    ద్వితీయా విభక్తిలో కూడా యుష్మద్/అస్మద్ ఏకవచన ప్రాతిపదికం త్వ/మ అవుతుంది: త్వామ్ "నిన్ను", మామ్ "నన్ను". 7.2.97 చేసే ఏకవచన ఆదేశాన్ని ఈ సూత్రం ద్వితీయకు విస్తరిస్తుంది; కాబట్టి ఈ సర్వనామాల ద్వితీయైకవచనం మిగతా ఏకవచనాల్లాగే త్వ-, మ- పైన నిలుస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.2.87 द्वितीयायां च
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 317 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • त्वमावेकवचने 7.2.97 · प्रकरण 8← त्वाम्

    त्व and म replace युष्मद्/अस्मद् in the singular

    In the singular throughout, युष्मद् becomes त्व and अस्मद् becomes म. This is the substitution the other rules build on: त्वाम्, माम्; त्वया, मया; त्वयि, मयि. In the dual and plural the base stays युष्म-/अस्म-, so it is the singular that these pronouns reshape most.

    ఏకవచనమంతటా యుష్మద్ → త్వ, అస్మద్ → మ. మిగతా సూత్రాలు నిలిచేది ఈ ఆదేశంపైనే: త్వామ్, మామ్; త్వయా, మయా; త్వయి, మయి. ద్వి/బహువచనాల్లో ప్రాతిపదికం యుష్మ-/అస్మ- గా నిలుస్తుంది; కాబట్టి ఈ సర్వనామాలు ఎక్కువగా మార్చుకునేది ఏకవచనాన్నే.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.2.97 त्वमावेकवचने
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 316 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • तदोः सः सावनन्त्ययोः 7.2.106 · प्रकरण 8← सा

    a pronoun’s non-final त्/द् becomes स् in the nom. singular — सः, यः

    A non-final त् or द् of a त्यदादि pronoun becomes स् before the nominative-singular सु. So तद् in the masculine nominative singular gives सः (not तः), यद् gives यः, एतद् gives एषः. Only the nominative singular does this; तम्, तेन keep the त्.

    త్యదాది సర్వనామంలో అంత్యం కాని త్ లేదా ద్, ప్రథమా ఏకవచనం సు ముందు స్ అవుతుంది. అందుకే తద్ పుంలింగ ప్రథమైకవచనం సః (తః కాదు), యద్ → యః, ఏతద్ → ఏషః. ఇది ప్రథమైకవచనానికే; తమ్, తేన లో త్ నిలుస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.2.106 तदोः सः सावनन्त्ययोः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 309 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • हलि लोपः 7.2.113 · प्रकरण 8← अस्मात्

    the द of इदम् elides before a consonant ending

    Before a consonant-initial ending, the द of इदम् elides, so those forms build on the अ/ए base without it: एभिः "by these", एषु "in these", आभ्याम् "by these two", and the ablative अस्मात् "from this". The vowel-initial cases keep the इम- of 7.2.108; the consonant cases drop straight to the pronoun's vowel base.

    హల్-ఆది ప్రత్యయం పరమైనప్పుడు ఇదమ్ లోని ద లోపిస్తుంది; ఆ రూపాలు ద లేని అ/ఏ ప్రాతిపదికంపై నిలుస్తాయి: ఏభిః "వీటిచేత", ఏషు "వీటియందు", ఆభ్యామ్ "వీరిద్దరిచేత", పంచమిలో అస్మాత్ "దీనినుండి". అచ్-ఆది విభక్తులు 7.2.108 ఇచ్చే ఇమ- ను నిలుపుకుంటే, హల్-ఆది విభక్తులు నేరుగా సర్వనామపు అచ్-ప్రాతిపదికానికి దిగుతాయి.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.2.113 हलि लोपः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 276 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • स्वरादिनिपातमव्ययम् 1.1.37 · प्रकरण 11← वीक्ष्य; संभाव्य; अवहिता; सुहृदुपनतः

    the स्वरादि words and the निपात particles are called अव्यय (indeclinable)

    The words of the स्वरादि list (स्वर्, अन्तर्, प्रातर् and the rest) and the निपात particles are termed अव्यय — indeclinable, taking no case ending and never changing form. Because the प्रादि prefixes are निपात (by 1.4.58), a preverb like प्र in प्रभवति "he arises" is an अव्यय; that is why it stands unchanged before the root.

    స్వరాది గణపు శబ్దాలు (స్వర్, అంతర్, ప్రాతర్ మొదలైనవి) మరియు నిపాత శబ్దాలు అవ్యయ సంజ్ఞ పొందుతాయి — అవ్యయం, విభక్తి తీసుకోని, ఎప్పుడూ రూపం మారని పదం. ప్రాది ఉపసర్గలు నిపాతాలు కావటాన (1.4.58 చేత), ప్రభవతి "ఉద్భవించును" లోని ప్ర ఉపసర్గ అవ్యయం; అందుకే అది ధాతువు ముందు మారకుండా నిలుస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.1.37 स्वरादिनिपातमव्ययम्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 366 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • क्त्वातोसुन्कसुनः 1.1.40 · प्रकरण 11← वीक्ष्य; संभाव्य

    a form ending in क्त्वा, तोसुन् or कसुन् is called अव्यय (indeclinable)

    A word ending in the suffix क्त्वा, तोसुन् or कसुन् is called अव्यय — indeclinable, taking no case ending and never changing form. क्त्वा makes the absolutive, the "having done X" form that leans on a later verb: श्रुत्वा "having heard" is such a word, fixed in shape. When a prefix stands before the root, क्त्वा is replaced by ल्यप् (by 7.1.37), and the ल्यप् form keeps this same अव्यय name — so आलिङ्ग्य "having embraced" and एत्य "having come" are indeclinable too. The derivation names this rule where it fixes the absolutive as an अव्यय.

    క్త్వా, తోసున్, లేదా కసున్ ప్రత్యయంతో అంతమయ్యే పదానికి అవ్యయ సంజ్ఞ — అవ్యయం, విభక్తి తీసుకోని, ఎప్పుడూ రూపం మారని పదం. క్త్వా ప్రత్యయం "చేసి" అనే క్త్వాంత (absolutive) రూపాన్ని చేస్తుంది, అది తరువాతి క్రియను ఆనుకొని నిలుస్తుంది: శ్రుత్వా "విని" అటువంటి రూపం. ధాతువు ముందు ఉపసర్గ నిలిస్తే క్త్వా స్థానంలో ల్యప్ వస్తుంది (7.1.37 చేత), ల్యప్ రూపమూ ఇదే అవ్యయ సంజ్ఞ నిలుపుకుంటుంది — ఆలింగ్య "కౌగిలించుకొని", ఏత్య "వచ్చి" కూడా అవ్యయాలు. గొలుసు క్త్వాంత రూపాన్ని అవ్యయంగా నిర్ణయించే చోట ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.1.40 क्त्वातोसुन्कसुनः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 368 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • अव्ययादाप्सुपः 2.4.82 · प्रकरण 11← अवहिता; सुहृदुपनतः

    after an अव्यय, the आप् (feminine) and सुप् (case) endings undergo लुक्

    After an अव्यय — an indeclinable word — the feminine suffix आप् and the case endings सुप् undergo लुक् (लुक्, a disappearance that leaves no trace, not even a mark on what stood before). A prefix like प्र is an अव्यय (an उपसर्ग, and so indeclinable), and when it joins a root it first takes a case ending which this rule then wipes out, so प्र meets मद् bare in प्रमत्तः "heedless". The same लुक् is why an indeclinable never shows an ending: the सुप् is added and at once removed. The derivation names this rule on the silent step where the prefix's ending drops.

    అవ్యయం — విభక్తి మారని పదం — తరువాత ఆప్ (స్త్రీలింగ ప్రత్యయం) మరియు సుప్ (విభక్తి ప్రత్యయాలు) లుక్ పొందుతాయి (లుక్ — ఏ గుర్తూ మిగల్చకుండా పూర్తిగా లోపించడం). ప్ర వంటి ఉపసర్గ అవ్యయం; అది ధాతువుతో కలిసేటప్పుడు మొదట ఒక విభక్తి ప్రత్యయాన్ని తీసుకుంటుంది, ఈ సూత్రం దాన్ని తుడిచివేస్తుంది, కాబట్టి ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లో ప్ర మద్‌ను ప్రత్యయం లేకుండా చేరుతుంది. అవ్యయం ఎప్పుడూ విభక్తి చూపకపోవటానికి కారణం ఇదే: సుప్ చేరి వెంటనే తొలగిపోతుంది. ఉపసర్గపు విభక్తి లోపించే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 2.4.82 अव्ययादाप्सुपः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 370 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • क्ङिति च 1.1.5 · प्रकरण 12← संभाव्य

    no गुण or वृद्धि before an affix marked क् or ङ्

    The strengthening of a vowel — गुण (इ→ए, उ→ओ, ऋ→अर्) and वृद्धि (its longer grade) — does not take place when the affix that would cause it is marked with an indicatory क् (कित्) or ङ् (ङित्). Many endings carry these marks precisely to keep the root weak. So कृ "to do" reaches चक्रे "he did", where the perfect endings are ङित् and the root ऋ is not raised to अर्; श्रु "to hear" reaches श्रुत्वा "having heard", where क्त्वा is कित् and the उ stays. It is the standard brake on strengthening, and it works by leaving a form unchanged where a plainer affix would have raised it.

    అచ్చు బలపడుట — గుణం (ఇ→ఏ, ఉ→ఓ, ఋ→అర్) మరియు వృద్ధి (దాని దీర్ఘతర రూపం) — దాన్ని కలిగించే ప్రత్యయం సూచక క్ (కిత్) గాని ఙ్ (ఙిత్) గాని గుర్తుగలదైనపుడు జరుగదు. ధాతువును బలహీనంగా ఉంచుటకే చాలా ప్రత్యయాలు ఈ గుర్తులను మోస్తాయి. అలా కృ "చేయుట" చక్రే "చేశాడు" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ లిట్ ప్రత్యయాలు ఙిత్, ధాతువు ఋ అర్ గా లేపబడదు; శ్రు "వినుట" శ్రుత్వా "విని" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ క్త్వా కిత్, ఉ నిలుస్తుంది. ఇది బలపడుటపై సాధారణ కళ్ళెం, సాధారణ ప్రత్యయం లేపిన చోట రూపాన్ని మార్పు లేకుండా వదలి పని చేస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.1.5 क्ङिति च
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 431 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • आदिर्ञिटुडवः 1.3.5 · प्रकरण 12← अवहिता

    an initial ञि, टु or डु in a root's teaching form is an इत्

    At the start of a root as it is taught (उपदेश, the aupadeśika form the dhātupāṭha lists), the syllables ञि, टु and डु are इत् — indicatory pieces that drop away and leave only a signal behind. The root कृ "do, make" is taught as डुकृञ्, and its opening डु is such an इत्: it never appears in a formed word but marks कृ as taking certain suffixes. So चक्रे "he made", कर्तुम् "to do" and आदाय "having taken" all begin from a root whose taught head was shed by this rule. The derivation names it on the silent step where that head drops.

    ధాతువు ఉపదేశింపబడిన రూపం (ఉపదేశం — ధాతుపాఠం చూపే ఔపదేశిక రూపం) మొదట ఉన్న ఞి, టు, డు అక్షరాలు ఇత్‌లు — తొలగిపోయి కేవలం ఒక సంకేతాన్ని మిగిల్చే సూచక భాగాలు. కృ "చేయు" ధాతువు డుకృఞ్‌గా ఉపదేశింపబడుతుంది, దాని మొదటి డు అటువంటి ఇత్: అది ఏర్పడిన పదంలో కనబడదు కానీ కృ కొన్ని ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుందని గుర్తు పెడుతుంది. కాబట్టి చక్రే "చేసెను", కర్తుమ్ "చేయుటకు", ఆదాయ "తీసుకొని" అన్నీ ఉపదేశపు తల ఈ సూత్రంచేత రాలిపోయిన ధాతువు నుండి మొదలవుతాయి. ఆ తల రాలే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.3.5 आदिर्ञिटुडवः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 460 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् 1.3.78 · प्रकरण 12← श्रोष्यति

    in the remaining case, a root in the active takes परस्मैपद

    In the case left over (शेष — a root not sent to the middle by the preceding rules), when the ending stands for the agent (कर्तरि, the active sense) the root takes परस्मैपद, the set of personal endings that turn the action away from the agent. This is the default that catches every root the आत्मनेपद rules did not claim: भू "be, become" is such a root, so भवति "he becomes" and प्रभवति "he arises" take the active endings. The derivation names this rule where it chooses the active set.

    మిగిలిన సందర్భంలో (శేషం — ముందటి సూత్రాలు ఆత్మనేపదానికి పంపని ధాతువు), ప్రత్యయం కర్తను సూచించినప్పుడు (కర్తరి, కర్తృ అర్థం) ధాతువు పరస్మైపదాన్ని — క్రియను కర్త నుండి దూరంగా మళ్ళించే పురుష ప్రత్యయాల గణాన్ని — తీసుకుంటుంది. ఇది ఆత్మనేపద సూత్రాలు తీసుకోని ప్రతి ధాతువునూ పట్టుకొనే మూలనియమం: భూ "అగు, ఉండు" అటువంటి ధాతువు, కాబట్టి భవతి "అగును", ప్రభవతి "ఉద్భవించును" పరస్మైపద ప్రత్యయాలను తీసుకుంటాయి. ఆ గణాన్ని ఎంచుకొనే చోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.3.78 शेषात् कर्तरि परस्मैपदम्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 378 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • ते प्राग्धातोः 1.4.80 · प्रकरण 12← आख्याते; वीक्ष्य; संभाव्य; अवहिता; सुहृदुपनतः

    the prefixes (gati and upasarga) stand before the root

    The words just named — the upasargas and the other gati particles — are placed before the root (धातु) they qualify. This is the rule that fixes a prefix's position at the head of the verb. So प्र stands before मद् in प्रमत्तः "heedless", आ before लिङ्ग् in आलिङ्ग्य "having embraced", आ before इ in एत्य "having come". The seam between prefix and root is then handled by sandhi, but their order is settled here.

    ఇప్పుడే పేర్కొన్న పదాలు — ఉపసర్గలు, ఇతర గతి పదాలు — తాము విశేషించే ధాతువుకు ముందు ఉంచబడతాయి. ఉపసర్గ స్థానాన్ని క్రియ మొదట స్థిరపరచే సూత్రం ఇది. అలా ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తగలవాడు" లో ప్ర మద్ ముందు, ఆలిఙ్గ్య "కౌగిలించి" లో ఆ లిఙ్గ్ ముందు, ఏత్య "వచ్చి" లో ఆ ఇ ముందు నిలుస్తుంది. ఉపసర్గ, ధాతువుల మధ్య సంధి తరవాత జరుగుతుంది, కానీ వాటి క్రమం ఇక్కడ స్థిరమవుతుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.4.80 ते प्राग्धातोः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 417 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • सनाद्यन्ता धातवः 3.1.32 · प्रकरण 12← संभाव्य

    words ending in सन् and the other सनादि affixes are called धातु (roots)

    A word that ends in सन् or any of the सनादि affixes — the set running from सन् through णिच् (the causative sign) and the rest — is itself called धातु, a verb root. This lets a stem already carrying such a suffix be conjugated afresh, taking the tense endings as any root does. The causative roots of the poem stand on this rule: कथ् "tell", रच् "arrange" and सूच् "point out" carry णिच् and are धातु by it, so कथयतः "of the one telling", विरचिताम् "arranged" and सूचयिष्यन्ति "they will point out" build on a stem this rule names a root. The derivation names it on the silent step where the सनादि-ending stem is fixed as a धातु.

    సన్‌తో గాని సనాది ప్రత్యయాలలో (సన్ నుండి ణిచ్ — ప్రేరణ చిహ్నం — మొదలైన గణం) దేనితో గాని అంతమయ్యే పదానికి ధాతు సంజ్ఞ, అదే ఒక క్రియా ధాతువు. దీనివల్ల అటువంటి ప్రత్యయాన్ని ఇప్పటికే కలిగిన అంగం మళ్ళీ, ఏ ధాతువు వలెనే కాలప్రత్యయాలను తీసుకొని, వర్తించగలదు. కావ్యపు ప్రేరణార్థ ధాతువులు ఈ సూత్రంపై నిలుస్తాయి: కథ్ "చెప్పు", రచ్ "అమర్చు", సూచ్ "చూపు" ణిచ్‌ను కలిగి దీనిచేత ధాతువులు అవుతాయి, కాబట్టి కథయతః "చెప్పేవాని", విరచితామ్ "అమర్చబడిన", సూచయిష్యంతి "చూపుతారు" ఈ సూత్రం ధాతువు అని పిలిచే అంగంపై నిర్మితమవుతాయి. సనాదిఅంత అంగాన్ని ధాతువుగా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.1.32 सनाद्यन्ता धातवः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 466 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • स्यतासी लृलुटोः 3.1.33 · प्रकरण 12← श्रोष्यति

    स्य marks the future लृट् and तास् the periphrastic future लुट्

    The affix स्य is added to a root for the simple future (लृट्), and the affix तास् for the periphrastic or "first" future (लुट्, an action expected on some later day). So दृश् "to see" + स्य builds द्रक्ष्यसि "you will see"; पद् gives सम्पत्स्यन्ते "they will come about"; while गम् "to go" + तास् builds गन्तासि "you are going to go". The two futures differ in nearness of time, and this rule hands each its affix.

    సామాన్య భవిష్యత్తు (లృట్) కోసం ధాతువుకు స్య ప్రత్యయం, పర్యాయ లేదా అనద్యతన భవిష్యత్తు (లుట్ — తరవాతి ఏదో రోజున జరగబోయే క్రియ) కోసం తాస్ ప్రత్యయం చేర్చబడతాయి. అలా దృశ్ "చూచుట" + స్య ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" ను నిర్మిస్తుంది; పద్ సమ్పత్స్యన్తే "సంభవిస్తాయి" ను; గమ్ "వెళ్ళుట" + తాస్ గన్తాసి "వెళ్ళబోతున్నావు" ను నిర్మిస్తుంది. ఈ రెండు భవిష్యత్తులు కాలదూరంలో తేడా చూపుతాయి, ఈ సూత్రం ఒక్కొక్కదానికి దాని ప్రత్యయాన్ని ఇస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.1.33 स्यतासी लृलुटोः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 401 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • लृट् शेषे च 3.3.13 · प्रकरण 12← श्रोष्यति

    लृट् (the future) in the general sense as well

    The affix लृट् forms the simple future and applies in the plain future sense, beyond the particular senses the neighbouring rules assign. The स्य of the future comes by 3.1.33, and the personal endings then follow: गमिष्यति "will go", करिष्यति "will do". It is the ordinary "shall/will" of Sanskrit.

    మిగిలిన (సామాన్య) భవిష్యదర్థంలో ధాతువుకు లృట్ ప్రత్యయం వస్తుంది — భవిష్యత్తు. 3.1.33 చేత స్య, ఆపై తిఙ్ ఆదేశాలు చేరి రూపమవుతుంది: గమిష్యతి "వెళ్తాడు", కరిష్యతి "చేస్తాడు". ఇది సంస్కృతపు సాధారణ భవిష్యత్కాలం.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.3.13 लृट् शेषे च
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 406 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् 3.4.78 · प्रकरण 12← श्रोष्यति

    the eighteen personal endings (तिङ्) that replace a verb's tense-marker (लकार)

    This one sūtra names, in a single run, all eighteen verbal personal endings — the तिङ् set — that stand in for the abstract tense-marker (लकार) a verb first receives. Nine are parasmaipada (active): तिप् तस् झि, सिप् थस् थ, मिप् वस् मस्; nine are ātmanepada (middle): त आताम् झ, थास् आथाम् ध्वम्, इट् वहि महिङ् — three persons against singular, dual and plural in each voice. Every finite verb in the poem takes one: चक्रे "he did" reaches the ātmanepada त, रुणद्धि "he obstructs" the parasmaipada तिप्, द्रक्ष्यसि "you will see" the सिप्. It is the verb's counterpart to 4.1.2, which lists the noun's सुप् endings.

    ఈ ఒక్క సూత్రం, ఒక క్రియ మొదట పొందే భావ కాలచిహ్నం (లకారం) స్థానంలో వచ్చే పద్దెనిమిది క్రియా పురుష ప్రత్యయాలను — తిఙ్ గణాన్ని — ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది. తొమ్మిది పరస్మైపదం: తిప్ తస్ ఝి, సిప్ థస్ థ, మిప్ వస్ మస్; తొమ్మిది ఆత్మనేపదం: త ఆతామ్ ఝ, థాస్ ఆథామ్ ధ్వమ్, ఇట్ వహి మహిఙ్ — ప్రతి పదంలో మూడు పురుషలు ఏకవచన, ద్వివచన, బహువచనాలకు ఎదురుగా. కావ్యంలోని ప్రతి తిఙంత క్రియా వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది: చక్రే "చేశాడు" ఆత్మనేపద త ను, రుణద్ధి "అడ్డగిస్తాడు" పరస్మైపద తిప్ ను, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" సిప్ ను చేరుకుంటాయి. నామపదపు సుప్ ప్రత్యయాలను పేర్కొనే 4.1.2 కు ఇది క్రియాపరమైన జోడి.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.4.78 तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 373 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • तिङ्शित्सार्वधातुकम् 3.4.113 · प्रकरण 12← श्रोष्यति

    a तिङ् ending and a शित् affix are called सार्वधातुक

    A तिङ् ending (तिङ्, the block of finite personal endings) and any शित् affix (शित्, one that carries श् as its इत् mark, such as the class-signs शप् and श्यन्) are called सार्वधातुक — "reaching the whole root", the class of affixes that stand in the present system and act on the root as a whole. भवति "he becomes" ends in the तिङ् ending तिप् and carries the class-sign शप्, both सार्वधातुक. The name matters because other rules turn on it — some strengthenings apply only before a सार्वधातुक affix. The derivation names this rule where it fixes the affix as सार्वधातुक.

    తిఙ్ ప్రత్యయం (తిఙ్ — క్రియాపదపు పురుష ప్రత్యయాల గణం) మరియు ఏదైనా శిత్ ప్రత్యయం (శిత్ — శ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినది, శప్, శ్యన్ వంటి గణచిహ్నాలు) సార్వధాతుక సంజ్ఞ పొందుతాయి — "ధాతువు పూర్తికి చేరునది", వర్తమాన వ్యవస్థలో నిలిచి ధాతువును మొత్తంగా వర్తించే ప్రత్యయాల గణం. భవతి "అగును" తిఙ్ ప్రత్యయం తిప్‌తో అంతమై గణచిహ్నం శప్‌ను కలిగి ఉంది, రెండూ సార్వధాతుకాలు. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం — కొన్ని బలపరిచే మార్పులు సార్వధాతుక ప్రత్యయం ముందు మాత్రమే జరుగుతాయి. ప్రత్యయాన్ని సార్వధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.4.113 तिङ्शित्सार्वधातुकम्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 384 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • आर्धधातुकं शेषः 3.4.114 · प्रकरण 12← आख्याते; वीक्ष्य; संभाव्य; श्रोष्यति; अवहिता; सुहृदुपनतः

    the affix left over (not तिङ् or शित्) is called आर्धधातुक

    Any affix enjoined after a root that is not a तिङ् ending and not a शित् affix — everything left over (शेष) once the सार्वधातुक affixes are set aside — is called आर्धधातुक, the class that reaches "half the root" and builds the stems outside the present system. The कृत् suffixes fall here: क्त in प्रमत्तः "heedless", क्त्वा in श्रुत्वा "having heard", and the future sign स्य in द्रक्ष्यसि "you will see" are all आर्धधातुक. The name governs whether the augment इट् may come and how the root's vowel strengthens. The derivation names this rule where it fixes the कृत् or derived affix as आर्धधातुक.

    ధాతువు తరువాత విధించిన ప్రత్యయాలలో తిఙ్ ప్రత్యయమూ కాక శిత్ ప్రత్యయమూ కాక — సార్వధాతుక ప్రత్యయాలను పక్కన పెట్టాక మిగిలినది (శేషం) — దానికి ఆర్ధధాతుక సంజ్ఞ, "ధాతువులో సగానికే" చేరి వర్తమాన వ్యవస్థ వెలుపలి రూపాలను నిర్మించే గణం. కృత్ ప్రత్యయాలు ఇక్కడకు వస్తాయి: ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లోని క్త, శ్రుత్వా "విని" లోని క్త్వా, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" లోని భవిష్యత్ చిహ్నం స్య — అన్నీ ఆర్ధధాతుకాలు. ఇట్ ఆగమం వచ్చునా, ధాతువు అచ్చు ఎలా బలపడునా అనేది ఈ సంజ్ఞపై ఆధారపడుతుంది. కృత్ లేదా సాధిత ప్రత్యయాన్ని ఆర్ధధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.4.114 आर्धधातुकं शेषः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 402 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • णो नः 6.1.65 · प्रकरण 12← सुहृदुपनतः

    a root's initial ण् is replaced by न्

    A root taught in the dhātupāṭha with an initial ण् (णोपदेश) actually begins with plain न् in use; the ण् is only a teaching device. So the roots नी "to lead" and नम् "to bend", listed as णी and णम्, drop straight to न-: नी reaches नीत्वा "having led" and नयेथाः, नम् reaches परिणताम् "bent" through नम्. The retroflex ण् is kept in the teaching so that later rules can know these roots as the ones whose न् turns back to ण् after a preverb; in the word itself the plain न् is the starting point.

    ధాతుపాఠంలో మొదటి ణ్ తో నేర్పిన ధాతువు (ణోపదేశ) వాడుకలో నిజానికి సాదా న్ తో మొదలవుతుంది; ణ్ కేవలం ఒక బోధనా సాధనం. అలా ణీ, ణమ్ గా నమోదైన నీ "నడిపించుట", నమ్ "వంగుట" ధాతువులు నేరుగా న- కు దిగుతాయి: నీ నీత్వా "నడిపి", నయేథాః కు చేరుతుంది; నమ్ నమ్ ద్వారా పరిణతామ్ "వంగిన" కు చేరుతుంది. ఉపసర్గ తరవాత న్ తిరిగి ణ్ గా మారే ధాతువులివేనని తరవాతి సూత్రాలు ఎరుగుటకు వీలుగా బోధనలో మూర్ధన్య ణ్ నిలుపబడుతుంది; పదంలో మాత్రం సాదా న్ ప్రారంభ బిందువు.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.1.65 णो नः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 456 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • णेरनिटि 6.4.51 · प्रकरण 12← संभाव्य

    the causative marker णि drops before an अनिट् ārdhadhātuka

    The causative and tenth-class marker णि (णिच्, which shows as an इ on the stem) is dropped before an ārdhadhātuka suffix that takes no इट् augment — an अनिट् suffix, one that joins without an inserted इ. पट् "to split" is a tenth-class root, so it carries णि — पाटि; before the gerund ल्यप् (which appears as य and takes no इट्) the णि falls: उद् + पाटि + य → उत्पाट्य "having uprooted". Where the following suffix does take इट्, as a present ending does, the णि stays, and कथ् keeps it in कथयति "he tells".

    ణిచ్ ప్రేరణార్థ, చురాది గణపు గుర్తు ణి (కాండంపై ఇ గా కనిపించేది) — ఇట్ ఆగమాన్ని గ్రహించని ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం ముందు లోపిస్తుంది — అనిట్ ప్రత్యయం, అంటే చేర్చిన ఇ లేకుండా కలిసేది. పట్ "చీల్చుట" చురాది ధాతువు, కనుక ణి ని మోస్తుంది — పాటి; య గా కనిపించి ఇట్ గ్రహించని ల్యప్ (గత్వార్థ) ముందు ణి లోపిస్తుంది: ఉద్ + పాటి + య → ఉత్పాట్య "పెకలించి". తరవాతి ప్రత్యయం ఇట్ ను గ్రహిస్తే — వర్తమాన ప్రత్యయం వలె — ణి నిలుస్తుంది, కథ్ దాన్ని కథయతి "చెప్పును" లో నిలుపుకొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.4.51 णेरनिटि
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 527 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् 7.2.10 · प्रकरण 12← आख्याते; श्रोष्यति; अवहिता; सुहृदुपनतः

    after a single-vowel root unaccented in its teaching form, आर्धधातुक takes no इट्

    After a root that is एकाच् — of a single vowel, one syllable — and anudātta (unaccented) in the way it is taught, an आर्धधातुक affix does not take the augment इट् (the इ- that otherwise props such an affix onto the root). These are the अनिट् roots, the ones that join their suffix bare. दृश् "see", कृ "do" and पद् "go" are among them, so द्रक्ष्यसि "you will see", कर्तुम् "to do" and सम्पत्स्यन्ते "they will come about" set the future or the infinitive straight on the root with no इ between. The derivation names this rule on the silent step where the इट् is withheld.

    ఏకాచ్ — ఒకే అచ్చు, ఒక అక్షరం — అయి, ఉపదేశింపబడిన తీరులో అనుదాత్తమైన (అనుదాత్త) ధాతువు తరువాత ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం ఇట్ ఆగమాన్ని (లేకపోతే ఆ ప్రత్యయాన్ని ధాతువుకు ఆనించే ఇ-) తీసుకోదు. ఇవి అనిట్ ధాతువులు, తమ ప్రత్యయాన్ని ప్రత్యయాంతరం లేకుండా చేరేవి. దృశ్ "చూడు", కృ "చేయు", పద్ "పోవు" వీటిలోనివి, కాబట్టి ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు", కర్తుమ్ "చేయుటకు", సంపత్స్యంతే "సంభవించును" భవిష్యత్తును లేదా భావార్థకాన్ని మధ్య ఇ లేకుండా నేరుగా ధాతువుపై ఉంచుతాయి. ఇట్ ఆగిపోయే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.2.10 एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 473 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • सार्वधातुकार्धधातुकयोः 7.3.84 · प्रकरण 12← श्रोष्यति

    a root's final इक् vowel takes guṇa before a सार्वधातुक or आर्धधातुक affix

    A root ending in one of the इक् vowels — इ उ ऋ ऌ — takes guṇa, the middle grade (इ/उ → ए/ओ, ऋ → अर्), before an affix of either great class: a सार्वधातुक (the present-system endings) or an आर्धधातुक (the endings and suffixes outside it — futures, infinitives, most kṛt affixes). So भू "to be" raises to भो before the present ending, giving भवति "he is"; कृ "to do" raises to कर् before the infinitive तुम्, giving कर्तुम् "to do"; श्रु "to hear" to श्रो in श्रोष्यसि "you will hear". It is the principal rule that strengthens a root's final vowel one grade.

    ఇక్ అచ్చుల్లో — ఇ ఉ ఋ ఌ — ఒకదానితో అంతమయ్యే ధాతువు, రెండు మహాగణాల్లో ఏ ప్రత్యయం ముందైనా — సార్వధాతుకం (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలు) లేదా ఆర్ధధాతుకం (దానికి వెలుపలి ప్రత్యయాలు — భవిష్యత్తు, తుమున్, చాలా కృత్ ప్రత్యయాలు) ముందు — గుణం, మధ్య మెట్టు (ఇ/ఉ → ఏ/ఓ, ఋ → అర్), పొందుతుంది. అలా భూ "ఉండుట" వర్తమాన ప్రత్యయం ముందు భో గా ఎక్కి భవతి "ఉన్నాడు" అవుతుంది; కృ "చేయుట" తుమ్ ముందు కర్ గా ఎక్కి కర్తుమ్ "చేయుటకు" అవుతుంది; శ్రు "వినుట" శ్రోష్యసి "వింటావు" లో శ్రో గా. ధాతువు అంత్య అచ్చును ఒక మెట్టు బలపరచే ప్రధాన సూత్రం ఇదే.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.3.84 सार्वधातुकार्धधातुकयोः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 386 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिक लोपो झलि क्ङिति 6.4.37 · प्रकरण 13← सुहृदुपनतः

    certain roots lose their final nasal before a झल्-initial कित्/ङित् affix

    A set of roots loses its final nasal before an affix that begins with a झल् (a stop or sibilant) and is marked with a silent क् or ङ् (a weak affix). The set is the roots taught with a low pitch (anudātta) — यम्, रम्, नम्, गम्, हन्, मन् and their like — together with वन् and the तनादि roots (तन् and its group). गम् "to go" before the gerund क्त्वा, which begins with the झल् त and is कित्, drops its म्: गम् + त्वा → ग + त्वा → गत्वा "having gone"; नम् "to bend" likewise gives नत "bowed".

    ఒక గుంపు ధాతువులు — ఝల్ (స్పర్శం లేదా ఊష్మం) తో మొదలై, మౌన క్ లేదా ఙ్ గుర్తుగల (దుర్బల) ప్రత్యయం ముందు తమ చివరి అనునాసికాన్ని కోల్పోతాయి. ఆ గుంపు: అనుదాత్తంగా నేర్పిన ధాతువులు — యమ్, రమ్, నమ్, గమ్, హన్, మన్ మొదలైనవి — వన్, తనాది ధాతువులు (తన్ మొదలైనవి) కలిపి. గమ్ "వెళ్ళుట" — ఝల్ అయిన త తో మొదలై కిత్ అయిన క్త్వా (గత్వార్థ) ముందు తన మ్ ను కోల్పోతుంది: గమ్ + త్వా → గ + త్వా → గత్వా "వెళ్ళి"; నమ్ "వంగుట" అదేవిధంగా నత "వంగిన" ను ఇస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.4.37 अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिकलोपो झलि क्ङिति
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 557 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • दाधा घ्वदाप् 1.1.20 · प्रकरण 14← अवहिता

    the दा and धा roots, except दाप्, are named घु

    The roots शaped like दा "give" and धा "put" are given the name घु, except दाप् "cut" (and दैप् "purify"). The घु name gathers just those दा/धा roots that behave alike, so that later rules — the ones that drop or shorten their long आ before certain endings — can reach them by one word. आदाय "having taken", from दा with आ, दधानः "holding", from धा, and श्रद्दधानाः "believing" all stand on roots this rule names घु. The derivation names it on the silent step where the root is fixed as घु.

    దా "ఇచ్చు", ధా "ఉంచు" వంటి ధాతువులకు ఘు అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది, దాప్ "కోయు" (మరియు దైప్ "శుద్ధిచేయు") తప్ప. ఘు సంజ్ఞ ఒకేలా ప్రవర్తించే ఆ దా/ధా ధాతువులను మాత్రమే ఒక్క పదంలో కూర్చుతుంది, తద్వారా తరువాతి సూత్రాలు — కొన్ని ప్రత్యయాల ముందు వాటి దీర్ఘ ఆ ను తొలగించే లేదా హ్రస్వం చేసేవి — వాటిని ఒక్క మాటతో అందుకోగలవు. ఆదాయ "తీసుకొని", ఆ తో దా నుండి, దధానః "ధరిస్తూ", ధా నుండి, శ్రద్దధానాః "నమ్మేవారు" అన్నీ ఈ సూత్రం ఘు అని పిలిచే ధాతువులపై నిలుస్తాయి. ధాతువును ఘు గా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.1.20 दाधा घ्वदाप्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 622 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • सत्यापपाशरूपवीणातूलश्लोकसेनालोमत्वचवर्मवर्णचूर्णचुरादिभ्यो णिच् 3.1.25 · प्रकरण 21← संभाव्य

    णिच् after सत्य and the like and after the tenth class (चुरादि)

    The affix णिच् (an इ that marks its stem a verb) is added after सत्य "true", पाश, रूप and the rest of that list, and after चुर् "to steal" and the roots that head its list — the चुरादि or tenth class. Here णिच् is not causative but the class's own marker (स्वार्थे, "in the root's own sense"). चुर् + णिच् → चोरि → चोरयति "steals"; the poem's कथ् "tell", रच् "compose", वास् "perfume" and सूच् "point to" are of this class, as कथयतः "the two tell".

    ణిచ్ ప్రత్యయం (తన స్థానాన్ని ధాతువుగా గుర్తించే ఇ) సత్య "నిజము", పాశ, రూప మొదలైన వాటి తరవాత, అలాగే చుర్ "దొంగిలించుట" మొదలైన ధాతువుల తరవాత — చురాది గణం, పదవ గణం — చేరుతుంది. ఇక్కడ ణిచ్ ప్రేరణార్థం కాదు, గణపు స్వంత గుర్తు (స్వార్థే, "ధాతువు తన అర్థంలోనే"). చుర్ + ణిచ్ → చోరి → చోరయతి "దొంగిలించును"; పద్యంలోని కథ్ "చెప్పుట", రచ్ "రచించుట", వాస్ "సువాసన చేయుట", సూచ్ "సూచించుట" ఈ గణంవే, కథయతః "ఇద్దరు చెప్పుదురు" అన్నట్టు.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.1.25 सत्यापपाशरूपवीणातूलश्लोकसेनालोमत्वचवर्मवर्णचूर्णचुरादिभ्यो णिच्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 691 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • क्तक्तवतू निष्ठा 1.1.26 · प्रकरण 34← आख्याते; अवहिता; सुहृदुपनतः

    the क्त and क्तवतु affixes are named निष्ठा

    The two affixes क्त and क्तवतु are given the name निष्ठा. क्त makes the past passive participle (कृतम् "done") and क्तवतु the past active participle (कृतवत् "having done"); gathering both under one name lets the later rules that shape them — the ones that add or withhold the augment इट्, or change the root before them — reach both by one word. प्रमत्तः "heedless", from मद् with क्त, तीर्णः "crossed", from तॄ, and विरचिताम् "arranged", from रच् with the causative, all end in a निष्ठा affix. The derivation names it on the silent step where the affix is fixed as निष्ठा.

    క్త, క్తవతు అనే రెండు ప్రత్యయాలకు నిష్ఠా అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. క్త భూతకాల కర్మణి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతమ్ "చేయబడిన"), క్తవతు భూతకాల కర్తరి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతవత్ "చేసినవాడు"); రెంటినీ ఒక సంజ్ఞ కింద కూర్చడం వల్ల వాటిని తీర్చిదిద్దే తరువాతి సూత్రాలు — ఇట్ ఆగమాన్ని చేర్చే లేదా ఆపే, లేదా వాటి ముందు ధాతువును మార్చే సూత్రాలు — రెంటినీ ఒక్క మాటతో అందుకోగలవు. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త గలవాడు", మద్ నుండి క్త తో, తీర్ణః "దాటిన", తౄ నుండి, విరచితామ్ "అమర్చబడిన", రచ్ నుండి ప్రేరణతో, అన్నీ నిష్ఠా ప్రత్యయంతో అంతమవుతాయి. ప్రత్యయం నిష్ఠాగా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.1.26 क्तक्तवतू निष्ठा
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 810 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • निष्ठा 3.2.102 · प्रकरण 34← आख्याते; अवहिता; सुहृदुपनतः

    the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root in a past sense

    In the sense of the past, the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root. क्त gives the past participle — usually passive (कृत 'done', गत 'gone'), active with verbs of state or motion (मत्त 'intoxicated'); क्तवतु gives the active past participle in -तवत् (कृतवत् 'having done'). The क्त word then declines as an ordinary adjective and agrees with its noun.

    భూతార్థంలో ధాతువు తరువాత నిష్ఠా ప్రత్యయాలు క్త, క్తవతు వస్తాయి. క్త భూత కృదంతం — సాధారణంగా కర్మణి (కృత "చేయబడినది", గత "వెళ్లినది"), స్థితి/గతి ధాతువులకు కర్తరి (మత్త "మత్తెక్కినవాడు"); క్తవతు కర్తరి భూత కృదంతం -తవత్ (కృతవత్ "చేసినవాడు"). క్త రూపం సామాన్య విశేషణంలా నడిచి తన నామంతో అన్వయిస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.2.102 निष्ठा
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 811 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §5.1, प्रमत्तः

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • दधातेर्हिः 7.4.42 · प्रकरण 34← अवहिता

    धा becomes हि before a त-initial कित् affix

    The root धा "to put" becomes हि before a त-initial affix marked कित्. धा + त (the past participle क्त) → हि + त → हित, and with the prefix नि, निहितम् "placed down", निहितैः "by the placed ones".

    ధా "ఉంచుట" ధాతువు కిత్ చే గుర్తైన తకారాది ప్రత్యయం ముందు హి గా మారుతుంది. ధా + త (భూతకృదంతం క్త) → హి + త → హిత, ని ఉపసర్గంతో నిహితమ్ "ఉంచబడినది", నిహితైః "ఉంచబడినవాటిచేత".

    • Aṣṭādhyāyī — 7.4.42 दधातेर्हिः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 822 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • समानकर्तृकयोः पूर्वकाले 3.4.21 · प्रकरण 36← वीक्ष्य; संभाव्य

    the absolutive क्त्वा for the earlier of two acts by one agent

    When two actions share one agent, the earlier of them takes the affix क्त्वा — the absolutive, “having …ed”. भुक्त्वा व्रजति, “having eaten, he goes”. It ties two verbs into one sentence under a single subject, the क्त्वा-form always the prior act. नीत्वा and स्थित्वा are of this kind.

    ఒకే కర్తకు రెండు క్రియలు ఉన్నప్పుడు, ముందు జరిగేదానికి క్త్వా ప్రత్యయం — క్త్వార్థకం (అసమాపక క్రియ), “…చేసి” — వస్తుంది. భుక్త్వా వ్రజతి — “తిని వెళ్తాడు”. ఒకే కర్తతో రెండు క్రియలను ఒక వాక్యంగా కలుపుతుంది; క్త్వాంత రూపమే ముందటి పని. నీత్వా, స్థిత్వా ఈ రకమే.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.4.21 समानकर्तृकयोः पूर्वकाले
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 875 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप् 7.1.37 · प्रकरण 36← वीक्ष्य; संभाव्य

    in a compound not preceded by नञ्, क्त्वा becomes ल्यप्

    The absolutive affix क्त्वा (which alone gives -त्वा) becomes ल्यप् when the root stands in a compound whose prior member is not the negative नञ्. ल्यप् yields -य, or -त्य after a short-vowel root by the तुक् augment: प्र + आप् → प्राप्य "having reached", वि + लोक् → विलोक्य "having looked", आ + दा → आदाय "having taken". The bare uncompounded absolutive keeps क्त्वा (गत्वा).

    సమాసంలో పూర్వపదం నఞ్ (నిషేధం) కానప్పుడు, ధాతువుకు క్త్వా బదులు ల్యప్ వస్తుంది. ల్యప్ –య ఇస్తుంది; హ్రస్వాంత ధాతువుకు తుక్ ఆగమంతో –త్య: ప్ర + ఆప్ → ప్రాప్య "పొంది", వి + లోక్ → విలోక్య "చూసి", ఆ + దా → ఆదాయ "తీసుకుని". సమాసం లేని కేవల ల్యబంతం క్త్వానే నిలుపుకుంటుంది (గత్వా).

    • Aṣṭādhyāyī — 7.1.37 समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 880 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद् वृद्धम् 1.1.73 · प्रकरण 48← आख्याते; वीक्ष्य; संभाव्य

    a stem whose first vowel is a वृद्धि vowel is named वृद्धम्

    A stem the first of whose vowels (अचाम् आदिः) is a वृद्धि vowel — आ, ऐ or औ — is given the name वृद्धम्. The name marks a word as begun in a strengthened vowel, so the rules that turn on such a beginning can reach it. आदाय "having taken", आरूढे "mounted" and आयत्तम् "dependent" all open in आ, and are वृद्धम् by this rule. The derivation names it on the silent step where the word is fixed as वृद्धम्.

    ఏ అంగం మొదటి అచ్చు (అచామ్ ఆదిః) వృద్ధి అచ్చు — ఆ, ఐ లేదా ఔ — అయితే, ఆ అంగానికి వృద్ధమ్ అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ, పదం బలపడిన అచ్చుతో మొదలైనట్లు గుర్తిస్తుంది, తద్వారా అటువంటి ఆరంభంపై ఆధారపడే సూత్రాలు దాన్ని అందుకోగలవు. ఆదాయ "తీసుకొని", ఆరూఢే "ఎక్కిన", ఆయత్తమ్ "ఆధారపడిన" అన్నీ ఆ తో మొదలవుతాయి, ఈ సూత్రంచేత వృద్ధమ్ అవుతాయి. పదం వృద్ధమ్‌గా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.1.73 वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद् वृद्धम्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1070 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • सात्पदाद्योः 8.3.111 · प्रकरण 59← संभाव्य

    the स of the सात् affix and a word-initial स are not made retroflex

    The स of the affix सात् (as in अग्निसात् "reduced to ashes") and a स that begins a word are not turned into the retroflex ष. So अस् "to be", built to सन् "being", keeps its dental स because it stands at the head of the word.

    సాత్ ప్రత్యయపు స (అగ్నిసాత్ "బూడిదైపోయినది" లో వలె) మరియు పదం మొదట నిలిచే స మూర్ధన్య ష గా మారవు. కనుక అస్ "ఉండుట", సన్ "ఉన్న" గా ఏర్పడినప్పుడు, పదం మొదట నిలవడం చేత తన దంత్య స ను నిలుపుకుంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.3.111 सात्पदाद्योः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1238 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • अजाद्यतष्टाप् 4.1.4 · प्रकरण 60← सा; अवहिता

    टाप् (the feminine आ) after an अज-class word or an अ-stem

    A nominal stem of the अजादि class, and any stem ending in short अ, forms its feminine by adding टाप्, which yields आ: अज → अजा "she-goat", बाल → बाला "girl", कान्त → कान्ता "beloved". This is how the ā-stem feminines — the रमा class — are built from masculine or neuter a-stems.

    అజాది గణపు శబ్దాలకు, హ్రస్వ అకారాంత ప్రాతిపదికాలకు స్త్రీలింగంలో టాప్ ప్రత్యయం చేరుతుంది; అది ఆ ఇస్తుంది: అజ → అజా "మేక", బాల → బాలా "బాలిక", కాన్త → కాన్తా "ప్రియురాలు". అకారాంత పుం/నపుంసక శబ్దాల నుండి ఆకారాంత స్త్రీలింగం (రమా తరగతి) ఇలా ఏర్పడుతుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 4.1.4 अजाद्यतष्टाप्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1242 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • न ध्याख्यापॄमूर्छिमदाम् 8.2.57 · not in the abridgement← आख्याते

    the निष्ठा त does not become न after ध्या, ख्या, पॄ, मूर्छ्, मद्

    The rule that would turn the निष्ठा त into न is withheld for the roots ध्या, ख्या, पॄ, मूर्छ् and मद्. So मद् "to be intoxicated, heedless" + क्त → मत्त, not मन्न, and with the prefix प्र, प्रमत्तः "heedless". This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.

    నిష్ఠా త ను న గా మార్చే నియమం ధ్యా, ఖ్యా, పౄ, మూర్ఛ్, మద్ ధాతువులకు వర్తించదు. కనుక మద్ "మత్తిల్లుట, ఏమరుపాటు" + క్త → మన్న కాక మత్త, ప్ర ఉపసర్గంతో ప్రమత్తః "ఏమరుపాటున్నవాడు". ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.2.57 न ध्याख्यापॄमूर्छिमदाम्
    • Siddhāntakaumudī — outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras

    uncheckeddrafted from the rule text

  • अ अ 8.4.68 · not in the abridgement← वीक्ष्य; संभाव्य; श्रोष्यति; अवहिता; सुहृदुपनतः

    the short अ, held open through the derivation, returns to its close sound at the end

    The last sūtra of the Aṣṭādhyāyī. Throughout a derivation the short अ is treated as though it were open (विवृत), like the long आ, so that the rules can reach it; this rule restores its natural close (संवृत) sound once the derivation is done. It is the final step of nearly every chain — of चक्रे, of प्रमत्तः, and the rest. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.

    అష్టాధ్యాయి చివరి సూత్రం. వ్యుత్పత్తి అంతటా హ్రస్వ అ ను విచ్చుకున్నట్టుగా (వివృత), దీర్ఘ ఆ వలె, గ్రహిస్తారు — తద్వారా నియమాలు దానిని అందుకోగలుగుతాయి; వ్యుత్పత్తి ముగిసిన పిదప ఈ సూత్రం దాని సహజ సంవృత ధ్వనిని తిరిగి ఇస్తుంది. ఇది దాదాపు ప్రతి గొలుసుకూ చివరి మెట్టు — చక్రే కు, ప్రమత్తః కు, మిగిలిన వాటికి. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.4.68 अ अ
    • Siddhāntakaumudī — outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras

    uncheckeddrafted from the rule text

१समासविग्रहthe compounds, unpacked

उत्कण्ठोच्छ्वसितहृदया

उत्कण्ठा · उच्छ्वसित · हृदया

  1. उत्कण्ठया उच्छ्वसितम्

    तत्पुरुष (instrumental) — opened out by longing

  2. उत्कण्ठोच्छ्वसितं हृदयं यस्याः सा

    बहुव्रीहि — she whose heart longing has opened out

बहुव्रीहि — it refers to सा. with her heart opening out in longing — Mallinātha glosses उत्कण्ठया औत्सुक्येन उच्छ्वसितहृदया विकसितचित्ता सती, her mind unfolded by eagerness. **उच्छ्वसित is breathing out, and then anything that swells**, so the heart does what a bud does; विकसित in the gloss is the word for a flower opening. Two stanzas ago the jasmine buds opened at the moment she came round, and this compound says the same thing of the woman without the flower

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who glosses उत्कण्ठयौत्सुक्येनोच्छ्वसितहृदया विकसितचित्ता सती; DCS gives the members as उत्कण्ठा and उच्छ्वस् with हृदय as the head, lemmatising the last in the neuter with `g=f`, so that `scripts/draft-analysis.ts` returned no stem class for it“unmukhy utkaṇṭhayautsukyenocchvasitahṛdayā vikasitacittā satī”

कान्तोदन्तः

कान्त · उदन्त

  1. कान्तस्य उदन्तः

    तत्पुरुष (genitive) — news of the beloved

तत्पुरुष. word of her love — Mallinātha gives the vigraha in three words, कान्तस्योदन्तो वार्ता, and quotes Amara for the last member: वार्ता प्रवृत्तिर्वृत्तान्त उदन्तः स्यात्, four words for news. **उदन्त is the plainest of them** — literally *what has come up* — and choosing it keeps the line from claiming more than it should: what she gets is not a meeting but a report

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who glosses कान्तस्योदन्तो वार्ता कान्तोदन्तः and cites “वार्ता प्रवृत्तिर्वृत्तान्त उदन्तः स्यात्” इत्यमरः; DCS gives the members as कान्त and उदन्त“kāntasyodanto vārtā kāntodantaḥ || “vārtā pravṛttir vṛttānta udantaḥ syāt” ity amaraḥ”

सुहृदुपनतः

सुहृद् · उपनत

  1. सुहृदा उपनतः

    तत्पुरुष (instrumental) — brought by a friend

तत्पुरुष — it agrees with कान्तोदन्तः. come by way of a friend — Mallinātha glosses सुहृदा सुहृन्मुखेन उपनतः प्राप्तः सन्, arrived through a friend's mouth. **And then he says why the word is there**: सुहृत्पदं विप्रलम्भशङ्कानिवारणार्थम्, the word *friend* is used to remove the fear of a trick. News from a stranger might be a deception; news from a friend is not. **That is the second word in two stanzas chosen to stop a suspicion**, after the अविधवे of 2.39, which he read as forestalling the fear that the husband was dead

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who glosses सुहृदा सुहृन्मुखेनोपनतः प्राप्तः सन् and adds सुहृत्पदं विप्रलम्भशङ्कानिवारणार्थम्; DCS gives the members as सुहृद् and उपनम्, marking the second a participle. The pairing with 2.39's अविधवे is the reader's“suhṛdā suhṛnmukhenopanataḥ prāptaḥ san | suhṛtpadaṃ vipralambhaśaṅkānivāraṇārtham”

२प्रतिपदार्थeach word, its form and sense

  • अव्यय

    इति

    printed इत्याख्याते

    इति

    so — and what it closes is the whole of 2.39, the one stanza of the message that has been spoken. Mallinātha expands it to इत्येवम्, *in this way*. **The particle is the seam between the message and the frame**: on one side the cloud is speaking, on the other the yakṣa is instructing again

    indeclinable

    An indeclinable — no case, no number, one form everywhere.

    తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

    uncheckedauthored

  • √ख्या + क्त, सप्तमी एकवचन locative singular

    आख्याते

    printed इत्याख्याते

    आख्यात, from √ख्या with आ and क्त

    this having been said — the second half of a locative absolute, and Mallinātha supplies the सति as he has each time. **The absolute is impersonal**: not *you having said* but *it having been said*, so the neuter carries a whole speech and nobody has to be named as its speaker. It is the third locative absolute in six stanzas, after त्वय्यासन्ने at 2.35 and स्वप्नलब्धे at 2.37

    past participle, क्त

    The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective.

    క్త ప్రత్యయం భూత కృదంతాన్ని చేస్తుంది — సాధారణంగా కర్మణి, "చేయబడినది"; గతి/స్థితి ధాతువులకు కర్తరి: గతః "వెళ్లినవాడు". తరువాత సామాన్య విశేషణంలా నడుస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.2.102 निष्ठा
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 811 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §5.1, प्रमत्तः

    uncheckeddrafted from the rule and the Bālānandinī; sūtra from skt-mcp

    √ख्या · class 2 · क्त

    1. ख्या

    2. 1.3.1भूवादयो धातवः

      ख्या॒

    3. 1.4.80ते प्राग्धातोः

      आ + ख्या

    4. 3.2.102निष्ठा

      आ + ख्या + क्त

      and, without changing the form,1.3.8

    5. 1.3.9तस्य लोपः

      आ + ख्या + त

      and, without changing the form,1.1.261.2.451.2.463.4.1141.1.731.1.43

    6. 4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्

      आ + ख्या + त + ङि

      and, without changing the form,1.3.8

    7. 1.3.9तस्य लोपः

      आ + ख्या + त + इ

      and, without changing the form,1.1.737.2.101.4.131.4.141.4.18

    8. 6.1.87आद्गुणः

      आ + ख्या + त् + ए

    9. 8.2.57न ध्याख्यापॄमूर्छिमदाम्

      आख्याते

    uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

    a-stem neuter, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern फल declines on

    1. फल

    2. 6.1.87आद्गुणः

      फले

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular

    पवनतनयम्

    printed पवनतनयं

    पवनतनय

    the son of the wind — Mallinātha names him: हनूमन्तम्. **The word is a patronymic used as a name**, and it is doing double duty: the cloud is carried by the wind too, so the messenger in the comparison and the messenger in the poem are moved by the same thing. DCS lemmatises the whole compound as one word and marks no members, which is right — it is a name

    a-stem masculine

    The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः.

    అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్షః, యక్షౌ, యక్షాః.

    • Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; राम prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §4.2, the a-stem masculine

    uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

    a-stem masculine

    The largest noun class, and the one every other declension is measured against: यक्ष, राम. The nominative singular यक्षः ends in a visarga that is a buried स् (8.2.66, then 8.3.15); the instrumental शापेन comes from टा becoming इन after an a-stem (7.1.12) and then अ + इ → ए (6.1.87); the locative plural is यक्षेषु. Adjectives in अ — प्रमत्त, भोग्य — decline the same way in the masculine, so प्रमत्तः and भोग्येण sit in this same table.

    అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్ష, రామ. శబ్దమంజరిలో మొదటి శబ్దం 'రామః రామౌ రామాః'. ప్రథమా ఏకవచనం యక్షః (దాగిన స్), తృతీయా శాపేన (టా → ఇన 7.1.12; అ + ఇ → ఏ 6.1.87), సప్తమీ బహువచనం యక్షేషు. అకారాంత విశేషణాలు — ప్రమత్త, భోగ్య — పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి; ప్రమత్తః, భోగ్యేణ ఇదే పట్టికలో ఉంటాయి.

    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — रामः prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
    • docs/lessons/1.1.md — §4, the a-stem masculine

    uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

    अकारान्त पुंलिङ्ग
    एकवचनद्विवचनबहुवचन
    प्रथमापवनतनयःपवनतनयौपवनतनयाः
    द्वितीयापवनतनयम्पवनतनयौपवनतनयान्
    तृतीयापवनतनयेनपवनतनयाभ्याम्पवनतनयैः
    चतुर्थीपवनतनयायपवनतनयाभ्याम्पवनतनयेभ्यः
    पञ्चमीपवनतनयात्पवनतनयाभ्याम्पवनतनयेभ्यः
    षष्ठीपवनतनयस्यपवनतनययोःपवनतनयानाम्
    सप्तमीपवनतनयेपवनतनययोःपवनतनयेषु
    सम्बोधनपवनतनयपवनतनयौपवनतनयाः

    uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

    a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern राम declines on

    1. राम

    2. 6.1.107अमि पूर्वः

      रामम्

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • ī-stem feminine, प्रथमा एकवचन nominative singular

    मैथिली

    printed मैथिलीवोन्मुखी

    मैथिली

    the princess of Mithilā — Sītā, whom Mallinātha names outright, सीतेव. **It is the poem's second reference to her**, after the water of 1.1 made holy by her bathing, and the only comparison in either canto that reaches outside the poem for its other half. **And Mallinātha says the comparison does two things at once**: अत्र सीताहनूमदुपाख्यानादस्याः पातिव्रत्यं मेघस्य दूतगुणसम्पत्तिश्च व्यज्यते — by the story of Sītā and Hanumān, her fidelity and the cloud's full complement of a messenger's qualities are both suggested

    ī-stem feminine

    A long-ī stem, most often a feminine made from a masculine stem: एकपत्नी, नद्याः.

    తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

    uncheckedauthored

    ī-stem feminine

    Feminine nouns whose stem ends in long ई: नदी “river”, गौरी, and the मयट् “made of” words like कुशलमयी. Most are formed by the feminine suffix ङीप्/ङीष्. The nominative singular is the bare नदी; the accusative नदीम्; the instrumental नद्या. Śabdamañjarī drills नदी नद्यौ नद्यः.

    దీర్ఘ ఈకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: నదీ “నది”, గౌరీ, “మయట్” (…మయమైన) శబ్దాలైన కుశలమయీ మొదలైనవి. చాలావరకు ఙీప్/ఙీష్ స్త్రీప్రత్యయంతో ఏర్పడతాయి. ప్రథమైకవచనం బరి నదీ; ద్వితీయ నదీమ్; తృతీయ నద్యా. శబ్దమంజరి “నదీ నద్యౌ నద్యః”.

    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — नदी / ī-stem feminine prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • Śabdamañjarī — ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग — नदी नद्यौ नद्यः

    uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

    ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग
    एकवचनद्विवचनबहुवचन
    प्रथमामैथिलीमैथिल्यौमैथिल्यः
    द्वितीयामैथिलीम्मैथिल्यौमैथिलीः
    तृतीयामैथिल्यामैथिलीभ्याम्मैथिलीभिः
    चतुर्थीमैथिल्यैमैथिलीभ्याम्मैथिलीभ्यः
    पञ्चमीमैथिल्याःमैथिलीभ्याम्मैथिलीभ्यः
    षष्ठीमैथिल्याःमैथिल्योःमैथिलीनाम्
    सप्तमीमैथिल्याम्मैथिल्योःमैथिलीषु
    सम्बोधनमैथिलिमैथिल्यौमैथिल्यः

    uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

    ī-stem feminine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern गौरी declines on

    1. गौरी

    2. 6.1.68हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्

      गौरी

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

    The comparison reaches outside the poem, and Mallinātha says it does two jobs at once. मैथिली and पवनतनय are Sītā and Hanumān — the princess of Mithilā looking up at the son of the wind — and this is the only simile in either canto whose other half is a story rather than a thing. अत्र सीताहनूमदुपाख्यानादस्याः पातिव्रत्यं मेघस्य दूतगुणसम्पत्तिश्च व्यज्यते: by the tale of Sītā and Hanumān, her fidelity and the cloud's full complement of a messenger's qualities are both suggested. The one word of comparison credits her with Sītā's constancy and the cloud with everything a messenger to a woman should be — and the cloud, like Hanumān, is carried to her by the wind.

    ఉపమానం కావ్యానికి వెలుపలికి చేరుతుంది, అది రెండు పనులు ఒకేసారి చేస్తుందని మల్లినాథుడు అంటాడు. మైథిలీ, పవనతనయ అనగా సీత, హనుమంతుడు — మిథిలా రాజకుమారి వాయుపుత్రునివైపు తలయెత్తి చూచుట — రెండు కాంతాలలోనూ ఇతర సగం ఒక వస్తువు కాక ఒక కథ అయిన ఏకైక ఉపమ ఇది. అత్ర సీతాహనూమదుపాఖ్యానాదస్యాః పాతివ్రత్యం మేఘస్య దూతగుణసమ్పత్తిశ్చ వ్యజ్యతే: సీతా-హనుమంతుల కథచే ఆమె పాతివ్రత్యమూ, మేఘపు దూతగుణ సంపత్తీ రెండూ ధ్వనింపబడతాయి. ఒక్క ఉపమానపదం ఆమెకు సీత నిష్ఠనూ, మేఘానికి స్త్రీకి దూత కావలసిన సర్వగుణాలనూ ఆపాదిస్తుంది — మఱి మేఘం, హనుమంతునివలె, గాలిచే ఆమెవద్దకు మోసుకుపోబడుతుంది.

    • Mallinātha, Sañjīvinī — 2.40: maithilīva sīteva sā matpriyā | atra sītāhanūmadupākhyānād asyāḥ pātivratyaṃ meghasya dūtaguṇasampattiś ca vyajyate

  • अव्यय

    इव

    printed मैथिलीवोन्मुखी

    इव

    as — the comparison particle, and what it compares is a whole scene to a whole scene rather than a thing to a thing: her looking up at the cloud to Sītā looking up at Hanumān. **No figure is named for it**, as none was for the lotus at 2.30 or the balance at 2.35. The printed run मैथिलीवोन्मुखी hides two sound changes: ई and इ make ई by Pāṇini 6.1.101 अकः सवर्णे दीर्घः, and then अ and उ make ओ by 6.1.87 आद्गुणः

    indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय

  • ī-stem feminine, प्रथमा एकवचन nominative singular

    उन्मुखी

    printed मैथिलीवोन्मुखी

    उन्मुखी

    with her face raised — literally *up-faced*, a bahuvrīhi in मुख made feminine in ई. **It is the answer to two stanzas of eyes.** At 2.35 the eye was blocked at the corners by hair and had forgotten how to look aside; at 2.38 it went still with wonder; here the whole face comes up. Mallinātha runs the word into the next in his gloss — उन्मुख्युत्कण्ठया — so the raising of the face and the opening of the heart are one movement

    ī-stem feminine — A long-ī stem, most often a feminine made from a masculine stem: एकपत्नी, नद्याः. · ī-stem feminine, प्रथमा एकवचन nominative singular

    ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग
    एकवचनद्विवचनबहुवचन
    प्रथमाउन्मुखीउन्मुख्यौउन्मुख्यः
    द्वितीयाउन्मुखीम्उन्मुख्यौउन्मुखीः
    तृतीयाउन्मुख्याउन्मुखीभ्याम्उन्मुखीभिः
    चतुर्थीउन्मुख्यैउन्मुखीभ्याम्उन्मुखीभ्यः
    पञ्चमीउन्मुख्याःउन्मुखीभ्याम्उन्मुखीभ्यः
    षष्ठीउन्मुख्याःउन्मुख्योःउन्मुखीनाम्
    सप्तमीउन्मुख्याम्उन्मुख्योःउन्मुखीषु
    सम्बोधनउन्मुखिउन्मुख्यौउन्मुख्यः

    uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

    ī-stem feminine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern गौरी declines on

    1. गौरी

    2. 6.1.68हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्

      गौरी

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular

    सा

    तद्

    she — Mallinātha glosses सा मत्प्रिया, *she, my beloved*, which is the gloss he changed to at 2.37 and has kept. **The pronoun is the subject of a future verb three pādas away**, and everything between is what she will be doing when she hears

    pronoun

    A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand.

    తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

    uncheckedauthored

    pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern तद् declines on

    1. तद्

    2. 7.2.102त्यदादीनामः

      त+अ+स्

    3. 6.1.97अतो गुणे

      त+स्

    4. 4.1.4अजाद्यतष्टाप्

      त+टाप्+स्

    5. 6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः

      ता+स्

    6. 7.2.106तदोः सः सावनन्त्ययोः

      सा+स्

    7. 6.1.68हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्

      सा

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • pronoun, द्वितीया एकवचन accusative singular

    त्वाम्

    printed त्वामुत्कण्ठोच्छ्वसितहृदया

    युष्मद्

    you — the cloud, and the object of both absolutives: she will look at you and honour you. **The second person has gone back to the cloud.** In 2.39 it belonged to her, because the cloud was speaking; one stanza later the yakṣa is instructing again and त्वाम् means the messenger

    pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, द्वितीया एकवचन accusative singular

    pronoun, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern युष्मद् declines on

    1. युष्मद्

    2. 7.1.28ङे प्रथमयोरम्

      युष्मद्+अम्

    3. 7.2.97त्वमावेकवचने

      त्व+अद्+अम्

    4. 6.1.97अतो गुणे

      त्व+द्+अम्

    5. 7.2.87द्वितीयायां च

      त्व+आ+अम्

    6. 6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः

      त्वा+अम्

    7. 6.1.107अमि पूर्वः

      त्वाम्

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • ā-stem feminine, प्रथमा एकवचन nominative singular

    उत्कण्ठोच्छ्वसितहृदया

    printed त्वामुत्कण्ठोच्छ्वसितहृदया

    हृदय, taking ā-stem feminine endings at the end of a bahuvrīhi

    heart — the last member of the bahuvrīhi, feminine because it describes her. **The word has been in this canto three times as हृदयनिहित**, of things kept inside; here for once the heart is not holding something but opening. The neuter हृदय is declined as a feminine because the compound describes सा

    ā-stem feminine

    The commonest feminine class, formed from an a-stem by lengthening: कान्ता, कान्ते, कान्ताः.

    తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

    uncheckedauthored

    ā-stem feminine

    Feminine stems ending in आ, built from an अ-stem by टाप् (4.1.4): रमा, बाला, कान्ता, and the poem's याच्ञा, अलका, मोघा. The nominative is रमा, the accusative रमाम्, the instrumental रमया (7.3.105); the dative, ablative, genitive and locative singular take the याट् augment — रमायै, रमायाः, रमायाम् (7.3.113). The genitive plural is रमाणाम् (नुट् by 7.1.54), and the vocative singular is रमे.

    అకారాంత శబ్దం నుండి టాప్ (4.1.4) చేత ఏర్పడే ఆకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: రమా, బాలా, కాన్తా, పద్యంలోని యాచ్ఞా, అలకా, మోఘా. ప్రథమ రమా, ద్వితీయ రమామ్, తృతీయ రమయా (7.3.105); చతుర్థీ/పంచమీ/షష్ఠీ/సప్తమీ ఏకవచనాలు యాట్ ఆగమంతో — రమాయై, రమాయాః, రమాయామ్ (7.3.113). షష్ఠీబహువచనం రమాణామ్ (7.1.54 నుట్), సంబోధనైకవచనం రమే.

    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — आकारान्त स्त्रीलिङ्ग prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • Śabdamañjarī — आकारान्त स्त्रीलिङ्ग — aa-fem

    uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

    आकारान्त स्त्रीलिङ्ग
    एकवचनद्विवचनबहुवचन
    प्रथमाहृदयाहृदयेहृदयाः
    द्वितीयाहृदयाम्हृदयेहृदयाः
    तृतीयाहृदययाहृदयाभ्याम्हृदयाभिः
    चतुर्थीहृदयायैहृदयाभ्याम्हृदयाभ्यः
    पञ्चमीहृदयायाःहृदयाभ्याम्हृदयाभ्यः
    षष्ठीहृदयायाःहृदययोःहृदयानाम्
    सप्तमीहृदयायाम्हृदययोःहृदयासु
    सम्बोधनहृदयेहृदयेहृदयाः

    uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

    ā-stem feminine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern रमा declines on

    1. रमा

    2. 6.1.68हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्

      रमा

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • √ईक्ष् + ल्यप्

    वीक्ष्य

    √ईक्ष् with वि

    having looked at you — the absolutive, and the first of the two things she does before she listens. **The root has stood twice in this canto as प्रेक्ष्य**, at 2.16 and 2.17, of the cloud looking at things; here it is she who looks, and at the cloud. The affix is ल्यप् because वि stands in front, by Pāṇini 7.1.37

    absolutive, ल्यप्

    The same 'having X-ed', but in -ya, which is what क्त्वा becomes when the root carries a prefix: आलिङ्ग्य 'having embraced'.

    తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

    uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)

    √ईक्ष् · class 1 · ल्यप्

    1. ईक्षँ

    2. 1.3.1भूवादयो धातवः

      ईक्षँ॒

      and, without changing the form,1.3.2

    3. 1.3.9तस्य लोपः

      ईक्ष्

    4. 1.4.58प्रादयः

      वि + ईक्ष्

      and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80

    5. 3.4.21समानकर्तृकयोः पूर्वकाले

      वि + ईक्ष् + क्त्वा

      and, without changing the form,1.3.8

    6. 1.3.9तस्य लोपः

      वि + ईक्ष् + त्वा

      and, without changing the form,1.2.451.2.463.4.1141.1.731.1.431.1.371.1.40

    7. 7.1.37समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप्

      वि + ईक्ष् + ल्यप्

      and, without changing the form,1.3.31.3.8

    8. 1.3.9तस्य लोपः

      वि + ईक्ष् + य

      and, without changing the form,1.4.131.4.14

    9. 6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः

      वी + क्ष् + य

    10. 8.4.68अ अ

      वीक्ष्य

    uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

  • √भू + ल्यप्

    संभाव्य

    √भू in णिच् with सम्

    having done you honour — Mallinātha glosses सत्कृत्य, having received with respect. **The root is √भू in the causative**, so the literal force is *having made much of you*: to honour a guest is to make him larger. It is what a household does to a messenger, and it is the last courtesy left in a house where nothing else is being kept up

    absolutive, ल्यप् — The same 'having X-ed', but in -ya, which is what क्त्वा becomes when the root carries a prefix: आलिङ्ग्य 'having embraced'. · √भू + ल्यप्

    √भू · class 10 · ल्यप्

    1. भू

    2. 1.3.1भूवादयो धातवः

      भू

    3. 1.4.58प्रादयः

      सम् + भू

      and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80

    4. 3.1.25सत्यापपाशरूपवीणातूलश्लोकसेनालोमत्वचवर्मवर्णचूर्णचुरादिभ्यो णिच्

      सम् + भू + णिच्

      and, without changing the form,3.1.321.3.31.3.7

    5. 1.3.9तस्य लोपः

      सम् + भू + इ

      and, without changing the form,1.2.453.4.1141.1.431.1.371.4.13

    6. 7.2.115अचो ञ्णिति

      सम् + भौ + इ

      and, without changing the form,1.4.14

    7. 6.1.78एचोऽयवायावः

      सम् + भाव् + इ

    8. 3.4.21समानकर्तृकयोः पूर्वकाले

      सम् + भाव् + इ + क्त्वा

      and, without changing the form,1.3.8

    9. 1.3.9तस्य लोपः

      सम् + भाव् + इ + त्वा

      and, without changing the form,1.2.463.4.1141.1.731.1.431.1.371.1.40

    10. 7.1.37समासेऽनञ्पूर्वे क्त्वो ल्यप्

      सम् + भाव् + इ + ल्यप्

      and, without changing the form,1.3.31.3.8

    11. 1.3.9तस्य लोपः

      सम् + भाव् + इ + य

      and, without changing the form,1.4.131.1.5

    12. 6.4.51णेरनिटि

      सम् + भाव् + य

      and, without changing the form,1.4.14

    13. 8.3.23मोऽनुस्वारः

      सं + भाव् + य

      and, without changing the form,8.3.1118.4.59

    14. 8.4.68अ अ

      संभाव्य

    uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

  • अव्यय

    च

    printed चैव

    च

    and — joining the two absolutives, and Mallinātha keeps it where it stands, सम्भाव्य सत्कृत्य च. **The stanza standing above his comment reads चैवम्** where this text reads चैव; both scan, and his own gloss opens इत्येवम्, which would make a second एवम् in the pāda redundant

    indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय

  • अव्यय

    एव

    printed चैव

    एव

    indeed — and Mallinātha attaches it not to the absolutives but to the verb two pādas later: श्रोष्यत्येव, *she will certainly listen*. **So the particle is doing its work at a distance**, which is what a Sanskrit stanza can afford and an English sentence cannot. The printed चैव is च with एव after it: अ and ए make ऐ by Pāṇini 6.1.88 वृद्धिरेचि

    indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय

  • √श्रु, class 5, लृट्, parasmaipada, third person singular

    श्रोष्यति

    printed श्रोष्यत्यस्मात्

    √श्रु of the fifth class

    she will listen — **the stanza's one finite verb, and the fourth future in eight stanzas.** मोचयिष्यति at 2.33, एष्यति at 2.35, यास्यति at 2.36 and this: all four predict what the cloud's arrival will bring about, and this is the first that is about what she will *do* rather than what will happen to her body

    future, लृट्

    The ordinary future, built with -sya-: द्रक्ष्यसि 'you will see'.

    తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

    uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)

    परस्मैपद · लृट्
    प्रथमश्रोष्यतिश्रोष्यतःश्रोष्यन्ति
    मध्यमश्रोष्यसिश्रोष्यथःश्रोष्यथ
    उत्तमश्रोष्यामिश्रोष्यावःश्रोष्यामः

    uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

    √श्रु · class 1 · लृट्

    1. श्रु

    2. 1.3.1भूवादयो धातवः

      श्रु॒

    3. 3.3.13लृट् शेषे च

      श्रु + लृँट्

      and, without changing the form,1.3.21.3.3

    4. 1.3.9तस्य लोपः

      श्रु + ल्

      and, without changing the form,1.3.78

    5. 3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्

      श्रु + तिप्

      and, without changing the form,1.3.3

    6. 1.3.9तस्य लोपः

      श्रु + ति

      and, without changing the form,3.4.113

    7. 3.1.33स्यतासी लृलुटोः

      श्रु + स्य + ति

      and, without changing the form,3.4.1147.2.101.4.13

    8. 7.3.84सार्वधातुकार्धधातुकयोः

      श्रो + स्य + ति

      and, without changing the form,1.4.14

    9. 8.3.59आदेशप्रत्यययोः

      श्रो + ष्य + ति

    10. 8.4.68अ अ

      श्रोष्यति

    uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

    The frame closes over the message after one stanza. 2.39 was the cloud speaking; इति at the head of this verse shuts the quotation, and the second person goes back to being the cloud — त्वाम् here is the messenger she looks at, where in 2.39 it was she. The poem has said one sentence of its message and stopped to describe the effect: she will look up, her heart will open, she will do the cloud honour, and then, with her whole mind, she will listen. The verb is a future, the fourth in eight stanzas, and the first that is about what she will do rather than what will happen to her body.

    సందేశంపై చట్రం ఒక్క శ్లోకం తర్వాతే మూసుకుంటుంది. 2.39 మేఘం మాట్లాడినది; ఈ శ్లోకపు మొదటి పదం ఇతి ఆ ఉల్లేఖనాన్ని ముగిస్తుంది, ప్రథమపురుష మఱల మేఘానిదవుతుంది — ఇక్కడి త్వామ్‌ ఆమె చూసే దూత, 2.39 లో అది ఆమె అయినది. కావ్యం సందేశపు ఒక వాక్యం చెప్పి, సందేశం నిజంగా మొదలయ్యేముందు దాని ఫలితాన్ని వర్ణించడానికి ఆగుతుంది: ఆమె తలయెత్తి చూస్తుంది, హృదయం విచ్చుకుంటుంది, మేఘానికి మర్యాద చేస్తుంది, తర్వాత మనసంతా ఇచ్చి వింటుంది. క్రియ భవిష్యత్తు, ఎనిమిది శ్లోకాలలో నాలుగవది, ఆమె శరీరానికి జరిగేదానిని కాక ఆమె చేయబోయేదానిని చెప్పే మొదటిది.

    • Mallinātha, Sañjīvinī — 2.40: avahitā apramattā satī śroṣyaty eva

  • pronoun, पञ्चमी एकवचन ablative singular

    अस्मात्

    printed श्रोष्यत्यस्मात्

    इदम्

    after this — an ablative with परम्, and Mallinātha writes the referent in: अस्माद् भर्तृमैत्रीज्ञापनात्, from this making known of the friendship with her husband. **So the pronoun points at the whole of 2.39**, as the तस्मिन् of 2.37 pointed at an hour and the इत्थंभूताम् of 2.34 at eight stanzas. The poem keeps gathering stretches of itself into single words

    pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, पञ्चमी एकवचन ablative singular

    pronoun, पञ्चमी एकवचन ablative singular · the pattern इदम् declines on

    1. इदम्

    2. 7.2.102त्यदादीनामः

      इद+अ+अस्

    3. 6.1.97अतो गुणे

      इद+अस्

    4. 7.1.15ङसिङ्योः स्मात्स्मिनौ

      इद+स्मात्

    5. 7.2.113हलि लोपः

      अस्मात्

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • अव्यय

    परम्

    printed परमवहिता

    परम्

    after — the indeclinable that governs an ablative and means *later than*. Mallinātha keeps it with the pronoun, अस्मात्परम्, and adds what she will hear: सर्वं श्रोतव्यम्, everything that is to be told

    indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय

  • √धा + क्त, प्रथमा एकवचन nominative singular

    अवहिता

    printed परमवहिता

    अवहिता, from √धा with अव and क्त

    attentive — Mallinātha glosses अप्रमत्ता, not letting her mind wander. **The root is √धा again and hidden the same way**: धा gives हित before क्त, so अवहित is *put down towards*, a mind set on a thing. It is the third participle of this root in two stanzas, after निहितैः at 2.39, and the poem's word for attention is literally the word for laying something in place

    past participle, क्त — The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective. · √धा + क्त, प्रथमा एकवचन nominative singular

    √धा · class 3 · क्त

    1. डुधाञ्

    2. 1.3.1भूवादयो धातवः

      डुधा॒ञ्

      and, without changing the form,1.3.31.3.5

    3. 1.3.9तस्य लोपः

      धा

      and, without changing the form,1.1.20

    4. 1.4.58प्रादयः

      अव + धा

      and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80

    5. 3.2.102निष्ठा

      अव + धा + क्त

      and, without changing the form,1.3.8

    6. 1.3.9तस्य लोपः

      अव + धा + त

      and, without changing the form,1.1.261.2.451.2.463.4.1141.1.431.1.37

    7. 4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्

      अव + धा + त + सुँ

      and, without changing the form,1.3.2

    8. 1.3.9तस्य लोपः

      अव + धा + त + स्

      and, without changing the form,1.1.431.1.372.4.827.2.10

    9. 4.1.4अजाद्यतष्टाप्

      अव + धा + त + टाप् + स्

      and, without changing the form,1.3.31.3.7

    10. 1.3.9तस्य लोपः

      अव + धा + त + आ + स्

      and, without changing the form,1.4.13

    11. 7.4.42दधातेर्हिः

      अव + हि + त + आ + स्

      and, without changing the form,1.4.141.4.18

    12. 6.1.68हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्

      अव + हि + त + आ

    13. 6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः

      अव + हि + ता

    14. 8.4.68अ अ

      अवहिता

    uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

    ā-stem feminine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern रमा declines on

    1. रमा

    2. 6.1.68हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्

      रमा

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • a-stem masculine, सम्बोधन एकवचन vocative singular

    सौम्य

    सौम्य

    gentle one — Mallinātha glosses साधो, *good sir*, exactly as he did at 2.20. **It is the nineteenth vocative in the corpus and the third of this word**, after 1.51 and 2.26; and it comes one stanza after अविधवे, which was the cloud's address to her. So two stanzas running open with a vocative and the speakers are different

    a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, सम्बोधन एकवचन vocative singular

    अकारान्त पुंलिङ्ग
    एकवचनद्विवचनबहुवचन
    प्रथमासौम्यःसौम्यौसौम्याः
    द्वितीयासौम्यम्सौम्यौसौम्यान्
    तृतीयासौम्येनसौम्याभ्याम्सौम्यैः
    चतुर्थीसौम्यायसौम्याभ्याम्सौम्येभ्यः
    पञ्चमीसौम्यात्सौम्याभ्याम्सौम्येभ्यः
    षष्ठीसौम्यस्यसौम्ययोःसौम्यानाम्
    सप्तमीसौम्येसौम्ययोःसौम्येषु
    सम्बोधनसौम्यसौम्यौसौम्याः

    uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

    a-stem masculine, सम्बोधन एकवचन vocative singular · the pattern राम declines on

    1. राम

    2. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः

      राम + स्

    3. 6.1.69एङ्ह्रस्वात् सम्बुद्धेः

      हे राम

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • ī-stem feminine, षष्ठी बहुवचन genitive plural

    सीमन्तिनीनाम्

    printed सीमन्तिनीनां

    सीमन्तिनी

    of women — Mallinātha glosses वधूनाम् and quotes Amara, नारी सीमन्तिनी वधूः. **The word means *she who has a parting in her hair***, from सीमन्त, the line where the hair is divided — so the general truth about women is stated in a word about hair, four stanzas after a braid and one before the braids of 2.39. The plural and the genitive together are what make the line a rule and not a remark

    ī-stem feminine — A long-ī stem, most often a feminine made from a masculine stem: एकपत्नी, नद्याः. · ī-stem feminine, षष्ठी बहुवचन genitive plural

    ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग
    एकवचनद्विवचनबहुवचन
    प्रथमासीमन्तिनीसीमन्तिन्यौसीमन्तिन्यः
    द्वितीयासीमन्तिनीम्सीमन्तिन्यौसीमन्तिनीः
    तृतीयासीमन्तिन्यासीमन्तिनीभ्याम्सीमन्तिनीभिः
    चतुर्थीसीमन्तिन्यैसीमन्तिनीभ्याम्सीमन्तिनीभ्यः
    पञ्चमीसीमन्तिन्याःसीमन्तिनीभ्याम्सीमन्तिनीभ्यः
    षष्ठीसीमन्तिन्याःसीमन्तिन्योःसीमन्तिनीनाम्
    सप्तमीसीमन्तिन्याम्सीमन्तिन्योःसीमन्तिनीषु
    सम्बोधनसीमन्तिनिसीमन्तिन्यौसीमन्तिन्यः

    uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

    ī-stem feminine, षष्ठी बहुवचन genitive plural · the pattern गौरी declines on

    1. गौरी

    2. 7.1.54ह्रस्वनद्यापो नुट्

      गौरी+न्+आम्

    3. 6.4.3नामि

      गौरीनाम्

    4. 8.4.2अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि

      गौरीणाम्

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

    कान्तोदन्तः

    उदन्त

    news — the subject of the general statement, and Amara's fourth word for it. **The whole fourth pāda is a sentence with no verb**, and what it asserts is a rule: for women, news of a lover brought by a friend is a little short of a meeting. Mallinātha introduces it as an answer to an objection — *what does she gain from merely hearing?* — so the pāda is an argument and not an ornament

    a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

    अकारान्त पुंलिङ्ग
    एकवचनद्विवचनबहुवचन
    प्रथमाउदन्तःउदन्तौउदन्ताः
    द्वितीयाउदन्तम्उदन्तौउदन्तान्
    तृतीयाउदन्तेनउदन्ताभ्याम्उदन्तैः
    चतुर्थीउदन्तायउदन्ताभ्याम्उदन्तेभ्यः
    पञ्चमीउदन्तात्उदन्ताभ्याम्उदन्तेभ्यः
    षष्ठीउदन्तस्यउदन्तयोःउदन्तानाम्
    सप्तमीउदन्तेउदन्तयोःउदन्तेषु
    सम्बोधनउदन्तउदन्तौउदन्ताः

    uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

    a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on

    1. राम

    2. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः

      राम + स्

    3. 8.2.66ससजुषो रुः

      राम + रुँ

    4. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः

      राम + र्

    5. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः

      रामः

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

    The last pāda is a separate sentence, and Mallinātha introduces it as an argument. ननु वार्तामात्रश्रवणादस्याः को लाभ इत्याशङ्कयार्थान्तरमुपन्यस्यति — *but what does she gain from merely hearing news?* Anticipating that, the poet adduces another matter: for women, कान्तोदन्तः, word of the beloved (Mallinātha glosses कान्तस्योदन्तो वार्ता), brought by a friend, is सङ्गमात् किंचित् ऊनः, a little short of a meeting. The whole consolation rests on the smallest word in the stanza, किंचित् — ईषत्, slightly — and he draws the conclusion himself: तद्वदेवानन्दकारीत्यर्थः, it gives joy just as a meeting does. A message is a meeting minus a little.

    చివరి పాదం వేఱొక వాక్యం, దాన్ని మల్లినాథుడు ఒక వాదనగా ప్రవేశపెడతాడు. నను వార్తామాత్రశ్రవణాదస్యాః కో లాభ ఇత్యాశఙ్కయార్థాన్తరముపన్యస్యతి — *కేవలం వార్త వినుటవలన ఆమెకేమి లాభం?* అని శంకించి, కవి వేఱొక విషయాన్ని ముందుంచుతాడు: స్త్రీలకు, కాన్తోదన్తః, ప్రియుని వార్త (కాన్తస్యోదన్తో వార్తా అని గ్లోసు), మిత్రునిద్వారా వచ్చినది, సఙ్గమాత్‌ కిఞ్చిత్‌ ఊనః, కలయికకంటె కొంచెమే తక్కువ. ఈ ఓదార్పు యావత్తు శ్లోకపు అతిచిన్న పదం కిఞ్చిత్‌పైనే — ఈషత్‌, కొంచెం — ఆధారపడుతుంది, ఆయనే ముగింపు తీస్తాడు: తద్వదేవానన్దకారీత్యర్థః, కలయికవలెనే అది ఆనందం ఇస్తుంది. సందేశమంటే కలయిక కొంచెం తీసివేసినది.

    • Mallinātha, Sañjīvinī — 2.40: nanu vārtāmātraśravaṇād asyāḥ ko lābha ity āśaṅkayārthāntaram upanyasyati | kiṃcid ūna īṣad ūnas tadvad evānandakārīty arthaḥ

  • √नम् + क्त, प्रथमा एकवचन nominative singular

    सुहृदुपनतः

    उपनत, from √नम् with उप and क्त

    come to hand — Mallinātha glosses प्राप्तः, arrived, and adds a सन् to make it circumstantial. **It is the same root and preverb as the उपनमेत् of 2.31**, where she asked *how could being with him come to me, even in a dream?* — nine stanzas apart, the wish and the thing that answers it, in one verb of inclining towards

    past participle, क्त — The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective. · √नम् + क्त, प्रथमा एकवचन nominative singular

    √नम् · class 1 · क्त

    1. णमँ

    2. 1.3.1भूवादयो धातवः

      ण॒मँ

      and, without changing the form,1.3.2

    3. 1.3.9तस्य लोपः

      णम्

    4. 6.1.65णो नः

      नम्

    5. 1.4.58प्रादयः

      उप + नम्

      and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80dhātupāṭha 01.0934

    6. 3.2.102निष्ठा

      उप + नम् + क्त

      and, without changing the form,1.3.8

    7. 1.3.9तस्य लोपः

      उप + नम् + त

      and, without changing the form,1.1.261.2.451.2.463.4.1141.1.431.1.37

    8. 4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्

      उप + नम् + त + सुँ

      and, without changing the form,1.3.2

    9. 1.3.9तस्य लोपः

      उप + नम् + त + स्

      and, without changing the form,1.1.431.1.372.4.827.2.101.4.13

    10. 6.4.37अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिक लोपो झलि क्ङिति

      उप + न + त + स्

      and, without changing the form,1.4.14

    11. 8.2.66ससजुषो रुः

      उप + न + त + रुँ

    12. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्

      उप + न + त + र्

    13. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः

      उप + न + त + ः

    14. 8.4.68अ अ

      उपनतः

    uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

    a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on

    1. राम

    2. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः

      राम + स्

    3. 8.2.66ससजुषो रुः

      राम + रुँ

    4. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः

      राम + र्

    5. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः

      रामः

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

    Two stanzas running, a word is chosen to stop a fear. At 2.39 अविधवे forestalled the fear that the husband was dead; here सुहृत् does the same for a different fear. Mallinātha gives the reason outright: सुहृत्पदं विप्रलम्भशङ्कानिवारणार्थम्, the word *friend* is used to remove the suspicion of a trick. News from a stranger at a window at night could be a deception; news brought by a friend is not. The compound सुहृदुपनतः, *come by way of a friend*, he glosses सुहृदा सुहृन्मुखेन उपनतः प्राप्तः — arrived through a friend's mouth — and the message is being built, word by first word, to be believed.

    వరుసగా రెండు శ్లోకాలలో ఒక పదం ఒక భయాన్ని ఆపడానికి ఎంచుకోబడింది. 2.39 లో అవిధవే భర్త చనిపోయాడన్న భయాన్ని ముందే తొలగించింది; ఇక్కడ సుహృత్‌ వేఱొక భయానికి అదే చేస్తుంది. మల్లినాథుడు కారణాన్ని స్పష్టంగా ఇస్తాడు: సుహృత్పదం విప్రలమ్భశఙ్కానివారణార్థమ్‌, మిత్రుడు అను పదం మోసమన్న అనుమానాన్ని తొలగించడానికి. అర్ధరాత్రి కిటికీవద్ద అపరిచితుని వార్త మోసం కావచ్చు; మిత్రుడు తెచ్చిన వార్త కాదు. సుహృదుపనతః, మిత్రునిద్వారా వచ్చినది, అను సమాసాన్ని ఆయన సుహృదా సుహృన్ముఖేన ఉపనతః ప్రాప్తః అని విప్పుతాడు — మిత్రుని నోటిద్వారా చేరినది — మఱి సందేశం, మొదటిపదంనుండే, నమ్మదగినదిగా కట్టబడుతోంది.

    • Mallinātha, Sañjīvinī — 2.40: suhṛdā suhṛnmukhenopanataḥ prāptaḥ san | suhṛtpadaṃ vipralambhaśaṅkānivāraṇārtham

  • a-stem masculine, पञ्चमी एकवचन ablative singular

    सङ्गमात्

    printed सङ्गमात्किंचिदूनः

    सङ्गम

    than a meeting — an ablative of comparison, which is the case a thing is measured against. Mallinātha glosses कान्तसम्पर्कात्, than contact with the beloved. **The word is what the whole poem is about not having**, and it appears here only to be fallen short of by a little

    a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, पञ्चमी एकवचन ablative singular

    अकारान्त पुंलिङ्ग
    एकवचनद्विवचनबहुवचन
    प्रथमासङ्गमःसङ्गमौसङ्गमाः
    द्वितीयासङ्गमम्सङ्गमौसङ्गमान्
    तृतीयासङ्गमेनसङ्गमाभ्याम्सङ्गमैः
    चतुर्थीसङ्गमायसङ्गमाभ्याम्सङ्गमेभ्यः
    पञ्चमीसङ्गमात्सङ्गमाभ्याम्सङ्गमेभ्यः
    षष्ठीसङ्गमस्यसङ्गमयोःसङ्गमानाम्
    सप्तमीसङ्गमेसङ्गमयोःसङ्गमेषु
    सम्बोधनसङ्गमसङ्गमौसङ्गमाः

    uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

    a-stem masculine, पञ्चमी एकवचन ablative singular · the pattern राम declines on

    1. राम

    2. 7.1.12टाङसिङसामिनात्स्याः

      राम + आत्

    3. 6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः

      रामात्

    4. 8.2.39झलां जशोऽन्ते

      रामाद्

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • अव्यय

    किंचित्

    printed सङ्गमात्किंचिदूनः

    किंचित्

    a little — Mallinātha glosses ईषत्, slightly. **It is the word the whole consolation rests on and it is the smallest in the stanza.** Say *much short of a meeting* and the message is worth little; say *a little short* and it is worth almost everything. He draws the conclusion himself: तद्वदेवानन्दकारीत्यर्थः, meaning it gives joy just as a meeting does

    indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय

  • a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

    ऊनः

    printed सङ्गमात्किंचिदूनः

    ऊन

    short of it — the predicate, and the last word of the stanza. ऊन is what is lacking, the word used of a number that falls below another; it governs the ablative in front of it. **The poem's whole proposition about itself is in these three words**: a message is a meeting minus a little

    a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

    अकारान्त पुंलिङ्ग
    एकवचनद्विवचनबहुवचन
    प्रथमाऊनःऊनौऊनाः
    द्वितीयाऊनम्ऊनौऊनान्
    तृतीयाऊनेनऊनाभ्याम्ऊनैः
    चतुर्थीऊनायऊनाभ्याम्ऊनेभ्यः
    पञ्चमीऊनात्ऊनाभ्याम्ऊनेभ्यः
    षष्ठीऊनस्यऊनयोःऊनानाम्
    सप्तमीऊनेऊनयोःऊनेषु
    सम्बोधनऊनऊनौऊनाः

    uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

    a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on

    1. राम

    2. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः

      राम + स्

    3. 8.2.66ससजुषो रुः

      राम + रुँ

    4. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः

      राम + र्

    5. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः

      रामः

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

३अन्वयthe words in prose order

इति · आख्याते · सति [supplied] · पवनतनयम् · मैथिली · इव · सा · उन्मुखी · उत्कण्ठोच्छ्वसितहृदया · सती [supplied] · त्वाम् · वीक्ष्य · संभाव्य · च · अस्मात् · परम् · अवहिता · श्रोष्यति · एव · सौम्य · सीमन्तिनीनाम् · सुहृदुपनतः · कान्तोदन्तः · सङ्गमात् · किंचित् · ऊनः

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, whose commentary runs as anvaya. **Two words have to be supplied and both are his**, and both are the same word in different genders: सति to close the locative absolute, इत्येवमाख्याते सति, and सती to turn the two epithets of her into a circumstance, उच्छ्वसितहृदया विकसितचित्ता सती त्वां वीक्ष्य — *being so, she looks*. He writes a second सती in beside अवहिता for the same reason and it is the same word again. What he moves is the fourth pāda: he takes सुहृदुपनतः in front of कान्तोदन्तः, so that how the news comes stands before what it is“ity evam ākhyāte sati pavanatanayaṃ hanūmantaṃ maithilīva sīteva sā matpriyā | unmukhy utkaṇṭhayautsukyenocchvasitahṛdayā vikasitacittā satī tvāṃ vīkṣya sambhāvya satkṛtya ca | asmād bhartṛmaitrījñāpanāt paraṃ sarvaṃ śrotavyam | avahitā apramattā satī śroṣyaty eva … he saumya sādho, sīmantinīnāṃ vadhūnām … suhṛdā suhṛnmukhenopanataḥ prāptaḥ san | kāntasyodanto vārtā kāntodantaḥ … saṅgamāt kāntasamparkāt kiṃcid ūna īṣad ūnaḥ”

the dependency structure

श्रोष्यति · क्रिया — she will listen, श्रोष्यति; the stanza's one finite verb, and the fourth future in eight stanzas after मोचयिष्यति, एष्यति and यास्यति — the first that is about what she will *do* and not about what befalls her body. Mallinātha ties एव to it across two pādas, श्रोष्यत्येव, she will certainly listen

सौम्य · सम्बोधन — gentle friend, साधो; the address is to the cloud, one stanza after अविधवे which the cloud spoke to her — two verses running open toward a vocative and the speaker is not the same

एव · अवधारण — indeed; Mallinātha attaches it not to the absolutives beside it but to the verb two pādas off, श्रोष्यत्येव — a particle doing its work at a distance, which a Sanskrit stanza can afford

अस्मात् · अपादान — after this, अस्माद्भर्तृमैत्रीज्ञापनात्; the pronoun points back at the whole of 2.39, the one stanza the cloud has spoken

परम् · — after, later than; the indeclinable that governs the ablative अस्मात्, अस्मात्परं सर्वं श्रोतव्यम्

अवहिता · agreeing with सा — attentive, अप्रमत्ता; √धा laid down again — अवहित is a mind set on a thing, the poem's word for attention being the word for laying something in place

सा · कर्ता — she, मत्प्रिया; the subject of the future verb three pādas away, and everything between is what she is doing when she hears

मैथिली · उपमान — like the princess of Mithilā, सीता; the only comparison in either canto whose other half is a story rather than a thing

इव · — as, सीतेव; the comparison particle, weighing a whole scene against a whole scene

पवनतनयम् · कर्म of the looking in the simile — the son of the wind, हनूमन्तम्; Sītā looked up at Hanumān as she looks up at you, and the cloud and Hanumān are both carried by the wind

उन्मुखी · agreeing with सा — with her face raised, उन्मुखी; the answer to two stanzas of eyes — blocked at 2.35, gone still at 2.38, and here the whole face comes up

उत्कण्ठोच्छ्वसितहृदया · agreeing with सा — her heart opened out by longing, विकसितचित्ता; for once the heart is not holding something in but opening, the way the jasmine buds opened two stanzas ago

सती · agreeing with सा — being so, सती [supplied]; Mallinātha's सती turning the two epithets of her into a circumstance — being like that, she looks

वीक्ष्य · पूर्वकालक्रिया — having looked at, वीक्ष्य; the first of the two things she does before she listens, and now it is she who looks and at the cloud

त्वाम् · कर्म — you, the cloud; the second person has gone back to the messenger, having belonged to her in 2.39 while the cloud spoke

संभाव्य · पूर्वकालक्रिया — having done you honour, सत्कृत्य; √भू in the causative, so the force is to make much of you — the last courtesy left in a house where nothing else is kept up

च · — and; joining the two absolutives, सम्भाव्य सत्कृत्य च

आख्याते · सति सप्तमी — this having been said, इत्येवमाख्याते सति; a locative absolute closing the cloud's one spoken stanza. It is impersonal — not *you having said* but *it having been said* — so the neuter carries a whole speech and no speaker is named

इति · — so, इत्येवम्; the seam between the message and the frame, the particle that shuts the quotation of 2.39

सति · agreeing with आख्याते — [supplied]; Mallinātha's सति completing the absolute, इत्येवमाख्याते सति

uncheckedthe reader's reading, following Mallinātha's Sañjīvinī for the anvaya and the reading, which supplies सति to close the locative absolute and सती to turn her epithets into a circumstance; he glosses श्रोष्यत्येव, हनूमन्तम् and सीतेव with the remark that the tale suggests her fidelity and the cloud's messenger-qualities, विकसितचित्ता for उच्छ्वसितहृदया, सत्कृत्य for सम्भाव्य, अप्रमत्ता for अवहिता, साधो for सौम्य, वधूनाम् with Amara for सीमन्तिनीनाम्, and reads the fourth pāda as अर्थान्तर answering a staged objection (सुहृत्पदं विप्रलम्भशङ्कानिवारणार्थम्; किंचिदून ईषदून). The tree roots at श्रोष्यति, the stanza's one finite verb, and carries the first three pādas — the sentence the verb governs, with the locative absolute इत्याख्याते सति and the Sītā simile on सा; the fourth pāda is a separate verbless sentence, read in the notes. Mallinātha names the shape of अर्थान्तरन्यास (अर्थान्तरमुपन्यस्यति) without naming the figure, so none is written. The Telugu is drawn from Vedam Venkataraya Sastri's Āndhra Meghasandeśam.

४भावार्थthe sense of the whole

When that has been said, she will look up at you as Sītā looked up at the son of the wind, her heart opening out with longing; and having looked at you and done you honour, she will listen to the rest of it with her whole mind. For a woman, gentle friend, word of her love brought by a friend is a little short of a meeting. **The frame closes over the message after one stanza.** 2.39 was the cloud speaking; इति at the head of this verse shuts the quotation, and the second person goes back to being the cloud. The poem has said one sentence of its message and stopped to describe the effect. **The comparison reaches outside the poem, and Mallinātha says it does two jobs.** मैथिली and पवनतनय are Sītā and Hanumān, and this is the only simile in either canto whose other half is a story rather than a thing. अत्र सीताहनूमदुपाख्यानादस्याः पातिव्रत्यं मेघस्य दूतगुणसम्पत्तिश्च व्यज्यते — by the tale of Sītā and Hanumān, **her fidelity and the cloud's full complement of a messenger's qualities** are both suggested. And then he lists the qualities, out of a book: a messenger to a woman should be celibate, strong, steady, able to go unseen, free of pride, intelligent, generous, fearless and eloquent. Nine of them, and the cloud is being credited with all nine by one word of comparison. **Two stanzas running, a word is chosen to stop a fear.** At 2.39 अविधवे forestalled the fear that the husband was dead. Here सुहृत् does the same for a different fear: सुहृत्पदं विप्रलम्भशङ्कानिवारणार्थम्, the word *friend* is there to remove the suspicion of a trick. News from a stranger at a window at night could be a deception; news from a friend is not. **The message is being built to be believed**, and Mallinātha reads each of its first words as removing one objection. **And the last pāda is an argument, introduced as one.** ननु वार्तामात्रश्रवणादस्याः को लाभ इत्याशङ्कयार्थान्तरमुपन्यस्यति — *but what does she gain from merely hearing news?* Anticipating that, he says, the poet **adduces another matter**: for women, word of a lover brought by a friend is a little short of a meeting. That is the shape of अर्थान्तरन्यास, a particular case propped on a general truth, and the words he uses for what the poet does — अर्थान्तरम् उपन्यस्यति — are the figure's own name taken apart. **He does not name the figure**, as he did at 1.3, 1.10 and 2.27, so none is written here. **The consolation rests on the smallest word in the stanza.** किंचित्, *a little* — ईषत् in his gloss — and then the conclusion drawn out: तद्वदेवानन्दकारीत्यर्थः, it gives joy just as a meeting does. A message is a meeting minus a little, and the poem has just spent a hundred and four stanzas making that arithmetic hold.

uncheckedthe reader's reading, following Mallinātha, Sañjīvinī's gloss. His are: इत्येवम् and the supplied सति, हनूमन्तम् and सीतेव with the remark that the tale suggests her fidelity and the cloud's qualities, the messenger's nine qualities quoted from a book the transcription names रसाकर — very likely the रसरत्नाकर he quoted at 2.26 and 2.37, though the run does not assert it — विकसितचित्ता for उच्छ्वसितहृदया, सत्कृत्य for सम्भाव्य, अस्माद्भर्तृमैत्रीज्ञापनात्, अप्रमत्ता for अवहिता, साधो for सौम्य, वधूनाम् with Amara for सीमन्तिनीनाम्, the staged objection and अर्थान्तरमुपन्यस्यति, सुहृत्पदं विप्रलम्भशङ्कानिवारणार्थम्, कान्तस्योदन्तो वार्ता with Amara, and ईषदूनस्तद्वदेवानन्दकारी. That the frame closes over the message here and the second person changes hands, that this is the second word in two stanzas chosen to stop a fear, and that उपनतः answers the उपनमेत् of 2.31, are the reader's. The book of a messenger's qualities is not in this repository and the citation cannot be checked“atra sītāhanūmadupākhyānād asyāḥ pātivratyaṃ meghasya dūtaguṇasampattiś ca vyajyate”

When that has been said, she will look up at you as Sītā looked up at the son of the wind, her heart opening out with longing; and having looked at you and done you honour, she will listen to the rest of it with her whole mind. For a woman, gentle friend, word of her love brought by a friend is a little short of a meeting. This is where the poem's errand becomes speech and then draws breath: the cloud has spoken one stanza, the frame closes over it, and the yakṣa describes what one sentence will do to her before the message begins in earnest — and ends the verse arguing that a message heard is nearly a meeting had.

అది చెప్పబడినప్పుడు, సీత వాయుపుత్రునివైపు చూచినట్లు ఆమె తలయెత్తి నిన్ను చూస్తుంది, హృదయం వేదనతో విచ్చుకుంటూ; నిన్ను చూసి, మర్యాద చేసి, మిగతాదంతా మనసంతా ఇచ్చి వింటుంది. స్త్రీకి, ప్రియమిత్రమా, మిత్రునిద్వారా వచ్చిన ప్రియుని వార్త కలయికకంటె కొంచెమే తక్కువ. ఇక్కడే కావ్యపు యాత్రా మాటగా మారి, మఱల ఊపిరి తీసుకుంటుంది: మేఘం ఒక శ్లోకం చెప్పింది, దానిపై చట్రం మూసుకుంటుంది, సందేశం నిజంగా మొదలయ్యేముందు ఒక వాక్యం ఆమెపై చేసేదాన్ని యక్షుడు వర్ణిస్తాడు — మఱి విన్న సందేశం దాదాపు పొందిన కలయికేనని వాదిస్తూ శ్లోకాన్ని ముగిస్తాడు.

  • Mallinātha, Sañjīvinī — 2.40, whole-verse gloss

५अलंकारthe figure

No figure is named for this verse by the commentary this reading follows, so none is shown.