मेघदूतम् · कालिदास · 2.47

मेघदूतम् · कालिदास · 2.47

संदेश · the north wind embraced, in case it touched her

भित्त्वा सद्यः किसलयपुटान् देवदारुद्रुमाणां

भि
त्त्वा
स
द्यः
कि
स
ल
य
पु
टा
न्दे
व
दा
रु
द्रु
मा
णां

ये तत्क्षीरस्रुतिसुरभयो दक्षिणेन प्रवृत्ताः

ये
त
त्क्षी
र
स्रु
ति
सु
र
भ
यो
द
क्षि
णे
न
प्र
वृ
त्ताः

आलिङ्ग्यन्ते गुणवति मया ते तुषाराद्रिवाताः

आ
लि
ङ्ग्य
न्ते
गु
ण
व
ति
म
या
ते
तु
षा
रा
द्रि
वा
ताः

पूर्वस्पृष्टं यदि किल भवेदङ्गमेभिस्तवेति

पू
र्व
स्पृ
ष्टं
य
दि
कि
ल
भ
वे
द
ङ्ग
मे
भि
स्त
वे
ति

वृत्तविचारthe metre, syllable by syllable

pāda a

  • भिguruthe conjunct त्त्व that follows it
  • त्त्वाguruits long vowel आ
  • सguruthe conjunct द्य that follows it
  • द्यःguruthe visarga it carries
  • किlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • सlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • लlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • यlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • पुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • टाguruits long vowel आ
  • न्देguruits long vowel ए
  • वlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • दाguruits long vowel आ
  • रुguruthe conjunct द्र that follows it
  • द्रुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • माguruits long vowel आ
  • णांguruthe anusvāra it carries
  • yati after 4 — a word ends here — सद्यः
  • yati after 10 — a word ends here — किसलयपुटान्

pāda b

  • येguruits long vowel ए
  • तguruthe conjunct त्क्ष that follows it
  • त्क्षीguruits long vowel ई
  • रguruthe conjunct स्र that follows it
  • स्रुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • तिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • सुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • भlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • योguruits long vowel ओ
  • दguruthe conjunct क्ष that follows it
  • क्षिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • णेguruits long vowel ए
  • नguruthe conjunct प्र that follows it
  • प्रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • वृguruthe conjunct त्त that follows it
  • त्ताःguruthe visarga it carries
  • yati after 4 — a compound member ends here, inside तत्क्षीरस्रुतिसुरभयः
  • yati after 10 — a word ends here — तत्क्षीरस्रुतिसुरभयो

pāda c

  • आguruits long vowel आ
  • लिguruthe conjunct ङ्ग्य that follows it
  • ङ्ग्यguruthe conjunct न्त that follows it
  • न्तेguruits long vowel ए
  • गुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • णlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • वlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • तिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • मlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • याguruits long vowel आ
  • तेguruits long vowel ए
  • तुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • षाguruits long vowel आ
  • राguruits long vowel आ
  • द्रिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • वाguruits long vowel आ
  • ताःguruthe visarga it carries
  • yati after 4 — a word ends here — आलिङ्ग्यन्ते
  • yati after 10 — a word ends here — मया

pāda d

  • पूguruits long vowel ऊ
  • र्वguruthe conjunct स्प that follows it
  • स्पृguruthe conjunct ष्ट that follows it
  • ष्टंguruthe anusvāra it carries
  • यlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • दिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • किlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • लlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • भlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • वेguruits long vowel ए
  • दguruthe conjunct ङ्ग that follows it
  • ङ्गlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • मेguruits long vowel ए
  • भिguruthe conjunct स्त that follows it
  • स्तlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • वेguruits long vowel ए
  • तिlaghuits short vowel — light on its own, though the pāda ends here
  • yati after 4 — a word ends here — पूर्वस्पृष्टं
  • yati after 10 — it falls inside भवेत्

सन्धिrecovering the words from the sound

  • देवदारुद्रुमाणाम् + ये → देवदारुद्रुमाणां

    म् + य्

    8.3.23

  • तत्क्षीरस्रुतिसुरभयः + दक्षिणेन → तत्क्षीरस्रुतिसुरभयो

    ः + द्

    no rule named — the builder's table does not hold this change

  • पूर्वम् + स्पृष्टम् → पूर्वस्पृष्टं

    म् + स्

    8.3.23

  • भवेत् + अङ्गम् → भवेदङ्गमेभिस्तवेति

    त् + अ

    8.2.39

  • अङ्गम् + एभिः → भवेदङ्गमेभिस्तवेति

    म् + ए

    no rule named — the builder's table does not hold this change

  • एभिः + ते → भवेदङ्गमेभिस्तवेति

    ः + त्

    8.3.34

  • ते + इति → भवेदङ्गमेभिस्तवेति

    ए + इ

    no rule named — the builder's table does not hold this change

  • किसलय + पुट → किसलयपुटान्

    अ + प्

    no rule named — the builder's table does not hold this change

  • देवदारु + द्रुम → देवदारुद्रुमाणाम्

    उ + द्

    no rule named — the builder's table does not hold this change

  • तद् + क्षीर → तत्क्षीरस्रुतिसुरभयः

    द् + क्

    8.4.55

  • क्षीर + स्रुति → तत्क्षीरस्रुतिसुरभयः

    अ + स्

    no rule named — the builder's table does not hold this change

  • स्रुति + सुरभि → तत्क्षीरस्रुतिसुरभयः

    इ + स्

    no rule named — the builder's table does not hold this change

  • तुषार + अद्रि → तुषाराद्रिवाताः

    अ + अ → आ · falls inside the syllable रा

    6.1.101

  • अद्रि + वात → तुषाराद्रिवाताः

    इ + व्

    no rule named — the builder's table does not hold this change

भवेत् + अङ्गम् makes भवेदङ्गम्, the final त् voicing to द् before the vowel by Pāṇini 8.2.39 झलां जशोऽन्ते, and भवेत् + यदि would make भवेद्यदि the same way in Mallinātha's order. सुरभयः + ये makes सुरभयो ये, the visarga after अ becoming ओ before the voiced य् by 6.1.114 हशि च. एभिः + तव makes एभिस्तव: the visarga becomes स् before the voiceless त् by 8.3.34 विसर्जनीयस्य सः. तव + इति makes तवेति, अ and इ giving the guṇa vowel ए by 6.1.87 आद्गुणः. A word-final म् becomes anusvāra before a consonant by 8.3.23 मोऽनुस्वारः — देवदारुद्रुमाणां किसलय°, पूर्वं स्पृष्टं, स्पृष्टं यदि — and is kept before a vowel, अङ्गमेभिः. In स्पृष्ट itself the श् of √स्पृश् retroflexes to ष् before त् by 8.2.36 व्रश्चभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां षः and the त् follows it to ट् by 8.4.41 ष्टुना ष्टुः. text.md prints पूर्वस्पृष्टं solid where the stanza above the comment reads पूर्वं स्पृष्टं; the two scan identically, and verse('2.47').variants is empty.

భవేత్‌ + అఙ్గమ్‌ భవేదఙ్గమ్‌ అవుతుంది, పదాంత త్‌ అచ్చుముందు ద్‌ గా ఘోషమవుతుంది, పాణిని 8.2.39 ఝలాం జశోఽన్తే చే — భవేత్‌ + యది మల్లినాథుని క్రమంలో భవేద్యది అదే విధంగా. సురభయః + యే సురభయో యే అవుతుంది, అ తర్వాతి విసర్గం ఘోష య్‌ ముందు ఓ అవుతుంది, 6.1.114 హశి చ చే. ఏభిః + తవ ఏభిస్తవ అవుతుంది: విసర్గం అఘోష త్‌ ముందు స్‌ అవుతుంది, 8.3.34 విసర్జనీయస్య సః చే. తవ + ఇతి తవేతి అవుతుంది, అ, ఇ గుణమైన ఏ ను చేస్తాయి, 6.1.87 ఆద్గుణః చే. పదాంత మ్‌ హల్లుముందు అనుస్వారమవుతుంది, 8.3.23 మోఽనుస్వారః చే — దేవదారుద్రుమాణాం కిసలయ°, పూర్వం స్పృష్టం, స్పృష్టం యది — అచ్చుముందు నిలుస్తుంది, అఙ్గమేభిః. స్పృష్ట లోనే √స్పృశ్‌ యొక్క శ్‌ త్‌ ముందు ష్‌ గా మూర్ధన్యమవుతుంది, 8.2.36 వ్రశ్చభ్రస్జసృజమృజయజరాజభ్రాజచ్ఛశాం షః చే, ఆ త్‌ దానివెంట ట్‌ అవుతుంది, 8.4.41 ష్టునా ష్టుః చే. text.md పూర్వస్పృష్టం అని ఒకపదంగా ముద్రిస్తుంది, వ్యాఖ్యపైని శ్లోకం పూర్వం స్పృష్టం అని; రెంటికీ ఛందస్సు ఒకటే, verse('2.47').variants ఖాళీ.

  • Chinnaya Sūri, Bālavyākaraṇam — సంధిపరిచ్ఛేదము; vendor/balavyakaranam-sandhi.txt
  • Aṣṭādhyāyī — 8.2.39 झलां जशोऽन्ते; 8.3.34 विसर्जनीयस्य सः; 8.3.23 मोऽनुस्वारः

कारकwhat each case is doing

  • किसलयपुटान् द्वितीया · accusative — कर्म, the object

  • देवदारुद्रुमाणाम् षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word

  • ये प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent

  • प्रवृत्ताः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent

  • गुणवति सम्बोधन · vocative — a feminine vocative in ङीप् by उगितश्च

    गुणवति, 'you who have every quality', is a vocative of गुणवती, the feminine of गुणवत्. The feminine stem is made with the affix ङीप् by Pāṇini 4.1.6 उगितश्च — a stem ending in उक् (the marker of affixes like मतुप्/वत्) takes ङीप् — the same affix that made पश्यन्ती at 2.46; read so, गुणवती is an ordinary ī-stem that skt-data declines. DCS gives the stem as गुणवत् and cannot place the ending. Mallinātha does not leave गुण abstract: हे गुणवति सौशील्यसौकुमार्यादिगुणसम्पन्ने, endowed with good nature, delicacy and the rest. It is the fourth vocative for her in the message, after अबले at 2.41, चण्डि at 2.44 and the प्रिये Mallinātha supplied at 2.45.

    • Aṣṭādhyāyī — 4.1.6 उगितश्च
    • Mallinātha, Sañjīvinī — 2.47: he guṇavati sauśīlyasaukumāryādiguṇasampanne

  • मया तृतीया · instrumental — करण, the instrument or cause

  • ते प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent

  • तुषाराद्रिवाताः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent

    with तत्क्षीरस्रुतिसुरभयः

  • अङ्गम् प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent

    with स्पृष्टम्

  • एभिः तृतीया · instrumental — करण, the instrument or cause

  • ते षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word

प्रकरणानुक्रमthe rules the verse uses, by section of the abridgement

  • हलन्त्यम् 1.3.3 · प्रकरण 1← देवदारुद्रुमाणाम्; आलिङ्ग्यन्ते; भवेत्

    a final consonant of the teaching-form is an it-marker

    In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a final consonant (हल्) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it, and drops by 1.3.9. So the personal ending तिप् contributes only ति, the प् marking it, and क्तवतु leaves क्तवत् with the उ nasalized and the last letter both gone. Final त्, स् and म् of a case or personal ending are exempt (1.3.4).

    ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అంత్యంగా ఉన్న హల్లు (హల్) ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది వస్తువును గుర్తించే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు, 1.3.9 చేత లోపిస్తుంది. కాబట్టి తిప్ నుండి తి మాత్రమే మిగులుతుంది, ప్ ఇత్తు. విభక్తి/తిఙ్ ప్రత్యయాల అంత్య త్, స్, మ్ మాత్రం ఇత్తు కావు (1.3.4). అనునాసిక అచ్చు ఇత్తు (1.3.2) కి జోడీ.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.3.3 हलन्त्यम्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • तस्य लोपः 1.3.9 · प्रकरण 1← भित्त्वा; किसलयपुटान्; देवदारुद्रुमाणाम्; तत्क्षीरस्रुतिसुरभयः; प्रवृत्ताः; आलिङ्ग्यन्ते; तुषाराद्रिवाताः; स्पृष्टम्; भवेत्

    an it-marker drops

    What has been named an it-marker (इत्) is then elided (लोप). The tag has done its work — naming the suffix, and conditioning or blocking some operation — and leaves no sound behind. So the उ marked in सुँ, the ट् of टा, the ङ् of ङे ङसि ङस् ङि, and the प् of सुप् are all gone before the ending is attached.

    ఇత్సంజ్ఞగా గుర్తించబడినది (इत्) తరువాత లోపిస్తుంది. ఆ గుర్తు తన పని ముగించుకుంది — ప్రత్యయానికి పేరుపెట్టడం, ఏదో కార్యాన్ని కలిగించడమో ఆపడమో — ఏ ధ్వనీ మిగలదు. सुँ లోని ఉ, टा లోని ట్, ङे ङसि ङस् ङि లోని ङ్, सुप् లోని ప్ అన్నీ ప్రత్యయం చేరేముందు పోతాయి.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.3.9 तस्य लोपः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 3 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • सुप्तिङन्तं पदम् 1.4.14 · प्रकरण 1← प्रवृत्ताः; आलिङ्ग्यन्ते; स्पृष्टम्; भवेत्

    a form ending in a case ending (सुप्) or a verb ending (तिङ्) is a पद, a finished word

    A form that ends in a nominal case ending — one of the twenty-one सुप् endings 4.1.2 lists — or in a verbal personal ending — one of the eighteen तिङ् endings — is named पद, a complete word. The name is what a great many rules wait on: the visarga rules, the final-consonant rules and the anusvāra rule all apply only "in a पद" or "at the end of a पद". So राम is not yet a पद, but राम + स् is; and चक्रे is a पद once the ending ए is on. Every word the poem carries reaches this name before its word-final changes can fire.

    నామవాచక విభక్తి ప్రత్యయంతో — 4.1.2 చెప్పే ఇరవై ఒక్క సుప్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — లేదా క్రియా పురుష ప్రత్యయంతో — పద్దెనిమిది తిఙ్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — అంతమయ్యే రూపానికి పద సంజ్ఞ. ఈ సంజ్ఞ మీదే ఎన్నో సూత్రాలు ఆధారపడతాయి: విసర్గ సూత్రాలు, పదాంత హల్లు సూత్రాలు, అనుస్వార సూత్రం అన్నీ "పదంలో" లేదా "పదాంతంలో" మాత్రమే పనిచేస్తాయి. రామ ఇంకా పదం కాదు; రామ + స్ పదం; చక్రే ప్రత్యయం ఏ చేరాక పదం. కావ్యంలోని ప్రతి పదం తన పదాంత మార్పులకు ముందు ఈ సంజ్ఞను చేరుకుంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.4.14 सुप्तिङन्तं पदम्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 14 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • भूवादयो धातवः 1.3.1 · प्रकरण 2← भित्त्वा; प्रवृत्ताः; आलिङ्ग्यन्ते; स्पृष्टम्; भवेत्

    the words beginning with भू, listed in the Dhātupāṭha, are called धातु (roots)

    The action-denoting words listed in the Dhātupāṭha — the root-list that opens with भू "to be" — are named धातु, roots. A धातु is the action-base from which every finite verb and every कृत् (primary derivative) form is built. It is the rule that stands at the head of every verb chain in the poem: चक्रे begins as the root डुकृञ्, जगाम as गम्, प्रमत्तः as मद्. Nothing is conjugated or turned into a participle until it first bears this name.

    ధాతుపాఠంలో — భూ "ఉండటం" తో మొదలయ్యే ధాతువుల జాబితాలో — ఉన్న క్రియావాచక శబ్దాలకు ధాతు సంజ్ఞ. ధాతువు అంటే క్రియాధారం; దానినుండే ప్రతి తిఙంత క్రియా, ప్రతి కృదంత (ప్రాథమిక వ్యుత్పన్న) రూపం పుడతాయి. కావ్యంలోని ప్రతి క్రియా గొలుసుకు ఇది శిరస్సు: చక్రే డుకృఞ్ ధాతువుగా, జగామ గమ్ గా, ప్రమత్తః మద్ గా మొదలవుతాయి. ఈ సంజ్ఞ చేరకముందు ఏదీ రూపం దాల్చదు, కృదంతం కాదు.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.3.1 भूवादयो धातवः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 36 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • उपदेशेऽजनुनासिक इत् 1.3.2 · प्रकरण 2← तत्क्षीरस्रुतिसुरभयः; प्रवृत्ताः; आलिङ्ग्यन्ते; तुषाराद्रिवाताः; स्पृष्टम्; भवेत्

    a nasalized vowel in the teaching-form is an it-marker

    In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a vowel pronounced with nasal resonance (anunāsika) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it. The उ of सुँ and of रुँ is such a vowel, so it is a marker and drops (by 1.3.9). This is why the nominative-singular ending सुँ contributes only स्, and रुँ leaves only र्.

    ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అనునాసికంగా ఉచ్చరించే అచ్చు ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది ఆ వస్తువుకు పేరుపెట్టే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు. सुँ, रुँ లోని ఉ అలాంటి అచ్చే; కాబట్టి అది ఇత్తు, లోపిస్తుంది (1.3.9). అందుకే ప్రథమైకవచన ప్రత్యయం సుँ నుండి స్ మాత్రమే, రుँ నుండి ర్ మాత్రమే మిగులుతాయి.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.3.2 उपदेशेऽजनुनासिक इत्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 28 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • प्रादयः 1.4.58 · प्रकरण 2← प्रवृत्ताः

    प्र and the rest of the prefix list are called निपात (particles)

    The words प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, नि, वि, उद् and the rest of the प्रादि list are named निपात — indeclinable particles. Joined to a root they are the upasargas, the verbal prefixes that turn or deepen its sense: प्र + मद् gives प्रमद् "be heedless, be carried away", the base of प्रमत्तः, and उद् + स्था gives उत्था "rise". Because the prefix is a particle held before the root, the corpus writes it into the word, and the derivation names this rule when it puts the prefix on.

    ప్ర, పరా, అప, సమ్, అను, అవ, ని, వి, ఉద్ మొదలైన ప్రాది గణపు శబ్దాలకు నిపాత సంజ్ఞ — అవి అవ్యయాలు (వికారం లేని పదాలు). ధాతువుకు చేరినప్పుడు అవే ఉపసర్గలు, ధాతువు అర్థాన్ని తిప్పే లేదా లోతు చేసే క్రియా ఉపసర్గలు: ప్ర + మద్ → ప్రమద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం, పరవశం కావటం", ఇది ప్రమత్తః కు ఆధారం; ఉద్ + స్థా → ఉత్థా "లేవటం". ఉపసర్గ ధాతువు ముందు నిలిచే నిపాతం కావటాన కార్పస్ దాన్ని పదంలోనే రాస్తుంది, గొలుసు ఉపసర్గను చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.4.58 प्रादयः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 54 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • उपसर्गाः क्रियायोगे 1.4.59 · प्रकरण 2← प्रवृत्ताः

    प्र and the rest, joined to a verb, are called उपसर्ग (preverbs)

    The प्रादि particles (प्र, सम्, उद्, नि, वि and the rest, named निपात by the previous rule) are called उपसर्ग — "preverbs" — when they stand in construction with a verb (क्रियायोग, "joined to an action"). Away from a verb the same words keep only their निपात name; before a root they are the prefix that turns its sense. प्र before मद् "be heedless" gives the प्रमद् of प्रमत्तः, and उद् before पत् "fall, fly" gives the उत्पत् of उत्पत. The derivation names this rule where it sets the prefix on the root.

    ప్రాది నిపాతాలు (ప్ర, సమ్, ఉద్, ని, వి మొదలైనవి — ముందటి సూత్రం వీటికి నిపాత సంజ్ఞ ఇచ్చింది) క్రియతో కలిసి నిలిచినప్పుడు (క్రియాయోగం) వాటికి ఉపసర్గ సంజ్ఞ. క్రియ లేకుంటే అవే శబ్దాలు కేవలం నిపాతాలుగా నిలుస్తాయి; ధాతువు ముందు నిలిస్తే అర్థాన్ని తిప్పే ఉపసర్గలు. మద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం" ముందు ప్ర → ప్రమత్తః లోని ప్రమద్; పత్ "పడటం, ఎగరటం" ముందు ఉద్ → ఉత్పత లోని ఉత్పత్. గొలుసు ఉపసర్గను ధాతువుకు చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.4.59 उपसर्गाः क्रियायोगे
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 35 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • एचोऽयवायावः 6.1.78 · प्रकरण 2← तत्क्षीरस्रुतिसुरभयः; भवेत्

    एच् becomes अय्, अव्, आय् or आव् before a vowel

    A diphthong of the एच् set — ए ओ ऐ औ — becomes अय् अव् आय् आव् respectively when a vowel follows: ने + अनम् → नयनम्, भो + अति → भवति, नै + अकः → नायकः, पौ + अकः → पावकः. So a word that looks to end in a diphthong shows a semivowel before the next vowel.

    ఏచ్ (ఏ ఓ ఐ ఔ) అచ్చు, అచ్చు పరమైనప్పుడు వరుసగా అయ్, అవ్, ఆయ్, ఆవ్ అవుతుంది: నే + అనమ్ → నయనమ్, భో + అతి → భవతి, నై + అకః → నాయకః, పౌ + అకః → పావకః. కాబట్టి సంధ్యక్షరాంతంగా కనిపించే పదం, పర అచ్చు ముందు అంతస్థను చూపుతుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.1.78 एचोऽयवायावः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 22 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • आद्गुणः 6.1.87 · प्रकरण 2← ये; ते; भवेत्

    a followed by i/u/ṛ becomes the guṇa vowel e/o/ar

    When a final अ or आ is followed by a simple vowel इ उ or ऋ, the two together become the corresponding guṇa vowel — ए, ओ, or अर् — as one sound, a single substitution for both. So राम + इन (from टा) gives the ए of रामेण, and पुण्य + उदक gives the ओ of पुण्योदक. It is the guṇa-sandhi a student meets first.

    అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఇ ఉ ఋ (సామాన్య అచ్చు) వస్తే, రెండూ కలిసి గుణమవుతాయి — ఏ, ఓ, అర్ — ఒకే ధ్వనిగా (ఏకాదేశం). రామ + ఇన (టా నుండి) → రామేణ లోని ఏ; పుణ్య + ఉదక → పుణ్యోదక లోని ఓ. విద్యార్థి మొదట కలిసే గుణసంధి ఇదే.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.1.87 आद्गुणः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 27 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the guṇa sandhi

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • अकः सवर्णे दीर्घः 6.1.101 · प्रकरण 2← प्रवृत्ताः; तुषार + अद्रि

    a simple vowel before a like vowel becomes the long one

    When a simple vowel (अक्: अ इ उ ऋ ऌ) is followed by a vowel of the same class (savarṇa), the two become the single long vowel of that class — अ/आ + अ/आ → आ, इ/ई + इ/ई → ई, and so on. So स्व + अधिकार → स्वाधिकार. This is dīrgha-sandhi.

    అక్ (అ ఇ ఉ ఋ ఌ) తరువాత దానికి సవర్ణమైన అచ్చు వస్తే, రెండూ కలిసి ఆ వర్గపు దీర్ఘమవుతాయి — అ/ఆ + అ/ఆ → ఆ, ఇ/ఈ + ఇ/ఈ → ఈ, ఇలా. స్వ + అధికార → స్వాధికార. ఇది దీర్ఘసంధి.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.1.101 अकः सवर्णे दीर्घः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 42 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the dīrgha sandhi

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • झलां जशोऽन्ते 8.2.39 · प्रकरण 3← भवेत्; भवेत् + अङ्गम्

    a word-final झल् becomes the corresponding जश् (voiced unaspirate)

    At the end of a word, a झल् consonant — a stop or sibilant — is replaced by the corresponding जश्, a voiced unaspirated stop (ग् ज् ड् द् ब्). So a word-final त् may be written द् (वाक् beside वाग्, षष् beside षड्). At a pause it can revert to त् (8.4.56), and before a voiceless sound it stays voiceless (8.4.55 खरि च); so अधिकारात् before प्र keeps its त्.

    పదాంతంలో ఝల్ (స్పర్శ లేదా ఊష్మ) హల్లుకు దాని జశ్ — ఘోష అల్పప్రాణ స్పర్శం (గ్ జ్ డ్ ద్ బ్) — ఆదేశం. పదాంత త్ ను ద్ గా రాయవచ్చు (వాక్/వాగ్, షష్/షడ్). విరామంలో మళ్లీ త్ కావచ్చు (8.4.56); అఘోషం ముందు అఘోషంగానే ఉంటుంది (8.4.55 ఖరి చ) — అధికారాత్ ప్ర ముందు త్ గానే.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.2.39 झलां जशोऽन्ते
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 67 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §4.2, स्वाधिकारात्

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8.3.15 · प्रकरण 3← तत्क्षीरस्रुतिसुरभयः; प्रवृत्ताः; तुषाराद्रिवाताः; एभिः

    र् becomes visarga before a खर् consonant or at a pause

    A रेफ (र्) at the end of a word becomes visarga (ः) before a खर् consonant — the voiceless stops and the sibilants — or at a pause (avasāna). It is the last step of every nominative singular: यक्ष + र् becomes यक्षः. The visarga of भर्तुः is the same thing, the र् that came with the ṛ-stem's ending surfacing before the pause.

    పదాంతంలోని రేఫ (ర్) ఖర్ హల్లు ముందు — అఘోష స్పర్శలు, ఊష్మలు — గాని, విరామం (అవసానం) దగ్గర గాని విసర్గ (ః) అవుతుంది. ప్రతి ప్రథమా ఏకవచనపు చివరి మెట్టు ఇదే: యక్ష + ర్ → యక్షః. భర్తుః లోని విసర్గ కూడా ఋకారాంత శబ్దపు ర్ ఇలాగే విరామం ముందు పైకి రావడమే.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.3.15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 93 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः and भर्तुः prakriyās
    • docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः and भर्तुः derivations

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • मोऽनुस्वारः 8.3.23 · प्रकरण 3← देवदारुद्रुमाणाम् + ये; पूर्वम् + स्पृष्टम्

    a word-final म् becomes anusvāra before a consonant

    A म् at the end of a word becomes anusvāra — the nasal dot ं — when a consonant follows: हरिम् + वन्दे → हरिं वन्दे "I praise Hari". The accusative singular in -म् and every word-final म् before a consonant is written this way; before a vowel or at a pause the म् itself stays. This is why the chain-check reads a final ं and a final म् as the same sound: they are one म्, shown one way or the other by what follows.

    పదాంతంలోని మ్, హల్లు ముందు అనుస్వారం — ం అనే నాసిక బిందువు — గా మారుతుంది: హరిమ్ + వన్దే → హరిం వన్దే "హరిని నమస్కరిస్తాను". మ్-అంత ద్వితీయా ఏకవచనం, హల్లు ముందు వచ్చే ప్రతి పదాంత మ్ ఇలాగే రాయబడతాయి; అచ్చు ముందు గానీ విరామంలో గానీ మ్ అలాగే నిలుస్తుంది. అందుకే గొలుసు-పరీక్ష పదాంత ం ను, పదాంత మ్ ను ఒకే ధ్వనిగా చదువుతుంది: అవి ఒకే మ్, తరువాత వచ్చేదాన్ని బట్టి ఒక్కో రూపంలో చూపబడతాయి.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.3.23 मोऽनुस्वारः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 77 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • नश्चापदान्तस्य झलि 8.3.24 · प्रकरण 3← आलिङ्ग्यन्ते

    a non-final न् (or म्) becomes anusvāra before a झल् consonant

    A न् or म् that does not stand at the end of a word becomes anusvāra before a झल् sound — a stop or a sibilant: the नुम् augment gives धनूंषि "bows", पयांसि "waters", where the न् before ष्/स् is written as the anusvāra dot. The change is inside the word; a word-final न् is left for the sandhi rules.

    పదాంతంలో లేని న్ (లేదా మ్), ఝల్ హల్లు — స్పర్శం లేదా ఊష్మం — పరమైనప్పుడు అనుస్వారమవుతుంది: నుమ్ ఆగమంతో ధనూంషి "ధనుస్సులు", పయాంసి "నీళ్ళు" — ష్/స్ ముందున్న న్ అనుస్వార బిందువుగా వ్రాయబడుతుంది. ఈ మార్పు పదం లోపలిది; పదాంత న్ ను సంధి సూత్రాలకు వదులుతుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.3.24 नश्चापदान्तस्य झलि
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 78 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • विसर्जनीयस्य सः 8.3.34 · प्रकरण 3← एभिः + ते

  • ष्टुना ष्टुः 8.4.41 · प्रकरण 3← स्पृष्टम्

    an स् or dental becomes the matching retroflex (ष्टु) beside a ष् or retroflex

    When an स् or a dental (the स्तु set: स् त थ द ध न) meets a ष् or a retroflex (the ष्टु set: ष् ट ठ ड ढ ण), the dental member is pulled back to its matching retroflex. So त् + ट → ट्ट (तट् + टीका → तट्टीका), स् beside ष becomes ष्, न् beside ण becomes ण्. It is the retroflex assimilation (ṣṭutva), the counterpart of the palatal श्चुत्व (8.4.40), and it shapes verb forms such as पेष्टा "he will grind" from पिष्.

    స్ లేదా దంత్యం (స్తు గణం: స్ త థ ద ధ న) — ష్ లేదా మూర్ధన్యం (ష్టు గణం: ష్ ట ఠ డ ఢ ణ) తో కలిసినప్పుడు, దంత్య సభ్యుడు తనకు సరిపడే మూర్ధన్యంగా మారతాడు. త్ + ట → ట్ట (తట్ + టీకా → తట్టీకా); ష్ పక్కన స్ → ష్; ణ్ పక్కన న్ → ణ్. ఇది మూర్ధన్య సమీకరణం (ష్టుత్వం), తాలవ్య శ్చుత్వానికి (8.4.40) ప్రతిరూపం; పిష్ నుండి పేష్టా "పిండుతాడు" వంటి క్రియారూపాలను ఇది తీర్చిదిద్దుతుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.4.41 ष्टुना ष्टुः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 64 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • खरि च 8.4.55 · प्रकरण 3← भित्त्वा; तद् + क्षीर

    a झल् becomes a चर् before a खर्

    Before a खर् (a voiceless consonant) a झल् (an obstruent) is replaced by the matching चर् — its voiceless unaspirated counterpart: उद् + स्थानम् → उत्थानम्, उद् + तम्भनम् → उत्तम्भनम्. It is the cartva that unvoices a stop before a following voiceless sound, the counterpart of the jaśtva that voices one before a voiced sound.

    ఖర్ (అఘోష హల్లు) ముందు ఝల్ (స్పర్శం) దానికి సరిపడే చర్ — అఘోష అల్పప్రాణ ధ్వని — గా మారుతుంది: ఉద్ + స్థానమ్ → ఉత్థానమ్, ఉద్ + తమ్భనమ్ → ఉత్తమ్భనమ్. ఘోష ముందు స్పర్శాన్ని ఘోషం చేసే జశ్త్వానికి ప్రతిరూపమైన, అఘోష ముందు స్పర్శాన్ని అఘోషం చేసే చర్త్వం ఇది.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.4.55 खरि च
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 74 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः 8.4.58 · प्रकरण 3← आलिङ्ग्यन्ते

    an anusvāra becomes the class nasal of a following यय् consonant

    An anusvāra, before a यय् sound — a class stop or a semivowel, that is anything but श् ष् स् ह् — becomes the nasal homorganic with it: सम् + कारः → सङ्कारः, अलम् + कारः → अलङ्कारः, सम् + चयः → सञ्चयः. Before श् ष् स् ह् the anusvāra stays, since those have no class nasal to match.

    అనుస్వారం, యయ్ వర్ణం — వర్గ్య స్పర్శం లేదా అంతస్థ, అంటే శ్ ష్ స్ హ్ తప్ప అన్నీ — పరమైనప్పుడు దానికి సవర్ణమైన వర్గానునాసికమవుతుంది: సమ్ + కారః → సఙ్కారః, అలమ్ + కారః → అలఙ్కారః, సమ్ + చయః → సఞ్చయః. శ్ ష్ స్ హ్ ముందు సవర్ణ అనునాసికం లేదు కాబట్టి అనుస్వారమే నిలుస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.4.58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 79 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • ससजुषो रुः 8.2.66 · प्रकरण 4← तत्क्षीरस्रुतिसुरभयः; प्रवृत्ताः; तुषाराद्रिवाताः; एभिः

    a word-final स् becomes रु

    The स् at the end of a word — and the word सजुष् — is replaced by रु. The उ of रु is only a marker and drops, so what is left is र्. This is why यक्ष + स् becomes यक्ष + र्, which then turns to visarga at a pause by 8.3.15: the visarga of every nominative singular is a buried स्. It also explains यक्षः + चक्रे → यक्षश्चक्रे — the स् resurfaces before च and becomes श्.

    పదాంతంలోని స్ (మరియు సజుష్ శబ్దపు స్) రుగా మారుతుంది. 'రు'లోని ఉ కేవలం ఇత్‌సంజ్ఞ, అది లోపించి ర్ మాత్రమే మిగులుతుంది. కాబట్టి యక్ష + స్ → యక్ష + ర్; ఆ ర్ విరామం ముందు విసర్గ అవుతుంది (8.3.15). అందుకే ప్రతి ప్రథమా ఏకవచన విసర్గ దాగిన స్; యక్షః + చక్రే లో ఆ స్ మళ్లీ పైకి వచ్చి చకారం ముందు శ్ అవుతుంది — యక్షశ్చక్రే.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.2.66 ससजुषो रुः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 105 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः prakriyā
    • docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः derivation

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • सुडनपुंसकस्य 1.1.43 · प्रकरण 5← प्रवृत्ताः; आलिङ्ग्यन्ते

    the सुट् endings of a non-neuter stem are called सर्वनामस्थान

    For a stem that is not neuter (अनपुंसक), the endings of the सुट् set — सु, औ, जस् (nominative singular, dual, plural) and अम्, औट् (accusative singular, dual) — are termed सर्वनामस्थान. This name marks the "strong" cases, where a stem shows its fullest form: it is before a सर्वनामस्थान that नुम् is inserted, a vowel lengthens, and the like. प्रमत्तः "heedless" is प्रमत्त + सु, a nominative singular, so its सु is a सर्वनामस्थान.

    నపుంసకం కాని (అనపుంసక) స్టెముకు, సుట్ గణపు ప్రత్యయాలు — సు, ఔ, జస్ (ప్రథమా ఏక, ద్వి, బహువచనం) మరియు అమ్, ఔట్ (ద్వితీయా ఏక, ద్వివచనం) — సర్వనామస్థాన సంజ్ఞ పొందుతాయి. ఈ సంజ్ఞ "బలమైన" విభక్తులను గుర్తిస్తుంది, అక్కడ స్టెము తన పూర్ణ రూపాన్ని చూపుతుంది: సర్వనామస్థానం ముందే నుమ్ చేరిక, స్వరదీర్ఘీకరణం మొదలైనవి జరుగుతాయి. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త" = ప్రమత్త + సు, ప్రథమా ఏకవచనం, కాబట్టి దాని సు సర్వనామస్థానం.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.1.43 सुडनपुंसकस्य
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 162 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् 1.2.45 · प्रकरण 5← प्रवृत्ताः; आलिङ्ग्यन्ते

    a meaningful form that is neither a root nor an affix is a प्रातिपदिक (nominal base)

    A form that carries meaning (अर्थवत्) and is neither a धातु (a verb root) nor a प्रत्यय (an affix) is termed प्रातिपदिक — a nominal base, the stem to which case endings are then added. This is the general definition; forms ending in a कृत् or a तद्धित affix and compounds are brought under the same name by the next rule (1.2.46). So a plain stem like मेघ "cloud" is a प्रातिपदिक on its own, while a कृत् form such as प्रमत्त reaches the name through that extension. The प्रातिपदिक is what takes the सुप् case endings.

    అర్థవంతమైన (అర్థవత్), ధాతువు కాని, ప్రత్యయం కాని రూపానికి ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ — నామపదపు మూలం (స్టెమ్), దీనికే విభక్తి ప్రత్యయాలు చేరతాయి. ఇది సాధారణ నిర్వచనం; కృత్, తద్ధిత ప్రత్యయాంత రూపాలను, సమాసాలను తర్వాతి సూత్రం (1.2.46) అదే సంజ్ఞకు తెస్తుంది. కాబట్టి మేఘ "మేఘం" వంటి సాదా మూలం తనంతట తానే ప్రాతిపదికం, ప్రమత్త వంటి కృదంతం ఆ విస్తరణ వల్ల ఈ సంజ్ఞను పొందుతుంది. ప్రాతిపదికమే సుప్ విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.2.45 अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 115 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • कृत्तद्धितसमासाश्च 1.2.46 · प्रकरण 5← भित्त्वा; प्रवृत्ताः; स्पृष्टम्

    forms ending in a कृत् or तद्धित affix, and compounds, are प्रातिपदिक too

    Forms ending in a कृत् affix (a primary affix that makes a word straight from a root, like क्त in मत्त), in a तद्धित affix (a secondary affix on a noun), and समास (compounds) are also termed प्रातिपदिक — a nominal base. This extends the previous rule's definition. It is why a कृत् form such as प्रमत्त "heedless" (प्र + मद् + क्त) is itself a stem and takes case endings like any noun, and why the indeclinables श्रुत्वा "having heard" and आलिङ्ग्य "having embraced" count as nominal bases before their further treatment.

    కృత్ ప్రత్యయాంత (ధాతువు నుండి నేరుగా పదం చేసే ప్రాథమిక ప్రత్యయం, మత్త లోని క్త వంటిది), తద్ధిత ప్రత్యయాంత (నామంపై గౌణ ప్రత్యయం), సమాస — వీటికి కూడా ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ, నామపదపు మూలం. ఇది ముందటి సూత్రపు నిర్వచనాన్ని విస్తరిస్తుంది. అందుకే ప్రమత్త "అజాగ్రత్త" (ప్ర + మద్ + క్త) వంటి కృదంతం తానే స్టెమ్ అయి, ఏ నామంవలెనే విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది; శ్రుత్వా "విని", ఆలింగ్య "కౌగిలించి" వంటి అవ్యయాలు కూడా తదుపరి వ్యవహారం ముందు నామపద మూలాలుగా లెక్క.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.2.46 कृत्तद्धितसमासाश्च
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 116 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • न विभक्तौ तुस्माः 1.3.4 · प्रकरण 5← प्रवृत्ताः; स्पृष्टम्

    in a case or personal ending a final त-class, स् or म् is not an इत्

    The previous rule 1.3.3 हलन्त्यम् makes the final consonant of an affix an इत् — a silent marker that is then dropped. This rule stops that within a विभक्ति (a case ending or a तिङ् personal ending): a final तु (the त-class: त थ द ध न), स्, or म् there is not an इत् and stays as a real letter. So the स् of the instrumental-plural ऐस् (which becomes भिस्) and the त् of a personal ending like तस् are kept, not marked away. In वन्द्यैः "with the venerable ones" the ऐस् holds its स्.

    ముందటి సూత్రం 1.3.3 హలంత్యమ్ ప్రత్యయపు చివరి హల్లును ఇత్ — తొలగే మూక గుర్తు — చేస్తుంది. ఈ సూత్రం దాన్ని విభక్తి (విభక్తి ప్రత్యయం లేదా తిఙ్ పురుష ప్రత్యయం) లో ఆపుతుంది: అక్కడ చివరి తు (త-వర్గం: త థ ద ధ న), స్, మ్ ఇత్ కావు, నిజ అక్షరాలుగా నిలుస్తాయి. కాబట్టి తృతీయా బహువచనపు ఐస్ (భిస్ అయ్యేది) లోని స్, తస్ వంటి తిఙ్ ప్రత్యయపు త్ నిలుస్తాయి, గుర్తుగా తొలగవు. వంద్యైః "వందనీయులతో" లో ఐస్ తన స్ ను నిలుపుకుంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.3.4 न विभक्तौ तुस्माः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 130 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • चुटू 1.3.7 · प्रकरण 5← तत्क्षीरस्रुतिसुरभयः; प्रवृत्ताः; आलिङ्ग्यन्ते; तुषाराद्रिवाताः

    an affix’s initial palatal or cerebral is a marker

    An initial palatal (चु — च छ ज झ ञ) or cerebral (टु — ट ठ ड ढ ण) of an affix is an इत्, a marker: not part of the affix but a tag on it, and it drops. So the ट of the instrumental टा and the ठ, ढ that open other affixes are only labels, gone before the affix is added. It is one of the rules that tell a bare affix from its markers.

    ప్రత్యయం మొదట ఉన్న చు (చ ఛ జ ఝ ఞ) గాని టు (ట ఠ డ ఢ ణ) గాని ఇత్తు — అంటే ప్రత్యయంలో భాగం కాక దానిపై గుర్తు మాత్రమే; అది లోపిస్తుంది. అందుకే తృతీయ ప్రత్యయమైన టా లోని ట కేవలం గుర్తు, ప్రత్యయం చేరకముందే పోతుంది. బరి ప్రత్యయాన్ని దాని గుర్తులనుండి వేరుచేసే సూత్రాల్లో ఇది ఒకటి.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.3.7 चुटू
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 128 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • लशक्वतद्धिते 1.3.8 · प्रकरण 5← भित्त्वा; किसलयपुटान्; प्रवृत्ताः; स्पृष्टम्; भवेत्

    an affix’s initial ल्, श् or velar is a marker

    In an affix that is not a taddhita (a secondary nominal affix), an initial ल्, श्, or velar (क ख ग घ ङ) is an इत्, a marker, and drops. This is why the present-participle affix शतृ adds only अत् — its श् is a tag — and why the tense-name लट् contributes no ल्.

    తద్ధితం కాని ప్రత్యయం మొదట ఉన్న ల్, శ్, కవర్గం (క ఖ గ ఘ ఙ) ఇత్తులు, లోపిస్తాయి. అందుకే వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయమైన శతృ కేవలం అత్ ను చేరుస్తుంది — దాని శ్ ఒక గుర్తే — మరియు లట్ లకారంలోని ల్ ఏమీ మిగల్చదు.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.3.8 लशक्वतद्धिते
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 135 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् 1.4.13 · प्रकरण 5← भित्त्वा; प्रवृत्ताः; आलिङ्ग्यन्ते; स्पृष्टम्; भवेत्

    the base an affix is added to is called अङ्ग (stem) while the affix stands

    Whatever an affix is prescribed after — taken with everything from that point on — is named अङ्ग, the stem, for as long as that affix is present. The name matters because a great many rules operate "on the अङ्ग": the guṇa and vṛddhi changes, the lengthenings, the augments all target the अङ्ग before its ending. So राम is the अङ्ग before a case ending, and चकृ the अङ्ग before a perfect ending — and it is on that अङ्ग that the vowel is strengthened to चकार.

    ఒక ప్రత్యయం దేని తరువాత విధించబడుతుందో అది — అక్కడి నుండి ముందంతటితో సహా — ఆ ప్రత్యయం ఉన్నంత వరకు అఙ్గ, అంటే ప్రకృతి (కాండం), అని పిలవబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం, ఎందుకంటే ఎన్నో సూత్రాలు "అఙ్గం మీద" పనిచేస్తాయి: గుణ-వృద్ధి మార్పులు, దీర్ఘీకరణలు, ఆగమాలు అన్నీ ప్రత్యయం ముందు అఙ్గాన్నే లక్ష్యంగా చేసుకుంటాయి. కాబట్టి విభక్తి ముందు రామ అఙ్గం; పరోక్ష ప్రత్యయం ముందు చకృ అఙ్గం — ఆ అఙ్గం మీదే అచ్చు బలపడి చకార అవుతుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.4.13 यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 132 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • यचि भम् 1.4.18 · प्रकरण 5← स्पृष्टम्

    before an ending beginning with य् or a vowel, the stem is called भ

    Within the domain the previous rule opened, before an ending that begins with a य् or with any vowel (यच् = य् together with the अच् vowels), the stem is termed भ. The भ name triggers the internal-sandhi rules that reshape a stem before such a weak ending. वन्द्य before ऐस् — the instrumental plural, which begins with the vowel ऐ — is a भ, on the way to वन्द्यैः "with the venerable ones".

    ముందటి సూత్రం తెరిచిన క్షేత్రంలో, య్ తో గానీ ఏదైనా అచ్ (స్వరం) తో గానీ మొదలయ్యే ప్రత్యయం ముందు (యచ్ = య్ మరియు అచ్ స్వరాలు కలిపి) స్టెముకు భ సంజ్ఞ. భ సంజ్ఞ, అట్టి బలహీన ప్రత్యయం ముందు స్టెమును మార్చే అంతస్సంధి నియమాలను నడిపిస్తుంది. వంద్య, ఐస్ ముందు — తృతీయా బహువచనం, ఐ అనే స్వరంతో మొదలయ్యేది — భ, వంద్యైః "వందనీయులతో" వైపు దారిలో.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.4.18 यचि भम्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 164 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • गतिश्च 1.4.60 · प्रकरण 5← प्रवृत्ताः

    the same prefixes, joined to a verb, are also called गति

    The same प्रादि words, joined to a verb, are termed गति ("gati") as well, beside their उपसर्ग name. The गति name is what lets a prefix compound with a following क्त्वा form into a single ल्यप् word: नि + अस् + क्त्वा becomes न्यस्य "having laid down", and उप + भुज् + क्त्वा becomes उपभुज्य "having enjoyed". The derivation names this rule where the prefix earns its गति standing.

    అవే ప్రాది శబ్దాలు క్రియతో కలిస్తే, ఉపసర్గ సంజ్ఞతో పాటు, గతి సంజ్ఞ కూడా పొందుతాయి. గతి సంజ్ఞే ఉపసర్గను తర్వాతి క్త్వా-రూపంతో ఒక్క ల్యప్ పదంగా సమాసం చేయనిస్తుంది: ని + అస్ + క్త్వా → న్యస్య "ఉంచి", ఉప + భుజ్ + క్త్వా → ఉపభుజ్య "అనుభవించి". ఉపసర్గ తన గతిత్వాన్ని పొందేచోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.4.60 गतिश्च
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 200 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप् 4.1.2 · प्रकरण 5← प्रवृत्ताः; स्पृष्टम्

    the twenty-one nominal case endings (सुप्), three to a case

    This one long sūtra names, in a single run, all twenty-one nominal endings — three for each of the seven cases: सु औ जस् (nominative), अम् औट् शस् (accusative), टा भ्याम् भिस् (instrumental), ङे भ्याम् भ्यस् (dative), ङसि भ्याम् भ्यस् (ablative), ङस् ओस् आम् (genitive), ङि ओस् सुप् (locative). Every declined noun in the poem takes one of these; they are the endings 1.4.14 counts as सुप्. The set's name सुप् is the pratyāhāra formed from its first sound स and its last सुप्.

    ఈ ఒక్క పొడవాటి సూత్రం ఇరవై ఒక్క నామవాచక ప్రత్యయాలను ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది — ఏడు విభక్తులకు మూడేసి: సు ఔ జస్ (ప్రథమా), అమ్ ఔట్ శస్ (ద్వితీయా), టా భ్యామ్ భిస్ (తృతీయా), ఙే భ్యామ్ భ్యస్ (చతుర్థీ), ఙసి భ్యామ్ భ్యస్ (పఞ్చమీ), ఙస్ ఓస్ ఆమ్ (షష్ఠీ), ఙి ఓస్ సుప్ (సప్తమీ). కావ్యంలోని ప్రతి విభక్తి పదం వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది; 1.4.14 వీటినే సుప్ గా లెక్కిస్తుంది. ఈ గణపు పేరు 'సుప్' — మొదటి ధ్వని స, చివరి సుప్ లతో ఏర్పడిన ప్రత్యాహారం.

    • Aṣṭādhyāyī — 4.1.2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 117 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • एङ्ह्रस्वात् सम्बुद्धेः 6.1.69 · प्रकरण 5← गुणवति

    the vocative-singular ending drops after एङ् or a short vowel

    The vocative-singular ending (सुँ in its सम्बुद्धि use) elides after a stem ending in ए or ओ (एङ्), or in a short vowel: हे राम, हे हरे, हे विष्णो, हे मते. So the address form of these stems is the bare stem, without the स् the nominative would show.

    ఏఙ్ (ఏ/ఓ) కి లేదా హ్రస్వ అచ్చుకి పరమైన సంబుద్ధి (సంబోధన ఏకవచన సుँ) లోపిస్తుంది: హే రామ, హే హరే, హే విష్ణో, హే మతే. కాబట్టి ఈ శబ్దాల సంబోధన రూపం ప్రథమావిభక్తిలో కనిపించే స్ లేకుండా, కేవలం ప్రాతిపదికమే.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.1.69 एङ्ह्रस्वात् सम्बुद्धेः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 133 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • प्रथमयोः पूर्वसवर्णः 6.1.102 · प्रकरण 5← किसलयपुटान्; प्रवृत्ताः; तुषाराद्रिवाताः

    a short vowel before the nom/acc ending becomes one long homogeneous vowel

    A short simple vowel (अक् — a, i, u, ṛ) before the vowel of the first two case-endings — nominative and accusative — becomes one long homogeneous vowel with it (pūrva-savarṇa dīrgha). So राम + अस् (nominative plural जस्) gives रामाः, and the accusative plural likewise ends in a long vowel.

    ప్రథమా, ద్వితీయ విభక్తుల అచ్చు ముందు హ్రస్వ సామాన్యాచ్చు (అక్ — అ ఇ ఉ ఋ) దానితో కలిసి ఒకే దీర్ఘ సవర్ణాచ్చు అవుతుంది. రామ + అస్ (ప్రథమా బహువచనం జస్) → రామాః; ద్వితీయా బహువచనం కూడా దీర్ఘాచ్చుతో ముగుస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.1.102 प्रथमयोः पूर्वसवर्णः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 125 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • तस्माच्छसो नः पुंसि 6.1.103 · प्रकरण 5← किसलयपुटान्

    in the masculine, the acc. plural’s स् becomes न् — the -आन् ending

    In the masculine, the स् of the accusative-plural ending शस्, coming after that long vowel, becomes न्. So the masculine accusative plural ends in -आन्: रामान्, वृक्षान्, मासान्. The feminine keeps the स् (लताः).

    పుంలింగంలో, ఆ దీర్ఘాచ్చు తరువాత వచ్చే ద్వితీయా బహువచన ప్రత్యయమైన శస్ లోని స్ న్ అవుతుంది. అందుకే పుంలింగ ద్వితీయా బహువచనం -ఆన్ తో ముగుస్తుంది: రామాన్, వృక్షాన్, మాసాన్. స్త్రీలింగంలో స్ నిలుస్తుంది (లతాః).

    • Aṣṭādhyāyī — 6.1.103 तस्माच्छसो नः पुंसि
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 136 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • अमि पूर्वः 6.1.107 · प्रकरण 5← स्पृष्टम्; अङ्गम्

    before the accusative-singular अम्, the stem vowel alone remains

    When the accusative-singular ending अम् follows a word ending in अक् (a short a i u …), the single substitute for stem-vowel + अ is the pūrva, the earlier, vowel — the stem vowel wins. So हरि + अम् → हरिम्, गुरु + अम् → गुरुम्, राम + अम् → रामम्. One rule for the accusative singular of every vowel stem.

    అక్కు (హ్రస్వ అ ఇ ఉ…) తరువాత అమ్ (ద్వితీయైకవచనం) పరమైతే, ప్రాతిపదిక అచ్చుకూ అ కూ ఏకాదేశం పూర్వరూపం — ప్రాతిపదిక అచ్చు నిలుస్తుంది. హరి + అమ్ → హరిమ్, గురు + అమ్ → గురుమ్, రామ + అమ్ → రామమ్. అచ్చంత శబ్దాల ద్వితీయైకవచనానికి ఒకే సూత్రం.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.1.107 अमि पूर्वः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 134 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §4.4, वसतिम्

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • नामि 6.4.3 · प्रकरण 5← देवदारुद्रुमाणाम्

    the stem vowel lengthens before नाम् (the genitive plural)

    Before the genitive-plural ending आम् once it has taken the नुट् augment and become नाम् (7.1.54), a preceding short vowel lengthens: अग्नि → अग्नीनाम्, मधु → मधूनाम्, राम → रामाणाम्. The long vowel and the न् of नाम् together mark the genitive plural of the vowel stems.

    నుట్ ఆగమం చేరి నామ్ అయిన షష్ఠీబహువచన ఆమ్ (7.1.54) ముందు, ముందున్న హ్రస్వ అచ్చు దీర్ఘమవుతుంది: అగ్ని → అగ్నీనామ్, మధు → మధూనామ్, రామ → రామాణామ్. దీర్ఘ అచ్చు, నామ్ లోని న్ కలిసి అచ్చంత శబ్దాల షష్ఠీబహువచనాన్ని గుర్తిస్తాయి.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.4.3 नामि
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 148 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • जसः शी 7.1.17 · प्रकरण 5← ये; ते

    after a pronominal अ-stem, the nominative-plural ending जस् becomes शी (ई)

    After a सर्वनाम — a pronoun — that ends in अ, the nominative-plural ending जस् (that is अस्) is replaced by शी, which is ई. Being a multi-lettered substitute (अनेकाल्), it replaces the whole ending, not just its last sound. So सर्व → सर्वे, and likewise ते, ये, के: where an ordinary अ-stem gives रामाः “the Rāmas,” a pronoun gives -ए. The pronoun (sarvanāman) declension carries this step, and the block reaches it through ये and के (1.56).

    అ-తో ముగిసే సర్వనామం తరువాత ప్రథమా బహువచన ప్రత్యయం జస్ (అంటే అస్) శీ గా — అంటే ఈ గా — మారుతుంది. ఇది అనేకాల్ (బహువర్ణ) ఆదేశం కనుక ప్రత్యయపు చివరి వర్ణాన్ని కాక ప్రత్యయమంతటినీ భర్తీ చేస్తుంది. కావున సర్వ → సర్వే; అట్లే తే, యే, కే: సామాన్య అ-శబ్దం రామాః “రాములు” ఇస్తే, సర్వనామం -ఏ ఇస్తుంది. సర్వనామ నమూనా ఈ మెట్టును మోస్తుంది; ఈ ఖండం దాన్ని యే, కే (1.56) ద్వారా చేరుతుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.1.17 जसः शी
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 151 in the abridgement; the सर्वे prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • ह्रस्वनद्यापो नुट् 7.1.54 · प्रकरण 5← देवदारुद्रुमाणाम्

    the augment नुट् before the genitive plural after a short vowel, a नदी stem, or आप्

    The genitive-plural ending आम् takes the augment नुट् — an initial न् — after a stem ending in a short vowel, after a नदी-type feminine, and after an आप् (ā-stem) feminine: अग्नि → अग्नीनाम्, नदी → नदीनाम्, रमा → रमाणाम्. The short vowel then lengthens by 6.4.3, so the ending appears as -नाम् with a long vowel before it.

    షష్ఠీబహువచన ప్రత్యయం ఆమ్, హ్రస్వాంత శబ్దం తరువాత, నదీ-తరగతి స్త్రీలింగం తరువాత, ఆప్ (ఆకారాంత) స్త్రీలింగం తరువాత నుట్ ఆగమం (ఆది న్) తీసుకుంటుంది: అగ్ని → అగ్నీనామ్, నదీ → నదీనామ్, రమా → రమాణామ్. తరువాత 6.4.3 చేత హ్రస్వం దీర్ఘమవుతుంది; కాబట్టి ప్రత్యయం దీర్ఘ అచ్చుతో –నామ్ గా కనిపిస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.1.54 ह्रस्वनद्यापो नुट्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 147 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • त्यदादीनामः 7.2.102 · प्रकरण 5← ये; ते; एभिः

    a त्यदादि pronoun’s final becomes अ before an ending

    The final sound of a त्यदादि pronoun — तद्, यद्, एतद्, इदम् and their group — becomes अ before a case-ending. तद् → त, which then goes on to सः, तम्, ते. It is the step that turns the stem into the shape the endings attach to.

    త్యదాది సర్వనామం — తద్, యద్, ఏతద్, ఇదమ్ మొదలైన గణం — దాని అంత్యవర్ణం విభక్తి ముందు అ అవుతుంది. తద్ → త, అటుపైన సః, తమ్, తే అవుతుంది. ప్రత్యయాలు చేరే రూపంలోకి శబ్దాన్ని మార్చే మెట్టు ఇది.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.2.102 त्यदादीनामः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 192 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • बहुवचने झल्येत् 7.3.103 · प्रकरण 5← एभिः

    an a-stem's final अ becomes ए before a plural ending beginning in झल्

    The final अ of an a-stem becomes ए before a plural ending that begins with a झल् consonant — the stops and sibilants. So राम + भ्यस् → रामेभ्यः, and राम + सु → रामे + सु → रामेषु. It is the ए across the a-stem plural: the dative and ablative in एभ्यः, the locative in एषु.

    అకారాంత శబ్దపు అంత్య అ, ఝల్ (స్పర్శ, ఊష్మ) హల్లుతో మొదలయ్యే బహువచన ప్రత్యయం ముందు ఏ అవుతుంది. రామ + భ్యస్ → రామేభ్యః, రామ + సు → రామే + సు → రామేషు. అకారాంత బహువచనంలో కనిపించే ఏ (ఏభ్యః, ఏషు) ఇదే.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.3.103 बहुवचने झल्येत्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 144 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §4.2, आश्रमेषु

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • अम्बाऽर्थनद्योर्ह्रस्वः 7.3.107 · प्रकरण 5← गुणवति

    a नदी-stem and an अम्बा-word shorten their final vowel in the vocative singular

    In the vocative singular — the सम्बुद्धि, the case of calling to someone — a नदी-stem (a feminine ending in long ई or ऊ, such as नदी 'river', from which the class takes its name) and a word meaning 'mother' (अम्बार्थ) shorten that final vowel. So the long ई becomes short इ and the long ऊ becomes short उ: चण्डी 'the fierce one' is called हे चण्डि (2.44), कल्याणी 'lady of good fortune' is called हे कल्याणि (2.49), and गुणवती 'the woman of merit' is called हे गुणवति (2.47), each with the long vowel cut short at the moment of address. It is why the vocative of these feminines never keeps the long vowel their other cases carry.

    సంబోధన ఏకవచనంలో — ఎవరినైనా పిలిచే సమ్బుద్ధిలో — నదీ-శబ్దం (దీర్ఘ ఈ లేదా ఊ తో అంతమయ్యే స్త్రీలింగం; ఈ తరగతికి పేరిచ్చిన నదీ 'ఏఱు' వంటిది) మఱియు 'తల్లి' అను అర్థమిచ్చే పదం (అమ్బార్థ) ఆ చివరి అచ్చును హ్రస్వం చేస్తాయి. కావున దీర్ఘ ఈ హ్రస్వ ఇ గా, దీర్ఘ ఊ హ్రస్వ ఉ గా మాఱుతుంది: చణ్డీ 'ఉగ్రురాలు' హే చణ్డి అని పిలువబడుతుంది (2.44), కల్యాణీ 'శుభవతి' హే కల్యాణి అని (2.49), గుణవతీ 'గుణవంతురాలు' హే గుణవతి అని (2.47) — ప్రతిదానిలో సంబోధన క్షణంలో దీర్ఘ అచ్చు హ్రస్వమవుతుంది. ఈ స్త్రీలింగాల ఇతర విభక్తులు నిలుపుకొను దీర్ఘ అచ్చును సంబోధన ఎప్పుడూ నిలుపుకోకపోవడానికి ఇదే కారణం.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.3.107 अम्बार्थनद्योर्ह्रस्वः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 194 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • जसि च 7.3.109 · प्रकरण 5← तत्क्षीरस्रुतिसुरभयः

    a short-vowel stem takes गुण before the nominative plural जस्

    Before the nominative-plural ending जस् (अस्) a short-vowel-ending aṅga takes गुण: हरि → हरे + अस् → हरयः, गुरु → गुरो + अस् → गुरवः. The guṇa ए/ओ then meets the ending's अ as अय्/अव्, giving the -अयः and -अवः of the इ- and उ-stem masculine nominative plural.

    ప్రథమా బహువచనం జస్ (అస్) ముందు హ్రస్వాచ్చాంత అంగం గుణం తీసుకుంటుంది: హరి → హరే + అస్ → హరయః, గురు → గురో + అస్ → గురవః. గుణం ఏ/ఓ ప్రత్యయపు అ తో అయ్/అవ్ అయి, ఇ/ఉ పుంలింగ ప్రథమా బహువచనపు –అయః, –అవః వస్తాయి.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.3.109 जसि च
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 167 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि 8.4.2 · प्रकरण 5← देवदारुद्रुमाणाम्

    न becomes ण after र्/ष् even across intervening अट्, क-/प-class, आङ् or नुम् (ṇatva)

    A न् becomes the retroflex ण् after a र् or ष् in the same word — and it still does when the vowels and semivowels of अट् (अ इ उ …, ह य व र), the velars, the labials, आङ्, or the augment नुम् stand in between. This is ṇatva. So राम + इन → रामेण, the र् reaching the न across ए; but शाप, with no र् or ष्, keeps its न (शापेन).

    ఒకే పదంలో ర్ లేదా ష్ తరువాత న్ మూర్ధన్య ణ్ అవుతుంది — మధ్యలో అట్ (అచ్చులు, హ య వ ర), కవర్గం, పవర్గం, ఆఙ్, నుమ్ ఉన్నా అవుతుంది. ఇదే ణత్వం. రామ + ఇన → రామేణ, ర్ ఏ ను దాటి న ను చేరుతుంది; కానీ శాప లో ర గానీ ష గానీ లేదు, న నిలుస్తుంది (శాపేన).

    • Aṣṭādhyāyī — 8.4.2 अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 137 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §4.2 and §4.3, शापेन and गुरुणा

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • पदान्तस्य 8.4.37 · प्रकरण 5← किसलयपुटान्

    a word-final न् is not turned into ण्

    A न् at the end of a word (pada) is not turned into ण् — the retroflexion that 8.4.2 would otherwise make does not reach a word-final न्. So the masculine accusative plural रामान्, मासान् keeps its न् even after an र् or ष् earlier in the word.

    పదాంతంలోని న్ ణ్ గా మారదు — 8.4.2 చేసే ణత్వం పదాంత న్ ను చేరదు. అందుకే పుంలింగ ద్వితీయా బహువచనం రామాన్, మాసాన్ లో, పదంలో ముందు ర్ గాని ష్ గాని ఉన్నా, న్ అలాగే ఉంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.4.37 पदान्तस्य
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 138 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • वाऽवसाने 8.4.56 · प्रकरण 5← भवेत्

    at a pause, a झल् sound may become its voiceless चर्

    At a pause — the end of an utterance — a झल् sound (a stop or sibilant) optionally becomes its voiceless unaspirate चर्. So a word-final द् may be spoken as त्: रामात् or रामाद्. It is why an ablative in -आत् and its voiced twin are both correct at a stop.

    విరామం దగ్గర — పలుకు ముగిసేచోట — ఝల్ ధ్వని (స్పర్శ లేదా ఊష్మం) వికల్పంగా తన అఘోష అల్పప్రాణ చర్ అవుతుంది. అందుకే పదాంత ద్ ను త్ గా పలకవచ్చు: రామాత్ లేదా రామాద్. -ఆత్ పంచమి, దాని ఘోష రూపం రెండూ విరామంలో సరైనవి కావడానికి కారణమిదే.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.4.56 वाऽवसाने
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 145 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • अतोऽम् 7.1.24 · प्रकरण 7← स्पृष्टम्; अङ्गम्

    after a short-अ neuter, the nom./acc. singular become अम्

    After a short-अ neuter stem, the nominative and accusative singular endings both become अम्. ज्ञानम्, फलम्, वचनम् — the -अम् that a neuter a-stem shows for both “it” and “it (as object)”.

    హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దం తరువాత ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు రెండూ అమ్ అవుతాయి. జ్ఞానమ్, ఫలమ్, వచనమ్ — నపుంసక అకారాంతం కర్తగానూ కర్మగానూ చూపే -అమ్ ఇదే.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.1.24 अतोऽम्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 233 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • अतो गुणे 6.1.97 · प्रकरण 8← ये; आलिङ्ग्यन्ते; मया; ते; एभिः

    a non-final अ before a guṇa vowel merges forward (para-rūpa)

    When a non-final short अ is followed by a guṇa vowel (अ, ए, ओ), the single substitute is the later vowel alone — para-rūpa, the second stands — not a guṇa of the two. It keeps a stem-final अ from doubling with an affix that opens on such a vowel, so only the affix’s vowel is heard.

    అంత్యం కాని హ్రస్వ అ తరువాత గుణాచ్చు (అ, ఏ, ఓ) వస్తే, రెండింటి స్థానంలో పరమైన అచ్చు ఒక్కటే మిగులుతుంది — పరరూపం, రెండవది నిలుస్తుంది — గుణం కాదు. అలా అకారాంత శబ్దం అటువంటి అచ్చుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయంతో కలిసినప్పుడు ప్రత్యయపు అచ్చు మాత్రమే వినబడుతుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.1.97 अतो गुणे
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 273 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • नेदमदसोरकोः 7.1.11 · प्रकरण 8← एभिः

    इदम् and अदस्, in the forms without a क, do not take the ऐस् of the instrumental plural

    The previous rule, 7.1.9 अतो भिस ऐस्, turns the instrumental-plural ending भिस् of an अ-stem into ऐस् — रामैः, not *रामेभिः. This rule holds that substitution back for two pronouns, इदम् and अदस्, in the forms that carry no क: their instrumental plural keeps भिस् as -भिः. So इदम् gives एभिः, 'by these', and अदस् gives अमीभिः, 'by those', where an ordinary अ-stem would end in -ऐः. The क named in the rule is the one अदस् takes in forms like अमुक, which are left out of the exception.

    ముందటి సూత్రం 7.1.9 అతో భిస ఐస్ అ-శబ్దపు తృతీయా బహువచన ప్రత్యయం భిస్ ను ఐస్ గా మారుస్తుంది — రామైః, *రామేభిః కాదు. ఈ సూత్రం ఆ ఆదేశాన్ని ఇదమ్, అదస్ అను రెండు సర్వనామాలకు, క లేని రూపాలలో, ఆపుతుంది: వాటి తృతీయా బహువచనం భిస్ ను -భిః గా నిలుపుకుంటుంది. కావున ఇదమ్ ఏభిః ను ('వీటిచే'), అదస్ అమీభిః ను ('వాటిచే') ఇస్తుంది, సామాన్య అ-శబ్దం -ఐః తో అంతమయ్యేచోట. సూత్రంలోని క అనునది అమುక వంటి రూపాలలో అదస్ తీసుకునేది, అవి ఈ మినహాయింపునుండి వదలబడతాయి.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.1.11 नेदमदसोरकोः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 278 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश् 7.1.27 · प्रकरण 8← ते

    अश् replaces the genitive-singular ending after युष्मद्/अस्मद्

    After the pronouns युष्मद् "you" and अस्मद् "I", the genitive-singular ending ङस् is replaced by अश्. The base then becomes तव / मम by 7.2.96, so the genitive singular is तव "your", मम "my". The pronoun of the second and first persons builds its possessive on this substitution.

    యుష్మద్ "నీవు", అస్మద్ "నేను" అనే సర్వనామాల తరువాత షష్ఠీ ఏకవచన ప్రత్యయం ఙస్ కి అశ్ ఆదేశం వస్తుంది. తరువాత 7.2.96 చేత ప్రాతిపదికం తవ/మమ అవుతుంది; కాబట్టి షష్ఠీ ఏకవచనం తవ "నీ", మమ "నా". ప్రథమ, మధ్యమ పురుష సర్వనామాల షష్ఠి ఈ ఆదేశంపైనే నిలుస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.1.27 युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 326 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • योऽचि 7.2.89 · प्रकरण 8← मया

    the final of युष्मद्/अस्मद् becomes य् before a vowel ending

    Before a vowel-initial case ending, the final letter of युष्मद्/अस्मद् becomes य्. With the singular base त्व/म this gives the instrumental त्वया "by you", मया "by me" — त्व + अ → त्वय् before आ, then त्वया. The semivowel is what carries these pronouns into the vowel cases.

    అచ్-ఆది విభక్తి ప్రత్యయం పరమైనప్పుడు యుష్మద్/అస్మద్ అంత్యవర్ణం య్ అవుతుంది. ఏకవచన ప్రాతిపదికం త్వ/మ తో కలిసి తృతీయలో త్వయా "నీచేత", మయా "నాచేత" — త్వ + అ, ఆ ముందు త్వయ్, ఆపై త్వయా. ఈ సర్వనామాలను అచ్-విభక్తుల్లోకి మోసేది ఈ అంతస్థమే.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.2.89 योऽचि
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 319 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • शेषे लोपः 7.2.90 · प्रकरण 8← ते

    in the remaining cases, the final of युष्मद्/अस्मद् elides

    In the cases not otherwise provided for, the final अद् of युष्मद्/अस्मद् elides, leaving the bare त्व- / म- (and युष्म-/अस्म- in the plural): ते, मे in the shorter datives and genitives, तव, मम, and the locatives त्वयि "in you", मयि "in me". Elision is the default; the other rules name where a substitute stands instead.

    ప్రత్యేకంగా విధించని మిగతా విభక్తుల్లో యుష్మద్/అస్మద్ అంత్యం (అద్) లోపిస్తుంది; కేవలం త్వ-/మ- (బహువచనంలో యుష్మ-/అస్మ-) మిగులుతుంది: హ్రస్వ చతుర్థీ/షష్ఠుల్లో తే, మే; తవ, మమ; సప్తమిలో త్వయి "నీయందు", మయి "నాయందు". లోపమే సామాన్యం; ఆదేశమెక్కడ ఉంటుందో మిగతా సూత్రాలు చెబుతాయి.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.2.90 शेषे लोपः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 312 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • तवममौ ङसि 7.2.96 · प्रकरण 8← ते

    तव and मम replace the base before the genitive singular

    Before the genitive-singular (ङस्, replaced by अश् at 7.1.27), युष्मद् becomes तव and अस्मद् becomes मम, giving तव "your", मम "my". These are the full possessive singulars, beside the enclitic ते, मे that 7.2.90 leaves.

    షష్ఠీ ఏకవచనం (ఙస్; 7.1.27 చేత అశ్) పరమైనప్పుడు యుష్మద్ → తవ, అస్మద్ → మమ: తవ "నీ", మమ "నా". 7.2.90 వదిలే సంక్షిప్త తే, మే లకు పక్కన ఇవి పూర్ణ షష్ఠీ ఏకవచన రూపాలు.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.2.96 तवममौ ङसि
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 325 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • त्वमावेकवचने 7.2.97 · प्रकरण 8← मया

    त्व and म replace युष्मद्/अस्मद् in the singular

    In the singular throughout, युष्मद् becomes त्व and अस्मद् becomes म. This is the substitution the other rules build on: त्वाम्, माम्; त्वया, मया; त्वयि, मयि. In the dual and plural the base stays युष्म-/अस्म-, so it is the singular that these pronouns reshape most.

    ఏకవచనమంతటా యుష్మద్ → త్వ, అస్మద్ → మ. మిగతా సూత్రాలు నిలిచేది ఈ ఆదేశంపైనే: త్వామ్, మామ్; త్వయా, మయా; త్వయి, మయి. ద్వి/బహువచనాల్లో ప్రాతిపదికం యుష్మ-/అస్మ- గా నిలుస్తుంది; కాబట్టి ఈ సర్వనామాలు ఎక్కువగా మార్చుకునేది ఏకవచనాన్నే.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.2.97 त्वमावेकवचने
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 316 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • हलि लोपः 7.2.113 · प्रकरण 8← एभिः

    the द of इदम् elides before a consonant ending

    Before a consonant-initial ending, the द of इदम् elides, so those forms build on the अ/ए base without it: एभिः "by these", एषु "in these", आभ्याम् "by these two", and the ablative अस्मात् "from this". The vowel-initial cases keep the इम- of 7.2.108; the consonant cases drop straight to the pronoun's vowel base.

    హల్-ఆది ప్రత్యయం పరమైనప్పుడు ఇదమ్ లోని ద లోపిస్తుంది; ఆ రూపాలు ద లేని అ/ఏ ప్రాతిపదికంపై నిలుస్తాయి: ఏభిః "వీటిచేత", ఏషు "వీటియందు", ఆభ్యామ్ "వీరిద్దరిచేత", పంచమిలో అస్మాత్ "దీనినుండి". అచ్-ఆది విభక్తులు 7.2.108 ఇచ్చే ఇమ- ను నిలుపుకుంటే, హల్-ఆది విభక్తులు నేరుగా సర్వనామపు అచ్-ప్రాతిపదికానికి దిగుతాయి.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.2.113 हलि लोपः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 276 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • व्रश्चभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां षः 8.2.36 · प्रकरण 8← स्पृष्टम्

    certain roots and श/छ finals become ष् before a झल् or at word-end

    The roots व्रश्च्, भ्रस्ज्, सृज्, मृज्, यज्, राज्, भ्राज् and any stem ending in छ or श have their final sound replaced by ष् before a झल् (an obstruent) or at पदान्त, the end of a word: राज् → राट्/राड् — the ष् then hardens by jaśtva and cartva — विश्वसृज् → विश्वसृट्. It is the rule that turns these palatals and the श/छ into a retroflex before a stop or a pause.

    వ్రశ్చ్, భ్రస్జ్, సృజ్, మృజ్, యజ్, రాజ్, భ్రాజ్ ధాతువులు, ఛ లేదా శ అంతమయ్యే ప్రాతిపదికాలు — వీటి చివరి ధ్వని ఝల్ (స్పర్శం) ముందు లేదా పదాంతంలో ష్ అవుతుంది: రాజ్ → రాట్/రాడ్ — ఆ ష్ జశ్త్వ, చర్త్వలతో గట్టిపడుతుంది — విశ్వసృజ్ → విశ్వసృట్. ఈ తాలవ్యాలను, శ/ఛ ను స్పర్శం లేదా విరామం ముందు మూర్ధన్యంగా మార్చే సూత్రం ఇది.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.2.36 व्रश्चभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां षः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 306 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • स्वरादिनिपातमव्ययम् 1.1.37 · प्रकरण 11← प्रवृत्ताः

    the स्वरादि words and the निपात particles are called अव्यय (indeclinable)

    The words of the स्वरादि list (स्वर्, अन्तर्, प्रातर् and the rest) and the निपात particles are termed अव्यय — indeclinable, taking no case ending and never changing form. Because the प्रादि prefixes are निपात (by 1.4.58), a preverb like प्र in प्रभवति "he arises" is an अव्यय; that is why it stands unchanged before the root.

    స్వరాది గణపు శబ్దాలు (స్వర్, అంతర్, ప్రాతర్ మొదలైనవి) మరియు నిపాత శబ్దాలు అవ్యయ సంజ్ఞ పొందుతాయి — అవ్యయం, విభక్తి తీసుకోని, ఎప్పుడూ రూపం మారని పదం. ప్రాది ఉపసర్గలు నిపాతాలు కావటాన (1.4.58 చేత), ప్రభవతి "ఉద్భవించును" లోని ప్ర ఉపసర్గ అవ్యయం; అందుకే అది ధాతువు ముందు మారకుండా నిలుస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.1.37 स्वरादिनिपातमव्ययम्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 366 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • क्त्वातोसुन्कसुनः 1.1.40 · प्रकरण 11← भित्त्वा

    a form ending in क्त्वा, तोसुन् or कसुन् is called अव्यय (indeclinable)

    A word ending in the suffix क्त्वा, तोसुन् or कसुन् is called अव्यय — indeclinable, taking no case ending and never changing form. क्त्वा makes the absolutive, the "having done X" form that leans on a later verb: श्रुत्वा "having heard" is such a word, fixed in shape. When a prefix stands before the root, क्त्वा is replaced by ल्यप् (by 7.1.37), and the ल्यप् form keeps this same अव्यय name — so आलिङ्ग्य "having embraced" and एत्य "having come" are indeclinable too. The derivation names this rule where it fixes the absolutive as an अव्यय.

    క్త్వా, తోసున్, లేదా కసున్ ప్రత్యయంతో అంతమయ్యే పదానికి అవ్యయ సంజ్ఞ — అవ్యయం, విభక్తి తీసుకోని, ఎప్పుడూ రూపం మారని పదం. క్త్వా ప్రత్యయం "చేసి" అనే క్త్వాంత (absolutive) రూపాన్ని చేస్తుంది, అది తరువాతి క్రియను ఆనుకొని నిలుస్తుంది: శ్రుత్వా "విని" అటువంటి రూపం. ధాతువు ముందు ఉపసర్గ నిలిస్తే క్త్వా స్థానంలో ల్యప్ వస్తుంది (7.1.37 చేత), ల్యప్ రూపమూ ఇదే అవ్యయ సంజ్ఞ నిలుపుకుంటుంది — ఆలింగ్య "కౌగిలించుకొని", ఏత్య "వచ్చి" కూడా అవ్యయాలు. గొలుసు క్త్వాంత రూపాన్ని అవ్యయంగా నిర్ణయించే చోట ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.1.40 क्त्वातोसुन्कसुनः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 368 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • अव्ययादाप्सुपः 2.4.82 · प्रकरण 11← प्रवृत्ताः

    after an अव्यय, the आप् (feminine) and सुप् (case) endings undergo लुक्

    After an अव्यय — an indeclinable word — the feminine suffix आप् and the case endings सुप् undergo लुक् (लुक्, a disappearance that leaves no trace, not even a mark on what stood before). A prefix like प्र is an अव्यय (an उपसर्ग, and so indeclinable), and when it joins a root it first takes a case ending which this rule then wipes out, so प्र meets मद् bare in प्रमत्तः "heedless". The same लुक् is why an indeclinable never shows an ending: the सुप् is added and at once removed. The derivation names this rule on the silent step where the prefix's ending drops.

    అవ్యయం — విభక్తి మారని పదం — తరువాత ఆప్ (స్త్రీలింగ ప్రత్యయం) మరియు సుప్ (విభక్తి ప్రత్యయాలు) లుక్ పొందుతాయి (లుక్ — ఏ గుర్తూ మిగల్చకుండా పూర్తిగా లోపించడం). ప్ర వంటి ఉపసర్గ అవ్యయం; అది ధాతువుతో కలిసేటప్పుడు మొదట ఒక విభక్తి ప్రత్యయాన్ని తీసుకుంటుంది, ఈ సూత్రం దాన్ని తుడిచివేస్తుంది, కాబట్టి ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లో ప్ర మద్‌ను ప్రత్యయం లేకుండా చేరుతుంది. అవ్యయం ఎప్పుడూ విభక్తి చూపకపోవటానికి కారణం ఇదే: సుప్ చేరి వెంటనే తొలగిపోతుంది. ఉపసర్గపు విభక్తి లోపించే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 2.4.82 अव्ययादाप्सुपः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 370 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • क्ङिति च 1.1.5 · प्रकरण 12← भित्त्वा; प्रवृत्ताः; आलिङ्ग्यन्ते; स्पृष्टम्

    no गुण or वृद्धि before an affix marked क् or ङ्

    The strengthening of a vowel — गुण (इ→ए, उ→ओ, ऋ→अर्) and वृद्धि (its longer grade) — does not take place when the affix that would cause it is marked with an indicatory क् (कित्) or ङ् (ङित्). Many endings carry these marks precisely to keep the root weak. So कृ "to do" reaches चक्रे "he did", where the perfect endings are ङित् and the root ऋ is not raised to अर्; श्रु "to hear" reaches श्रुत्वा "having heard", where क्त्वा is कित् and the उ stays. It is the standard brake on strengthening, and it works by leaving a form unchanged where a plainer affix would have raised it.

    అచ్చు బలపడుట — గుణం (ఇ→ఏ, ఉ→ఓ, ఋ→అర్) మరియు వృద్ధి (దాని దీర్ఘతర రూపం) — దాన్ని కలిగించే ప్రత్యయం సూచక క్ (కిత్) గాని ఙ్ (ఙిత్) గాని గుర్తుగలదైనపుడు జరుగదు. ధాతువును బలహీనంగా ఉంచుటకే చాలా ప్రత్యయాలు ఈ గుర్తులను మోస్తాయి. అలా కృ "చేయుట" చక్రే "చేశాడు" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ లిట్ ప్రత్యయాలు ఙిత్, ధాతువు ఋ అర్ గా లేపబడదు; శ్రు "వినుట" శ్రుత్వా "విని" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ క్త్వా కిత్, ఉ నిలుస్తుంది. ఇది బలపడుటపై సాధారణ కళ్ళెం, సాధారణ ప్రత్యయం లేపిన చోట రూపాన్ని మార్పు లేకుండా వదలి పని చేస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.1.5 क्ङिति च
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 431 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • सार्वधातुकमपित् 1.2.4 · प्रकरण 12← आलिङ्ग्यन्ते

    a सार्वधातुक affix that is not पित् is treated as ङित्

    A सार्वधातुक affix — a present-system ending or the class sign that goes with it — that is not पित् (not marked प् as its इत्) is treated as ङित्, as though it carried ङ् as an इत्. The ङित् mark blocks the guṇa or vṛddhi strengthening the affix would otherwise pull, so the stem keeps its weak shape under such an ending. The third-person and the आत्मनेपद endings, and the imperatives that are not पित्, all fall under it: शृणु "listen", कथयतः "of the two telling" and रमसे "you take delight" keep their unstrengthened stems by this rule. The derivation names it on the silent step where the ending is fixed as ङित्.

    సార్వధాతుక ప్రత్యయం — వర్తమానగణ ప్రత్యయం, లేదా దానితో వచ్చే గణచిహ్నం — పిత్ కానిది (ప్‌ను ఇత్‌గా గుర్తు లేనిది) ఙిత్‌గా, ఙ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినట్లుగా వర్తిస్తుంది. ఙిత్ గుర్తు, ప్రత్యయం లేకపోతే కలిగించే గుణ లేదా వృద్ధి బలపడటాన్ని అడ్డుకుంటుంది, కాబట్టి ధాతువు అటువంటి ప్రత్యయం కింద తన బలహీన రూపాన్ని నిలుపుకుంటుంది. ప్రథమ పురుష ప్రత్యయాలు, ఆత్మనేపద ప్రత్యయాలు, పిత్ కాని ఆజ్ఞార్థాలు అన్నీ దీని కిందకు వస్తాయి: శృణు "వినుము", కథయతః "చెప్పే ఇద్దరి", రమసే "ఆనందిస్తావు" ఈ సూత్రంచేత బలపడని ధాతురూపాన్ని నిలుపుకుంటాయి. ప్రత్యయాన్ని ఙిత్‌గా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.2.4 सार्वधातुकमपित्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 498 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् 1.3.78 · प्रकरण 12← भवेत्

    in the remaining case, a root in the active takes परस्मैपद

    In the case left over (शेष — a root not sent to the middle by the preceding rules), when the ending stands for the agent (कर्तरि, the active sense) the root takes परस्मैपद, the set of personal endings that turn the action away from the agent. This is the default that catches every root the आत्मनेपद rules did not claim: भू "be, become" is such a root, so भवति "he becomes" and प्रभवति "he arises" take the active endings. The derivation names this rule where it chooses the active set.

    మిగిలిన సందర్భంలో (శేషం — ముందటి సూత్రాలు ఆత్మనేపదానికి పంపని ధాతువు), ప్రత్యయం కర్తను సూచించినప్పుడు (కర్తరి, కర్తృ అర్థం) ధాతువు పరస్మైపదాన్ని — క్రియను కర్త నుండి దూరంగా మళ్ళించే పురుష ప్రత్యయాల గణాన్ని — తీసుకుంటుంది. ఇది ఆత్మనేపద సూత్రాలు తీసుకోని ప్రతి ధాతువునూ పట్టుకొనే మూలనియమం: భూ "అగు, ఉండు" అటువంటి ధాతువు, కాబట్టి భవతి "అగును", ప్రభవతి "ఉద్భవించును" పరస్మైపద ప్రత్యయాలను తీసుకుంటాయి. ఆ గణాన్ని ఎంచుకొనే చోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.3.78 शेषात् कर्तरि परस्मैपदम्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 378 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • ते प्राग्धातोः 1.4.80 · प्रकरण 12← प्रवृत्ताः; आलिङ्ग्यन्ते

    the prefixes (gati and upasarga) stand before the root

    The words just named — the upasargas and the other gati particles — are placed before the root (धातु) they qualify. This is the rule that fixes a prefix's position at the head of the verb. So प्र stands before मद् in प्रमत्तः "heedless", आ before लिङ्ग् in आलिङ्ग्य "having embraced", आ before इ in एत्य "having come". The seam between prefix and root is then handled by sandhi, but their order is settled here.

    ఇప్పుడే పేర్కొన్న పదాలు — ఉపసర్గలు, ఇతర గతి పదాలు — తాము విశేషించే ధాతువుకు ముందు ఉంచబడతాయి. ఉపసర్గ స్థానాన్ని క్రియ మొదట స్థిరపరచే సూత్రం ఇది. అలా ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తగలవాడు" లో ప్ర మద్ ముందు, ఆలిఙ్గ్య "కౌగిలించి" లో ఆ లిఙ్గ్ ముందు, ఏత్య "వచ్చి" లో ఆ ఇ ముందు నిలుస్తుంది. ఉపసర్గ, ధాతువుల మధ్య సంధి తరవాత జరుగుతుంది, కానీ వాటి క్రమం ఇక్కడ స్థిరమవుతుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.4.80 ते प्राग्धातोः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 417 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • सनाद्यन्ता धातवः 3.1.32 · प्रकरण 12← आलिङ्ग्यन्ते

    words ending in सन् and the other सनादि affixes are called धातु (roots)

    A word that ends in सन् or any of the सनादि affixes — the set running from सन् through णिच् (the causative sign) and the rest — is itself called धातु, a verb root. This lets a stem already carrying such a suffix be conjugated afresh, taking the tense endings as any root does. The causative roots of the poem stand on this rule: कथ् "tell", रच् "arrange" and सूच् "point out" carry णिच् and are धातु by it, so कथयतः "of the one telling", विरचिताम् "arranged" and सूचयिष्यन्ति "they will point out" build on a stem this rule names a root. The derivation names it on the silent step where the सनादि-ending stem is fixed as a धातु.

    సన్‌తో గాని సనాది ప్రత్యయాలలో (సన్ నుండి ణిచ్ — ప్రేరణ చిహ్నం — మొదలైన గణం) దేనితో గాని అంతమయ్యే పదానికి ధాతు సంజ్ఞ, అదే ఒక క్రియా ధాతువు. దీనివల్ల అటువంటి ప్రత్యయాన్ని ఇప్పటికే కలిగిన అంగం మళ్ళీ, ఏ ధాతువు వలెనే కాలప్రత్యయాలను తీసుకొని, వర్తించగలదు. కావ్యపు ప్రేరణార్థ ధాతువులు ఈ సూత్రంపై నిలుస్తాయి: కథ్ "చెప్పు", రచ్ "అమర్చు", సూచ్ "చూపు" ణిచ్‌ను కలిగి దీనిచేత ధాతువులు అవుతాయి, కాబట్టి కథయతః "చెప్పేవాని", విరచితామ్ "అమర్చబడిన", సూచయిష్యంతి "చూపుతారు" ఈ సూత్రం ధాతువు అని పిలిచే అంగంపై నిర్మితమవుతాయి. సనాదిఅంత అంగాన్ని ధాతువుగా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.1.32 सनाद्यन्ता धातवः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 466 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • कर्तरि शप् 3.1.68 · प्रकरण 12← भवेत्

    the class-sign शप् is added after a root, in the active, before a present-system ending

    In the active (कर्तरि, when the verb agrees with its agent), the affix शप् — which surfaces as a plain अ, its श् and प् being only markers — is placed between a root and a following सार्वधातुक ending (the present-system endings). It is the class-sign (विकरण) of the first, sixth and tenth verb classes, and it is what makes their present stems thematic. So भू "to be" takes शप् to give भू + अ + ति, which goes on to भवति "he is" — the poem's भवति and प्रभवति; हृ "to carry" likewise gives हरति "he carries". Where a class takes a different sign, or none, this rule does not apply.

    కర్తరి ప్రయోగంలో (క్రియ కర్తతో సమన్వయించినప్పుడు) శప్ ప్రత్యయం — దీని శ్, ప్ కేవలం గుర్తులు కావటాన కేవలం అ గా కనబడేది — ధాతువుకూ, తరువాతి సార్వధాతుక ప్రత్యయానికీ (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలకు) మధ్య చేరుతుంది. ఇది మొదటి, ఆరవ, పదవ ధాతుగణాల వికరణం (గణచిహ్నం); వాటి వర్తమాన అఙ్గాలను థెమాటిక్ గా చేసేది ఇదే. అలా భూ "ఉండుట" శప్ తీసుకొని భూ + అ + తి అవుతుంది, అది భవతి "ఉన్నాడు" గా కొనసాగుతుంది — కావ్యంలోని భవతి, ప్రభవతి; హృ "మోయుట" కూడా హరతి "మోస్తాడు" గా అవుతుంది. వేరే వికరణం తీసుకునే గణానికి, లేదా ఏదీ తీసుకోని గణానికి ఈ సూత్రం వర్తించదు.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.1.68 कर्तरि शप्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 385 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • वर्तमाने लट् 3.2.123 · प्रकरण 12← आलिङ्ग्यन्ते

    the present tense लट् for an action going on now

    For an action going on now, the affix लट् — the present tense — is placed after the root. भू “to be” gives भवति, “is”. लट् is the first of the ten लकारs, the slots the tense-and-mood endings fill.

    ఇప్పుడు జరుగుతున్న క్రియకు ధాతువు తరువాత లట్ — వర్తమాన లకారం — వస్తుంది. భూ (ఉండుట) → భవతి. పది లకారాల్లో లట్ మొదటిది; కాలార్థ ప్రత్యయాలు నిండే స్థానాలే ఈ లకారాలు.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.2.123 वर्तमाने लट्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 372 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ् 3.3.161 · प्रकरण 12← भवेत्

    लिङ् (the optative) in command, invitation, address, entreaty, deliberation and prayer

    In the senses of injunction (विधि), invitation, respectful address, solicited request, deliberative question and prayer, a root takes लिङ् — the optative or "potential". It renders "should, may, would": गच्छेत् "he should go", कुर्यात् "he should do". The one mood carries the whole range from a rule laid down to a wish expressed.

    విధి, నిమంత్రణ, ఆమంత్రణ, అధీష్ట (గౌరవంతో కోరడం), సంప్రశ్న (ఆలోచనతో ప్రశ్నించడం), ప్రార్థన — ఈ అర్థాల్లో ధాతువుకు లిఙ్ (విధిలిఙ్) వస్తుంది. "చేయవలెను, చేయవచ్చు" అనే భావం: గచ్ఛేత్ "వెళ్ళవలెను", కుర్యాత్ "చేయవలెను". విధి నుండి కోరిక దాకా ఈ ఒక్క లకారమే మోస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.3.161 विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 423 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् 3.4.78 · प्रकरण 12← आलिङ्ग्यन्ते; भवेत्

    the eighteen personal endings (तिङ्) that replace a verb's tense-marker (लकार)

    This one sūtra names, in a single run, all eighteen verbal personal endings — the तिङ् set — that stand in for the abstract tense-marker (लकार) a verb first receives. Nine are parasmaipada (active): तिप् तस् झि, सिप् थस् थ, मिप् वस् मस्; nine are ātmanepada (middle): त आताम् झ, थास् आथाम् ध्वम्, इट् वहि महिङ् — three persons against singular, dual and plural in each voice. Every finite verb in the poem takes one: चक्रे "he did" reaches the ātmanepada त, रुणद्धि "he obstructs" the parasmaipada तिप्, द्रक्ष्यसि "you will see" the सिप्. It is the verb's counterpart to 4.1.2, which lists the noun's सुप् endings.

    ఈ ఒక్క సూత్రం, ఒక క్రియ మొదట పొందే భావ కాలచిహ్నం (లకారం) స్థానంలో వచ్చే పద్దెనిమిది క్రియా పురుష ప్రత్యయాలను — తిఙ్ గణాన్ని — ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది. తొమ్మిది పరస్మైపదం: తిప్ తస్ ఝి, సిప్ థస్ థ, మిప్ వస్ మస్; తొమ్మిది ఆత్మనేపదం: త ఆతామ్ ఝ, థాస్ ఆథామ్ ధ్వమ్, ఇట్ వహి మహిఙ్ — ప్రతి పదంలో మూడు పురుషలు ఏకవచన, ద్వివచన, బహువచనాలకు ఎదురుగా. కావ్యంలోని ప్రతి తిఙంత క్రియా వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది: చక్రే "చేశాడు" ఆత్మనేపద త ను, రుణద్ధి "అడ్డగిస్తాడు" పరస్మైపద తిప్ ను, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" సిప్ ను చేరుకుంటాయి. నామపదపు సుప్ ప్రత్యయాలను పేర్కొనే 4.1.2 కు ఇది క్రియాపరమైన జోడి.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.4.78 तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 373 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • टित आत्मनेपदानां टेरे 3.4.79 · प्रकरण 12← आलिङ्ग्यन्ते

    after a टित् tense-marker the टि of an ātmanepada ending becomes ए

    After a टित् tense-marker — a lakāra marked with a silent ट्, which the present-system tenses carry — the टि of the ātmanepada personal endings is replaced by ए. (The टि of an ending is its final vowel together with any consonant after it.) So the ending त becomes ते and झ becomes झे: पद् "to happen" gives आपत्स्यते "it will befall" and सम्पत्स्यन्ते "they will come to pass", and लभ् "to get" gives लप्स्यते "he will obtain".

    టిత్ కాల-గుర్తు తరవాత — మౌన ట్ గుర్తుగల లకారం, వర్తమాన వ్యవస్థ కాలాలు మోసేది — ఆత్మనేపద పురుష ప్రత్యయాల టి భాగం ఏ చేత మార్చబడుతుంది. (ప్రత్యయపు టి అంటే దాని చివరి అచ్చు, దాని తరవాతి హల్లుతో కలిపి.) అలా త ప్రత్యయం తే గా, ఝ ఝే గా అవుతాయి: పద్ "జరుగుట" ఆపత్స్యతే "సంభవించును" నూ సమ్పత్స్యన్తే "సంభవిస్తాయి" నూ ఇస్తుంది; లభ్ "పొందుట" లప్స్యతే "పొందును" ఇస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.4.79 टित आत्मनेपदानां टेरे
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 506 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • इतश्च 3.4.100 · प्रकरण 12← भवेत्

    and the final इ of a ङित् personal ending is dropped

    And the final इ of a personal ending that is marked ङित् is dropped. Such endings stand in the imperfect (लङ्), the optative (विधिलिङ्) and the other secondary tenses. So the third-person ति, having lost its इ, ends in a bare त्: भू gives अभूत् "it became", वस् gives व्यवस्येत् and अधिवसेः; the second-person सि gives a final -ः: गच्छेः "you would go", यायाः "you would go", भूः. It is what makes these forms end short where the present ends in -ति and -सि.

    మరియు ఙిత్ గుర్తుగల పురుష ప్రత్యయపు అంత్య ఇ లోపిస్తుంది. ఇలాంటి ప్రత్యయాలు అనద్యతన భూత (లఙ్), విధ్యర్థ (విధిలిఙ్) మొదలైన కాలాల్లో నిలుస్తాయి. అలా ప్రథమ పురుష తి తన ఇ ని కోల్పోయి కేవలం త్ తో చివరవుతుంది: భూ అభూత్ "అయ్యింది" ను, వస్ వ్యవస్యేత్, అధివసేః ను ఇస్తుంది; మధ్యమ పురుష సి అంత్య -ః ను ఇస్తుంది: గచ్ఛేః "వెళ్తావు", యాయాః "వెళ్తావు", భూః. వర్తమానం -తి, -సి తో చివరయ్యే చోట ఈ రూపాలు పొట్టిగా చివరయ్యేలా చేసేది ఇదే.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.4.100 इतश्च
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 422 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च 3.4.103 · प्रकरण 12← भवेत्

    the optative adds the augment यासुट् before its parasmaipada endings, and it is ङित्

    In the optative (विधिलिङ्, "you should / would"), before the parasmaipada personal endings the augment यासुट् — the piece यास् — is inserted between the stem and the ending. It is pronounced उदात्त (high-pitched) and is marked ङित्. The ङित् mark matters: it forbids the strengthening (गुण) of the root vowel that a plain ending would cause, so the root stays weak. So कृ "to do" reaches कुर्यात् "he should do"; गम् "to go" reaches गच्छेः "you would go"; अस् "to be" reaches स्यात् "it would be". The यास् is worn down to या and then further by the rules that follow.

    విధ్యర్థంలో (విధిలిఙ్, "చేయవలెను / చేయును"), పరస్మైపద పురుష ప్రత్యయాల ముందు యాసుట్ ఆగమం — యాస్ అనే భాగం — అంగానికీ ప్రత్యయానికీ మధ్య చేర్చబడుతుంది. ఇది ఉదాత్త స్వరంతో పలుకబడుతుంది, ఙిత్ గుర్తుగలది. ఈ ఙిత్ గుర్తు ముఖ్యం: సాధారణ ప్రత్యయం కలిగించే ధాతు స్వరపు గుణాన్ని అది నిషేధిస్తుంది, కనుక ధాతువు బలహీనంగా నిలుస్తుంది. అలా కృ "చేయుట" కుర్యాత్ "చేయవలెను" కు; గమ్ "వెళ్ళుట" గచ్ఛేః "వెళ్తావు" కు; అస్ "ఉండుట" స్యాత్ "ఉండును" కు చేరుతుంది. యాస్ యా గా, ఆ తరవాత మరింత, తరవాతి సూత్రాల చేత అరిగిపోతుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.4.103 यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 424 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • सुट् तिथोः 3.4.107 · प्रकरण 12← भवेत्

    the optative's त and थास् take the augment सुट्

    In the optative (लिङ्), the third-person ending त and the second-person ātmanepada ending थास् take the augment सुट् — a स्, with a silent उ and ट् that only mark where it sits. It goes before the ending: त becomes स्त, थास् becomes स्थास्. In the benedictive (आशीर्लिङ्) the स stays and surfaces, as in एधिषीष्ट "may he thrive"; in deriving स्यात् "may it be" the ending त takes the augment — अस् + यास् + स्त — though the sārvadhātuka optative then drops the स again.

    లిఙ్ (విధ్యర్థం)లో ప్రథమ పురుష ప్రత్యయం త, మధ్యమ పురుష ఆత్మనేపద ప్రత్యయం థాస్ — ఇవి సుట్ అను ఆగమాన్ని గ్రహిస్తాయి — అది స్, దానిలోని ఉ, ట్ అది ఎక్కడ నిలుస్తుందో చెప్పే మౌన గుర్తులు మాత్రమే. అది ప్రత్యయానికి ముందు వెళ్తుంది: త స్త అవుతుంది, థాస్ స్థాస్ అవుతుంది. ఆశీర్లిఙ్ (దీవెన అర్థం)లో ఆ స నిలిచి కనిపిస్తుంది, ఎధిషీష్ట "వర్ధిల్లుగాక" లో వలె; స్యాత్ "అగుగాక" ను సాధించునపుడు త ప్రత్యయం ఆగమాన్ని గ్రహిస్తుంది — అస్ + యాస్ + స్త — అయితే సార్వధాతుక విధ్యర్థం ఆ స ను మళ్ళీ లోపింపజేస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.4.107 सुट् तिथोः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 521 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • तिङ्शित्सार्वधातुकम् 3.4.113 · प्रकरण 12← आलिङ्ग्यन्ते; भवेत्

    a तिङ् ending and a शित् affix are called सार्वधातुक

    A तिङ् ending (तिङ्, the block of finite personal endings) and any शित् affix (शित्, one that carries श् as its इत् mark, such as the class-signs शप् and श्यन्) are called सार्वधातुक — "reaching the whole root", the class of affixes that stand in the present system and act on the root as a whole. भवति "he becomes" ends in the तिङ् ending तिप् and carries the class-sign शप्, both सार्वधातुक. The name matters because other rules turn on it — some strengthenings apply only before a सार्वधातुक affix. The derivation names this rule where it fixes the affix as सार्वधातुक.

    తిఙ్ ప్రత్యయం (తిఙ్ — క్రియాపదపు పురుష ప్రత్యయాల గణం) మరియు ఏదైనా శిత్ ప్రత్యయం (శిత్ — శ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినది, శప్, శ్యన్ వంటి గణచిహ్నాలు) సార్వధాతుక సంజ్ఞ పొందుతాయి — "ధాతువు పూర్తికి చేరునది", వర్తమాన వ్యవస్థలో నిలిచి ధాతువును మొత్తంగా వర్తించే ప్రత్యయాల గణం. భవతి "అగును" తిఙ్ ప్రత్యయం తిప్‌తో అంతమై గణచిహ్నం శప్‌ను కలిగి ఉంది, రెండూ సార్వధాతుకాలు. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం — కొన్ని బలపరిచే మార్పులు సార్వధాతుక ప్రత్యయం ముందు మాత్రమే జరుగుతాయి. ప్రత్యయాన్ని సార్వధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.4.113 तिङ्शित्सार्वधातुकम्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 384 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • आर्धधातुकं शेषः 3.4.114 · प्रकरण 12← भित्त्वा; प्रवृत्ताः; आलिङ्ग्यन्ते; स्पृष्टम्

    the affix left over (not तिङ् or शित्) is called आर्धधातुक

    Any affix enjoined after a root that is not a तिङ् ending and not a शित् affix — everything left over (शेष) once the सार्वधातुक affixes are set aside — is called आर्धधातुक, the class that reaches "half the root" and builds the stems outside the present system. The कृत् suffixes fall here: क्त in प्रमत्तः "heedless", क्त्वा in श्रुत्वा "having heard", and the future sign स्य in द्रक्ष्यसि "you will see" are all आर्धधातुक. The name governs whether the augment इट् may come and how the root's vowel strengthens. The derivation names this rule where it fixes the कृत् or derived affix as आर्धधातुक.

    ధాతువు తరువాత విధించిన ప్రత్యయాలలో తిఙ్ ప్రత్యయమూ కాక శిత్ ప్రత్యయమూ కాక — సార్వధాతుక ప్రత్యయాలను పక్కన పెట్టాక మిగిలినది (శేషం) — దానికి ఆర్ధధాతుక సంజ్ఞ, "ధాతువులో సగానికే" చేరి వర్తమాన వ్యవస్థ వెలుపలి రూపాలను నిర్మించే గణం. కృత్ ప్రత్యయాలు ఇక్కడకు వస్తాయి: ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లోని క్త, శ్రుత్వా "విని" లోని క్త్వా, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" లోని భవిష్యత్ చిహ్నం స్య — అన్నీ ఆర్ధధాతుకాలు. ఇట్ ఆగమం వచ్చునా, ధాతువు అచ్చు ఎలా బలపడునా అనేది ఈ సంజ్ఞపై ఆధారపడుతుంది. కృత్ లేదా సాధిత ప్రత్యయాన్ని ఆర్ధధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.4.114 आर्धधातुकं शेषः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 402 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • लोपो व्योर्वलि 6.1.66 · प्रकरण 12← भवेत्

    व् and य् are dropped before a consonant of the वल् set

    A व् or a य् is dropped when a वल् consonant follows — वल् being the consonants other than य्, that is, the ordinary stops, sibilants and the rest. So in the optative इय् loses its य् before the ending's स्: गम् reaches गच्छेः through गच्छ् + अ + इय् + स् → गच्छ् + अ + इ + स्. And भू "to be" reaches अभूत् "it became" when the व् of the aorist stem भूव् drops before त्: अ + भू + व् + त् → अ + भू + त्; likewise भूः. Strip these glides and the vowel before them stands bare against the ending.

    వల్ హల్లు తరవాత వచ్చినపుడు వ్ గాని య్ గాని లోపిస్తుంది — వల్ అనగా య్ తప్ప మిగిలిన హల్లులు, అనగా సాధారణ స్పర్శలు, ఊష్మలు మొదలైనవి. అలా విధ్యర్థంలో ఇయ్ తన య్ ను ప్రత్యయపు స్ ముందు కోల్పోతుంది: గమ్ గచ్ఛ్ + అ + ఇయ్ + స్ → గచ్ఛ్ + అ + ఇ + స్ ద్వారా గచ్ఛేః కు చేరుతుంది. మరియు భూ "ఉండుట" — లుఙ్ అంగం భూవ్ యొక్క వ్ త్ ముందు లోపించినపుడు — అభూత్ "అయ్యింది" కు చేరుతుంది: అ + భూ + వ్ + త్ → అ + భూ + త్; భూః కూడా అలాగే. ఈ అర్ధస్వరాలను తొలగిస్తే వాటి ముందరి అచ్చు ప్రత్యయాన్ని ఎదుర్కొని ఒంటరిగా నిలుస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.1.66 लोपो व्योर्वलि
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 427 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • णेरनिटि 6.4.51 · प्रकरण 12← आलिङ्ग्यन्ते

    the causative marker णि drops before an अनिट् ārdhadhātuka

    The causative and tenth-class marker णि (णिच्, which shows as an इ on the stem) is dropped before an ārdhadhātuka suffix that takes no इट् augment — an अनिट् suffix, one that joins without an inserted इ. पट् "to split" is a tenth-class root, so it carries णि — पाटि; before the gerund ल्यप् (which appears as य and takes no इट्) the णि falls: उद् + पाटि + य → उत्पाट्य "having uprooted". Where the following suffix does take इट्, as a present ending does, the णि stays, and कथ् keeps it in कथयति "he tells".

    ణిచ్ ప్రేరణార్థ, చురాది గణపు గుర్తు ణి (కాండంపై ఇ గా కనిపించేది) — ఇట్ ఆగమాన్ని గ్రహించని ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం ముందు లోపిస్తుంది — అనిట్ ప్రత్యయం, అంటే చేర్చిన ఇ లేకుండా కలిసేది. పట్ "చీల్చుట" చురాది ధాతువు, కనుక ణి ని మోస్తుంది — పాటి; య గా కనిపించి ఇట్ గ్రహించని ల్యప్ (గత్వార్థ) ముందు ణి లోపిస్తుంది: ఉద్ + పాటి + య → ఉత్పాట్య "పెకలించి". తరవాతి ప్రత్యయం ఇట్ ను గ్రహిస్తే — వర్తమాన ప్రత్యయం వలె — ణి నిలుస్తుంది, కథ్ దాన్ని కథయతి "చెప్పును" లో నిలుపుకొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.4.51 णेरनिटि
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 527 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • झोऽन्तः 7.1.3 · प्रकरण 12← आलिङ्ग्यन्ते

    the झ् of a verb ending is replaced by अन्त्

    The sound झ् that opens the third-person plural endings — झि in the parasmaipada, झ in the ātmanepada — is replaced by अन्त्. So the abstract झि becomes अन्ति and झ becomes अन्त, which then carry the tense's own shape. In the poem सूचयिष्यन्ति "they will point out" reaches अन्ति from झि, and सम्पत्स्यन्ते "they will come to pass" and आमोक्ष्यन्ते "they will be loosed" reach अन्ते from झ. It is the small rule that gives every third-person plural verb its -न्ति or -न्ते.

    ప్రథమ పురుష బహువచన ప్రత్యయాలను — పరస్మైపదంలో ఝి, ఆత్మనేపదంలో ఝ — తెరిచే ఝ్ ధ్వని అన్త్ గా మారుతుంది. అలా భావరూప ఝి అన్తి గా, ఝ అన్త గా అవుతాయి; తరువాత అవి ఆయా కాలపు సొంత రూపాన్ని దాలుస్తాయి. కావ్యంలో సూచయిష్యన్తి "సూచిస్తాయి" ఝి నుండి అన్తి ని చేరుకుంటుంది; సమ్పత్స్యన్తే "సంభవిస్తాయి", ఆమోక్ష్యన్తే "విడువబడతాయి" ఝ నుండి అన్తే ని చేరుకుంటాయి. ప్రతి ప్రథమ పురుష బహువచన క్రియకు దాని -న్తి లేదా -న్తే ను ఇచ్చే చిన్న సూత్రం ఇది.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.1.3 झोऽन्तः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 387 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • इदितो नुम् धातोः 7.1.58 · प्रकरण 12← आलिङ्ग्यन्ते

    a root marked with a silent इ takes the nasal augment नुम्

    A root that carries a short इ as a silent marker — an इत्, a letter hung on the root in the teaching only to signal a rule and then dropped — is called इदित्. Such a root takes the augment नुम्, a न् placed after its last vowel, so that it lands before the final consonant. So वदि becomes वन्द् "to praise", लिगि becomes लिङ्ग् "to embrace", लबि becomes लम्ब् "to hang", खडि becomes खण्ड् "to break". The नुम्-न् then surfaces as the nasal that matches the following sound. The poem walks वन्द्यैः "with those worthy of praise" out of वदि this way, आलिङ्ग्य "having embraced" out of लिगि, and लम्बमानस्य "of the one hanging" out of लबि.

    మౌన గుర్తుగా చిన్న ఇ ని మోసే ధాతువు — ఇత్, అంటే ఒక సూత్రాన్ని సూచించుటకే బోధనలో ధాతువుకు తగిలించి తరవాత తొలగించే అక్షరం — ఇదిత్ అనబడుతుంది. అట్టి ధాతువు నుమ్ ఆగమాన్ని — తన చివరి అచ్చు తరవాత, అంతిమ హల్లు ముందు నిలిచే న్ ని — గ్రహిస్తుంది. అలా వది వన్ద్ "స్తుతించుట" అవుతుంది, లిగి లిఙ్గ్ "కౌగిలించుట", లబి లమ్బ్ "వేలాడుట", ఖడి ఖణ్డ్ "విరుగుట" అవుతాయి. నుమ్-న్ తరవాతి ధ్వనికి తగిన అనునాసికంగా కనబడుతుంది. కావ్యంలో వన్ద్యైః "స్తుతికి తగినవారితో" వది నుండి, ఆలిఙ్గ్య "కౌగిలించి" లిగి నుండి, లమ్బమానస్య "వేలాడుతున్నదాని" లబి నుండి ఇలా నడుస్తాయి.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.1.58 इदितो नुम् धातोः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 461 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् 7.2.10 · प्रकरण 12← भित्त्वा; स्पृष्टम्

    after a single-vowel root unaccented in its teaching form, आर्धधातुक takes no इट्

    After a root that is एकाच् — of a single vowel, one syllable — and anudātta (unaccented) in the way it is taught, an आर्धधातुक affix does not take the augment इट् (the इ- that otherwise props such an affix onto the root). These are the अनिट् roots, the ones that join their suffix bare. दृश् "see", कृ "do" and पद् "go" are among them, so द्रक्ष्यसि "you will see", कर्तुम् "to do" and सम्पत्स्यन्ते "they will come about" set the future or the infinitive straight on the root with no इ between. The derivation names this rule on the silent step where the इट् is withheld.

    ఏకాచ్ — ఒకే అచ్చు, ఒక అక్షరం — అయి, ఉపదేశింపబడిన తీరులో అనుదాత్తమైన (అనుదాత్త) ధాతువు తరువాత ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం ఇట్ ఆగమాన్ని (లేకపోతే ఆ ప్రత్యయాన్ని ధాతువుకు ఆనించే ఇ-) తీసుకోదు. ఇవి అనిట్ ధాతువులు, తమ ప్రత్యయాన్ని ప్రత్యయాంతరం లేకుండా చేరేవి. దృశ్ "చూడు", కృ "చేయు", పద్ "పోవు" వీటిలోనివి, కాబట్టి ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు", కర్తుమ్ "చేయుటకు", సంపత్స్యంతే "సంభవించును" భవిష్యత్తును లేదా భావార్థకాన్ని మధ్య ఇ లేకుండా నేరుగా ధాతువుపై ఉంచుతాయి. ఇట్ ఆగిపోయే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.2.10 एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 473 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य 7.2.79 · प्रकरण 12← भवेत्

    in the optative, the स् of the ending and its augment is dropped, unless it is the last sound

    In the optative (लिङ्), a स् belonging to the sārvadhātuka ending or to its यासुट् augment is dropped — but only a स् that is not the final sound of the form. So the यास् augment, whose स् is not final, loses it and becomes या: गम् reaches गच्छेः through गच्छ् + अ + यास् + स् → गच्छ् + अ + या + स्, where the first स् (of यास्) goes and the last स् (the ending) stays. वस् "to dwell" gives अधिवसेः, and या "to go" gives यायाः. Where the स् would be the last sound of the word it is kept, which is why the ending's own स् survives.

    విధ్యర్థంలో (లిఙ్), సార్వధాతుక ప్రత్యయానికి గాని దాని యాసుట్ ఆగమానికి గాని చెందిన స్ లోపిస్తుంది — కాని రూపపు చివరి ధ్వని కాని స్ మాత్రమే. అలా యాస్ ఆగమం, దాని స్ చివరిది కాదు కనుక, దాన్ని కోల్పోయి యా అవుతుంది: గమ్ గచ్ఛ్ + అ + యాస్ + స్ → గచ్ఛ్ + అ + యా + స్ ద్వారా గచ్ఛేః కు చేరుతుంది, ఇక్కడ మొదటి స్ (యాస్ ది) పోతుంది, చివరి స్ (ప్రత్యయానిది) నిలుస్తుంది. వస్ "నివసించుట" అధివసేః ను, యా "వెళ్ళుట" యాయాః ను ఇస్తుంది. స్ పదపు చివరి ధ్వని అయ్యే చోట అది నిలుపబడుతుంది, అందుకే ప్రత్యయపు సొంత స్ మిగులుతుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.2.79 लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 425 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • अतो येयः 7.2.80 · प्रकरण 12← भवेत्

    after a stem ending in अ, the या of the optative augment becomes इय्

    After a stem that ends in short अ, the या left from the optative augment यासुट् is replaced by इय्. This is the step that turns the first-class present stem into its optative shape. So गम् "to go", whose present stem गच्छ + अ ends in अ, reaches गच्छ् + अ + या + स् → गच्छ् + अ + इय् + स्, on the way to गच्छेः "you would go"; वह् in the causative gives वाहयेत् the same way. Where the stem does not end in अ the या stays, as in यायाः from या.

    హ్రస్వ అ తో చివరయ్యే అంగం తరవాత, విధ్యర్థ ఆగమం యాసుట్ నుండి మిగిలిన యా ఇయ్ చే మార్చబడుతుంది. మొదటి గణపు వర్తమాన అంగాన్ని దాని విధ్యర్థ రూపంగా మార్చే మెట్టు ఇదే. అలా గమ్ "వెళ్ళుట", దాని వర్తమాన అంగం గచ్ఛ + అ అ తో చివరవుతుంది కనుక, గచ్ఛ్ + అ + యా + స్ → గచ్ఛ్ + అ + ఇయ్ + స్ కు చేరి, గచ్ఛేః "వెళ్తావు" వైపు సాగుతుంది; వహ్ ప్రేరణార్థంలో వాహయేత్ ను అలాగే ఇస్తుంది. అంగం అ తో చివరవని చోట యా నిలుస్తుంది, యా నుండి యాయాః లో వలె.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.2.80 अतो येयः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 426 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • सार्वधातुकार्धधातुकयोः 7.3.84 · प्रकरण 12← भवेत्

    a root's final इक् vowel takes guṇa before a सार्वधातुक or आर्धधातुक affix

    A root ending in one of the इक् vowels — इ उ ऋ ऌ — takes guṇa, the middle grade (इ/उ → ए/ओ, ऋ → अर्), before an affix of either great class: a सार्वधातुक (the present-system endings) or an आर्धधातुक (the endings and suffixes outside it — futures, infinitives, most kṛt affixes). So भू "to be" raises to भो before the present ending, giving भवति "he is"; कृ "to do" raises to कर् before the infinitive तुम्, giving कर्तुम् "to do"; श्रु "to hear" to श्रो in श्रोष्यसि "you will hear". It is the principal rule that strengthens a root's final vowel one grade.

    ఇక్ అచ్చుల్లో — ఇ ఉ ఋ ఌ — ఒకదానితో అంతమయ్యే ధాతువు, రెండు మహాగణాల్లో ఏ ప్రత్యయం ముందైనా — సార్వధాతుకం (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలు) లేదా ఆర్ధధాతుకం (దానికి వెలుపలి ప్రత్యయాలు — భవిష్యత్తు, తుమున్, చాలా కృత్ ప్రత్యయాలు) ముందు — గుణం, మధ్య మెట్టు (ఇ/ఉ → ఏ/ఓ, ఋ → అర్), పొందుతుంది. అలా భూ "ఉండుట" వర్తమాన ప్రత్యయం ముందు భో గా ఎక్కి భవతి "ఉన్నాడు" అవుతుంది; కృ "చేయుట" తుమ్ ముందు కర్ గా ఎక్కి కర్తుమ్ "చేయుటకు" అవుతుంది; శ్రు "వినుట" శ్రోష్యసి "వింటావు" లో శ్రో గా. ధాతువు అంత్య అచ్చును ఒక మెట్టు బలపరచే ప్రధాన సూత్రం ఇదే.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.3.84 सार्वधातुकार्धधातुकयोः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 386 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • सत्यापपाशरूपवीणातूलश्लोकसेनालोमत्वचवर्मवर्णचूर्णचुरादिभ्यो णिच् 3.1.25 · प्रकरण 21← आलिङ्ग्यन्ते

    णिच् after सत्य and the like and after the tenth class (चुरादि)

    The affix णिच् (an इ that marks its stem a verb) is added after सत्य "true", पाश, रूप and the rest of that list, and after चुर् "to steal" and the roots that head its list — the चुरादि or tenth class. Here णिच् is not causative but the class's own marker (स्वार्थे, "in the root's own sense"). चुर् + णिच् → चोरि → चोरयति "steals"; the poem's कथ् "tell", रच् "compose", वास् "perfume" and सूच् "point to" are of this class, as कथयतः "the two tell".

    ణిచ్ ప్రత్యయం (తన స్థానాన్ని ధాతువుగా గుర్తించే ఇ) సత్య "నిజము", పాశ, రూప మొదలైన వాటి తరవాత, అలాగే చుర్ "దొంగిలించుట" మొదలైన ధాతువుల తరవాత — చురాది గణం, పదవ గణం — చేరుతుంది. ఇక్కడ ణిచ్ ప్రేరణార్థం కాదు, గణపు స్వంత గుర్తు (స్వార్థే, "ధాతువు తన అర్థంలోనే"). చుర్ + ణిచ్ → చోరి → చోరయతి "దొంగిలించును"; పద్యంలోని కథ్ "చెప్పుట", రచ్ "రచించుట", వాస్ "సువాసన చేయుట", సూచ్ "సూచించుట" ఈ గణంవే, కథయతః "ఇద్దరు చెప్పుదురు" అన్నట్టు.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.1.25 सत्यापपाशरूपवीणातूलश्लोकसेनालोमत्वचवर्मवर्णचूर्णचुरादिभ्यो णिच्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 691 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • भावकर्मणोः 1.3.13 · प्रकरण 30← आलिङ्ग्यन्ते

    in the impersonal and the passive, आत्मनेपद is used

    In the भाव (the impersonal, where the bare action is stated with no agent) and in the कर्मन् (the passive, where the object stands as the grammatical subject), the आत्मनेपद endings — the middle set — are used, whatever pada the root takes in the active. So every passive conjugates in the middle voice. गीयते "it is sung", सूच्यते "it is pointed out" and आलुप्यते "it is snatched away" all take the आत्मनेपद ending by this rule. The derivation names it on the silent step where the middle set is chosen for the passive.

    భావంలో (కర్త లేకుండా క్రియను మాత్రమే చెప్పే అకర్తృక ప్రయోగం) మరియు కర్మణిలో (కర్మ వ్యాకరణ కర్తగా నిలిచే కర్మణి ప్రయోగం), కర్తరిలో ధాతువు ఏ పదాన్ని తీసుకున్నా, ఆత్మనేపద ప్రత్యయాలు — మధ్యగణ ప్రత్యయాలు — వాడబడతాయి. కాబట్టి ప్రతి కర్మణి రూపమూ ఆత్మనేపదంలో వర్తిస్తుంది. గీయతే "పాడబడుతుంది", సూచ్యతే "చూపబడుతుంది", ఆలుప్యతే "లాగుకోబడుతుంది" అన్నీ ఈ సూత్రంచేత ఆత్మనేపద ప్రత్యయాన్ని తీసుకుంటాయి. కర్మణికి మధ్యగణ ప్రత్యయాలు ఎంచుకోబడే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.3.13 भावकर्मणोः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 747 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • सार्वधातुके यक् 3.1.67 · प्रकरण 30← आलिङ्ग्यन्ते

    यक् is added to a root in the passive and impersonal before a सार्वधातुक ending

    In the passive and the impersonal, the affix यक् — a -य- (the क् only marks it) — is added to the root before a सार्वधातुक ending (the present-system endings). गै "to sing" gives गी + यते → गीयते "is sung"; सूच् gives सूच्यते "is pointed to", and लुप् आलुप्यते "is broken off".

    కర్మణి, భావే ప్రయోగాల్లో యక్ ప్రత్యయం — ఒక -య- (క్ కేవలం గుర్తు) — సార్వధాతుక ప్రత్యయం (వర్తమానాది ప్రత్యయాలు) ముందు ధాతువుకు చేరుతుంది. గై "పాడుట" గీ + యతే → గీయతే "పాడబడును"; సూచ్ → సూచ్యతే "సూచించబడును", లుప్ → ఆలుప్యతే "త్రెంచబడును".

    • Aṣṭādhyāyī — 3.1.67 सार्वधातुके यक्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 748 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • क्तक्तवतू निष्ठा 1.1.26 · प्रकरण 34← प्रवृत्ताः; स्पृष्टम्

    the क्त and क्तवतु affixes are named निष्ठा

    The two affixes क्त and क्तवतु are given the name निष्ठा. क्त makes the past passive participle (कृतम् "done") and क्तवतु the past active participle (कृतवत् "having done"); gathering both under one name lets the later rules that shape them — the ones that add or withhold the augment इट्, or change the root before them — reach both by one word. प्रमत्तः "heedless", from मद् with क्त, तीर्णः "crossed", from तॄ, and विरचिताम् "arranged", from रच् with the causative, all end in a निष्ठा affix. The derivation names it on the silent step where the affix is fixed as निष्ठा.

    క్త, క్తవతు అనే రెండు ప్రత్యయాలకు నిష్ఠా అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. క్త భూతకాల కర్మణి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతమ్ "చేయబడిన"), క్తవతు భూతకాల కర్తరి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతవత్ "చేసినవాడు"); రెంటినీ ఒక సంజ్ఞ కింద కూర్చడం వల్ల వాటిని తీర్చిదిద్దే తరువాతి సూత్రాలు — ఇట్ ఆగమాన్ని చేర్చే లేదా ఆపే, లేదా వాటి ముందు ధాతువును మార్చే సూత్రాలు — రెంటినీ ఒక్క మాటతో అందుకోగలవు. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త గలవాడు", మద్ నుండి క్త తో, తీర్ణః "దాటిన", తౄ నుండి, విరచితామ్ "అమర్చబడిన", రచ్ నుండి ప్రేరణతో, అన్నీ నిష్ఠా ప్రత్యయంతో అంతమవుతాయి. ప్రత్యయం నిష్ఠాగా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.1.26 क्तक्तवतू निष्ठा
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 810 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • निष्ठा 3.2.102 · प्रकरण 34← प्रवृत्ताः; स्पृष्टम्

    the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root in a past sense

    In the sense of the past, the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root. क्त gives the past participle — usually passive (कृत 'done', गत 'gone'), active with verbs of state or motion (मत्त 'intoxicated'); क्तवतु gives the active past participle in -तवत् (कृतवत् 'having done'). The क्त word then declines as an ordinary adjective and agrees with its noun.

    భూతార్థంలో ధాతువు తరువాత నిష్ఠా ప్రత్యయాలు క్త, క్తవతు వస్తాయి. క్త భూత కృదంతం — సాధారణంగా కర్మణి (కృత "చేయబడినది", గత "వెళ్లినది"), స్థితి/గతి ధాతువులకు కర్తరి (మత్త "మత్తెక్కినవాడు"); క్తవతు కర్తరి భూత కృదంతం -తవత్ (కృతవత్ "చేసినవాడు"). క్త రూపం సామాన్య విశేషణంలా నడిచి తన నామంతో అన్వయిస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.2.102 निष्ठा
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 811 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §5.1, प्रमत्तः

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • समानकर्तृकयोः पूर्वकाले 3.4.21 · प्रकरण 36← भित्त्वा

    the absolutive क्त्वा for the earlier of two acts by one agent

    When two actions share one agent, the earlier of them takes the affix क्त्वा — the absolutive, “having …ed”. भुक्त्वा व्रजति, “having eaten, he goes”. It ties two verbs into one sentence under a single subject, the क्त्वा-form always the prior act. नीत्वा and स्थित्वा are of this kind.

    ఒకే కర్తకు రెండు క్రియలు ఉన్నప్పుడు, ముందు జరిగేదానికి క్త్వా ప్రత్యయం — క్త్వార్థకం (అసమాపక క్రియ), “…చేసి” — వస్తుంది. భుక్త్వా వ్రజతి — “తిని వెళ్తాడు”. ఒకే కర్తతో రెండు క్రియలను ఒక వాక్యంగా కలుపుతుంది; క్త్వాంత రూపమే ముందటి పని. నీత్వా, స్థిత్వా ఈ రకమే.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.4.21 समानकर्तृकयोः पूर्वकाले
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 875 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद् वृद्धम् 1.1.73 · प्रकरण 48← भित्त्वा; आलिङ्ग्यन्ते

    a stem whose first vowel is a वृद्धि vowel is named वृद्धम्

    A stem the first of whose vowels (अचाम् आदिः) is a वृद्धि vowel — आ, ऐ or औ — is given the name वृद्धम्. The name marks a word as begun in a strengthened vowel, so the rules that turn on such a beginning can reach it. आदाय "having taken", आरूढे "mounted" and आयत्तम् "dependent" all open in आ, and are वृद्धम् by this rule. The derivation names it on the silent step where the word is fixed as वृद्धम्.

    ఏ అంగం మొదటి అచ్చు (అచామ్ ఆదిః) వృద్ధి అచ్చు — ఆ, ఐ లేదా ఔ — అయితే, ఆ అంగానికి వృద్ధమ్ అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ, పదం బలపడిన అచ్చుతో మొదలైనట్లు గుర్తిస్తుంది, తద్వారా అటువంటి ఆరంభంపై ఆధారపడే సూత్రాలు దాన్ని అందుకోగలవు. ఆదాయ "తీసుకొని", ఆరూఢే "ఎక్కిన", ఆయత్తమ్ "ఆధారపడిన" అన్నీ ఆ తో మొదలవుతాయి, ఈ సూత్రంచేత వృద్ధమ్ అవుతాయి. పదం వృద్ధమ్‌గా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.1.73 वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद् वृद्धम्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1070 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • यस्य विभाषा 7.2.15 · not in the abridgement← प्रवृत्ताः

    a root that takes इट् optionally elsewhere takes none in the निष्ठा

    A root for which some rule prescribes the इट् augment optionally (विभाषा) takes no इट् at all in the निष्ठा, the participles in क्त and क्तवतु — the option is settled against इट् there. So श्रम्, भ्रम्, सिध् and their like form विश्रान्तः "rested", उद्भ्रान्तः "roaming" and सिद्धः "accomplished" with no इट्. The derivation names the rule on the silent step where the इट् augment is refused. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.

    ఏ ధాతువుకు ఏదైనా సూత్రం ఇట్ ఆగమాన్ని వికల్పంగా (విభాషా) విధిస్తుందో, ఆ ధాతువు నిష్ఠాలో — క్త, క్తవతు కృదంతాలలో — ఇట్ ను అస్సలు తీసుకోదు; అక్కడ వికల్పం ఇట్ కు వ్యతిరేకంగా నిర్ణయించబడుతుంది. కాబట్టి శ్రమ్, భ్రమ్, సిధ్ మొదలైనవి — విశ్రాన్తః "విశ్రమించిన", ఉద్భ్రాన్తః "తిరుగాడే", సిద్ధః "సాధించిన" — ఇట్ లేకుండా ఏర్పడతాయి. ఇట్ ఆగమం నిరాకరించబడే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.2.15 यस्य विभाषा
    • Siddhāntakaumudī — outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras

    uncheckeddrafted from the rule text

  • न रपरसृपिसृजिस्पृशिस्पृहिसवनादीनाम् 8.3.110 · not in the abridgement← स्पृष्टम्

    no retroflex ष for र-preceded स, and for सृप्, सृज्, स्पृश्, स्पृह् and the सवनादि roots

    The retroflexion of स to ष, which follows an इण् sound or a guttural, does not take place when the स is preceded by र, nor in the roots सृप् "to creep", सृज् "to release", स्पृश् "to touch", स्पृह् "to long for", or a root of the सवनादि group. So the स of स्पृश् is kept: स्पृष्टम् "touched". The derivation names the rule on the silent step where the retroflex is not substituted. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.

    ఇణ్ అక్షరం లేదా కంఠ్యం తరువాత జరిగే స → ష (మూర్ధన్య) మార్పు, స కు ముందు ర ఉన్నప్పుడు, మరియు సృప్ "పాకుట", సృజ్ "విడుచుట", స్పృశ్ "తాకుట", స్పృహ్ "కోరుట" ధాతువులలో, లేదా సవనాది గణంలోని ధాతువులో జరగదు. కాబట్టి స్పృశ్ లోని స నిలుపబడుతుంది: స్పృష్టమ్ "తాకబడిన". మూర్ధన్యాదేశం చేయబడని మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.3.110 न रपरसृपिसृजिस्पृशिस्पृहिसवनादीनाम्
    • Siddhāntakaumudī — outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras

    uncheckeddrafted from the rule text

  • अ अ 8.4.68 · not in the abridgement← प्रवृत्ताः; आलिङ्ग्यन्ते; स्पृष्टम्; भवेत्

    the short अ, held open through the derivation, returns to its close sound at the end

    The last sūtra of the Aṣṭādhyāyī. Throughout a derivation the short अ is treated as though it were open (विवृत), like the long आ, so that the rules can reach it; this rule restores its natural close (संवृत) sound once the derivation is done. It is the final step of nearly every chain — of चक्रे, of प्रमत्तः, and the rest. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.

    అష్టాధ్యాయి చివరి సూత్రం. వ్యుత్పత్తి అంతటా హ్రస్వ అ ను విచ్చుకున్నట్టుగా (వివృత), దీర్ఘ ఆ వలె, గ్రహిస్తారు — తద్వారా నియమాలు దానిని అందుకోగలుగుతాయి; వ్యుత్పత్తి ముగిసిన పిదప ఈ సూత్రం దాని సహజ సంవృత ధ్వనిని తిరిగి ఇస్తుంది. ఇది దాదాపు ప్రతి గొలుసుకూ చివరి మెట్టు — చక్రే కు, ప్రమత్తః కు, మిగిలిన వాటికి. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.4.68 अ अ
    • Siddhāntakaumudī — outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras

    uncheckeddrafted from the rule text

१समासविग्रहthe compounds, unpacked

किसलयपुटान्

किसलय · पुट

  1. किसलयानां पुटाः

    तत्पुरुष (genitive) — the folded cups of the young leaves

तत्पुरुष. the folded shoots — पुट is a fold, a pocket, a thing closed over itself, so the compound is a bud rather than a leaf: what the wind breaks open. Mallinātha glosses it with another word for the same thing, पल्लवपुटान्, only swapping किसलय for पल्लव. **किसलय stood at 2.46 too**, one stanza earlier, where it was what caught the goddesses' tears; there the leaves were open and here they are shut

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who glosses किसलयपुटान्पल्लवपुटान्; DCS gives the members as किसलय and पुट. The link to 2.46 is the reader's“devadārudrumāṇāṃ kisalayapuṭān pallavapuṭān sadyo bhittvā”

देवदारुद्रुमाणाम्

देवदारु · द्रुम

  1. देवदारवः एव द्रुमाः, तेषाम्

    कर्मधारय — the deodars, which are trees

कर्मधारय. of the deodar trees — **the same shape Mallinātha justified one stanza ago**: at 2.46 he defended स्वप्नसन्दर्शन as चूतवृक्षादिवत्सामान्यविशेषभावेन, the particular standing beside the general as in *mango-tree*; देवदारुद्रुम is a देवदारु beside a द्रुम, the very pattern his example names. He says nothing about it here. देवदारु is itself देव + दारु, *the wood of the gods*

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who writes देवदारुद्रुमाणां किसलयपुटान् and does not unpack the compound; DCS gives the members as देवदारु and द्रुम. That the compound is the pattern of his own example at 2.46 is the reader's“devadārudrumāṇāṃ kisalayapuṭān pallavapuṭān”

तत्क्षीरस्रुतिसुरभयः

तद् · क्षीर · स्रुति · सुरभि

  1. क्षीरस्य स्रुतयः

    तत्पुरुष (genitive) — the oozings of sap

  2. तेषां क्षीरस्रुतयः

    तत्पुरुष (genitive) — the sap-oozings of those trees

  3. तत्क्षीरस्रुतिभिः सुरभयः

    तत्पुरुष (instrumental) — made fragrant by them

तत्पुरुष — it agrees with तुषाराद्रिवाताः. smelling of the sap they broke open — Mallinātha unpacks the whole chain, तेषां देवदारुद्रुमाणां क्षीरस्रुतिभिः क्षीरनिष्यन्दैः सुरभयः सुगन्धयः, and then says what the compound is for: **तुषाराद्रिजातत्वे लिङ्गमिदम्**, *this is the evidence that they were born on the Snow Mountain*. The smell is how he knows where the wind has been, and the whole stanza is an argument from a smell

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who unpacks तेषां देवदारुद्रुमाणां क्षीरस्रुतिभिः क्षीरनिष्यन्दैः सुरभयः सुगन्धयः and adds तुषाराद्रिजातत्वे लिङ्गमिदम्; DCS gives the members as तद्, क्षीर, स्रुति and सुरभि“tatkṣīrasrutisurabhayas teṣāṃ devadārudrumāṇāṃ kṣīrasrutibhiḥ kṣīraniṣyandaiḥ surabhayaḥ sugandhayaḥ | tuṣārādrijātatve liṅgam idam”

तुषाराद्रिवाताः

तुषार · अद्रि · वात

  1. तुषाराणाम् अद्रिः

    तत्पुरुष (genitive) — the mountain of the snows

  2. तुषाराद्रेः वाताः

    तत्पुरुष (genitive) — the winds off that mountain

तत्पुरुष. the winds off the Snow Mountain — तुषाराद्रि is a description doing the work of a name, *the hill of frost*, which is the Himālaya. **It is the far end of the poem's geography**: the cloud has gone north to Alakā, on Kailāsa, and these winds come down from the same range to the hill in the south where the yakṣa is. Mallinātha does not unpack the compound; he uses it to explain the one before it

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who writes ते तुषाराद्रिवाताः and reads the preceding compound as तुषाराद्रिजातत्वे लिङ्गम्; DCS gives तुषाराद्रि as one member beside वात. The division into तुषार and अद्रि, and the reading of the geography, are the reader's“te tuṣārādrivātāḥ pūrvaṃ prāg ebhir vātais tavāṅgaṃ spṛṣṭaṃ bhaved yadi”

२प्रतिपदार्थeach word, its form and sense

  • √भिद् + क्त्वा

    भित्त्वा

    √भिद् of the seventh class with क्त्वा

    having split — an absolutive in क्त्वा, which is the form when no preverb stands in front, against the ल्यप् of 2.45's आलिख्य. **DCS tags it `pos=vi` again**, the fourth time in five stanzas, and here the drafting script's other answer, क्त्वा, is the right one. √भिद् is a violent verb — to break, to cleave — and its object is a bud

    absolutive, क्त्वा

    'Having X-ed' — the earlier of two actions with the same agent: नीत्वा 'having passed [the months]'. It never declines.

    తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

    uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)

    √भिद् · class 7 · क्त्वा

    1. भिदिँर्

    2. 1.3.1भूवादयो धातवः

      भि॒दिँ॑र्

      and, without changing the form,vārttika 1.3.3.1

    3. 1.3.9तस्य लोपः

      भिद्

    4. 3.4.21समानकर्तृकयोः पूर्वकाले

      भिद् + क्त्वा

      and, without changing the form,1.3.8

    5. 1.3.9तस्य लोपः

      भिद् + त्वा

      and, without changing the form,1.2.463.4.1141.1.731.1.407.2.101.4.131.1.5

    6. 8.4.55खरि च

      भित्त्वा

    uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

  • अव्यय

    सद्यः

    सद्यस्

    that very moment — the adverb of immediacy, and it is doing the same work इच्छासमकालम् did at 2.45: no gap between the two things. Here the gap denied is between the wind breaking the bud and the wind carrying the smell, which is what makes the smell evidence. Mallinātha keeps it in his anvaya and does not gloss it

    indeclinable

    An indeclinable — no case, no number, one form everywhere.

    తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

    uncheckedauthored

  • a-stem masculine, द्वितीया बहुवचन accusative plural

    किसलयपुटान्

    पुट

    the closed shoots — the object of the absolutive. Mallinātha glosses पल्लवपुटान्, changing only the word for the leaf. **What the compound names is a thing not yet open**, so the wind's first act in the stanza is to break something

    a-stem masculine

    The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः.

    అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్షః, యక్షౌ, యక్షాః.

    • Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; राम prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §4.2, the a-stem masculine

    uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

    a-stem masculine

    The largest noun class, and the one every other declension is measured against: यक्ष, राम. The nominative singular यक्षः ends in a visarga that is a buried स् (8.2.66, then 8.3.15); the instrumental शापेन comes from टा becoming इन after an a-stem (7.1.12) and then अ + इ → ए (6.1.87); the locative plural is यक्षेषु. Adjectives in अ — प्रमत्त, भोग्य — decline the same way in the masculine, so प्रमत्तः and भोग्येण sit in this same table.

    అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్ష, రామ. శబ్దమంజరిలో మొదటి శబ్దం 'రామః రామౌ రామాః'. ప్రథమా ఏకవచనం యక్షః (దాగిన స్), తృతీయా శాపేన (టా → ఇన 7.1.12; అ + ఇ → ఏ 6.1.87), సప్తమీ బహువచనం యక్షేషు. అకారాంత విశేషణాలు — ప్రమత్త, భోగ్య — పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి; ప్రమత్తః, భోగ్యేణ ఇదే పట్టికలో ఉంటాయి.

    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — रामः prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
    • docs/lessons/1.1.md — §4, the a-stem masculine

    uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

    अकारान्त पुंलिङ्ग
    एकवचनद्विवचनबहुवचन
    प्रथमापुटःपुटौपुटाः
    द्वितीयापुटम्पुटौपुटान्
    तृतीयापुटेनपुटाभ्याम्पुटैः
    चतुर्थीपुटायपुटाभ्याम्पुटेभ्यः
    पञ्चमीपुटात्पुटाभ्याम्पुटेभ्यः
    षष्ठीपुटस्यपुटयोःपुटानाम्
    सप्तमीपुटेपुटयोःपुटेषु
    सम्बोधनपुटपुटौपुटाः

    uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

    a-stem masculine, द्वितीया बहुवचन accusative plural · the pattern राम declines on

    1. राम

    2. 1.3.8लशक्वतद्धिते1.3.9तस्य लोपः

      राम + अस्

    3. 6.1.102प्रथमयोः पूर्वसवर्णः

      रामास्

    4. 6.1.103तस्माच्छसो नः पुंसि

      रामान्

    5. 8.4.37पदान्तस्य

      रामान्

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • a-stem masculine, षष्ठी बहुवचन genitive plural

    देवदारुद्रुमाणाम्

    printed देवदारुद्रुमाणां

    द्रुम

    of the deodars — the genitive the buds belong to. देवदारु is *the timber of the gods*, the Himālayan cedar, and its resin is what the rest of the stanza smells of. Mallinātha names the trees twice, once here and once again inside his unpacking of the next compound, तेषां देवदारुद्रुमाणाम्, to fix what the तद् at its head is pointing at

    a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, षष्ठी बहुवचन genitive plural

    अकारान्त पुंलिङ्ग
    एकवचनद्विवचनबहुवचन
    प्रथमाद्रुमःद्रुमौद्रुमाः
    द्वितीयाद्रुमम्द्रुमौद्रुमान्
    तृतीयाद्रुमेणद्रुमाभ्याम्द्रुमैः
    चतुर्थीद्रुमायद्रुमाभ्याम्द्रुमेभ्यः
    पञ्चमीद्रुमात्द्रुमाभ्याम्द्रुमेभ्यः
    षष्ठीद्रुमस्यद्रुमयोःद्रुमाणाम्
    सप्तमीद्रुमेद्रुमयोःद्रुमेषु
    सम्बोधनद्रुमद्रुमौद्रुमाः

    uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

    a-stem masculine, षष्ठी बहुवचन genitive plural · the pattern राम declines on

    1. राम

    2. 7.1.54ह्रस्वनद्यापो नुट्

      राम + नुट् + आम्

    3. 1.3.3हलन्त्यम्1.3.9तस्य लोपः

      राम + न् + आम्

    4. 6.4.3नामि

      रामानाम्

    5. 8.4.2अट्कुप्वाङ्नुम्व्यवायेऽपि

      रामाणाम्

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

    The buds and the trees they open on both come as compounds. किसलयपुटान् is किसलय (young leaf) and पुट (a fold, a pocket closed over itself), so it names a shoot not yet open — what the wind breaks; Mallinātha glosses it पल्लवपुटान्, changing only the word for the leaf. देवदारुद्रुमाणाम् is देवदारु (देव + दारु, the timber of the gods, the Himālayan cedar) standing beside द्रुम, tree — the very pattern he defended one stanza ago at 2.46 as चूतवृक्षादिवत्सामान्यविशेषभावेन, the particular beside the general as in mango-tree, though he says nothing of it here. किसलय stood at 2.46 too, where it caught the goddesses' tears; there the leaves were open and here they are shut.

    మొగ్గలూ అవి విచ్చే చెట్లూ రెండూ సమాసాలుగా వస్తాయి. కిసలయపుటాన్‌ అంటే కిసలయ (లేతాకు) మఱి పుట (మడత, తనపైన మూసుకున్న సంచి), కావున ఇంకా విచ్చని చిగురును పేర్కొంటుంది — గాలి పగులగొట్టేదాన్ని; మల్లినాథుడు దాన్ని పల్లవపుటాన్‌ అని గ్లోసు చేస్తాడు, ఆకుపదాన్ని మాత్రమే మార్చి. దేవదారుద్రుమాణామ్‌ అంటే దేవదారు (దేవ + దారు, దేవతల కఱ్ఱ, హిమాలయపు దేవదారు) ద్రుమ, చెట్టు, పక్కన నిలబడుట — 2.46 లో చూతవృక్షాదివత్సామాన్యవిశేషభావేన, మామిడిచెట్టువలె సామాన్యంపక్కన విశేషం అని ఆయన సమర్థించిన పోలికయే, ఇక్కడ దాన్ని చెప్పకున్నా. కిసలయ 2.46 లోను నిలిచింది, అక్కడ దేవతల కన్నీళ్ళను పట్టుకుంది; అక్కడ ఆకులు విచ్చినవి, ఇక్కడ మూసినవి.

    • Mallinātha, Sañjīvinī — 2.47: devadārudrumāṇāṃ kisalayapuṭān pallavapuṭān sadyo bhittvā

  • pronoun, प्रथमा बहुवचन nominative plural

    ये

    यद्

    which — the relative, and its correlative ते stands in the third pāda beside the noun. **The same shape as 2.43**, where a यः in the first pāda waited two pādas for its सः; here the winds are described for a pāda and a half before they are named

    pronoun

    A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand.

    తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

    uncheckedauthored

    pronoun, प्रथमा बहुवचन nominative plural · the pattern यद् declines on

    1. यद्

    2. 7.2.102त्यदादीनामः

      य+अ+अस्

    3. 6.1.97अतो गुणे

      य+अस्

    4. 7.1.17जसः शी

      य+ई

    5. 6.1.87आद्गुणः

      ये

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • i-stem masculine, प्रथमा बहुवचन nominative plural

    तत्क्षीरस्रुतिसुरभयः

    printed तत्क्षीरस्रुतिसुरभयो

    सुरभि

    fragrant with their sap — and this is the compound the stanza's argument rests on. Mallinātha glosses सुरभयः सुगन्धयः, fragrant, and क्षीरस्रुतिभिः क्षीरनिष्यन्दैः, by the tricklings of the milky sap; then he states what it proves: **तुषाराद्रिजातत्वे लिङ्गमिदम्**, this is the mark of their being born on the Snow Mountain. Deodars grow there and nowhere he can reach, so a wind that smells of one has come from there

    i-stem masculine

    A short-i stem: अद्रिः, अद्री, अद्रयः. The i lengthens or takes guṇa before most endings.

    తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

    uncheckedauthored

    i-stem masculine

    Nouns whose stem ends in short इ, in the masculine: हरि, अद्रि, कवि. The nominative singular is हरिः; the instrumental हरिणा takes ना for टा after a short इ-stem (7.3.120); the dative हरये and the genitive/ablative हरेः show guṇa (7.3.111, 6.1.110); the locative singular हरौ ends in औ (7.3.119). Śabdamañjarī drills it as हरिः हरी हरयः.

    హ్రస్వ ఇకారాంత పుంలింగ శబ్దాలు: హరి, అద్రి, కవి. ప్రథమైకవచనం హరిః; తృతీయైకవచనం హరిణా — హ్రస్వ ఇకారాంతం తరువాత టా → నా (7.3.120); చతుర్థి హరయే, షష్ఠి/పంచమి హరేః గుణంతో (7.3.111, 6.1.110); సప్తమైకవచనం హరౌ, ఔ కారాంతం (7.3.119). శబ్దమంజరి “హరిః హరీ హరయః”.

    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — हरि / i-stem masculine prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • Śabdamañjarī — इकारान्त पुंल्लिङ्ग — हरिः हरी हरयः

    uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

    इकारान्त पुंलिङ्ग
    एकवचनद्विवचनबहुवचन
    प्रथमासुरभिःसुरभीसुरभयः
    द्वितीयासुरभिम्सुरभीसुरभीन्
    तृतीयासुरभिणासुरभिभ्याम्सुरभिभिः
    चतुर्थीसुरभयेसुरभिभ्याम्सुरभिभ्यः
    पञ्चमीसुरभेःसुरभिभ्याम्सुरभिभ्यः
    षष्ठीसुरभेःसुरभ्योःसुरभीणाम्
    सप्तमीसुरभौसुरभ्योःसुरभिषु
    सम्बोधनसुरभेसुरभीसुरभयः

    uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

    i-stem masculine, प्रथमा बहुवचन nominative plural · the pattern हरि declines on

    1. हरि

    2. 1.3.7चुटू1.3.9तस्य लोपः

      हरि + अस्

    3. 7.3.109जसि च

      हरे + अस्

    4. 6.1.78एचोऽयवायावः

      हरय् + अस्

    5. 8.2.66ससजुषो रुः

      हरय् + रुँ

    6. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः

      हरय् + र्

    7. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः

      हरयः

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

    The stanza is an argument from a smell, and Mallinātha says so in six words. तत्क्षीरस्रुतिसुरभयः, fragrant with the tricklings of their sap, is not decoration: he unpacks the chain — तेषां देवदारुद्रुमाणां क्षीरस्रुतिभिः क्षीरनिष्यन्दैः सुरभयः सुगन्धयः, made fragrant by the milky sap of those deodars — and then states what it proves, तुषाराद्रिजातत्वे लिङ्गमिदम्, this is the mark of their being born on the Snow Mountain. Deodars grow there and nowhere he can reach; a wind that carries their resin has come from there; so it is worth putting your arms round. The smell is how he knows where the wind has been, and the whole stanza is built on it.

    ఈ శ్లోకం ఒక వాసనమీది వాదన, మల్లినాథుడు ఆఱు పదాలలో దాన్ని చెబుతాడు. తత్క్షీరస్రుతిసురభయः, వాటి పాలవంటి జిగురుస్రావపు గంధముగలవి, అలంకారం కాదు: ఆయన గొలుసును విప్పుతాడు — తేషాం దేవదారుద్రుమాణాం క్షీరస్రుతిభిః క్షీరనిష్యన్దైః సురభయః సుగన్ధయః, ఆ దేవదారుచెట్ల పాలజిగురుచే సుగంధమైనవి — పిమ్మట అది ఏమి నిరూపిస్తుందో చెబుతాడు, తుషారాద్రిజాతత్వే లిఙ్గమిదమ్‌, ఇది అవి హిమవత్పర్వతంపై పుట్టినదానికి గుఱుతు. దేవదారులు అక్కడే మొలుస్తాయి, అతడు చేఱలేని చోట; వాటి జిగురు గంధాన్ని మోసే గాలి అక్కడినుండి వచ్చింది; కావున కౌగిలించుకోదగినది. గాలి ఎక్కడ ఉండివచ్చిందో తెలిపేది ఆ వాసనయే, శ్లోకమంతా దానిపైనే నిలిచింది.

    • Mallinātha, Sañjīvinī — 2.47: teṣāṃ devadārudrumāṇāṃ kṣīrasrutibhiḥ kṣīraniṣyandaiḥ surabhayaḥ sugandhayaḥ | tuṣārādrijātatve liṅgam idam

  • अव्यय

    दक्षिणेन

    दक्षिणेन

    by the southern way — **and Mallinātha stops the whole comment to justify the case.** He glosses दक्षिणमार्गेण, by the southern road, and then argues: the third case here is by the vārttika तृतीयाविधाने प्रकृत्यादिभ्य उपसङ्ख्यानम्, an addition to the rule that assigns the instrumental; the model is समेन धावति, *he runs by the level ground*; and it works तत्रापि करणत्वस्य प्रतीयमानत्वात्, because instrumentality is understood there too. **The reason he has to argue is a line of Patañjali's**, which he quotes and names: “कर्तृकरणयोरेव तृतीया” इति भाष्यकारः, the third case is for agent and instrument *only* — Pāṇini 2.3.18 with the एव added. A road is neither, so it must be shown to be an instrument in effect

    indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय

  • √वृत् + क्त, प्रथमा बहुवचन nominative plural

    प्रवृत्ताः

    प्रवृत्त, from √वृत् with प्र and क्त

    set going — active in sense, as क्त is for verbs of motion. Mallinātha glosses चलिताः, *moved, started off*. The root is the one in दूरवर्ती at 2.42, √वृत्, *to turn, to be in motion*; there it held a man in one place and here it starts a wind

    past participle, क्त

    The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective.

    క్త ప్రత్యయం భూత కృదంతాన్ని చేస్తుంది — సాధారణంగా కర్మణి, "చేయబడినది"; గతి/స్థితి ధాతువులకు కర్తరి: గతః "వెళ్లినవాడు". తరువాత సామాన్య విశేషణంలా నడుస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.2.102 निष्ठा
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 811 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §5.1, प्रमत्तः

    uncheckeddrafted from the rule and the Bālānandinī; sūtra from skt-mcp

    √वृत् · class 1 · क्त

    1. वृतुँ

    2. 1.3.1भूवादयो धातवः

      वृतुँ॒

      and, without changing the form,1.3.2

    3. 1.3.9तस्य लोपः

      वृत्

    4. 1.4.58प्रादयः

      प्र + वृत्

      and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80

    5. 3.2.102निष्ठा

      प्र + वृत् + क्त

      and, without changing the form,1.3.8

    6. 1.3.9तस्य लोपः

      प्र + वृत् + त

      and, without changing the form,1.1.261.2.451.2.463.4.1141.1.431.1.37

    7. 4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्

      प्र + वृत् + त + जस्

      and, without changing the form,1.3.41.3.7

    8. 1.3.9तस्य लोपः

      प्र + वृत् + त + अस्

      and, without changing the form,1.1.431.1.372.4.827.2.151.4.131.1.51.4.14

    9. 6.1.102प्रथमयोः पूर्वसवर्णः

      प्र + वृत् + त + आस्

    10. 6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः

      प्र + वृत् + ता + स्

    11. 8.2.66ससजुषो रुः

      प्र + वृत् + ता + रुँ

    12. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्

      प्र + वृत् + ता + र्

    13. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः

      प्र + वृत् + ता + ः

    14. 8.4.68अ अ

      प्रवृत्ताः

    uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

    a-stem masculine, प्रथमा बहुवचन nominative plural · the pattern राम declines on

    1. राम

    2. 1.3.7चुटू1.3.9तस्य लोपः

      राम + अस्

    3. 6.1.102प्रथमयोः पूर्वसवर्णः

      रामास्

    4. 8.2.66ससजुषो रुः

      रामारुँ

    5. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः

      रामार्

    6. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः

      रामाः

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • √लिङ्ग्, class 10, लट्, passive, third person plural

    आलिङ्ग्यन्ते

    √लिङ्ग् of the tenth class with आ, in the passive

    are embraced — a passive in य by Pāṇini 3.1.67 सार्वधातुके यक्, and Mallinātha glosses it with another passive, आश्लिष्यन्ते. **This one word is where he turns on a predecessor.** Winds can be touched, he says, but being formless they cannot be embraced — and yet the poem says *embraced*. The Niruktakāra excused it as the raving of a yakṣa out of his mind; Mallinātha's answer is that the man is himself raving and may be ignored. The printed stanza above his comment reads आलिङ्गयन्ते, an active shape, and his own gloss reads the passive the corpus prints

    present, लट्

    The present tense.

    తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

    uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)

    √लिङ्ग् · class 10 · लट्

    1. लिगिँ

    2. 1.3.1भूवादयो धातवः

      लिगिँ

      and, without changing the form,1.3.2

    3. 1.3.9तस्य लोपः

      लिग्

    4. 7.1.58इदितो नुम् धातोः

      लिन्ग्

    5. 1.4.80ते प्राग्धातोः

      आ + लिन्ग्

    6. 3.1.25सत्यापपाशरूपवीणातूलश्लोकसेनालोमत्वचवर्मवर्णचूर्णचुरादिभ्यो णिच्

      आ + लिन्ग् + णिच्

      and, without changing the form,3.1.321.3.31.3.7

    7. 1.3.9तस्य लोपः

      आ + लिन्ग् + इ

      and, without changing the form,1.2.453.4.1141.1.731.1.431.4.131.4.14

    8. 3.2.123वर्तमाने लट्

      आ + लिन्ग् + इ + लँट्

      and, without changing the form,1.3.21.3.3

    9. 1.3.9तस्य लोपः

      आ + लिन्ग् + इ + ल्

      and, without changing the form,1.3.13

    10. 3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्

      आ + लिन्ग् + इ + झ

      and, without changing the form,3.4.1131.1.731.1.43

    11. 3.1.67सार्वधातुके यक्

      आ + लिन्ग् + इ + यक् + झ

      and, without changing the form,1.3.3

    12. 1.3.9तस्य लोपः

      आ + लिन्ग् + इ + य + झ

      and, without changing the form,3.4.1141.1.731.1.43

    13. 3.4.79टित आत्मनेपदानां टेरे

      आ + लिन्ग् + इ + य + झे

      and, without changing the form,1.2.4

    14. 7.1.3झोऽन्तः

      आ + लिन्ग् + इ + य + अन्ते

      and, without changing the form,1.4.131.1.5

    15. 6.4.51णेरनिटि

      आ + लिन्ग् + य + अन्ते

      and, without changing the form,1.4.14

    16. 6.1.97अतो गुणे

      आ + लिन्ग् + य् + अन्ते

    17. 8.3.24नश्चापदान्तस्य झलि

      आ + लिंग् + य् + अन्ते

    18. 8.3.24नश्चापदान्तस्य झलि

      आ + लिंग् + य् + अंते

    19. 8.4.58अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः

      आ + लिङ्ग् + य् + अंते

    20. 8.4.58अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः

      आ + लिङ्ग् + य् + अन्ते

    21. 8.4.68अ अ

      आलिङ्ग्यन्ते

    uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

  • ī-stem feminine, सम्बोधन एकवचन vocative singular

    गुणवति

    गुणवती, the feminine of गुणवत्

    you who have every quality — a vocative, and Mallinātha does not leave गुण abstract: सौशील्यसौकुमार्यादिगुणसम्पन्ने, *endowed with good nature, delicacy and the rest*. **DCS gives the stem as गुणवत् and cannot place the ending**; the feminine is गुणवती, made with ङीप् by Pāṇini 4.1.6 उगितश्च — the same affix that made पश्यन्ती at 2.46 — and read so it is an ordinary ī-stem which skt-data declines. It is the fourth vocative for her in the message, after अबले at 2.41, चण्डि at 2.44 and the प्रिये Mallinātha supplied at 2.45

    ī-stem feminine

    A long-ī stem, most often a feminine made from a masculine stem: एकपत्नी, नद्याः.

    తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

    uncheckedauthored

    ī-stem feminine

    Feminine nouns whose stem ends in long ई: नदी “river”, गौरी, and the मयट् “made of” words like कुशलमयी. Most are formed by the feminine suffix ङीप्/ङीष्. The nominative singular is the bare नदी; the accusative नदीम्; the instrumental नद्या. Śabdamañjarī drills नदी नद्यौ नद्यः.

    దీర్ఘ ఈకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: నదీ “నది”, గౌరీ, “మయట్” (…మయమైన) శబ్దాలైన కుశలమయీ మొదలైనవి. చాలావరకు ఙీప్/ఙీష్ స్త్రీప్రత్యయంతో ఏర్పడతాయి. ప్రథమైకవచనం బరి నదీ; ద్వితీయ నదీమ్; తృతీయ నద్యా. శబ్దమంజరి “నదీ నద్యౌ నద్యః”.

    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — नदी / ī-stem feminine prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • Śabdamañjarī — ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग — नदी नद्यौ नद्यः

    uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

    ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग
    एकवचनद्विवचनबहुवचन
    प्रथमागुणवतीगुणवत्यौगुणवत्यः
    द्वितीयागुणवतीम्गुणवत्यौगुणवतीः
    तृतीयागुणवत्यागुणवतीभ्याम्गुणवतीभिः
    चतुर्थीगुणवत्यैगुणवतीभ्याम्गुणवतीभ्यः
    पञ्चमीगुणवत्याःगुणवतीभ्याम्गुणवतीभ्यः
    षष्ठीगुणवत्याःगुणवत्योःगुणवतीनाम्
    सप्तमीगुणवत्याम्गुणवत्योःगुणवतीषु
    सम्बोधनगुणवतिगुणवत्यौगुणवत्यः

    uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

    ī-stem feminine, सम्बोधन एकवचन vocative singular · the pattern गौरी declines on

    1. गौरी

    2. 7.3.107अम्बाऽर्थनद्योर्ह्रस्वः

      गौरि+स्

    3. 6.1.69एङ्ह्रस्वात् सम्बुद्धेः

      हे गौरि

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • pronoun, तृतीया एकवचन instrumental singular

    मया

    अस्मद्

    by me — the agent of the passive verb, exactly as it was the agent of लब्धायाः at 2.46. **The passive is what the stanza needs**: he is not said to embrace the winds; the winds are said to be embraced by him, so the sentence keeps its subject on the thing that came from her

    pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, तृतीया एकवचन instrumental singular

    pronoun, तृतीया एकवचन instrumental singular · the pattern अस्मद् declines on

    1. अस्मद्

    2. 7.2.97त्वमावेकवचने

      म+अद्+आ

    3. 6.1.97अतो गुणे

      मद्+आ

    4. 7.2.89योऽचि

      मया

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • pronoun, प्रथमा बहुवचन nominative plural

    ते

    तद्

    those — the correlative of the ये in the second pāda, closing a relative clause that has run for a pāda and a half. **The stanza has two words spelled ते and they are different pronouns**: this one is तद् in the nominative plural, and the one in the fourth pāda is युष्मद् in the genitive singular. Nothing on the page separates them

    pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, प्रथमा बहुवचन nominative plural

    pronoun, प्रथमा बहुवचन nominative plural · the pattern तद् declines on

    1. तद्

    2. 7.2.102त्यदादीनामः

      त+अ+अस्

    3. 6.1.97अतो गुणे

      त+अस्

    4. 7.1.17जसः शी

      त+ई

    5. 6.1.87आद्गुणः

      ते

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • a-stem masculine, प्रथमा बहुवचन nominative plural

    तुषाराद्रिवाताः

    वात

    the winds off the Snow Mountain — the subject, and the last thing in the stanza to be named. Mallinātha carries the compound through unglossed and uses it backwards, to explain the sap: the smell is the proof of where they come from, **तुषाराद्रिजातत्वे लिङ्गमिदम्**

    a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, प्रथमा बहुवचन nominative plural

    अकारान्त पुंलिङ्ग
    एकवचनद्विवचनबहुवचन
    प्रथमावातःवातौवाताः
    द्वितीयावातम्वातौवातान्
    तृतीयावातेनवाताभ्याम्वातैः
    चतुर्थीवातायवाताभ्याम्वातेभ्यः
    पञ्चमीवातात्वाताभ्याम्वातेभ्यः
    षष्ठीवातस्यवातयोःवातानाम्
    सप्तमीवातेवातयोःवातेषु
    सम्बोधनवातवातौवाताः

    uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

    a-stem masculine, प्रथमा बहुवचन nominative plural · the pattern राम declines on

    1. राम

    2. 1.3.7चुटू1.3.9तस्य लोपः

      राम + अस्

    3. 6.1.102प्रथमयोः पूर्वसवर्णः

      रामास्

    4. 8.2.66ससजुषो रुः

      रामारुँ

    5. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः

      रामार्

    6. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः

      रामाः

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • अव्यय

    पूर्वम्

    printed पूर्वस्पृष्टं

    पूर्वम्

    before this — an adverb, and Mallinātha glosses it with another, प्राक्. **`text.md` prints the fourth pāda's first word solid, पूर्वस्पृष्टं**, which reads as a compound; both witnesses take it as two words, and the stanza above Mallinātha's comment prints पूर्वं स्पृष्टं with the anusvāra. The two scan identically, so the metre decides nothing, and the difference is whether *touched-before* is one word or two

    indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय

  • √स्पृश् + क्त, प्रथमा एकवचन nominative singular

    स्पृष्टम्

    printed पूर्वस्पृष्टं

    स्पृष्ट, from √स्पृश् with क्त

    touched — passive, agreeing with अङ्गम्, and it makes the predicate of the conditional clause with भवेत्. **This is the fourth consolation Mallinātha listed at 2.43 in its own words**: तदङ्गस्पृष्टस्पर्श, touching what her body has touched. The श् of स्पृश् becomes ष् before the त् by Pāṇini 8.2.36 and the त् follows it to ट् by 8.4.41, the same pair that made अदृष्टः at 2.43

    past participle, क्त — The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective. · √स्पृश् + क्त, प्रथमा एकवचन nominative singular

    √स्पृश् · class 6 · क्त

    1. स्पृशँ

    2. 1.3.1भूवादयो धातवः

      स्पृ॒शँ

      and, without changing the form,1.3.2

    3. 1.3.9तस्य लोपः

      स्पृश्

    4. 3.2.102निष्ठा

      स्पृश् + क्त

      and, without changing the form,1.3.8

    5. 1.3.9तस्य लोपः

      स्पृश् + त

      and, without changing the form,1.1.261.2.463.4.114

    6. 4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्

      स्पृश् + त + सुँ

      and, without changing the form,1.3.2

    7. 1.3.9तस्य लोपः

      स्पृश् + त + स्

      and, without changing the form,7.2.10

    8. 7.1.24अतोऽम्

      स्पृश् + त + अम्

      and, without changing the form,1.3.41.4.131.1.51.4.181.4.14

    9. 6.1.107अमि पूर्वः

      स्पृश् + त + म्

    10. 8.2.36व्रश्चभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां षः

      स्पृष् + त + म्

      and, without changing the form,8.3.110

    11. 8.4.41ष्टुना ष्टुः

      स्पृष् + ट + म्

    12. 8.4.68अ अ

      स्पृष्टम्

    uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

    a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern फल declines on

    1. फल

    2. 7.1.24अतोऽम्

      फल+अम्

    3. 6.1.107अमि पूर्वः

      फलम्

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • अव्यय

    यदि

    यदि

    if — and there is no *then*. The conditional has no apodosis: the embracing in the third pāda is not what happens *if* the winds touched her, it is what he does while entertaining the possibility. Mallinātha marks that by construing the whole clause under इति, as the content of a thought

    indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय

  • अव्यय

    किल

    किल

    it may be — **and here Mallinātha glosses the particle he let stand at 2.43.** सम्भावितमेतदिति बुद्ध्येत्यर्थः: *with the thought that this is a thing that could be so*. He quotes Amara for the pair of senses, वार्ता सम्भाव्ययोः किल — किल is used of hearsay and of what is conceivable — and takes the second. The same line covers the किल of 2.43, where the sense wanted was the first

    indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय

    The particle Mallinātha let pass at 2.43 he glosses here. किल is सम्भावितमेतदिति बुद्ध्येत्यर्थः, with the thought that this may be so — a word of supposition, not of report — and he quotes Amara for the two senses it carries, वार्ता सम्भाव्ययोः किल, hearsay and possibility. He takes the second. And the conditional the particle sits in has no then: यदि, if, opens a clause that nothing answers, because the embracing in the third pāda is not the consequence of the winds having touched her but of the bare chance that they did. The verb he reads with both particles at once — स्पृष्टं भवेत्, might be — one may suppose she was touched, and on that supposition he embraces the wind.

    2.43 లో వదలిన నిపాతాన్ని మల్లినాథుడు ఇక్కడ గ్లోసు చేస్తాడు. కిల అంటే సమ్భావితమేతదితి బుద్ధ్యేత్యర్థః, ఇది అట్లుండవచ్చునను తలంపుతో — వార్త కాక సంభావన చెప్పే పదం — దానికి రెండు అర్థాల కొఱకు అమరుని ఉదాహరిస్తాడు, వార్తా సమ్భావ్యయోః కిల, వినికిడీ సంభావ్యతా. ఆయన రెండవదాన్ని తీసుకుంటాడు. మఱి ఈ నిపాతం ఉన్న షరతువాక్యానికి *అప్పుడు* లేదు: యది, ఒకవేళ, దేనికీ సమాధానం లేని వాక్యాన్ని తెఱుస్తుంది, ఎందుకంటే మూడవపాదపు కౌగిలింత గాలులు ఆమెను తాకిన పర్యవసానం కాదు, తాకివుండవచ్చునను కేవలం అవకాశపు పరిణామం. క్రియను ఆయన రెండు నిపాతాలతో కలిపి చదువుతాడు — స్పృష్టం భవేత్‌, ఉండవచ్చు — తాకబడిందని ఊహించి, ఆ ఊహపైనే గాలిని కౌగిలించుకుంటాడు.

    • Mallinātha, Sañjīvinī — 2.47: kileti sambhāvitam etad iti buddhyetyarthaḥ || “vārtā sambhāvyayoḥ kila” ityamaraḥ

  • √भू, class 1, विधिलिङ्, parasmaipada, third person singular

    भवेत्

    printed भवेदङ्गमेभिस्तवेति

    √भू of the first class

    might be — the optative, which is the mood for a supposition and not for an instruction here. **√भू has now stood in three lakāras in this canto** — the augmentless aorist भूत् at 2.37, the aorist अभूत् at 2.43, and this optative — and the root's whole job in the poem is to say what the case is, was not, or might have been. Mallinātha reads it with यदि and किल together: it might be, one may suppose

    optative, विधिलिङ्

    What would, should, or might be: स्यात् 'there might be', उपेक्षेत 'would he overlook'.

    తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

    uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)

    परस्मैपद · विधिलिङ्
    प्रथमभवेत्भवेताम्भवेयुः
    मध्यमभवेःभवेतम्भवेत
    उत्तमभवेयम्भवेवभवेम

    uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

    √भू · class 1 · विधिलिङ्

    1. भू

    2. 1.3.1भूवादयो धातवः

      भू

    3. 3.3.161विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ्

      भू + लिँङ्

      and, without changing the form,1.3.21.3.3

    4. 1.3.9तस्य लोपः

      भू + ल्

      and, without changing the form,1.3.78

    5. 3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्

      भू + तिप्

      and, without changing the form,1.3.3

    6. 1.3.9तस्य लोपः

      भू + ति

      and, without changing the form,3.4.113

    7. 3.1.68कर्तरि शप्

      भू + शप् + ति

      and, without changing the form,1.3.31.3.8

    8. 1.3.9तस्य लोपः

      भू + अ + ति

      and, without changing the form,3.4.113

    9. 3.4.100इतश्च

      भू + अ + त्

    10. 3.4.103यासुट् परस्मैपदेषूदात्तो ङिच्च

      भू + अ + यासुँट् + त्

      and, without changing the form,1.3.21.3.3

    11. 1.3.9तस्य लोपः

      भू + अ + यास् + त्

    12. 3.4.107सुट् तिथोः

      भू + अ + यास् + स्त्

      and, without changing the form,1.4.13

    13. 7.2.79लिङः सलोपोऽनन्त्यस्य

      भू + अ + या + त्

    14. 7.2.80अतो येयः

      भू + अ + इय् + त्

    15. 6.1.66लोपो व्योर्वलि

      भू + अ + इ + त्

    16. 7.3.84सार्वधातुकार्धधातुकयोः

      भो + अ + इ + त्

      and, without changing the form,1.4.14

    17. 6.1.78एचोऽयवायावः

      भव् + अ + इ + त्

    18. 6.1.87आद्गुणः

      भव् + ए + त्

    19. 8.2.39झलां जशोऽन्ते

      भव् + ए + द्

    20. 8.4.56वाऽवसाने

      भव् + ए + त्

    21. 8.4.68अ अ

      भवेत्

    uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

  • a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular

    अङ्गम्

    printed भवेदङ्गमेभिस्तवेति

    अङ्ग

    your body — the subject of the conditional clause. **It is the third time in six stanzas**: at 2.42 it was the limb entered by imagining, at 2.44 the body found in a creeper, and here the body a wind may have brushed. Each time the word is the same and the way of reaching it is further off

    a-stem neuter

    Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि.

    తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

    uncheckedauthored

    a-stem neuter

    Neuter nouns in short अ: फल “fruit”, वचन “word”, कुसुम, and adjectives in अ agreeing with a neuter noun. The nominative and accusative singular end in अम् (7.1.24) — फलम् — and are alike; the plural फलानि takes नुम् and lengthens; the instrumental plural is फलैः (7.1.9). It is the a-stem masculine’s table with the neuter’s own nominative, accusative and the -आनि plural.

    హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దాలు: ఫల “పండు”, వచన “మాట”, కుసుమ, నపుంసక నామానికి అన్వయించే అకారాంత విశేషణాలు. ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు అమ్ తో ముగుస్తాయి (7.1.24) — ఫలమ్ — రెండూ ఒకటే; బహువచనం ఫలాని నుమాగమంతో దీర్ఘమవుతుంది; తృతీయా బహువచనం ఫలైః (7.1.9). అకారాంత పుంలింగ పట్టికే, నపుంసకపు సొంత ప్రథమ, ద్వితీయ, -ఆని బహువచనంతో.

    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — फल / a-stem neuter prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • Śabdamañjarī — अकारान्त नपुंसकलिङ्ग — फलम् फले फलानि

    uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

    अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
    एकवचनद्विवचनबहुवचन
    प्रथमाअङ्गम्अङ्गेअङ्गानि
    द्वितीयाअङ्गम्अङ्गेअङ्गानि
    तृतीयाअङ्गेनअङ्गाभ्याम्अङ्गैः
    चतुर्थीअङ्गायअङ्गाभ्याम्अङ्गेभ्यः
    पञ्चमीअङ्गात्अङ्गाभ्याम्अङ्गेभ्यः
    षष्ठीअङ्गस्यअङ्गयोःअङ्गानाम्
    सप्तमीअङ्गेअङ्गयोःअङ्गेषु
    सम्बोधनअङ्गअङ्गेअङ्गानि

    uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

    a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern फल declines on

    1. फल

    2. 7.1.24अतोऽम्

      फल+अम्

    3. 6.1.107अमि पूर्वः

      फलम्

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • pronoun, तृतीया बहुवचन instrumental plural

    एभिः

    printed भवेदङ्गमेभिस्तवेति

    इदम्

    by these — the agent of the passive participle, and a near demonstrative: **not *those* winds but *these*, the ones on his face as he speaks.** The stanza has already called them ते, *those*, in the third pāda; the change from the far pronoun to the near one happens inside the sentence, and it is the difference between describing a wind and standing in it. Mallinātha glosses एभिर्वातैः and does not remark on it

    pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, तृतीया बहुवचन instrumental plural

    pronoun, तृतीया बहुवचन instrumental plural · the pattern इदम् declines on

    1. इदम्

    2. 7.2.102त्यदादीनामः

      इद+अ+भिस्

    3. 6.1.97अतो गुणे

      इद+भिस्

    4. 7.1.11नेदमदसोरकोः

      इद+भिस्

    5. 7.2.113हलि लोपः

      अ+भिस्

    6. 7.3.103बहुवचने झल्येत्

      ए+भिस्

    7. 8.2.66ससजुषो रुः

      ए+भिरुँ

    8. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः

      ए+भिः

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

    Two demonstratives point at the same winds, and the second is nearer. In the third pāda they are ते, those — तद् in the nominative plural, correlative of the ये a pāda and a half back — described from outside. In the fourth they are एभिः, by these — इदम्, the near demonstrative — the winds on his face while he speaks. The change from the far pronoun to the near one happens inside the single sentence, and it is the difference between describing a wind and standing in it. The stanza carries yet a third word spelled ते, in the fourth pāda: not तद् this time but युष्मद्, the enclitic genitive your, agreeing with अङ्गम्; three near-identical syllables, three different pronouns, and nothing on the page to keep them apart.

    రెండు నిర్దేశక సర్వనామాలు ఒకే గాలులను చూపుతాయి, రెండవది దగ్గఱిది. మూడవపాదంలో అవి తే, *ఆ* — తద్‌ ప్రథమా బహువచనం, పాదన్నర వెనుకటి యే కు ప్రతిసంబంధి — బయటినుండి వర్ణించబడినవి. నాలుగవపాదంలో అవి ఏభిः, *వీటిచే* — ఇదమ్‌, దగ్గఱి నిర్దేశకం — మాటాడుతుండగా అతని ముఖంపైని గాలులు. దూరపు సర్వనామంనుండి దగ్గఱిదానికి మాఱడం ఒకే వాక్యంలోపలే జఱుగుతుంది, గాలిని వర్ణించుటకూ దానిలో నిలబడుటకూ మధ్యనున్న భేదమదే. శ్లోకం మూడవదైన తే ను కూడా నాలుగవపాదంలో మోస్తుంది: ఈసారి తద్‌ కాక యుష్మద్‌, అంగమ్‌ తో అన్వయించే *నీ* అను షష్ఠి; మూడు దాదాపు ఒకేలాటి అక్షరాలు, మూడు వేఱు సర్వనామాలు, వాటిని వేఱుచేయ కాగితంపై ఏదీ లేదు.

    • Mallinātha, Sañjīvinī — 2.47: prāg ebhir vātais tavāṅgaṃ spṛṣṭaṃ bhaved yadi

  • pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular

    ते

    printed भवेदङ्गमेभिस्तवेति

    युष्मद्

    your — the enclitic genitive, which Mallinātha replaces with the full तव as he did at 2.44. It is the second word spelled ते in the stanza and the other one is a different pronoun in a different case, one pāda above

    pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular

    pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern युष्मद् declines on

    1. युष्मद्

    2. 7.1.27युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश्

      युष्मद्+अ

    3. 7.2.96तवममौ ङसि

      तव+अद्+अ

    4. 6.1.97अतो गुणे

      तवद्+अ

    5. 7.2.90शेषे लोपः

      तव

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • अव्यय

    इति

    printed भवेदङ्गमेभिस्तवेति

    इति

    so thinking — the last word of the stanza, and it closes a thought rather than a speech. Mallinātha supplies the verb it needs, बुद्ध्या, *with the thought*, when he glosses किल. **इति last stood at 2.40**, where it shut the quotation of the first attempt at the message; there it ended somebody's words and here it ends somebody's supposition

    indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय

३अन्वयthe words in prose order

गुणवति · देवदारुद्रुमाणाम् · किसलयपुटान् · सद्यः · भित्त्वा · तत्क्षीरस्रुतिसुरभयः · ये · दक्षिणेन · प्रवृत्ताः · ते · तुषाराद्रिवाताः · पूर्वम् · एभिः · ते · अङ्गम् · स्पृष्टम् · यदि · किल · भवेत् · इति · मया · आलिङ्ग्यन्ते

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, whose commentary runs as anvaya. **Nothing is supplied**, for the second stanza running. What he moves is the genitive and the object of the first pāda — the verse writes भित्त्वा सद्यः किसलयपुटान् देवदारुद्रुमाणां, absolutive first and possessor last, and he turns it round to देवदारुद्रुमाणां किसलयपुटान् सद्यो भित्त्वा. The main verb he leaves till the end, where the verse has it at the head of the third pāda, so that on his order the whole conditional stands inside the sentence before the embracing happens“devadārudrumāṇāṃ kisalayapuṭān pallavapuṭān sadyo bhittvā | tatkṣīrasrutisurabhayas teṣāṃ devadārudrumāṇāṃ kṣīrasrutibhiḥ … ye vātā dakṣiṇena dakṣiṇamārgeṇa … pravṛttāś calitāḥ | he guṇavati sauśīlyasaukumāryādiguṇasampanne, te tuṣārādrivātāḥ pūrvaṃ prāg ebhir vātais tavāṅgaṃ spṛṣṭaṃ bhaved yadi | kileti sambhāvitam etad iti buddhyetyarthaḥ … mayāliṅgyanta āśliṣyante”

the dependency structure

आलिङ्ग्यन्ते · क्रिया — are embraced, मयालिङ्ग्यन्ते आश्लिष्यन्ते; the stanza's main verb and the one it ends on, a passive present (लट्, कर्मणि) whose य comes by Pāṇini 3.1.67 सार्वधातुके यक्. The whole first clause hangs here: he does not embrace the winds, the winds are embraced by him, so the sentence keeps its subject on the thing that came from her. And this one word is where Mallinātha turns on a predecessor — winds can be touched but have no shape, so cannot be embraced, and the verse says they are; the Niruktakāra excused it as a madman's raving, and Mallinātha's answer is स्वयमेवोन्मत्तप्रलापीत्युपेक्षणीयः, the man is himself a raving madman and may be passed over

गुणवति · सम्बोधन — you who have every quality, हे गुणवति; the vocative, and Mallinātha will not leave गुण abstract — सौशील्यसौकुमार्यादिगुणसम्पन्ने, endowed with good nature, delicacy and the rest. It is the fourth address to her in the message, after अबले at 2.41, चण्डि at 2.44 and the प्रिये he supplied at 2.45

मया · कर्ता — by me, मया; the agent of the passive verb, in the instrumental as a passive requires, exactly as it was the agent of लब्धायाः at 2.46. The embracing is his and the grammatical subject is the winds

तुषाराद्रिवाताः · कर्म — the winds off the Snow Mountain, ते तुषाराद्रिवाताः; the thing embraced, standing in the nominative because the verb is passive, and the last thing in the stanza to be named. तुषाराद्रि is a description doing the work of a name, the hill of frost, which is the Himālaya; Mallinātha carries the compound through unglossed and uses it backwards, reading the sap-smell as तुषाराद्रिजातत्वे लिङ्गमिदम्, the proof of where they come from

ते · — those, ते; the correlative of the ये in the second pāda, agreeing with तुषाराद्रिवाताः and closing a relative clause that has run for a pāda and a half. It is one of two words spelled ते in the stanza — this one is तद् in the nominative plural, and the other, in the fourth pāda, is युष्मद् in the genitive singular; nothing on the page separates them

तत्क्षीरस्रुतिसुरभयः · विशेषण — fragrant with their sap, तत्क्षीरस्रुतिसुरभयः क्षीरस्रुतिभिः क्षीरनिष्यन्दैः सुरभयः सुगन्धयः; agreeing with the winds, and the compound the stanza's whole argument rests on. Mallinātha glosses it and then states what it proves — तुषाराद्रिजातत्वे लिङ्गमिदम्, this is the mark of their being born on the Snow Mountain, where deodars grow and he cannot go, so a wind that smells of their resin has come from there

प्रवृत्ताः · विशेषण — set going, प्रवृत्ताश्चलिताः; a past participle in क्त, active in sense as क्त is for verbs of motion, predicating the relative clause that describes the winds before they are named. The root is √वृत्, to turn, to be in motion — the one in दूरवर्ती at 2.42, where it held a man in one place and here it starts a wind

ये · कर्ता — which, ये वाताः; the relative pronoun, subject of प्रवृत्ताः, waiting a pāda and a half for its correlative ते — the same shape as 2.43, where a यः in the first pāda waited two pādas for its सः

दक्षिणेन · करण — by the southern way, दक्षिणेन दक्षिणमार्गेण; a third case on a road, and Mallinātha stops the whole comment to license it — by the vārttika तृतीयाविधाने प्रकृत्यादिभ्य उपसङ्ख्यानम्, on the model of समेन धावति, he runs by the level ground, and because तत्रापि करणत्वस्य प्रतीयमानत्वात्, instrumentality is understood there too. He has to argue because a road is neither agent nor instrument, against Patañjali's कर्तृकरणयोरेव तृतीया

भित्त्वा · पूर्वकालक्रिया — having split, सद्यो भित्त्वा; an absolutive in क्त्वा, the form when no preverb stands in front, against the ल्यप् of 2.45's आलिख्य. √भिद् is a violent verb, to break, to cleave, and its object is a bud — the wind's first act in the stanza is to break something open

सद्यः · क्रियाविशेषण — that very moment, सद्यः; the adverb of immediacy, doing the work इच्छासमकालम् did at 2.45 — no gap between the wind breaking the bud and the wind carrying the smell, which is what makes the smell evidence. Mallinātha keeps it in his anvaya unglossed

किसलयपुटान् · कर्म — the folded shoots, किसलयपुटान् पल्लवपुटान्; the object of the absolutive, glossed by Mallinātha with only the leaf-word changed. पुट is a fold, a pocket closed over itself, so the compound is a bud not yet open — a thing to be broken

देवदारुद्रुमाणाम् · षष्ठी — of the deodars, देवदारुद्रुमाणाम्; the genitive the buds belong to. देवदारु is देव + दारु, the timber of the gods, the Himālayan cedar whose resin the rest of the stanza smells of; Mallinātha names the trees again inside the next compound, तेषां देवदारुद्रुमाणाम्, to fix what its तद् points at

भवेत् · क्रिया of the supposed clause — might be, स्पृष्टं भवेद्यदि; the second finite verb, an optative, and the ground the embracing rests on — not what happens if the winds touched her but the chance he entertains while putting his arms round them. Mallinātha construes the whole clause under इति, as the content of a thought, reading भवेत् with यदि and किल together: it might be, one may suppose. √भू has now stood in three lakāras in this canto, the aorists भूत् at 2.37 and अभूत् at 2.43 and this optative

अङ्गम् · कर्ता — your body, तवाङ्गम्; the subject of the conditional clause. It is the third time in six stanzas — at 2.42 the limb entered by imagining, at 2.44 the body found in a creeper, and here the body a wind may have brushed; each time the same word, and the way of reaching it further off

ते · षष्ठी — your, ते तव; the enclitic genitive on अङ्गम्, which Mallinātha replaces with the full तव as he did at 2.44. It is the second word spelled ते in the stanza, युष्मद् in the genitive singular, a different pronoun in a different case from the तद् one pāda above

स्पृष्टम् · विधेय — touched, स्पृष्टं भवेत्; a past participle in क्त, passive, agreeing with अङ्गम् and making the predicate of the conditional. This is the fourth consolation Mallinātha listed at 2.43 in its own words, तदङ्गस्पृष्टस्पर्श, touching what her body has touched — four stanzas, four consolations, in the order the commentary gave them one verse before the poem began them

पूर्वम् · क्रियाविशेषण — before this, पूर्वं प्राक्; an adverb Mallinātha glosses with another. text.md prints पूर्वस्पृष्टं solid, which reads as a compound; both witnesses take it as two words and the stanza above his comment prints पूर्वं स्पृष्टं with the anusvāra, and the two scan identically

एभिः · करण — by these, एभिर्वातैः; the agent of the passive participle, and a near demonstrative — not those winds but these, the ones on his face as he speaks. The stanza has already called them ते, those, in the third pāda; the change from the far pronoun to the near one happens inside the sentence, the difference between describing a wind and standing in it

यदि · — if, यदि; and there is no then. The conditional has no apodosis — the embracing is not the consequence of the touch but of its bare chance, and Mallinātha marks that by construing the whole clause under इति, as the content of a thought

किल · — it may be, किल; the particle Mallinātha let stand at 2.43 and glosses here — सम्भावितमेतदिति बुद्ध्येत्यर्थः, with the thought that this is a thing that could be so. He quotes Amara for the pair of senses, वार्ता सम्भाव्ययोः किल, hearsay and what is conceivable, and takes the second

इति · — so thinking, इति; the last word of the stanza, closing a thought rather than a speech. Mallinātha supplies the verb it needs, बुद्ध्या, with the thought, when he glosses किल. इति last stood at 2.40, where it shut the quotation of the first attempt at the message; there it ended somebody's words and here it ends somebody's supposition

uncheckedthe reader's reading, following Mallinātha's Sañjīvinī for the anvaya and the reading. His glosses are: पल्लवपुटान् for किसलयपुटान्, क्षीरनिष्यन्दैः and सुगन्धयः with तुषाराद्रिजातत्वे लिङ्गमिदम् for तत्क्षीरस्रुतिसुरभयः, दक्षिणमार्गेण for दक्षिणेन with the whole vārttika argument and the Bhāṣya line कर्तृकरणयोरेव तृतीया, चलिताः for प्रवृत्ताः, सौशील्यसौकुमार्यादिगुणसम्पन्ने for गुणवति, प्राक् for पूर्वम्, सम्भावितमेतदिति बुद्ध्येत्यर्थः for किल with the Amara line, आश्लिष्यन्ते for आलिङ्ग्यन्ते, and the closing rejection of the Niruktakāra. The tree roots at आलिङ्ग्यन्ते, the main verb of the first clause, and carries the supposed conditional as a subordinate clause on भवेत्, the second finite verb, construed under इति as the content of a thought. The roles take आलिङ्ग्यन्ते as a passive in यक् by 3.1.67, दक्षिणेन as a third case on a road licensed by a vārttika against Patañjali's कर्तृकरणयोरेव तृतीया (Pāṇini 2.3.18), गुणवति as a feminine in ङीप् by 4.1.6, and स्पृष्टम् as a क्त participle whose cluster retroflexes by 8.2.36 and 8.4.41. Pāṇini 2.3.18, 3.1.67, 4.1.6, 8.2.36 and 8.4.41 are by way of skt-data's sūtra corpus; the vārttika Mallinātha quotes is not in that corpus under its own words, and neither the Mahābhāṣya nor Amara's text nor any work of the Niruktakāra is in this repository, so those citations cannot be checked. text.md prints पूर्वस्पृष्टं where the stanza above the comment reads पूर्वं स्पृष्टं, and आलिङ्गयन्ते where it prints आलिङ्ग्यन्ते; verse('2.47').variants is empty. No figure is named. The Telugu is drawn from Vedam Venkataraya Sastri's Āndhra Meghasandeśam.

४भावार्थthe sense of the whole

*You who have everything, those winds off the Snow Mountain that come down the southern road, that split the folded shoots of the deodars the same instant and smell of their running sap — those I embrace, on the chance that they may have touched your body first.* **The stanza is an argument from a smell, and Mallinātha says so in six words.** तत्क्षीरस्रुतिसुरभयः is not decoration: **तुषाराद्रिजातत्वे लिङ्गमिदम्**, *this is the mark of their being born on the Snow Mountain*. Deodars grow where he cannot go and she is; a wind that carries their resin has come from there; so it is worth putting your arms round. **One case costs him the longest grammatical note in the canto.** दक्षिणेन, *by the southern way*, is a third case on a road, and he has to license it: by the vārttika तृतीयाविधाने प्रकृत्यादिभ्य उपसङ्ख्यानम्, on the model of समेन धावति — *he runs by the level ground* — and because तत्रापि करणत्वस्य प्रतीयमानत्वात्, instrumentality is understood there too. The reason it needs licensing he quotes and attributes: **“कर्तृकरणयोरेव तृतीया” इति भाष्यकारः**, the third case is for agent and instrument *only*, says the author of the Bhāṣya. That is Patañjali's second appearance in the corpus, after 1.57, and his first in this canto. **And on the main verb he stops being a commentator and starts being angry.** Winds can be touched, but they have no shape, so they cannot be embraced — and the verse says आलिङ्ग्यन्ते, *they are embraced*. The Niruktakāra had excused it: the yakṣa is out of his mind, so raving is no fault. Mallinātha's reply is **स्वयमेवोन्मत्तप्रलापीत्युपेक्षणीयः** — *he is himself a raving madman and is to be passed over*. This is the third time he takes that commentator on, after 1.48 and 2.17, and the first time he does not argue but abuses. **The particle he let pass at 2.43 he glosses here.** किल is **सम्भावितमेतदिति बुद्ध्येत्यर्थः**, with the thought that this may be so, and he quotes Amara for the two senses the word has, वार्ता सम्भाव्ययोः किल — hearsay and possibility. He takes the second. And the conditional has no *then*: यदि opens a clause that nothing answers, because the embracing is not the consequence of the touch but of the chance of it. **Two demonstratives, and the second is nearer.** In the third pāda the winds are ते, *those*, described from outside; in the fourth they are एभिः, *these*, the ones on his face while he speaks. **This is the last of the four consolations he listed at 2.43**, तदङ्गस्पृष्टस्पर्श — touching what her body touched — and the stanza names it in the participle स्पृष्टम्. Four stanzas, four consolations, in the order the commentary gave them one verse before the poem began them. No figure is named.

uncheckedthe reader's reading, following Mallinātha, Sañjīvinī's gloss. His are: पल्लवपुटान् for किसलयपुटान्, क्षीरनिष्यन्दैः and सुगन्धयः with तुषाराद्रिजातत्वे लिङ्गमिदम्, दक्षिणमार्गेण for दक्षिणेन with the whole vārttika argument and the Bhāṣya line, चलिताः for प्रवृत्ताः, सौशील्यसौकुमार्यादिगुणसम्पन्ने for गुणवति, प्राक् for पूर्वम्, सम्भावितमेतदिति बुद्ध्येत्यर्थः for किल with the Amara line, आश्लिष्यन्ते for आलिङ्ग्यन्ते, and the closing rejection of the Niruktakāra. That the stanza is an argument from a smell, that the conditional has no apodosis, that the demonstrative moves from far to near, and that this is the fourth of his own four consolations, are the reader's; Pāṇini 2.3.18, 3.1.67, 4.1.6, 8.2.36 and 8.4.41 are by way of skt-data's sūtra corpus, only the first implied by him. The vārttika he quotes is not in that corpus under its own words; neither the Mahābhāṣya nor Amara's text nor any work of the Niruktakāra is in this repository, so none of those citations can be checked. The stanza printed above the comment in the copy reads पूर्वं स्पृष्टं where `text.md` prints पूर्वस्पृष्टं, and आलिङ्गयन्ते where it prints आलिङ्ग्यन्ते; his gloss agrees with `text.md` on the second and with his own stanza on the first, and `verse('2.47').variants` is empty“yakṣasyonmattatvāt pralapitam ityadoṣa iti vadan niruktakāraḥ svayam evonmattapralāpīty upekṣaṇīyaḥ”

You who have everything: those winds off the Snow Mountain that come down the southern road, that split the folded shoots of the deodars the same instant and smell of their running sap — those I embrace, on the chance that they may have touched your body first. The stanza is an argument from a smell: तत्क्षीरस्रुतिसुरभयः is तुषाराद्रिजातत्वे लिङ्गम्, the mark that the winds were born on the Snow Mountain, where deodars grow and he cannot go. One case, दक्षिणेन — a third case on a road — costs Mallinātha the longest grammatical note in the canto; and on the verb आलिङ्ग्यन्ते he stops arguing and abuses the Niruktakāra outright, स्वयमेवोन्मत्तप्रलापी, himself a raving madman. The conditional has no then — यदि opens a clause nothing answers, because the embracing is not the consequence of the touch but of its bare chance. This is the last of the four consolations he listed at 2.43, तदङ्गस्पृष्टस्पर्श, touching what her body touched, named here in the participle स्पृष्टम्. No figure is named.

సర్వగుణసంపన్నా: హిమవత్పర్వతంనుండి దక్షిణపు దారిని దిగివచ్చే ఆ గాలులు, దేవదారుల మడతమొగ్గలను అదే క్షణం పగులగొట్టి వాటి కాఱే జిగురు వాసన మోసేవి — వాటిని నేను కౌగిలించుకుంటాను, అవి ముందు నీ దేహాన్ని తాకివుండవచ్చునను అవకాశంపై. ఈ శ్లోకం ఒక వాసనమీది వాదన: తత్క్షీరస్రుతిసురభयః అనేది తుషారాద్రిజాతత్వే లిఙ్గమ్‌, గాలులు హిమవత్పర్వతంపై పుట్టినదానికి గుఱుతు, దేవదారులు మొలిచేది అక్కడే, అతడు చేఱలేని చోట. ఒక్క విభక్తి, దక్షిణేన — దారిపై తృతీయ — కాంతంలోని దీర్ఘతమ వ్యాకరణటిప్పణిని మల్లినాథునికి పెడుతుంది; మఱి ఆలిఙ్గ్యన్తే క్రియపై ఆయన వాదన వదలి నిరుక్తకారుని స్వయమేవోన్మత్తప్రలాపీ, తానే వెఱ్ఱివాగుడువాడు అని తిడతాడు. షరతుకు *అప్పుడు* లేదు — యది దేనికీ సమాధానం లేని వాక్యాన్ని తెఱుస్తుంది, కౌగిలింత తాకిన పర్యవసానం కాక దాని కేవలం అవకాశపు పరిణామం. ఇది 2.43 లో ఆయన ఏకరవుపెట్టిన నాలుగు ఓదార్పులలో చివరిది, తదఙ్గస్పృష్టస్పర్శ, ఆమె దేహం తాకినదాన్ని తాకుట, ఇక్కడ స్పృష్టమ్‌ అను కృదంతంలో పేర్కొనబడింది. ఏ అలంకారమూ చెప్పబడలేదు.

  • Mallinātha, Sañjīvinī — 2.47, whole-verse gloss

५अलंकारthe figure

No figure is named for this verse by the commentary this reading follows, so none is shown.