मेघदूतम् · कालिदास · 2.50

मेघदूतम् · कालिदास · 2.50

संदेश · four months, and the autumn nights after

शापान्तो मे भुजगशयनादुत्थिते शार्ङ्गपाणौ

शा
पा
न्तो
मे
भु
ज
ग
श
य
ना
दु
त्थि
ते
शा
र्ङ्ग
पा
णौ

शेषान्मासान् गमय चतुरो लोचने मीलयित्वा

शे
षा
न्मा
सा
न्ग
म
य
च
तु
रो
लो
च
ने
मी
ल
यि
त्वा

पश्चादावां विरहगुणितं तं तमात्माभिलाषं

प
श्चा
दा
वां
वि
र
ह
गु
णि
तं
तं
त
मा
त्मा
भि
ला
षं

निर्वेक्ष्यावः परिणतशरच्चन्द्रिकासु क्षपासु

नि
र्वे
क्ष्या
वः
प
रि
ण
त
श
र
च्च
न्द्रि
का
सु
क्ष
पा
सु

वृत्तविचारthe metre, syllable by syllable

pāda a

  • शाguruits long vowel आ
  • पाguruits long vowel आ
  • न्तोguruits long vowel ओ
  • मेguruits long vowel ए
  • भुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • जlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • गlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • शlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • यlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • नाguruits long vowel आ
  • दुguruthe conjunct त्थ that follows it
  • त्थिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • तेguruits long vowel ए
  • शाguruits long vowel आ
  • र्ङ्गlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • पाguruits long vowel आ
  • णौguruits long vowel औ
  • yati after 4 — a word ends here — मे
  • yati after 10 — it falls inside the compound भुजगशयनात्

pāda b

  • शेguruits long vowel ए
  • षाguruits long vowel आ
  • न्माguruits long vowel आ
  • साguruits long vowel आ
  • न्गlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • मlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • यlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • चlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • तुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • रोguruits long vowel ओ
  • लोguruits long vowel ओ
  • चlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • नेguruits long vowel ए
  • मीguruits long vowel ई
  • लlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • यिguruthe conjunct त्व that follows it
  • त्वाguruits long vowel आ
  • yati after 4 — a word ends here — शेषान्मासान्
  • yati after 10 — a word ends here — चतुरो

pāda c

  • पguruthe conjunct श्च that follows it
  • श्चाguruits long vowel आ
  • दाguruits long vowel आ
  • वांguruthe anusvāra it carries
  • विlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • हlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • गुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • णिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • तंguruthe anusvāra it carries
  • तंguruthe anusvāra it carries
  • तlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • माguruits long vowel आ
  • त्माguruits long vowel आ
  • भिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • लाguruits long vowel आ
  • षंguruthe anusvāra it carries
  • yati after 4 — a word ends here — पश्चादावां
  • yati after 10 — a word ends here — विरहगुणितं

pāda d

  • निguruthe conjunct र्व that follows it
  • र्वेguruits long vowel ए
  • क्ष्याguruits long vowel आ
  • वःguruthe visarga it carries
  • पlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • रिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • णlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • तlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • शlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • रguruthe conjunct च्च that follows it
  • च्चguruthe conjunct न्द्र that follows it
  • न्द्रिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • काguruits long vowel आ
  • सुguruthe conjunct क्ष that follows it
  • क्षlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • पाguruits long vowel आ
  • सुlaghuits short vowel — light on its own, though the pāda ends here
  • yati after 4 — a word ends here — निर्वेक्ष्यावः
  • yati after 10 — it falls inside the compound परिणतशरच्चन्द्रिकासु

सन्धिrecovering the words from the sound

  • शापान्तः + मे → शापान्तो

    ः + म्

    no rule named — the builder's table does not hold this change

  • भुजगशयनात् + उत्थिते → भुजगशयनादुत्थिते

    त् + उ

    8.2.39

  • शेषान् + मासान् → शेषान्मासान्

    न् + म्

    no rule named — the builder's table does not hold this change

  • चतुरः + लोचने → चतुरो

    ः + ल्

    no rule named — the builder's table does not hold this change

  • पश्चात् + आवाम् → पश्चादावां

    त् + आ

    8.2.39

  • विरहगुणितम् + तम् → विरहगुणितं

    म् + त्

    8.3.23 · 8.4.59

  • तम् + तम् → तं

    म् + त्

    8.3.23 · 8.4.59

  • तम् + आत्माभिलाषम् → तमात्माभिलाषं

    म् + आ

    no rule named — the builder's table does not hold this change

  • शाप + अन्त → शापान्तः

    अ + अ → आ · falls inside the syllable पा

    6.1.101

  • भुजग + शयन → भुजगशयनात्

    अ + श्

    no rule named — the builder's table does not hold this change

  • शार्ङ्ग + पाणि → शार्ङ्गपाणौ

    अ + प्

    no rule named — the builder's table does not hold this change

  • विरह + गुणित → विरहगुणितम्

    अ + ग्

    no rule named — the builder's table does not hold this change

  • आत्मन् + अभिलाष → आत्माभिलाषम्

    न् + अ

    8.3.32

  • परिणत + शरद् → परिणतशरच्चन्द्रिकासु

    अ + श्

    no rule named — the builder's table does not hold this change

  • शरद् + चन्द्रिका → परिणतशरच्चन्द्रिकासु

    द् + च्

    8.4.55 · 8.4.40

भुजगशयनात् + उत्थिते makes भुजगशयनादुत्थिते, the final त् voicing to द् before the vowel by Pāṇini 8.2.39 झलां जशोऽन्ते, and पश्चात् + आवाम् makes पश्चादावां the same way. शापान्तः + मे makes शापान्तो, and चतुरः + मासान् makes चतुरो, the visarga after अ becoming ओ before a voiced sound by 6.1.114 हशि च. A word-final म् becomes anusvāra before a consonant by 8.3.23 मोऽनुस्वारः — पश्चादावां, विरहगुणितं तं, तं तम्, तमात्माभिलाषं — and is kept before a vowel, तमात्माभिलाषम्. Inside the compound शरद् + चन्द्रिका makes शरच्चन्द्रिका, the द् becoming च् before the palatal च् by श्चुत्व, 8.4.40 स्तोः श्चुना श्चुः.

భుజగశయనాత్‌ + ఉత్థితే భుజగశయనాదుత్థితే అవుతుంది, పదాంత త్‌ అచ్చుముందు ద్‌ గా ఘోషమవుతుంది, పాణిని 8.2.39 ఝలాం జశోఽన్తే చే — పశ్చాత్‌ + ఆవామ్‌ పశ్చాదావాం అదే విధంగా. శాపాన్తః + మే శాపాన్తో, చతురః + మాసాన్‌ చతురో అవుతాయి, అకారానంతర విసర్గం ఘోషముందు ఓ గా, 6.1.114 హశి చ చే. పదాంత మ్‌ హల్లుముందు అనుస్వారమవుతుంది, 8.3.23 మోఽనుస్వారః చే — పశ్చాదావాం, విరహగుణితం తం, తం తమ్‌, తమాత్మాభిలాషం — అచ్చుముందు నిలుస్తుంది, తమాత్మాభిలాషమ్‌. సమాసంలోపల శరద్‌ + చన్ద్రికా శరచ్చన్ద్రికా అవుతుంది, ద్‌ తాలవ్య చ్‌ ముందు చ్‌ గా శ్చుత్వంచే, 8.4.40 స్తోః శ్చునా శ్చుః చే.

  • Chinnaya Sūri, Bālavyākaraṇam — సంధిపరిచ్ఛేదము; vendor/balavyakaranam-sandhi.txt
  • Aṣṭādhyāyī — 8.2.39 झलां जशोऽन्ते; 6.1.114 हशि च; 8.3.23 मोऽनुस्वारः; 8.4.40 स्तोः श्चुना श्चुः

कारकwhat each case is doing

  • शापान्तः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent

  • मे षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word

  • भुजगशयनात् पञ्चमी · ablative — अपादान, the point of departure

  • उत्थिते सप्तमी · locative — a locative absolute completed by a supplied सति

    उत्थिते, 'when he has risen', heads a locative absolute — a clause set in the seventh case that gives the time of the main sentence: *the god being risen*, then the curse ends. The construction wants a participle of √अस्, to be, alongside, and the verse does not print it, so Mallinātha writes it in: उत्थिते सति. With that सति supplied — the fifth in the canto, after 2.35, 2.37, 2.40 and 2.41 — the locative शार्ङ्गपाणौ and the ablative भुजगशयनात् resolve into a full subordinate clause. उत्थित is √स्था with उद् and the participle affix क्त, active in sense as क्त is for verbs of motion and rest, and the same √स्था that stood in स्थ at 2.41's रामगिर्याश्रमस्थः.

    • Mallinātha, Sañjīvinī — 2.50: bhujagaḥ śeṣa eva śayanaṃ tasmād utthite sati me śāpāntaḥ

  • शेषान् द्वितीया · accusative — कर्म, the object

  • मासान् द्वितीया · accusative — कर्म, the object

  • चतुरः द्वितीया · accusative — कर्म, the object

  • लोचने द्वितीया · accusative — कर्म, the object

  • आवाम् प्रथमा · nominative — an एकशेष of the first person by 1.2.72, the survivor fixed by a second line

    आवाम्, 'we two', is त्वं च अहं च — you and I — left as a single word, and Mallinātha derives it in full. By “त्यदादीनि सर्वैर्नित्यम्”, Pāṇini 1.2.72, a pronoun of the त्यद् class standing coordinated with anything else always survives alone as the एकशेष, the 'single remainder'. Which of the two coordinated pronouns is kept is settled by a second line he cites, “त्यदादीनां मिथो द्वन्द्वे यत्परं तच्छिष्यते”, the later one is retained — इत्यस्मदः शेषः, so अस्मद्, the first person, is what is left. The word for the two of them together is grammatically the remains of *I* after *you* is absorbed into it. It is the second dual pronoun of the message, after नौ at 2.45.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.2.72 त्यदादीनि सर्वैर्नित्यम्
    • Mallinātha, Sañjīvinī — 2.50: tvaṃ cāhaṃ cāvām || “tyadādīni sarvair nityam” ityekaśeṣaḥ || “tyadādīnāṃ mitho dvandve yat paraṃ tac chiṣyate” ity asmadaḥ śeṣaḥ

  • तम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object

  • तम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object

  • आत्माभिलाषम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object

    with विरहगुणितम्

  • क्षपासु सप्तमी · locative — अधिकरण, the location

    with परिणतशरच्चन्द्रिकासु

प्रकरणानुक्रमthe rules the verse uses, by section of the abridgement

  • हलन्त्यम् 1.3.3 · प्रकरण 1← गमय; मीलयित्वा; विरहगुणितम्; निर्वेक्ष्यावः

    a final consonant of the teaching-form is an it-marker

    In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a final consonant (हल्) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it, and drops by 1.3.9. So the personal ending तिप् contributes only ति, the प् marking it, and क्तवतु leaves क्तवत् with the उ nasalized and the last letter both gone. Final त्, स् and म् of a case or personal ending are exempt (1.3.4).

    ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అంత్యంగా ఉన్న హల్లు (హల్) ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది వస్తువును గుర్తించే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు, 1.3.9 చేత లోపిస్తుంది. కాబట్టి తిప్ నుండి తి మాత్రమే మిగులుతుంది, ప్ ఇత్తు. విభక్తి/తిఙ్ ప్రత్యయాల అంత్య త్, స్, మ్ మాత్రం ఇత్తు కావు (1.3.4). అనునాసిక అచ్చు ఇత్తు (1.3.2) కి జోడీ.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.3.3 हलन्त्यम्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • तस्य लोपः 1.3.9 · प्रकरण 1← शापान्तः; उत्थिते; शेषान्; मासान्; गमय; मीलयित्वा; विरहगुणितम्; निर्वेक्ष्यावः

    an it-marker drops

    What has been named an it-marker (इत्) is then elided (लोप). The tag has done its work — naming the suffix, and conditioning or blocking some operation — and leaves no sound behind. So the उ marked in सुँ, the ट् of टा, the ङ् of ङे ङसि ङस् ङि, and the प् of सुप् are all gone before the ending is attached.

    ఇత్సంజ్ఞగా గుర్తించబడినది (इत्) తరువాత లోపిస్తుంది. ఆ గుర్తు తన పని ముగించుకుంది — ప్రత్యయానికి పేరుపెట్టడం, ఏదో కార్యాన్ని కలిగించడమో ఆపడమో — ఏ ధ్వనీ మిగలదు. सुँ లోని ఉ, टा లోని ట్, ङे ङसि ङस् ङि లోని ङ్, सुप् లోని ప్ అన్నీ ప్రత్యయం చేరేముందు పోతాయి.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.3.9 तस्य लोपः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 3 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • सुप्तिङन्तं पदम् 1.4.14 · प्रकरण 1← उत्थिते; गमय; विरहगुणितम्; निर्वेक्ष्यावः

    a form ending in a case ending (सुप्) or a verb ending (तिङ्) is a पद, a finished word

    A form that ends in a nominal case ending — one of the twenty-one सुप् endings 4.1.2 lists — or in a verbal personal ending — one of the eighteen तिङ् endings — is named पद, a complete word. The name is what a great many rules wait on: the visarga rules, the final-consonant rules and the anusvāra rule all apply only "in a पद" or "at the end of a पद". So राम is not yet a पद, but राम + स् is; and चक्रे is a पद once the ending ए is on. Every word the poem carries reaches this name before its word-final changes can fire.

    నామవాచక విభక్తి ప్రత్యయంతో — 4.1.2 చెప్పే ఇరవై ఒక్క సుప్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — లేదా క్రియా పురుష ప్రత్యయంతో — పద్దెనిమిది తిఙ్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — అంతమయ్యే రూపానికి పద సంజ్ఞ. ఈ సంజ్ఞ మీదే ఎన్నో సూత్రాలు ఆధారపడతాయి: విసర్గ సూత్రాలు, పదాంత హల్లు సూత్రాలు, అనుస్వార సూత్రం అన్నీ "పదంలో" లేదా "పదాంతంలో" మాత్రమే పనిచేస్తాయి. రామ ఇంకా పదం కాదు; రామ + స్ పదం; చక్రే ప్రత్యయం ఏ చేరాక పదం. కావ్యంలోని ప్రతి పదం తన పదాంత మార్పులకు ముందు ఈ సంజ్ఞను చేరుకుంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.4.14 सुप्तिङन्तं पदम्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 14 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • भूवादयो धातवः 1.3.1 · प्रकरण 2← उत्थिते; गमय; मीलयित्वा; विरहगुणितम्; निर्वेक्ष्यावः

    the words beginning with भू, listed in the Dhātupāṭha, are called धातु (roots)

    The action-denoting words listed in the Dhātupāṭha — the root-list that opens with भू "to be" — are named धातु, roots. A धातु is the action-base from which every finite verb and every कृत् (primary derivative) form is built. It is the rule that stands at the head of every verb chain in the poem: चक्रे begins as the root डुकृञ्, जगाम as गम्, प्रमत्तः as मद्. Nothing is conjugated or turned into a participle until it first bears this name.

    ధాతుపాఠంలో — భూ "ఉండటం" తో మొదలయ్యే ధాతువుల జాబితాలో — ఉన్న క్రియావాచక శబ్దాలకు ధాతు సంజ్ఞ. ధాతువు అంటే క్రియాధారం; దానినుండే ప్రతి తిఙంత క్రియా, ప్రతి కృదంత (ప్రాథమిక వ్యుత్పన్న) రూపం పుడతాయి. కావ్యంలోని ప్రతి క్రియా గొలుసుకు ఇది శిరస్సు: చక్రే డుకృఞ్ ధాతువుగా, జగామ గమ్ గా, ప్రమత్తః మద్ గా మొదలవుతాయి. ఈ సంజ్ఞ చేరకముందు ఏదీ రూపం దాల్చదు, కృదంతం కాదు.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.3.1 भूवादयो धातवः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 36 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • उपदेशेऽजनुनासिक इत् 1.3.2 · प्रकरण 2← शापान्तः; गमय; मीलयित्वा; निर्वेक्ष्यावः

    a nasalized vowel in the teaching-form is an it-marker

    In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a vowel pronounced with nasal resonance (anunāsika) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it. The उ of सुँ and of रुँ is such a vowel, so it is a marker and drops (by 1.3.9). This is why the nominative-singular ending सुँ contributes only स्, and रुँ leaves only र्.

    ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అనునాసికంగా ఉచ్చరించే అచ్చు ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది ఆ వస్తువుకు పేరుపెట్టే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు. सुँ, रुँ లోని ఉ అలాంటి అచ్చే; కాబట్టి అది ఇత్తు, లోపిస్తుంది (1.3.9). అందుకే ప్రథమైకవచన ప్రత్యయం సుँ నుండి స్ మాత్రమే, రుँ నుండి ర్ మాత్రమే మిగులుతాయి.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.3.2 उपदेशेऽजनुनासिक इत्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 28 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • प्रादयः 1.4.58 · प्रकरण 2← उत्थिते; निर्वेक्ष्यावः

    प्र and the rest of the prefix list are called निपात (particles)

    The words प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, नि, वि, उद् and the rest of the प्रादि list are named निपात — indeclinable particles. Joined to a root they are the upasargas, the verbal prefixes that turn or deepen its sense: प्र + मद् gives प्रमद् "be heedless, be carried away", the base of प्रमत्तः, and उद् + स्था gives उत्था "rise". Because the prefix is a particle held before the root, the corpus writes it into the word, and the derivation names this rule when it puts the prefix on.

    ప్ర, పరా, అప, సమ్, అను, అవ, ని, వి, ఉద్ మొదలైన ప్రాది గణపు శబ్దాలకు నిపాత సంజ్ఞ — అవి అవ్యయాలు (వికారం లేని పదాలు). ధాతువుకు చేరినప్పుడు అవే ఉపసర్గలు, ధాతువు అర్థాన్ని తిప్పే లేదా లోతు చేసే క్రియా ఉపసర్గలు: ప్ర + మద్ → ప్రమద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం, పరవశం కావటం", ఇది ప్రమత్తః కు ఆధారం; ఉద్ + స్థా → ఉత్థా "లేవటం". ఉపసర్గ ధాతువు ముందు నిలిచే నిపాతం కావటాన కార్పస్ దాన్ని పదంలోనే రాస్తుంది, గొలుసు ఉపసర్గను చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.4.58 प्रादयः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 54 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • उपसर्गाः क्रियायोगे 1.4.59 · प्रकरण 2← उत्थिते; निर्वेक्ष्यावः

    प्र and the rest, joined to a verb, are called उपसर्ग (preverbs)

    The प्रादि particles (प्र, सम्, उद्, नि, वि and the rest, named निपात by the previous rule) are called उपसर्ग — "preverbs" — when they stand in construction with a verb (क्रियायोग, "joined to an action"). Away from a verb the same words keep only their निपात name; before a root they are the prefix that turns its sense. प्र before मद् "be heedless" gives the प्रमद् of प्रमत्तः, and उद् before पत् "fall, fly" gives the उत्पत् of उत्पत. The derivation names this rule where it sets the prefix on the root.

    ప్రాది నిపాతాలు (ప్ర, సమ్, ఉద్, ని, వి మొదలైనవి — ముందటి సూత్రం వీటికి నిపాత సంజ్ఞ ఇచ్చింది) క్రియతో కలిసి నిలిచినప్పుడు (క్రియాయోగం) వాటికి ఉపసర్గ సంజ్ఞ. క్రియ లేకుంటే అవే శబ్దాలు కేవలం నిపాతాలుగా నిలుస్తాయి; ధాతువు ముందు నిలిస్తే అర్థాన్ని తిప్పే ఉపసర్గలు. మద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం" ముందు ప్ర → ప్రమత్తః లోని ప్రమద్; పత్ "పడటం, ఎగరటం" ముందు ఉద్ → ఉత్పత లోని ఉత్పత్. గొలుసు ఉపసర్గను ధాతువుకు చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.4.59 उपसर्गाः क्रियायोगे
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 35 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • इको यणचि 6.1.77 · प्रकरण 2← चतुरः

    इक् becomes यण् before a dissimilar vowel

    A simple vowel of the इक् set — इ उ ऋ ऌ — becomes the matching semivowel यण् — य् व् र् ल् — when a dissimilar vowel follows: इति + अत्र → इत्यत्र, मधु + अरि → मध्वरि, धातृ + अंशः → धात्रंशः. This is the commonest vowel sandhi, the point where two words or a stem and its ending run together.

    ఇక్ (ఇ ఉ ఋ ఌ) అచ్చు, భిన్నమైన అచ్చు పరమైనప్పుడు దానికి సవర్ణమైన యణ్ (య్ వ్ ర్ ల్) అవుతుంది: ఇతి + అత్ర → ఇత్యత్ర, మధు + అరి → మధ్వరి, ధాతృ + అంశః → ధాత్రంశః. రెండు పదాలు గానీ, ప్రాతిపదిక-ప్రత్యయాలు గానీ కలిసే అత్యంత సామాన్య అచ్‌సంధి ఇదే.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.1.77 इको यणचि
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 15 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • एचोऽयवायावः 6.1.78 · प्रकरण 2← गमय; मीलयित्वा

    एच् becomes अय्, अव्, आय् or आव् before a vowel

    A diphthong of the एच् set — ए ओ ऐ औ — becomes अय् अव् आय् आव् respectively when a vowel follows: ने + अनम् → नयनम्, भो + अति → भवति, नै + अकः → नायकः, पौ + अकः → पावकः. So a word that looks to end in a diphthong shows a semivowel before the next vowel.

    ఏచ్ (ఏ ఓ ఐ ఔ) అచ్చు, అచ్చు పరమైనప్పుడు వరుసగా అయ్, అవ్, ఆయ్, ఆవ్ అవుతుంది: నే + అనమ్ → నయనమ్, భో + అతి → భవతి, నై + అకః → నాయకః, పౌ + అకః → పావకః. కాబట్టి సంధ్యక్షరాంతంగా కనిపించే పదం, పర అచ్చు ముందు అంతస్థను చూపుతుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.1.78 एचोऽयवायावः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 22 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • आद्गुणः 6.1.87 · प्रकरण 2← उत्थिते; लोचने

    a followed by i/u/ṛ becomes the guṇa vowel e/o/ar

    When a final अ or आ is followed by a simple vowel इ उ or ऋ, the two together become the corresponding guṇa vowel — ए, ओ, or अर् — as one sound, a single substitution for both. So राम + इन (from टा) gives the ए of रामेण, and पुण्य + उदक gives the ओ of पुण्योदक. It is the guṇa-sandhi a student meets first.

    అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఇ ఉ ఋ (సామాన్య అచ్చు) వస్తే, రెండూ కలిసి గుణమవుతాయి — ఏ, ఓ, అర్ — ఒకే ధ్వనిగా (ఏకాదేశం). రామ + ఇన (టా నుండి) → రామేణ లోని ఏ; పుణ్య + ఉదక → పుణ్యోదక లోని ఓ. విద్యార్థి మొదట కలిసే గుణసంధి ఇదే.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.1.87 आद्गुणः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 27 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the guṇa sandhi

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • वृद्धिरेचि 6.1.88 · प्रकरण 2← शार्ङ्गपाणौ

    a/ā followed by e/ai/o/au becomes the vṛddhi vowel ai/au

    When a final अ or आ is followed by a vowel of the एच् set — ए, ऐ, ओ, औ — the two together become a single vṛddhi vowel, ऐ or औ. It overrides the guṇa rule: कृष्ण + एकत्वम् → कृष्णैकत्वम्, गङ्गा + ओघः → गङ्गौघः. This is the vṛddhi-sandhi.

    అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఏచ్ వర్గపు అచ్చు — ఏ, ఐ, ఓ, ఔ — వస్తే, రెండూ కలిసి ఒకే వృద్ధ్యచ్చు (ఐ లేదా ఔ) అవుతాయి. ఇది గుణసూత్రాన్ని అపవదిస్తుంది: కృష్ణ + ఏకత్వమ్ → కృష్ణైకత్వమ్; గంగా + ఓఘః → గంగౌఘః. దీన్నే వృద్ధిసంధి అంటారు.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.1.88 वृद्धिरेचि
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 33 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • अकः सवर्णे दीर्घः 6.1.101 · प्रकरण 2← भुजगशयनात्; आवाम्; शाप + अन्त

    a simple vowel before a like vowel becomes the long one

    When a simple vowel (अक्: अ इ उ ऋ ऌ) is followed by a vowel of the same class (savarṇa), the two become the single long vowel of that class — अ/आ + अ/आ → आ, इ/ई + इ/ई → ई, and so on. So स्व + अधिकार → स्वाधिकार. This is dīrgha-sandhi.

    అక్ (అ ఇ ఉ ఋ ఌ) తరువాత దానికి సవర్ణమైన అచ్చు వస్తే, రెండూ కలిసి ఆ వర్గపు దీర్ఘమవుతాయి — అ/ఆ + అ/ఆ → ఆ, ఇ/ఈ + ఇ/ఈ → ఈ, ఇలా. స్వ + అధికార → స్వాధికార. ఇది దీర్ఘసంధి.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.1.101 अकः सवर्णे दीर्घः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 42 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the dīrgha sandhi

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • झलां जशोऽन्ते 8.2.39 · प्रकरण 3← भुजगशयनात्; उत्थिते; भुजगशयनात् + उत्थिते; पश्चात् + आवाम्

    a word-final झल् becomes the corresponding जश् (voiced unaspirate)

    At the end of a word, a झल् consonant — a stop or sibilant — is replaced by the corresponding जश्, a voiced unaspirated stop (ग् ज् ड् द् ब्). So a word-final त् may be written द् (वाक् beside वाग्, षष् beside षड्). At a pause it can revert to त् (8.4.56), and before a voiceless sound it stays voiceless (8.4.55 खरि च); so अधिकारात् before प्र keeps its त्.

    పదాంతంలో ఝల్ (స్పర్శ లేదా ఊష్మ) హల్లుకు దాని జశ్ — ఘోష అల్పప్రాణ స్పర్శం (గ్ జ్ డ్ ద్ బ్) — ఆదేశం. పదాంత త్ ను ద్ గా రాయవచ్చు (వాక్/వాగ్, షష్/షడ్). విరామంలో మళ్లీ త్ కావచ్చు (8.4.56); అఘోషం ముందు అఘోషంగానే ఉంటుంది (8.4.55 ఖరి చ) — అధికారాత్ ప్ర ముందు త్ గానే.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.2.39 झलां जशोऽन्ते
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 67 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §4.2, स्वाधिकारात्

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8.3.15 · प्रकरण 3← शापान्तः; चतुरः; निर्वेक्ष्यावः

    र् becomes visarga before a खर् consonant or at a pause

    A रेफ (र्) at the end of a word becomes visarga (ः) before a खर् consonant — the voiceless stops and the sibilants — or at a pause (avasāna). It is the last step of every nominative singular: यक्ष + र् becomes यक्षः. The visarga of भर्तुः is the same thing, the र् that came with the ṛ-stem's ending surfacing before the pause.

    పదాంతంలోని రేఫ (ర్) ఖర్ హల్లు ముందు — అఘోష స్పర్శలు, ఊష్మలు — గాని, విరామం (అవసానం) దగ్గర గాని విసర్గ (ః) అవుతుంది. ప్రతి ప్రథమా ఏకవచనపు చివరి మెట్టు ఇదే: యక్ష + ర్ → యక్షః. భర్తుః లోని విసర్గ కూడా ఋకారాంత శబ్దపు ర్ ఇలాగే విరామం ముందు పైకి రావడమే.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.3.15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 93 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः and भर्तुः prakriyās
    • docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः and भर्तुः derivations

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • मोऽनुस्वारः 8.3.23 · प्रकरण 3← विरहगुणितम् + तम्; तम् + तम्

    a word-final म् becomes anusvāra before a consonant

    A म् at the end of a word becomes anusvāra — the nasal dot ं — when a consonant follows: हरिम् + वन्दे → हरिं वन्दे "I praise Hari". The accusative singular in -म् and every word-final म् before a consonant is written this way; before a vowel or at a pause the म् itself stays. This is why the chain-check reads a final ं and a final म् as the same sound: they are one म्, shown one way or the other by what follows.

    పదాంతంలోని మ్, హల్లు ముందు అనుస్వారం — ం అనే నాసిక బిందువు — గా మారుతుంది: హరిమ్ + వన్దే → హరిం వన్దే "హరిని నమస్కరిస్తాను". మ్-అంత ద్వితీయా ఏకవచనం, హల్లు ముందు వచ్చే ప్రతి పదాంత మ్ ఇలాగే రాయబడతాయి; అచ్చు ముందు గానీ విరామంలో గానీ మ్ అలాగే నిలుస్తుంది. అందుకే గొలుసు-పరీక్ష పదాంత ం ను, పదాంత మ్ ను ఒకే ధ్వనిగా చదువుతుంది: అవి ఒకే మ్, తరువాత వచ్చేదాన్ని బట్టి ఒక్కో రూపంలో చూపబడతాయి.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.3.23 मोऽनुस्वारः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 77 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • ङमो ह्रस्वादचि ङमुण्नित्यम् 8.3.32 · प्रकरण 3← आत्मन् + अभिलाष

  • स्तोः श्चुना श्चुः 8.4.40 · प्रकरण 3← शरद् + चन्द्रिका

    a dental (स्तु) becomes palatal (श्चु) in contact with a palatal

    A स् or a dental स्तु sound (the त-वर्ग), when it meets a श् or a palatal श्चु sound (the च-वर्ग), becomes the corresponding palatal श्चु: सत् + चित् → सच्चित्, रामस् + शेते → रामश् शेते, तद् + ज्ञानम् → तज्ज्ञानम्. Dental and palatal in contact are levelled to palatal.

    స్ గానీ, దంత్య స్తు వర్ణం గానీ (త-వర్గం), శ్ గానీ, తాలవ్య శ్చు వర్ణం గానీ (చ-వర్గం) తో కలిసినప్పుడు దానికి సవర్ణమైన శ్చు అవుతుంది: సత్ + చిత్ → సచ్చిత్, రామస్ + శేతే → రామశ్శేతే, తద్ + జ్ఞానమ్ → తజ్జ్ఞానమ్. దంత్యం, తాలవ్యం కలిసినప్పుడు తాలవ్యంగా సమమవుతాయి.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.4.40 स्तोः श्चुना श्चुः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 62 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • खरि च 8.4.55 · प्रकरण 3← उत्थिते; शरद् + चन्द्रिका

    a झल् becomes a चर् before a खर्

    Before a खर् (a voiceless consonant) a झल् (an obstruent) is replaced by the matching चर् — its voiceless unaspirated counterpart: उद् + स्थानम् → उत्थानम्, उद् + तम्भनम् → उत्तम्भनम्. It is the cartva that unvoices a stop before a following voiceless sound, the counterpart of the jaśtva that voices one before a voiced sound.

    ఖర్ (అఘోష హల్లు) ముందు ఝల్ (స్పర్శం) దానికి సరిపడే చర్ — అఘోష అల్పప్రాణ ధ్వని — గా మారుతుంది: ఉద్ + స్థానమ్ → ఉత్థానమ్, ఉద్ + తమ్భనమ్ → ఉత్తమ్భనమ్. ఘోష ముందు స్పర్శాన్ని ఘోషం చేసే జశ్త్వానికి ప్రతిరూపమైన, అఘోష ముందు స్పర్శాన్ని అఘోషం చేసే చర్త్వం ఇది.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.4.55 खरि च
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 74 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • वा पदान्तस्य 8.4.59 · प्रकरण 3← विरहगुणितम् + तम्; तम् + तम्

    at the end of a word the homorganic-nasal substitution is optional

    The previous rule (8.4.58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः) turns an अनुस्वार (the nasal hum ं) into the nasal of the following consonant's own class before a यय् consonant (any stop or semivowel but ह). This rule makes that substitution optional (वा, "or") when the अनुस्वार stands at the end of a पद, a finished word. So the prefix सम् before भृत "borne", once its म् has become अनुस्वार, may keep the class-nasal म् or the अनुस्वार: सम्भृतम् or संभृतम्. Both are correct; the chain shows the class-nasal.

    ముందటి సూత్రం (8.4.58 అనుస్వారస్య యయి పరసవర్ణః) అనుస్వారాన్ని (ం అనే నాసిక ధ్వని) — యయ్ హల్లు (హ తప్ప అన్ని స్పర్శ, అంతస్థ హల్లులు) ముందు — ఆ హల్లు వర్గపు నాసికంగా మారుస్తుంది. ఈ సూత్రం, అనుస్వారం పదాంతంలో (పూర్తయిన పదపు చివర) నిలిచినప్పుడు, ఆ మార్పును వికల్పం (వా "లేదా") చేస్తుంది. కాబట్టి భృత "మోయబడిన" ముందు సమ్ ఉపసర్గపు మ్ అనుస్వారమైన తర్వాత వర్గనాసిక మ్ గా ఉండవచ్చు, లేదా అనుస్వారంగా ఉండవచ్చు: సమ్భృతమ్ లేదా సంభృతమ్. రెండూ సరైనవే; గొలుసు వర్గనాసికాన్ని చూపుతుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.4.59 वा पदान्तस्य
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 80 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • उदः स्थास्तम्भोः पूर्वस्य 8.4.61 · प्रकरण 3← उत्थिते

    after उद्, the initial of स्था and स्तम्भ् copies the preceding sound

    After the prefix उद्, the स् that begins स्था "stand" and स्तम्भ् "prop" becomes a copy of the preceding sound (pūrva-savarṇa) — the त् of उद् (which is उत् before a voiceless sound). So उद् + स्थानम् → उत्थानम् "rising" and उद् + स्तम्भनम् → उत्तम्भनम् "propping up". The seam becomes a doubled त्, and 8.4.65 then lets the run simplify.

    ఉద్ ఉపసర్గ తరువాత, స్థా "నిలబడటం", స్తమ్భ్ "ఆనటం" మొదలయ్యే స్ — ముందున్న ధ్వని (ఉద్ లోని త్, అఘోషం ముందు ఉత్) కు సవర్ణంగా, అంటే దాని ప్రతిబింబంగా (పూర్వసవర్ణం) మారుతుంది. ఉద్ + స్థానమ్ → ఉత్థానమ్ "లేవటం"; ఉద్ + స్తమ్భనమ్ → ఉత్తమ్భనమ్ "ఆనించటం". సంధిస్థానం ద్విత్వ త్ అవుతుంది, పిమ్మట 8.4.65 ఆ గుంపును సరళం చేయనిస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.4.61 उदः स्थास्तम्भोः पूर्वस्य
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 70 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • झरो झरि सवर्णे 8.4.65 · प्रकरण 3← उत्थिते

    a झर् after a consonant is optionally dropped before a homorganic झर्

    A झर् — a stop or sibilant — that stands after a consonant is optionally elided before a homorganic (savarṇa) झर्. It is what simplifies a doubled seam: उद् + स्थानम् becomes उत्त्थानम् after 8.4.61 and cartva put three stops in a row (त्त्थ), and this rule drops the middle त् before its homorganic neighbour, leaving उत्थानम्. Being optional, it accounts for the two spellings a text may show at such a seam.

    హల్లు తరువాత వచ్చే ఝర్ — స్పర్శం లేదా ఊష్మం — దానికి సవర్ణమైన (సజాతీయ) ఝర్ ముందు ఐచ్ఛికంగా లోపిస్తుంది. ద్విత్వ సంధిస్థానాన్ని సరళం చేసేది ఇదే: ఉద్ + స్థానమ్ లో 8.4.61, చర్త్వం మూడు స్పర్శాలను వరుసగా (త్త్థ) ఉంచాక, ఈ సూత్రం మధ్య త్ ను దాని సవర్ణం ముందు తొలగించి ఉత్థానమ్ ను మిగుల్చుతుంది. ఐచ్ఛికం కావటాన అటువంటి సంధిస్థానంలో పాఠం చూపే రెండు రూపాలకూ ఇది కారణం.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.4.65 झरो झरि सवर्णे
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 73 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • ससजुषो रुः 8.2.66 · प्रकरण 4← शापान्तः; चतुरः; निर्वेक्ष्यावः

    a word-final स् becomes रु

    The स् at the end of a word — and the word सजुष् — is replaced by रु. The उ of रु is only a marker and drops, so what is left is र्. This is why यक्ष + स् becomes यक्ष + र्, which then turns to visarga at a pause by 8.3.15: the visarga of every nominative singular is a buried स्. It also explains यक्षः + चक्रे → यक्षश्चक्रे — the स् resurfaces before च and becomes श्.

    పదాంతంలోని స్ (మరియు సజుష్ శబ్దపు స్) రుగా మారుతుంది. 'రు'లోని ఉ కేవలం ఇత్‌సంజ్ఞ, అది లోపించి ర్ మాత్రమే మిగులుతుంది. కాబట్టి యక్ష + స్ → యక్ష + ర్; ఆ ర్ విరామం ముందు విసర్గ అవుతుంది (8.3.15). అందుకే ప్రతి ప్రథమా ఏకవచన విసర్గ దాగిన స్; యక్షః + చక్రే లో ఆ స్ మళ్లీ పైకి వచ్చి చకారం ముందు శ్ అవుతుంది — యక్షశ్చక్రే.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.2.66 ससजुषो रुः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 105 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः prakriyā
    • docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः derivation

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • सुडनपुंसकस्य 1.1.43 · प्रकरण 5← उत्थिते; विरहगुणितम्; निर्वेक्ष्यावः

    the सुट् endings of a non-neuter stem are called सर्वनामस्थान

    For a stem that is not neuter (अनपुंसक), the endings of the सुट् set — सु, औ, जस् (nominative singular, dual, plural) and अम्, औट् (accusative singular, dual) — are termed सर्वनामस्थान. This name marks the "strong" cases, where a stem shows its fullest form: it is before a सर्वनामस्थान that नुम् is inserted, a vowel lengthens, and the like. प्रमत्तः "heedless" is प्रमत्त + सु, a nominative singular, so its सु is a सर्वनामस्थान.

    నపుంసకం కాని (అనపుంసక) స్టెముకు, సుట్ గణపు ప్రత్యయాలు — సు, ఔ, జస్ (ప్రథమా ఏక, ద్వి, బహువచనం) మరియు అమ్, ఔట్ (ద్వితీయా ఏక, ద్వివచనం) — సర్వనామస్థాన సంజ్ఞ పొందుతాయి. ఈ సంజ్ఞ "బలమైన" విభక్తులను గుర్తిస్తుంది, అక్కడ స్టెము తన పూర్ణ రూపాన్ని చూపుతుంది: సర్వనామస్థానం ముందే నుమ్ చేరిక, స్వరదీర్ఘీకరణం మొదలైనవి జరుగుతాయి. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త" = ప్రమత్త + సు, ప్రథమా ఏకవచనం, కాబట్టి దాని సు సర్వనామస్థానం.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.1.43 सुडनपुंसकस्य
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 162 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् 1.2.45 · प्रकरण 5← उत्थिते; निर्वेक्ष्यावः

    a meaningful form that is neither a root nor an affix is a प्रातिपदिक (nominal base)

    A form that carries meaning (अर्थवत्) and is neither a धातु (a verb root) nor a प्रत्यय (an affix) is termed प्रातिपदिक — a nominal base, the stem to which case endings are then added. This is the general definition; forms ending in a कृत् or a तद्धित affix and compounds are brought under the same name by the next rule (1.2.46). So a plain stem like मेघ "cloud" is a प्रातिपदिक on its own, while a कृत् form such as प्रमत्त reaches the name through that extension. The प्रातिपदिक is what takes the सुप् case endings.

    అర్థవంతమైన (అర్థవత్), ధాతువు కాని, ప్రత్యయం కాని రూపానికి ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ — నామపదపు మూలం (స్టెమ్), దీనికే విభక్తి ప్రత్యయాలు చేరతాయి. ఇది సాధారణ నిర్వచనం; కృత్, తద్ధిత ప్రత్యయాంత రూపాలను, సమాసాలను తర్వాతి సూత్రం (1.2.46) అదే సంజ్ఞకు తెస్తుంది. కాబట్టి మేఘ "మేఘం" వంటి సాదా మూలం తనంతట తానే ప్రాతిపదికం, ప్రమత్త వంటి కృదంతం ఆ విస్తరణ వల్ల ఈ సంజ్ఞను పొందుతుంది. ప్రాతిపదికమే సుప్ విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.2.45 अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 115 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • कृत्तद्धितसमासाश्च 1.2.46 · प्रकरण 5← उत्थिते; मीलयित्वा; विरहगुणितम्

    forms ending in a कृत् or तद्धित affix, and compounds, are प्रातिपदिक too

    Forms ending in a कृत् affix (a primary affix that makes a word straight from a root, like क्त in मत्त), in a तद्धित affix (a secondary affix on a noun), and समास (compounds) are also termed प्रातिपदिक — a nominal base. This extends the previous rule's definition. It is why a कृत् form such as प्रमत्त "heedless" (प्र + मद् + क्त) is itself a stem and takes case endings like any noun, and why the indeclinables श्रुत्वा "having heard" and आलिङ्ग्य "having embraced" count as nominal bases before their further treatment.

    కృత్ ప్రత్యయాంత (ధాతువు నుండి నేరుగా పదం చేసే ప్రాథమిక ప్రత్యయం, మత్త లోని క్త వంటిది), తద్ధిత ప్రత్యయాంత (నామంపై గౌణ ప్రత్యయం), సమాస — వీటికి కూడా ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ, నామపదపు మూలం. ఇది ముందటి సూత్రపు నిర్వచనాన్ని విస్తరిస్తుంది. అందుకే ప్రమత్త "అజాగ్రత్త" (ప్ర + మద్ + క్త) వంటి కృదంతం తానే స్టెమ్ అయి, ఏ నామంవలెనే విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది; శ్రుత్వా "విని", ఆలింగ్య "కౌగిలించి" వంటి అవ్యయాలు కూడా తదుపరి వ్యవహారం ముందు నామపద మూలాలుగా లెక్క.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.2.46 कृत्तद्धितसमासाश्च
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 116 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • न विभक्तौ तुस्माः 1.3.4 · प्रकरण 5← विरहगुणितम्; निर्वेक्ष्यावः

    in a case or personal ending a final त-class, स् or म् is not an इत्

    The previous rule 1.3.3 हलन्त्यम् makes the final consonant of an affix an इत् — a silent marker that is then dropped. This rule stops that within a विभक्ति (a case ending or a तिङ् personal ending): a final तु (the त-class: त थ द ध न), स्, or म् there is not an इत् and stays as a real letter. So the स् of the instrumental-plural ऐस् (which becomes भिस्) and the त् of a personal ending like तस् are kept, not marked away. In वन्द्यैः "with the venerable ones" the ऐस् holds its स्.

    ముందటి సూత్రం 1.3.3 హలంత్యమ్ ప్రత్యయపు చివరి హల్లును ఇత్ — తొలగే మూక గుర్తు — చేస్తుంది. ఈ సూత్రం దాన్ని విభక్తి (విభక్తి ప్రత్యయం లేదా తిఙ్ పురుష ప్రత్యయం) లో ఆపుతుంది: అక్కడ చివరి తు (త-వర్గం: త థ ద ధ న), స్, మ్ ఇత్ కావు, నిజ అక్షరాలుగా నిలుస్తాయి. కాబట్టి తృతీయా బహువచనపు ఐస్ (భిస్ అయ్యేది) లోని స్, తస్ వంటి తిఙ్ ప్రత్యయపు త్ నిలుస్తాయి, గుర్తుగా తొలగవు. వంద్యైః "వందనీయులతో" లో ఐస్ తన స్ ను నిలుపుకుంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.3.4 न विभक्तौ तुस्माः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 130 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • चुटू 1.3.7 · प्रकरण 5← गमय; मीलयित्वा; विरहगुणितम्

    an affix’s initial palatal or cerebral is a marker

    An initial palatal (चु — च छ ज झ ञ) or cerebral (टु — ट ठ ड ढ ण) of an affix is an इत्, a marker: not part of the affix but a tag on it, and it drops. So the ट of the instrumental टा and the ठ, ढ that open other affixes are only labels, gone before the affix is added. It is one of the rules that tell a bare affix from its markers.

    ప్రత్యయం మొదట ఉన్న చు (చ ఛ జ ఝ ఞ) గాని టు (ట ఠ డ ఢ ణ) గాని ఇత్తు — అంటే ప్రత్యయంలో భాగం కాక దానిపై గుర్తు మాత్రమే; అది లోపిస్తుంది. అందుకే తృతీయ ప్రత్యయమైన టా లోని ట కేవలం గుర్తు, ప్రత్యయం చేరకముందే పోతుంది. బరి ప్రత్యయాన్ని దాని గుర్తులనుండి వేరుచేసే సూత్రాల్లో ఇది ఒకటి.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.3.7 चुटू
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 128 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • लशक्वतद्धिते 1.3.8 · प्रकरण 5← उत्थिते; शेषान्; मासान्; गमय; मीलयित्वा; विरहगुणितम्

    an affix’s initial ल्, श् or velar is a marker

    In an affix that is not a taddhita (a secondary nominal affix), an initial ल्, श्, or velar (क ख ग घ ङ) is an इत्, a marker, and drops. This is why the present-participle affix शतृ adds only अत् — its श् is a tag — and why the tense-name लट् contributes no ल्.

    తద్ధితం కాని ప్రత్యయం మొదట ఉన్న ల్, శ్, కవర్గం (క ఖ గ ఘ ఙ) ఇత్తులు, లోపిస్తాయి. అందుకే వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయమైన శతృ కేవలం అత్ ను చేరుస్తుంది — దాని శ్ ఒక గుర్తే — మరియు లట్ లకారంలోని ల్ ఏమీ మిగల్చదు.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.3.8 लशक्वतद्धिते
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 135 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् 1.4.13 · प्रकरण 5← उत्थिते; गमय; मीलयित्वा; विरहगुणितम्; निर्वेक्ष्यावः

    the base an affix is added to is called अङ्ग (stem) while the affix stands

    Whatever an affix is prescribed after — taken with everything from that point on — is named अङ्ग, the stem, for as long as that affix is present. The name matters because a great many rules operate "on the अङ्ग": the guṇa and vṛddhi changes, the lengthenings, the augments all target the अङ्ग before its ending. So राम is the अङ्ग before a case ending, and चकृ the अङ्ग before a perfect ending — and it is on that अङ्ग that the vowel is strengthened to चकार.

    ఒక ప్రత్యయం దేని తరువాత విధించబడుతుందో అది — అక్కడి నుండి ముందంతటితో సహా — ఆ ప్రత్యయం ఉన్నంత వరకు అఙ్గ, అంటే ప్రకృతి (కాండం), అని పిలవబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం, ఎందుకంటే ఎన్నో సూత్రాలు "అఙ్గం మీద" పనిచేస్తాయి: గుణ-వృద్ధి మార్పులు, దీర్ఘీకరణలు, ఆగమాలు అన్నీ ప్రత్యయం ముందు అఙ్గాన్నే లక్ష్యంగా చేసుకుంటాయి. కాబట్టి విభక్తి ముందు రామ అఙ్గం; పరోక్ష ప్రత్యయం ముందు చకృ అఙ్గం — ఆ అఙ్గం మీదే అచ్చు బలపడి చకార అవుతుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.4.13 यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 132 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • यचि भम् 1.4.18 · प्रकरण 5← उत्थिते

    before an ending beginning with य् or a vowel, the stem is called भ

    Within the domain the previous rule opened, before an ending that begins with a य् or with any vowel (यच् = य् together with the अच् vowels), the stem is termed भ. The भ name triggers the internal-sandhi rules that reshape a stem before such a weak ending. वन्द्य before ऐस् — the instrumental plural, which begins with the vowel ऐ — is a भ, on the way to वन्द्यैः "with the venerable ones".

    ముందటి సూత్రం తెరిచిన క్షేత్రంలో, య్ తో గానీ ఏదైనా అచ్ (స్వరం) తో గానీ మొదలయ్యే ప్రత్యయం ముందు (యచ్ = య్ మరియు అచ్ స్వరాలు కలిపి) స్టెముకు భ సంజ్ఞ. భ సంజ్ఞ, అట్టి బలహీన ప్రత్యయం ముందు స్టెమును మార్చే అంతస్సంధి నియమాలను నడిపిస్తుంది. వంద్య, ఐస్ ముందు — తృతీయా బహువచనం, ఐ అనే స్వరంతో మొదలయ్యేది — భ, వంద్యైః "వందనీయులతో" వైపు దారిలో.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.4.18 यचि भम्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 164 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • गतिश्च 1.4.60 · प्रकरण 5← उत्थिते; निर्वेक्ष्यावः

    the same prefixes, joined to a verb, are also called गति

    The same प्रादि words, joined to a verb, are termed गति ("gati") as well, beside their उपसर्ग name. The गति name is what lets a prefix compound with a following क्त्वा form into a single ल्यप् word: नि + अस् + क्त्वा becomes न्यस्य "having laid down", and उप + भुज् + क्त्वा becomes उपभुज्य "having enjoyed". The derivation names this rule where the prefix earns its गति standing.

    అవే ప్రాది శబ్దాలు క్రియతో కలిస్తే, ఉపసర్గ సంజ్ఞతో పాటు, గతి సంజ్ఞ కూడా పొందుతాయి. గతి సంజ్ఞే ఉపసర్గను తర్వాతి క్త్వా-రూపంతో ఒక్క ల్యప్ పదంగా సమాసం చేయనిస్తుంది: ని + అస్ + క్త్వా → న్యస్య "ఉంచి", ఉప + భుజ్ + క్త్వా → ఉపభుజ్య "అనుభవించి". ఉపసర్గ తన గతిత్వాన్ని పొందేచోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.4.60 गतिश्च
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 200 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप् 4.1.2 · प्रकरण 5← उत्थिते; विरहगुणितम्

    the twenty-one nominal case endings (सुप्), three to a case

    This one long sūtra names, in a single run, all twenty-one nominal endings — three for each of the seven cases: सु औ जस् (nominative), अम् औट् शस् (accusative), टा भ्याम् भिस् (instrumental), ङे भ्याम् भ्यस् (dative), ङसि भ्याम् भ्यस् (ablative), ङस् ओस् आम् (genitive), ङि ओस् सुप् (locative). Every declined noun in the poem takes one of these; they are the endings 1.4.14 counts as सुप्. The set's name सुप् is the pratyāhāra formed from its first sound स and its last सुप्.

    ఈ ఒక్క పొడవాటి సూత్రం ఇరవై ఒక్క నామవాచక ప్రత్యయాలను ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది — ఏడు విభక్తులకు మూడేసి: సు ఔ జస్ (ప్రథమా), అమ్ ఔట్ శస్ (ద్వితీయా), టా భ్యామ్ భిస్ (తృతీయా), ఙే భ్యామ్ భ్యస్ (చతుర్థీ), ఙసి భ్యామ్ భ్యస్ (పఞ్చమీ), ఙస్ ఓస్ ఆమ్ (షష్ఠీ), ఙి ఓస్ సుప్ (సప్తమీ). కావ్యంలోని ప్రతి విభక్తి పదం వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది; 1.4.14 వీటినే సుప్ గా లెక్కిస్తుంది. ఈ గణపు పేరు 'సుప్' — మొదటి ధ్వని స, చివరి సుప్ లతో ఏర్పడిన ప్రత్యాహారం.

    • Aṣṭādhyāyī — 4.1.2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 117 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • प्रथमयोः पूर्वसवर्णः 6.1.102 · प्रकरण 5← शेषान्; मासान्

    a short vowel before the nom/acc ending becomes one long homogeneous vowel

    A short simple vowel (अक् — a, i, u, ṛ) before the vowel of the first two case-endings — nominative and accusative — becomes one long homogeneous vowel with it (pūrva-savarṇa dīrgha). So राम + अस् (nominative plural जस्) gives रामाः, and the accusative plural likewise ends in a long vowel.

    ప్రథమా, ద్వితీయ విభక్తుల అచ్చు ముందు హ్రస్వ సామాన్యాచ్చు (అక్ — అ ఇ ఉ ఋ) దానితో కలిసి ఒకే దీర్ఘ సవర్ణాచ్చు అవుతుంది. రామ + అస్ (ప్రథమా బహువచనం జస్) → రామాః; ద్వితీయా బహువచనం కూడా దీర్ఘాచ్చుతో ముగుస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.1.102 प्रथमयोः पूर्वसवर्णः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 125 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • तस्माच्छसो नः पुंसि 6.1.103 · प्रकरण 5← शेषान्; मासान्

    in the masculine, the acc. plural’s स् becomes न् — the -आन् ending

    In the masculine, the स् of the accusative-plural ending शस्, coming after that long vowel, becomes न्. So the masculine accusative plural ends in -आन्: रामान्, वृक्षान्, मासान्. The feminine keeps the स् (लताः).

    పుంలింగంలో, ఆ దీర్ఘాచ్చు తరువాత వచ్చే ద్వితీయా బహువచన ప్రత్యయమైన శస్ లోని స్ న్ అవుతుంది. అందుకే పుంలింగ ద్వితీయా బహువచనం -ఆన్ తో ముగుస్తుంది: రామాన్, వృక్షాన్, మాసాన్. స్త్రీలింగంలో స్ నిలుస్తుంది (లతాః).

    • Aṣṭādhyāyī — 6.1.103 तस्माच्छसो नः पुंसि
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 136 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • अमि पूर्वः 6.1.107 · प्रकरण 5← आवाम्; विरहगुणितम्; तम्; आत्माभिलाषम्

    before the accusative-singular अम्, the stem vowel alone remains

    When the accusative-singular ending अम् follows a word ending in अक् (a short a i u …), the single substitute for stem-vowel + अ is the pūrva, the earlier, vowel — the stem vowel wins. So हरि + अम् → हरिम्, गुरु + अम् → गुरुम्, राम + अम् → रामम्. One rule for the accusative singular of every vowel stem.

    అక్కు (హ్రస్వ అ ఇ ఉ…) తరువాత అమ్ (ద్వితీయైకవచనం) పరమైతే, ప్రాతిపదిక అచ్చుకూ అ కూ ఏకాదేశం పూర్వరూపం — ప్రాతిపదిక అచ్చు నిలుస్తుంది. హరి + అమ్ → హరిమ్, గురు + అమ్ → గురుమ్, రామ + అమ్ → రామమ్. అచ్చంత శబ్దాల ద్వితీయైకవచనానికి ఒకే సూత్రం.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.1.107 अमि पूर्वः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 134 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §4.4, वसतिम्

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • टाङसिङसामिनात्स्याः 7.1.12 · प्रकरण 5← भुजगशयनात्

    after an a-stem, टा/ङसि/ङस् become इन/आत्/स्य

    After a stem in अ, the instrumental-singular टा becomes इन, the ablative-singular ङसि becomes आत्, and the genitive-singular ङस् becomes स्य. So राम + टा → राम + इन → रामेण (with guṇa), राम + ङसि → रामात्, राम + ङस् → रामस्य. Three of the a-stem singular endings are set by this one rule.

    అకారాంత శబ్దం తరువాత తృతీయైకవచనం టా → ఇన, పంచమీ ఙసి → ఆత్, షష్ఠీ ఙస్ → స్య. రామ + టా → రామ + ఇన → రామేణ (గుణంతో), రామ + ఙసి → రామాత్, రామ + ఙస్ → రామస్య. అకారాంత ఏకవచన ప్రత్యయాల్లో మూడు ఈ ఒక్క సూత్రంతోనే.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.1.12 टाङसिङसामिनात्स्याः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 139 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §4.2, शापेन and स्वाधिकारात्

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • त्यदादीनामः 7.2.102 · प्रकरण 5← तम्

    a त्यदादि pronoun’s final becomes अ before an ending

    The final sound of a त्यदादि pronoun — तद्, यद्, एतद्, इदम् and their group — becomes अ before a case-ending. तद् → त, which then goes on to सः, तम्, ते. It is the step that turns the stem into the shape the endings attach to.

    త్యదాది సర్వనామం — తద్, యద్, ఏతద్, ఇదమ్ మొదలైన గణం — దాని అంత్యవర్ణం విభక్తి ముందు అ అవుతుంది. తద్ → త, అటుపైన సః, తమ్, తే అవుతుంది. ప్రత్యయాలు చేరే రూపంలోకి శబ్దాన్ని మార్చే మెట్టు ఇది.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.2.102 त्यदादीनामः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 192 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • अचो ञ्णिति 7.2.115 · प्रकरण 5← विरहगुणितम्

    a vowel-final stem takes vṛddhi before an affix marked ञ् or ण्

    A stem ending in a vowel (अच्) takes vṛddhi — its final vowel goes to the strongest grade, आ, ऐ or औ — before an affix that carries the marker ञ् or ण् (a ñit or ṇit affix). So the perfect ending णल्, which is ṇit, raises कृ to चकार "he did", and the kṛt and taddhita affixes tagged the same way lift a stem in the same way (सखि → सखायौ). It is the principal rule that strengthens a vowel-final stem to vṛddhi.

    అచ్-అంత (అచ్చుతో అంతమయ్యే) అఙ్గం, ఞ్ లేదా ణ్ ఇత్ గల ప్రత్యయం (ఞిత్/ణిత్) ముందు వృద్ధి పొందుతుంది — దాని అంత్య అచ్చు బలమైన మెట్టుకు, ఆ ఐ ఔ కు, ఎక్కుతుంది. పరోక్ష ప్రత్యయం ణల్ ణిత్ కావటాన కృ ను చకార "చేశాడు" గా ఎత్తుతుంది; అదే గుర్తు గల కృత్, తద్ధిత ప్రత్యయాలూ అఙ్గాన్ని అలాగే ఎత్తుతాయి (సఖి → సఖాయౌ). అచ్-అంత అఙ్గాన్ని వృద్ధికి తీసుకెళ్ళే ప్రధాన సూత్రం ఇదే.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.2.115 अचो ञ्णिति
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 181 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • अच्च घेः 7.3.119 · प्रकरण 5← शार्ङ्गपाणौ

    a short इ/उ-stem’s locative singular ends in औ — हरौ, अद्रौ

    After a short इ- or उ-stem, the locative-singular ending ङि becomes औ, and the stem’s vowel takes guṇa. हरि → हरौ, अद्रि → अद्रौ, “on the mountain”. The -औ ending is the mark of the locative singular for these stems.

    హ్రస్వ ఇ లేదా ఉ కారాంతం తరువాత సప్తమ్యేకవచన ప్రత్యయం ఙి ఔ అవుతుంది, శబ్దపు అచ్చు గుణమవుతుంది. హరి → హరౌ, అద్రి → అద్రౌ — “కొండయందు”. ఈ శబ్దాల సప్తమ్యేకవచనానికి -ఔ గుర్తు.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.3.119 अच्च घेः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 173 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • आदेशप्रत्यययोः 8.3.59 · प्रकरण 5← निर्वेक्ष्यावः

    स् becomes ष् in a substitute or a suffix after इण्/क् (ṣatva)

    A स् that stands in a suffix or in a substitute (ādeśa) becomes the retroflex ष् when preceded by a vowel other than अ आ, or by क् or र् — the इण्-कु condition. This is ṣatva. So the locative-plural सु becomes षु after the ए of an a-stem (रामेषु) or the उ of a u-stem (गुरुषु, तरुषु). Every vowel-stem locative plural is this rule.

    ప్రత్యయంలో గానీ ఆదేశంలో గానీ ఉన్న స్, అ ఆ తప్ప అచ్చు తరువాత, లేదా క్ ర్ తరువాత (ఇణ్-కు నియమం) మూర్ధన్య ష్ అవుతుంది — ఇదే షత్వం. సప్తమీ బహువచనపు సు, అకారాంతపు ఏ తరువాత (రామేషు), ఉకారాంతపు ఉ తరువాత (గురుషు, తరుషు) షు అవుతుంది. అచ్చంత శబ్దాల సప్తమీ బహువచనమంతా ఈ సూత్రమే.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.3.59 आदेशप्रत्यययोः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 149 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §4.2, आश्रमेषु

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • पदान्तस्य 8.4.37 · प्रकरण 5← शेषान्; मासान्

    a word-final न् is not turned into ण्

    A न् at the end of a word (pada) is not turned into ण् — the retroflexion that 8.4.2 would otherwise make does not reach a word-final न्. So the masculine accusative plural रामान्, मासान् keeps its न् even after an र् or ष् earlier in the word.

    పదాంతంలోని న్ ణ్ గా మారదు — 8.4.2 చేసే ణత్వం పదాంత న్ ను చేరదు. అందుకే పుంలింగ ద్వితీయా బహువచనం రామాన్, మాసాన్ లో, పదంలో ముందు ర్ గాని ష్ గాని ఉన్నా, న్ అలాగే ఉంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.4.37 पदान्तस्य
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 138 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • वाऽवसाने 8.4.56 · प्रकरण 5← भुजगशयनात्

    at a pause, a झल् sound may become its voiceless चर्

    At a pause — the end of an utterance — a झल् sound (a stop or sibilant) optionally becomes its voiceless unaspirate चर्. So a word-final द् may be spoken as त्: रामात् or रामाद्. It is why an ablative in -आत् and its voiced twin are both correct at a stop.

    విరామం దగ్గర — పలుకు ముగిసేచోట — ఝల్ ధ్వని (స్పర్శ లేదా ఊష్మం) వికల్పంగా తన అఘోష అల్పప్రాణ చర్ అవుతుంది. అందుకే పదాంత ద్ ను త్ గా పలకవచ్చు: రామాత్ లేదా రామాద్. -ఆత్ పంచమి, దాని ఘోష రూపం రెండూ విరామంలో సరైనవి కావడానికి కారణమిదే.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.4.56 वाऽवसाने
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 145 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • नपुंसकाच्च 7.1.19 · प्रकरण 7← लोचने

    after a neuter stem, the nominative-accusative dual ending औ becomes शी

    After a neuter nominal stem, the ending औ of the nominative and accusative dual is replaced by शी — the श् is a marker, so what is added is ई. On an अ-stem the ई joins the final अ and both give ए by गुण, so लोचन 'eye' has the dual लोचने 'the two eyes' (2.50), and फल 'fruit' has फले. The rule is why a neuter shows ए in the dual where a masculine of the same stem shows औ — रामौ against लोचने. The श् marking also gives the stem the सर्वनामस्थान status the strengthening rules need.

    నపుంసకలింగ శబ్దం తర్వాత ప్రథమా, ద్వితీయా ద్వివచనపు ఔ ప్రత్యయం శీ చే భర్తీ చేయబడుతుంది — శ్ ఇత్తు కావున చేరేది ఈ మాత్రమే. అ-అంత శబ్దంలో ఈ చివరి అ తో కలిసి రెండూ గుణం చే ఏ ను ఇస్తాయి, కావున లోచన 'కన్ను' కు లోచనే 'రెండు కన్నులు' అను ద్వివచనం (2.50), ఫల 'పండు' కు ఫలే. అదే స్తంభం (స్టెమ్) యొక్క పుంల్లింగం ఔ ను చూపేచోట నపుంసకం ఏ ను చూపడానికి ఈ సూత్రమే కారణం — రామౌ కు వ్యతిరేకంగా లోచనే. శ్ ఇత్తు వల్ల ఆ ప్రత్యయానికి బలపఱచు సూత్రాలకు కావలసిన సర్వనామస్థాన హోదా కూడా వస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.1.19 नपुंसकाच्च
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 234 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • अतो गुणे 6.1.97 · प्रकरण 8← मे; आवाम्; तम्

    a non-final अ before a guṇa vowel merges forward (para-rūpa)

    When a non-final short अ is followed by a guṇa vowel (अ, ए, ओ), the single substitute is the later vowel alone — para-rūpa, the second stands — not a guṇa of the two. It keeps a stem-final अ from doubling with an affix that opens on such a vowel, so only the affix’s vowel is heard.

    అంత్యం కాని హ్రస్వ అ తరువాత గుణాచ్చు (అ, ఏ, ఓ) వస్తే, రెండింటి స్థానంలో పరమైన అచ్చు ఒక్కటే మిగులుతుంది — పరరూపం, రెండవది నిలుస్తుంది — గుణం కాదు. అలా అకారాంత శబ్దం అటువంటి అచ్చుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయంతో కలిసినప్పుడు ప్రత్యయపు అచ్చు మాత్రమే వినబడుతుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.1.97 अतो गुणे
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 273 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश् 7.1.27 · प्रकरण 8← मे

    अश् replaces the genitive-singular ending after युष्मद्/अस्मद्

    After the pronouns युष्मद् "you" and अस्मद् "I", the genitive-singular ending ङस् is replaced by अश्. The base then becomes तव / मम by 7.2.96, so the genitive singular is तव "your", मम "my". The pronoun of the second and first persons builds its possessive on this substitution.

    యుష్మద్ "నీవు", అస్మద్ "నేను" అనే సర్వనామాల తరువాత షష్ఠీ ఏకవచన ప్రత్యయం ఙస్ కి అశ్ ఆదేశం వస్తుంది. తరువాత 7.2.96 చేత ప్రాతిపదికం తవ/మమ అవుతుంది; కాబట్టి షష్ఠీ ఏకవచనం తవ "నీ", మమ "నా". ప్రథమ, మధ్యమ పురుష సర్వనామాల షష్ఠి ఈ ఆదేశంపైనే నిలుస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.1.27 युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 326 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • ङे प्रथमयोरम् 7.1.28 · प्रकरण 8← आवाम्

    अम् replaces the dative singular and the nom./acc. singular after युष्मद्/अस्मद्

    After युष्मद्/अस्मद्, the dative-singular ending ङे and the singular endings of the first two cases (प्रथमा and द्वितीया, nominative and accusative) are all replaced by अम्. With the further substitutions of the singular base — त्व/म by 7.2.97 — this gives त्वाम्, माम् in the accusative and, with companion rules, तुभ्यम्, मह्यम् in the dative.

    యుష్మద్/అస్మద్ తరువాత చతుర్థీ ఏకవచన ప్రత్యయం ఙే, మొదటి రెండు విభక్తుల (ప్రథమా-ద్వితీయా) ఏకవచన ప్రత్యయాలు — అన్నీ అమ్ అవుతాయి. ఏకవచన ప్రాతిపదికాదేశం త్వ/మ (7.2.97) తో కలిసి ద్వితీయలో త్వామ్, మామ్; సహకారి సూత్రాలతో చతుర్థిలో తుభ్యమ్, మహ్యమ్.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.1.28 ङे प्रथमयोरम्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 310 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • प्रथमायाश्च द्विवचने भाषायाम् 7.2.88 · प्रकरण 8← आवाम्

    युष्मद् and अस्मद् take the vowel आ in the nominative dual in ordinary speech

    In ordinary language (भाषायाम्, as against the Veda), the pronouns युष्मद् 'you' and अस्मद् 'we' take आ in place of their stem-final before the nominative dual ending — and, by the preceding rule, the accusative dual as well. Working on the द्विवचन stem युव and आव that 7.2.92 has already made, it gives युव + आ → युवा and आव + आ → आवा, and the ending closes the word as युवाम् 'you two', आवाम् 'us two' (2.50). It is the आत्व, the आ-substitution, that stands where a bare stem-vowel would otherwise meet the ending.

    సాధారణ భాషలో (వేదానికి భిన్నంగా, భాషాయామ్) యుష్మద్ 'నీవు', అస్మద్ 'మేము' అను సర్వనామాలు ప్రథమా ద్వివచన ప్రత్యయం ముందు — మఱియు ముందటి సూత్రం చే ద్వితీయా ద్వివచనంలోనూ — తమ స్తంభపు చివరి భాగానికి బదులు ఆ ను తీసుకుంటాయి. 7.2.92 అప్పటికే చేసిన ద్వివచన స్తంభాలు యువ, ఆవ పై పనిచేసి ఇది యువ + ఆ → యువా, ఆవ + ఆ → ఆవా ను ఇస్తుంది, ప్రత్యయం పదాన్ని యువామ్ 'మీరిద్దఱు', ఆవామ్ 'మనమిద్దఱిని' (2.50) గా ముగిస్తుంది. కేవలం స్తంభాచ్చు ప్రత్యయాన్ని కలిసేచోట నిలిచే ఆత్వం — ఆ-ఆదేశం — ఇదే.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.2.88 प्रथमायाश्च द्विवचने भाषायाम्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 314 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • शेषे लोपः 7.2.90 · प्रकरण 8← मे

    in the remaining cases, the final of युष्मद्/अस्मद् elides

    In the cases not otherwise provided for, the final अद् of युष्मद्/अस्मद् elides, leaving the bare त्व- / म- (and युष्म-/अस्म- in the plural): ते, मे in the shorter datives and genitives, तव, मम, and the locatives त्वयि "in you", मयि "in me". Elision is the default; the other rules name where a substitute stands instead.

    ప్రత్యేకంగా విధించని మిగతా విభక్తుల్లో యుష్మద్/అస్మద్ అంత్యం (అద్) లోపిస్తుంది; కేవలం త్వ-/మ- (బహువచనంలో యుష్మ-/అస్మ-) మిగులుతుంది: హ్రస్వ చతుర్థీ/షష్ఠుల్లో తే, మే; తవ, మమ; సప్తమిలో త్వయి "నీయందు", మయి "నాయందు". లోపమే సామాన్యం; ఆదేశమెక్కడ ఉంటుందో మిగతా సూత్రాలు చెబుతాయి.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.2.90 शेषे लोपः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 312 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • युवावौ द्विवचने 7.2.92 · प्रकरण 8← आवाम्

    युष्मद् becomes युव and अस्मद् becomes आव before a dual case-ending

    Before a case-ending in the dual, the pronoun युष्मद् 'you' has its body up to the म् replaced by युव, and अस्मद् 'we' by आव. So the dual of अस्मद् is built on आव — आवाम् 'us two' (2.50), आवयोः 'of us two' — and the dual of युष्मद् on युव — युवाम्, युवयोः. The substitution reaches only the part before the final द्, which later rules dispose of, and it is why the dual of these two pronouns looks nothing like their singular मद्, त्वद् or their plural अस्मद्, युष्मद् stems.

    ద్వివచనపు విభక్తి ప్రత్యయం ముందు యుష్మద్ 'నీవు' అను సర్వనామపు మ్ వఱకటి భాగం యువ చే, అస్మద్ 'మేము' యొక్కది ఆవ చే భర్తీ చేయబడుతుంది. కావున అస్మద్ ద్వివచనం ఆవ పై కట్టబడుతుంది — ఆవామ్ 'మనమిద్దఱిని' (2.50), ఆవయోః 'మనమిద్దఱి యొక్క' — యుష్మద్ ద్వివచనం యువ పై — యువామ్, యువయోః. ఈ ఆదేశం చివరి ద్ కు ముందటి భాగాన్ని మాత్రమే చేరుతుంది, ఆ ద్ ను తర్వాతి సూత్రాలు తీసివేస్తాయి; ఈ రెండు సర్వనామాల ద్వివచనం వాటి ఏకవచన మద్, త్వద్ లేదా బహువచన అస్మద్, యుష్మద్ స్తంభాలవలె కనిపించకపోవడానికి ఇదే కారణం.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.2.92 युवावौ द्विवचने
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 313 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • तवममौ ङसि 7.2.96 · प्रकरण 8← मे

    तव and मम replace the base before the genitive singular

    Before the genitive-singular (ङस्, replaced by अश् at 7.1.27), युष्मद् becomes तव and अस्मद् becomes मम, giving तव "your", मम "my". These are the full possessive singulars, beside the enclitic ते, मे that 7.2.90 leaves.

    షష్ఠీ ఏకవచనం (ఙస్; 7.1.27 చేత అశ్) పరమైనప్పుడు యుష్మద్ → తవ, అస్మద్ → మమ: తవ "నీ", మమ "నా". 7.2.90 వదిలే సంక్షిప్త తే, మే లకు పక్కన ఇవి పూర్ణ షష్ఠీ ఏకవచన రూపాలు.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.2.96 तवममौ ङसि
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 325 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • व्रश्चभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां षः 8.2.36 · प्रकरण 8← निर्वेक्ष्यावः

    certain roots and श/छ finals become ष् before a झल् or at word-end

    The roots व्रश्च्, भ्रस्ज्, सृज्, मृज्, यज्, राज्, भ्राज् and any stem ending in छ or श have their final sound replaced by ष् before a झल् (an obstruent) or at पदान्त, the end of a word: राज् → राट्/राड् — the ष् then hardens by jaśtva and cartva — विश्वसृज् → विश्वसृट्. It is the rule that turns these palatals and the श/छ into a retroflex before a stop or a pause.

    వ్రశ్చ్, భ్రస్జ్, సృజ్, మృజ్, యజ్, రాజ్, భ్రాజ్ ధాతువులు, ఛ లేదా శ అంతమయ్యే ప్రాతిపదికాలు — వీటి చివరి ధ్వని ఝల్ (స్పర్శం) ముందు లేదా పదాంతంలో ష్ అవుతుంది: రాజ్ → రాట్/రాడ్ — ఆ ష్ జశ్త్వ, చర్త్వలతో గట్టిపడుతుంది — విశ్వసృజ్ → విశ్వసృట్. ఈ తాలవ్యాలను, శ/ఛ ను స్పర్శం లేదా విరామం ముందు మూర్ధన్యంగా మార్చే సూత్రం ఇది.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.2.36 व्रश्चभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां षः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 306 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • स्वरादिनिपातमव्ययम् 1.1.37 · प्रकरण 11← उत्थिते; निर्वेक्ष्यावः

    the स्वरादि words and the निपात particles are called अव्यय (indeclinable)

    The words of the स्वरादि list (स्वर्, अन्तर्, प्रातर् and the rest) and the निपात particles are termed अव्यय — indeclinable, taking no case ending and never changing form. Because the प्रादि prefixes are निपात (by 1.4.58), a preverb like प्र in प्रभवति "he arises" is an अव्यय; that is why it stands unchanged before the root.

    స్వరాది గణపు శబ్దాలు (స్వర్, అంతర్, ప్రాతర్ మొదలైనవి) మరియు నిపాత శబ్దాలు అవ్యయ సంజ్ఞ పొందుతాయి — అవ్యయం, విభక్తి తీసుకోని, ఎప్పుడూ రూపం మారని పదం. ప్రాది ఉపసర్గలు నిపాతాలు కావటాన (1.4.58 చేత), ప్రభవతి "ఉద్భవించును" లోని ప్ర ఉపసర్గ అవ్యయం; అందుకే అది ధాతువు ముందు మారకుండా నిలుస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.1.37 स्वरादिनिपातमव्ययम्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 366 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • क्त्वातोसुन्कसुनः 1.1.40 · प्रकरण 11← मीलयित्वा

    a form ending in क्त्वा, तोसुन् or कसुन् is called अव्यय (indeclinable)

    A word ending in the suffix क्त्वा, तोसुन् or कसुन् is called अव्यय — indeclinable, taking no case ending and never changing form. क्त्वा makes the absolutive, the "having done X" form that leans on a later verb: श्रुत्वा "having heard" is such a word, fixed in shape. When a prefix stands before the root, क्त्वा is replaced by ल्यप् (by 7.1.37), and the ल्यप् form keeps this same अव्यय name — so आलिङ्ग्य "having embraced" and एत्य "having come" are indeclinable too. The derivation names this rule where it fixes the absolutive as an अव्यय.

    క్త్వా, తోసున్, లేదా కసున్ ప్రత్యయంతో అంతమయ్యే పదానికి అవ్యయ సంజ్ఞ — అవ్యయం, విభక్తి తీసుకోని, ఎప్పుడూ రూపం మారని పదం. క్త్వా ప్రత్యయం "చేసి" అనే క్త్వాంత (absolutive) రూపాన్ని చేస్తుంది, అది తరువాతి క్రియను ఆనుకొని నిలుస్తుంది: శ్రుత్వా "విని" అటువంటి రూపం. ధాతువు ముందు ఉపసర్గ నిలిస్తే క్త్వా స్థానంలో ల్యప్ వస్తుంది (7.1.37 చేత), ల్యప్ రూపమూ ఇదే అవ్యయ సంజ్ఞ నిలుపుకుంటుంది — ఆలింగ్య "కౌగిలించుకొని", ఏత్య "వచ్చి" కూడా అవ్యయాలు. గొలుసు క్త్వాంత రూపాన్ని అవ్యయంగా నిర్ణయించే చోట ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.1.40 क्त्वातोसुन्कसुनः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 368 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • अव्ययादाप्सुपः 2.4.82 · प्रकरण 11← उत्थिते

    after an अव्यय, the आप् (feminine) and सुप् (case) endings undergo लुक्

    After an अव्यय — an indeclinable word — the feminine suffix आप् and the case endings सुप् undergo लुक् (लुक्, a disappearance that leaves no trace, not even a mark on what stood before). A prefix like प्र is an अव्यय (an उपसर्ग, and so indeclinable), and when it joins a root it first takes a case ending which this rule then wipes out, so प्र meets मद् bare in प्रमत्तः "heedless". The same लुक् is why an indeclinable never shows an ending: the सुप् is added and at once removed. The derivation names this rule on the silent step where the prefix's ending drops.

    అవ్యయం — విభక్తి మారని పదం — తరువాత ఆప్ (స్త్రీలింగ ప్రత్యయం) మరియు సుప్ (విభక్తి ప్రత్యయాలు) లుక్ పొందుతాయి (లుక్ — ఏ గుర్తూ మిగల్చకుండా పూర్తిగా లోపించడం). ప్ర వంటి ఉపసర్గ అవ్యయం; అది ధాతువుతో కలిసేటప్పుడు మొదట ఒక విభక్తి ప్రత్యయాన్ని తీసుకుంటుంది, ఈ సూత్రం దాన్ని తుడిచివేస్తుంది, కాబట్టి ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లో ప్ర మద్‌ను ప్రత్యయం లేకుండా చేరుతుంది. అవ్యయం ఎప్పుడూ విభక్తి చూపకపోవటానికి కారణం ఇదే: సుప్ చేరి వెంటనే తొలగిపోతుంది. ఉపసర్గపు విభక్తి లోపించే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 2.4.82 अव्ययादाप्सुपः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 370 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • क्ङिति च 1.1.5 · प्रकरण 12← विरहगुणितम्

    no गुण or वृद्धि before an affix marked क् or ङ्

    The strengthening of a vowel — गुण (इ→ए, उ→ओ, ऋ→अर्) and वृद्धि (its longer grade) — does not take place when the affix that would cause it is marked with an indicatory क् (कित्) or ङ् (ङित्). Many endings carry these marks precisely to keep the root weak. So कृ "to do" reaches चक्रे "he did", where the perfect endings are ङित् and the root ऋ is not raised to अर्; श्रु "to hear" reaches श्रुत्वा "having heard", where क्त्वा is कित् and the उ stays. It is the standard brake on strengthening, and it works by leaving a form unchanged where a plainer affix would have raised it.

    అచ్చు బలపడుట — గుణం (ఇ→ఏ, ఉ→ఓ, ఋ→అర్) మరియు వృద్ధి (దాని దీర్ఘతర రూపం) — దాన్ని కలిగించే ప్రత్యయం సూచక క్ (కిత్) గాని ఙ్ (ఙిత్) గాని గుర్తుగలదైనపుడు జరుగదు. ధాతువును బలహీనంగా ఉంచుటకే చాలా ప్రత్యయాలు ఈ గుర్తులను మోస్తాయి. అలా కృ "చేయుట" చక్రే "చేశాడు" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ లిట్ ప్రత్యయాలు ఙిత్, ధాతువు ఋ అర్ గా లేపబడదు; శ్రు "వినుట" శ్రుత్వా "విని" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ క్త్వా కిత్, ఉ నిలుస్తుంది. ఇది బలపడుటపై సాధారణ కళ్ళెం, సాధారణ ప్రత్యయం లేపిన చోట రూపాన్ని మార్పు లేకుండా వదలి పని చేస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.1.5 क्ङिति च
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 431 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • सार्वधातुकमपित् 1.2.4 · प्रकरण 12← गमय; निर्वेक्ष्यावः

    a सार्वधातुक affix that is not पित् is treated as ङित्

    A सार्वधातुक affix — a present-system ending or the class sign that goes with it — that is not पित् (not marked प् as its इत्) is treated as ङित्, as though it carried ङ् as an इत्. The ङित् mark blocks the guṇa or vṛddhi strengthening the affix would otherwise pull, so the stem keeps its weak shape under such an ending. The third-person and the आत्मनेपद endings, and the imperatives that are not पित्, all fall under it: शृणु "listen", कथयतः "of the two telling" and रमसे "you take delight" keep their unstrengthened stems by this rule. The derivation names it on the silent step where the ending is fixed as ङित्.

    సార్వధాతుక ప్రత్యయం — వర్తమానగణ ప్రత్యయం, లేదా దానితో వచ్చే గణచిహ్నం — పిత్ కానిది (ప్‌ను ఇత్‌గా గుర్తు లేనిది) ఙిత్‌గా, ఙ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినట్లుగా వర్తిస్తుంది. ఙిత్ గుర్తు, ప్రత్యయం లేకపోతే కలిగించే గుణ లేదా వృద్ధి బలపడటాన్ని అడ్డుకుంటుంది, కాబట్టి ధాతువు అటువంటి ప్రత్యయం కింద తన బలహీన రూపాన్ని నిలుపుకుంటుంది. ప్రథమ పురుష ప్రత్యయాలు, ఆత్మనేపద ప్రత్యయాలు, పిత్ కాని ఆజ్ఞార్థాలు అన్నీ దీని కిందకు వస్తాయి: శృణు "వినుము", కథయతః "చెప్పే ఇద్దరి", రమసే "ఆనందిస్తావు" ఈ సూత్రంచేత బలపడని ధాతురూపాన్ని నిలుపుకుంటాయి. ప్రత్యయాన్ని ఙిత్‌గా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.2.4 सार्वधातुकमपित्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 498 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् 1.3.78 · प्रकरण 12← गमय; निर्वेक्ष्यावः

    in the remaining case, a root in the active takes परस्मैपद

    In the case left over (शेष — a root not sent to the middle by the preceding rules), when the ending stands for the agent (कर्तरि, the active sense) the root takes परस्मैपद, the set of personal endings that turn the action away from the agent. This is the default that catches every root the आत्मनेपद rules did not claim: भू "be, become" is such a root, so भवति "he becomes" and प्रभवति "he arises" take the active endings. The derivation names this rule where it chooses the active set.

    మిగిలిన సందర్భంలో (శేషం — ముందటి సూత్రాలు ఆత్మనేపదానికి పంపని ధాతువు), ప్రత్యయం కర్తను సూచించినప్పుడు (కర్తరి, కర్తృ అర్థం) ధాతువు పరస్మైపదాన్ని — క్రియను కర్త నుండి దూరంగా మళ్ళించే పురుష ప్రత్యయాల గణాన్ని — తీసుకుంటుంది. ఇది ఆత్మనేపద సూత్రాలు తీసుకోని ప్రతి ధాతువునూ పట్టుకొనే మూలనియమం: భూ "అగు, ఉండు" అటువంటి ధాతువు, కాబట్టి భవతి "అగును", ప్రభవతి "ఉద్భవించును" పరస్మైపద ప్రత్యయాలను తీసుకుంటాయి. ఆ గణాన్ని ఎంచుకొనే చోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.3.78 शेषात् कर्तरि परस्मैपदम्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 378 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • ते प्राग्धातोः 1.4.80 · प्रकरण 12← उत्थिते; निर्वेक्ष्यावः

    the prefixes (gati and upasarga) stand before the root

    The words just named — the upasargas and the other gati particles — are placed before the root (धातु) they qualify. This is the rule that fixes a prefix's position at the head of the verb. So प्र stands before मद् in प्रमत्तः "heedless", आ before लिङ्ग् in आलिङ्ग्य "having embraced", आ before इ in एत्य "having come". The seam between prefix and root is then handled by sandhi, but their order is settled here.

    ఇప్పుడే పేర్కొన్న పదాలు — ఉపసర్గలు, ఇతర గతి పదాలు — తాము విశేషించే ధాతువుకు ముందు ఉంచబడతాయి. ఉపసర్గ స్థానాన్ని క్రియ మొదట స్థిరపరచే సూత్రం ఇది. అలా ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తగలవాడు" లో ప్ర మద్ ముందు, ఆలిఙ్గ్య "కౌగిలించి" లో ఆ లిఙ్గ్ ముందు, ఏత్య "వచ్చి" లో ఆ ఇ ముందు నిలుస్తుంది. ఉపసర్గ, ధాతువుల మధ్య సంధి తరవాత జరుగుతుంది, కానీ వాటి క్రమం ఇక్కడ స్థిరమవుతుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.4.80 ते प्राग्धातोः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 417 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • सनाद्यन्ता धातवः 3.1.32 · प्रकरण 12← गमय; मीलयित्वा; विरहगुणितम्

    words ending in सन् and the other सनादि affixes are called धातु (roots)

    A word that ends in सन् or any of the सनादि affixes — the set running from सन् through णिच् (the causative sign) and the rest — is itself called धातु, a verb root. This lets a stem already carrying such a suffix be conjugated afresh, taking the tense endings as any root does. The causative roots of the poem stand on this rule: कथ् "tell", रच् "arrange" and सूच् "point out" carry णिच् and are धातु by it, so कथयतः "of the one telling", विरचिताम् "arranged" and सूचयिष्यन्ति "they will point out" build on a stem this rule names a root. The derivation names it on the silent step where the सनादि-ending stem is fixed as a धातु.

    సన్‌తో గాని సనాది ప్రత్యయాలలో (సన్ నుండి ణిచ్ — ప్రేరణ చిహ్నం — మొదలైన గణం) దేనితో గాని అంతమయ్యే పదానికి ధాతు సంజ్ఞ, అదే ఒక క్రియా ధాతువు. దీనివల్ల అటువంటి ప్రత్యయాన్ని ఇప్పటికే కలిగిన అంగం మళ్ళీ, ఏ ధాతువు వలెనే కాలప్రత్యయాలను తీసుకొని, వర్తించగలదు. కావ్యపు ప్రేరణార్థ ధాతువులు ఈ సూత్రంపై నిలుస్తాయి: కథ్ "చెప్పు", రచ్ "అమర్చు", సూచ్ "చూపు" ణిచ్‌ను కలిగి దీనిచేత ధాతువులు అవుతాయి, కాబట్టి కథయతః "చెప్పేవాని", విరచితామ్ "అమర్చబడిన", సూచయిష్యంతి "చూపుతారు" ఈ సూత్రం ధాతువు అని పిలిచే అంగంపై నిర్మితమవుతాయి. సనాదిఅంత అంగాన్ని ధాతువుగా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.1.32 सनाद्यन्ता धातवः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 466 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • स्यतासी लृलुटोः 3.1.33 · प्रकरण 12← निर्वेक्ष्यावः

    स्य marks the future लृट् and तास् the periphrastic future लुट्

    The affix स्य is added to a root for the simple future (लृट्), and the affix तास् for the periphrastic or "first" future (लुट्, an action expected on some later day). So दृश् "to see" + स्य builds द्रक्ष्यसि "you will see"; पद् gives सम्पत्स्यन्ते "they will come about"; while गम् "to go" + तास् builds गन्तासि "you are going to go". The two futures differ in nearness of time, and this rule hands each its affix.

    సామాన్య భవిష్యత్తు (లృట్) కోసం ధాతువుకు స్య ప్రత్యయం, పర్యాయ లేదా అనద్యతన భవిష్యత్తు (లుట్ — తరవాతి ఏదో రోజున జరగబోయే క్రియ) కోసం తాస్ ప్రత్యయం చేర్చబడతాయి. అలా దృశ్ "చూచుట" + స్య ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" ను నిర్మిస్తుంది; పద్ సమ్పత్స్యన్తే "సంభవిస్తాయి" ను; గమ్ "వెళ్ళుట" + తాస్ గన్తాసి "వెళ్ళబోతున్నావు" ను నిర్మిస్తుంది. ఈ రెండు భవిష్యత్తులు కాలదూరంలో తేడా చూపుతాయి, ఈ సూత్రం ఒక్కొక్కదానికి దాని ప్రత్యయాన్ని ఇస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.1.33 स्यतासी लृलुटोः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 401 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • कर्तरि शप् 3.1.68 · प्रकरण 12← गमय

    the class-sign शप् is added after a root, in the active, before a present-system ending

    In the active (कर्तरि, when the verb agrees with its agent), the affix शप् — which surfaces as a plain अ, its श् and प् being only markers — is placed between a root and a following सार्वधातुक ending (the present-system endings). It is the class-sign (विकरण) of the first, sixth and tenth verb classes, and it is what makes their present stems thematic. So भू "to be" takes शप् to give भू + अ + ति, which goes on to भवति "he is" — the poem's भवति and प्रभवति; हृ "to carry" likewise gives हरति "he carries". Where a class takes a different sign, or none, this rule does not apply.

    కర్తరి ప్రయోగంలో (క్రియ కర్తతో సమన్వయించినప్పుడు) శప్ ప్రత్యయం — దీని శ్, ప్ కేవలం గుర్తులు కావటాన కేవలం అ గా కనబడేది — ధాతువుకూ, తరువాతి సార్వధాతుక ప్రత్యయానికీ (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలకు) మధ్య చేరుతుంది. ఇది మొదటి, ఆరవ, పదవ ధాతుగణాల వికరణం (గణచిహ్నం); వాటి వర్తమాన అఙ్గాలను థెమాటిక్ గా చేసేది ఇదే. అలా భూ "ఉండుట" శప్ తీసుకొని భూ + అ + తి అవుతుంది, అది భవతి "ఉన్నాడు" గా కొనసాగుతుంది — కావ్యంలోని భవతి, ప్రభవతి; హృ "మోయుట" కూడా హరతి "మోస్తాడు" గా అవుతుంది. వేరే వికరణం తీసుకునే గణానికి, లేదా ఏదీ తీసుకోని గణానికి ఈ సూత్రం వర్తించదు.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.1.68 कर्तरि शप्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 385 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • लृट् शेषे च 3.3.13 · प्रकरण 12← निर्वेक्ष्यावः

    लृट् (the future) in the general sense as well

    The affix लृट् forms the simple future and applies in the plain future sense, beyond the particular senses the neighbouring rules assign. The स्य of the future comes by 3.1.33, and the personal endings then follow: गमिष्यति "will go", करिष्यति "will do". It is the ordinary "shall/will" of Sanskrit.

    మిగిలిన (సామాన్య) భవిష్యదర్థంలో ధాతువుకు లృట్ ప్రత్యయం వస్తుంది — భవిష్యత్తు. 3.1.33 చేత స్య, ఆపై తిఙ్ ఆదేశాలు చేరి రూపమవుతుంది: గమిష్యతి "వెళ్తాడు", కరిష్యతి "చేస్తాడు". ఇది సంస్కృతపు సాధారణ భవిష్యత్కాలం.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.3.13 लृट् शेषे च
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 406 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • लोट् च 3.3.162 · प्रकरण 12← गमय

    and लोट् (the imperative) in those same senses

    In the same senses as the optative — command, invitation and the rest — a root also takes लोट्, the imperative. It gives the direct order and the third-person "let": गच्छ "go", गच्छतु "let him go", गच्छन्तु "let them go". Where लिङ् says "should", लोट् says "do".

    విధిలిఙ్ చెప్పిన అర్థాల్లోనే — ఆజ్ఞ, నిమంత్రణ మొదలైనవి — ధాతువుకు లోట్ (ఆజ్ఞార్థం) కూడా వస్తుంది. ఇది నేరుగా ఆజ్ఞను, ప్రథమపురుషలో "…నీ" అనే అర్థాన్ని ఇస్తుంది: గచ్ఛ "వెళ్ళు", గచ్ఛతు "వెళ్ళనీ", గచ్ఛన్తు "వెళ్ళనీ (వారు)". లిఙ్ "చేయవలెను" అంటే లోట్ "చేయుము".

    • Aṣṭādhyāyī — 3.3.162 लोट् च
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 407 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् 3.4.78 · प्रकरण 12← गमय; निर्वेक्ष्यावः

    the eighteen personal endings (तिङ्) that replace a verb's tense-marker (लकार)

    This one sūtra names, in a single run, all eighteen verbal personal endings — the तिङ् set — that stand in for the abstract tense-marker (लकार) a verb first receives. Nine are parasmaipada (active): तिप् तस् झि, सिप् थस् थ, मिप् वस् मस्; nine are ātmanepada (middle): त आताम् झ, थास् आथाम् ध्वम्, इट् वहि महिङ् — three persons against singular, dual and plural in each voice. Every finite verb in the poem takes one: चक्रे "he did" reaches the ātmanepada त, रुणद्धि "he obstructs" the parasmaipada तिप्, द्रक्ष्यसि "you will see" the सिप्. It is the verb's counterpart to 4.1.2, which lists the noun's सुप् endings.

    ఈ ఒక్క సూత్రం, ఒక క్రియ మొదట పొందే భావ కాలచిహ్నం (లకారం) స్థానంలో వచ్చే పద్దెనిమిది క్రియా పురుష ప్రత్యయాలను — తిఙ్ గణాన్ని — ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది. తొమ్మిది పరస్మైపదం: తిప్ తస్ ఝి, సిప్ థస్ థ, మిప్ వస్ మస్; తొమ్మిది ఆత్మనేపదం: త ఆతామ్ ఝ, థాస్ ఆథామ్ ధ్వమ్, ఇట్ వహి మహిఙ్ — ప్రతి పదంలో మూడు పురుషలు ఏకవచన, ద్వివచన, బహువచనాలకు ఎదురుగా. కావ్యంలోని ప్రతి తిఙంత క్రియా వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది: చక్రే "చేశాడు" ఆత్మనేపద త ను, రుణద్ధి "అడ్డగిస్తాడు" పరస్మైపద తిప్ ను, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" సిప్ ను చేరుకుంటాయి. నామపదపు సుప్ ప్రత్యయాలను పేర్కొనే 4.1.2 కు ఇది క్రియాపరమైన జోడి.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.4.78 तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 373 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • सेर्ह्यपिच्च 3.4.87 · प्रकरण 12← गमय

    the imperative's 2nd-singular ending सि becomes हि, and counts as अपित्

    In the imperative (लोट्), the second-person singular parasmaipada ending सि is replaced by हि, and this हि is treated as अपित् — as though it had no प् marker, so it behaves like a ङित् suffix, one that does not strengthen the root. So भू "to be" reaches भव + हि, व्रज् "to go" व्रज + हि, हृ "to carry" हर + हि — each before the next rule strips the हि away. The अपित् status is why the root stays weak, giving भव, not *भाव.

    ఆజ్ఞార్థంలో (లోట్), మధ్యమ పురుష ఏకవచన పరస్మైపద ప్రత్యయం సి, హి గా మారుతుంది; ఈ హి అపిత్ గా — ప్ గుర్తు లేనట్టుగా — పరిగణింపబడి, ధాతువును బలపరచని ఙిత్ ప్రత్యయంలా ప్రవర్తిస్తుంది. అలా భూ "ఉండుట" భవ + హి ను, వ్రజ్ "వెళ్ళుట" వ్రజ + హి ను, హృ "మోయుట" హర + హి ను చేరుకుంటాయి — తరవాతి సూత్రం హి ని తొలగించే ముందు. అపిత్ కావటమే ధాతువు బలహీనంగా ఉండి భవ ను ఇస్తుంది, *భావ ను కాదు.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.4.87 सेर्ह्यपिच्च
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 413 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • तिङ्शित्सार्वधातुकम् 3.4.113 · प्रकरण 12← गमय; निर्वेक्ष्यावः

    a तिङ् ending and a शित् affix are called सार्वधातुक

    A तिङ् ending (तिङ्, the block of finite personal endings) and any शित् affix (शित्, one that carries श् as its इत् mark, such as the class-signs शप् and श्यन्) are called सार्वधातुक — "reaching the whole root", the class of affixes that stand in the present system and act on the root as a whole. भवति "he becomes" ends in the तिङ् ending तिप् and carries the class-sign शप्, both सार्वधातुक. The name matters because other rules turn on it — some strengthenings apply only before a सार्वधातुक affix. The derivation names this rule where it fixes the affix as सार्वधातुक.

    తిఙ్ ప్రత్యయం (తిఙ్ — క్రియాపదపు పురుష ప్రత్యయాల గణం) మరియు ఏదైనా శిత్ ప్రత్యయం (శిత్ — శ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినది, శప్, శ్యన్ వంటి గణచిహ్నాలు) సార్వధాతుక సంజ్ఞ పొందుతాయి — "ధాతువు పూర్తికి చేరునది", వర్తమాన వ్యవస్థలో నిలిచి ధాతువును మొత్తంగా వర్తించే ప్రత్యయాల గణం. భవతి "అగును" తిఙ్ ప్రత్యయం తిప్‌తో అంతమై గణచిహ్నం శప్‌ను కలిగి ఉంది, రెండూ సార్వధాతుకాలు. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం — కొన్ని బలపరిచే మార్పులు సార్వధాతుక ప్రత్యయం ముందు మాత్రమే జరుగుతాయి. ప్రత్యయాన్ని సార్వధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.4.113 तिङ्शित्सार्वधातुकम्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 384 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • आर्धधातुकं शेषः 3.4.114 · प्रकरण 12← उत्थिते; गमय; मीलयित्वा; विरहगुणितम्; निर्वेक्ष्यावः

    the affix left over (not तिङ् or शित्) is called आर्धधातुक

    Any affix enjoined after a root that is not a तिङ् ending and not a शित् affix — everything left over (शेष) once the सार्वधातुक affixes are set aside — is called आर्धधातुक, the class that reaches "half the root" and builds the stems outside the present system. The कृत् suffixes fall here: क्त in प्रमत्तः "heedless", क्त्वा in श्रुत्वा "having heard", and the future sign स्य in द्रक्ष्यसि "you will see" are all आर्धधातुक. The name governs whether the augment इट् may come and how the root's vowel strengthens. The derivation names this rule where it fixes the कृत् or derived affix as आर्धधातुक.

    ధాతువు తరువాత విధించిన ప్రత్యయాలలో తిఙ్ ప్రత్యయమూ కాక శిత్ ప్రత్యయమూ కాక — సార్వధాతుక ప్రత్యయాలను పక్కన పెట్టాక మిగిలినది (శేషం) — దానికి ఆర్ధధాతుక సంజ్ఞ, "ధాతువులో సగానికే" చేరి వర్తమాన వ్యవస్థ వెలుపలి రూపాలను నిర్మించే గణం. కృత్ ప్రత్యయాలు ఇక్కడకు వస్తాయి: ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లోని క్త, శ్రుత్వా "విని" లోని క్త్వా, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" లోని భవిష్యత్ చిహ్నం స్య — అన్నీ ఆర్ధధాతుకాలు. ఇట్ ఆగమం వచ్చునా, ధాతువు అచ్చు ఎలా బలపడునా అనేది ఈ సంజ్ఞపై ఆధారపడుతుంది. కృత్ లేదా సాధిత ప్రత్యయాన్ని ఆర్ధధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.4.114 आर्धधातुकं शेषः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 402 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • अतो लोपः 6.4.48 · प्रकरण 12← विरहगुणितम्

    a stem's final short अ drops before a vowel-affix of the ārdhadhātuka set

    When an ārdhadhātuka affix follows — one of the affixes used away from the present tenses: the tense-stems, the primary derivatives, the causative इ (णिच्) — the final short अ of the stem before it is dropped. The tenth-class and causative stems feel this most. कथ् "to tell" is taught with an inherent अ as कथ; when it takes the causative इ, that अ falls — कथ + इ becomes कथ् + इ — and the poem reaches कथयतः "of the one telling". The same fall carries रच् in विरचिताम् "composed", वास् in वासितम् "perfumed", and सूच् in सूचयिष्यन्ति "they will point out".

    ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం — వర్తమాన కాలం వెలుపల వాడే ప్రత్యయాలలో ఒకటి: కాల-అంగాలు, కృత్ ప్రత్యయాలు, ప్రయోజక ఇ (ణిచ్) — వచ్చినపుడు, దాని ముందున్న అంగపు చివరి చిన్న అ లోపిస్తుంది. చురాది, ప్రయోజక అంగాలు దీన్ని ఎక్కువగా అనుభవిస్తాయి. కథ్ "చెప్పుట" లోపల ఉన్న అ తో కథ గా నేర్పబడుతుంది; ప్రయోజక ఇ చేరినపుడు ఆ అ పడిపోతుంది — కథ + ఇ కథ్ + ఇ అవుతుంది — కావ్యం కథయతః "చెప్పుతున్నవాని" కు చేరుతుంది. అదే లోపం విరచితామ్ "రచించిన" లో రచ్ ను, వాసితమ్ "సువాసన చేసిన" లో వాస్ ను, సూచయిష్యన్తి "సూచిస్తారు" లో సూచ్ ను నడిపిస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.4.48 अतो लोपः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 468 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • णेरनिटि 6.4.51 · प्रकरण 12← विरहगुणितम्

    the causative marker णि drops before an अनिट् ārdhadhātuka

    The causative and tenth-class marker णि (णिच्, which shows as an इ on the stem) is dropped before an ārdhadhātuka suffix that takes no इट् augment — an अनिट् suffix, one that joins without an inserted इ. पट् "to split" is a tenth-class root, so it carries णि — पाटि; before the gerund ल्यप् (which appears as य and takes no इट्) the णि falls: उद् + पाटि + य → उत्पाट्य "having uprooted". Where the following suffix does take इट्, as a present ending does, the णि stays, and कथ् keeps it in कथयति "he tells".

    ణిచ్ ప్రేరణార్థ, చురాది గణపు గుర్తు ణి (కాండంపై ఇ గా కనిపించేది) — ఇట్ ఆగమాన్ని గ్రహించని ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం ముందు లోపిస్తుంది — అనిట్ ప్రత్యయం, అంటే చేర్చిన ఇ లేకుండా కలిసేది. పట్ "చీల్చుట" చురాది ధాతువు, కనుక ణి ని మోస్తుంది — పాటి; య గా కనిపించి ఇట్ గ్రహించని ల్యప్ (గత్వార్థ) ముందు ణి లోపిస్తుంది: ఉద్ + పాటి + య → ఉత్పాట్య "పెకలించి". తరవాతి ప్రత్యయం ఇట్ ను గ్రహిస్తే — వర్తమాన ప్రత్యయం వలె — ణి నిలుస్తుంది, కథ్ దాన్ని కథయతి "చెప్పును" లో నిలుపుకొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.4.51 णेरनिटि
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 527 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • अतो हेः 6.4.105 · प्रकरण 12← गमय

    the imperative ending हि drops after अ

    The imperative's second-person singular ending हि (put there by 3.4.87 सेर्ह्यपिच्च) is dropped when it follows a short अ. So भू "to be", having reached भव + हि, loses the हि to give भव "be!"; व्रज् gives व्रज "go!"; अनु + सृ gives अनुसर; हृ gives हर. This is why these common imperatives end bare, in the root's own vowel, with no ending in sight.

    ఆజ్ఞార్థ మధ్యమ పురుష ఏకవచన ప్రత్యయం హి (3.4.87 సేర్హ్యపిచ్చ చేర్చినది), హ్రస్వ అ తరవాత వస్తే లోపిస్తుంది. అలా భూ "ఉండుట" భవ + హి కి చేరి, హి ని కోల్పోయి భవ "అవు!" ను ఇస్తుంది; వ్రజ్ వ్రజ "వెళ్ళు!" ను; అను + సృ అనుసర ను; హృ హర ను ఇస్తుంది. అందుకే ఈ సాధారణ ఆజ్ఞలు ఏ ప్రత్యయమూ కనబడకుండా, ధాతువు సొంత అచ్చుతో చివరవుతాయి.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.4.105 अतो हेः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 414 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् 7.2.10 · प्रकरण 12← उत्थिते; निर्वेक्ष्यावः

    after a single-vowel root unaccented in its teaching form, आर्धधातुक takes no इट्

    After a root that is एकाच् — of a single vowel, one syllable — and anudātta (unaccented) in the way it is taught, an आर्धधातुक affix does not take the augment इट् (the इ- that otherwise props such an affix onto the root). These are the अनिट् roots, the ones that join their suffix bare. दृश् "see", कृ "do" and पद् "go" are among them, so द्रक्ष्यसि "you will see", कर्तुम् "to do" and सम्पत्स्यन्ते "they will come about" set the future or the infinitive straight on the root with no इ between. The derivation names this rule on the silent step where the इट् is withheld.

    ఏకాచ్ — ఒకే అచ్చు, ఒక అక్షరం — అయి, ఉపదేశింపబడిన తీరులో అనుదాత్తమైన (అనుదాత్త) ధాతువు తరువాత ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం ఇట్ ఆగమాన్ని (లేకపోతే ఆ ప్రత్యయాన్ని ధాతువుకు ఆనించే ఇ-) తీసుకోదు. ఇవి అనిట్ ధాతువులు, తమ ప్రత్యయాన్ని ప్రత్యయాంతరం లేకుండా చేరేవి. దృశ్ "చూడు", కృ "చేయు", పద్ "పోవు" వీటిలోనివి, కాబట్టి ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు", కర్తుమ్ "చేయుటకు", సంపత్స్యంతే "సంభవించును" భవిష్యత్తును లేదా భావార్థకాన్ని మధ్య ఇ లేకుండా నేరుగా ధాతువుపై ఉంచుతాయి. ఇట్ ఆగిపోయే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.2.10 एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 473 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • आर्धधातुकस्येड् वलादेः 7.2.35 · प्रकरण 12← मीलयित्वा; विरहगुणितम्

    an ārdhadhātuka suffix beginning with a वल् consonant takes the augment इट् (इ)

    An ārdhadhātuka suffix (आर्धधातुक — the class that holds the past participle क्त, the futures, the perfect and more) that begins with a वल् consonant — any consonant except य् — receives the augment इट्, a prefixed इ. This इ is what lets a consonant-initial suffix attach without an unpronounceable cluster. So रच् "to arrange" + त gives रचित, in विरचिताम् "arranged"; वञ्च् gives वञ्चितः "deceived"; the future सूचयिष्यन्ति carries the same इ before its स्य. Roots that block the augment are called अनिट्; those that take it, सेट्.

    వల్ హల్లుతో — య్ తప్ప ఏ హల్లుతోనైనా — మొదలయ్యే ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం (ఆర్ధధాతుకము — క్త కృదంతం, భవిష్యత్తులు, పరోక్షం మొదలైనవి కల గణం) తనకు ముందు ఇట్ ఆగమాన్ని — చేర్చిన ఇ ను — పొందుతుంది. ఈ ఇ, హల్లుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయం ఉచ్చరించలేని సంయుక్తాక్షరం లేకుండా చేరేలా చేస్తుంది. అలా రచ్ "అమర్చుట" + త రచిత అవుతుంది, విరచితామ్ "అమర్చబడిన" లో; వఞ్చ్ వఞ్చితః "మోసగింపబడిన" ను; భవిష్యత్తు సూచయిష్యన్తి తన స్య ముందు అదే ఇ ను మోస్తుంది. ఆగమాన్ని నిరోధించే ధాతువులను అనిట్ అంటారు; తీసుకునేవి సేట్.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.2.35 आर्धधातुकस्येड् वलादेः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 399 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • अत उपधायाः 7.2.116 · प्रकरण 12← गमय

    a penult अ takes वृद्धि (→आ) before a ञित् or णित् affix

    An अ standing in the penult (उपधा, the second-to-last sound) of a stem takes वृद्धि — its longest grade, आ — when the affix that follows is marked ञित् or णित्. The causative affix णिच् is णित्, so a causative made from an अ-rooted verb shows this lengthening. So पट् in the tenth class reaches उत्पाट्य "having torn up" — पट् + इ → पाट् + इ; सद् "to sit" causative gives आसाद्य "having reached" through सद् + इ → साद् + इ; शम् gives शमयितुम्. The middle अ is drawn out to आ wherever such an affix calls for it.

    అంగపు ఉపధలో (ఉపధ, చివరి ముందటి ధ్వని) నిలిచిన అ, తరవాత వచ్చే ప్రత్యయం ఞిత్ గాని ణిత్ గాని గుర్తుగలదైనపుడు, వృద్ధిని — దాని దీర్ఘతమ మెట్టు ఆ ను — పొందుతుంది. ప్రేరణార్థ ప్రత్యయం ణిచ్ ణిత్, కనుక అ-ధాతువు నుండి చేసిన ప్రేరణార్థం ఈ దీర్ఘతను చూపుతుంది. అలా పట్ పదవ గణంలో ఉత్పాట్య "పెకలించి" కు చేరుతుంది — పట్ + ఇ → పాట్ + ఇ; సద్ "కూర్చుండుట" ప్రేరణార్థం సద్ + ఇ → సాద్ + ఇ ద్వారా ఆసాద్య "చేరి" ను; శమ్ శమయితుమ్ ను ఇస్తుంది. అటువంటి ప్రత్యయం కోరిన చోటల్లా మధ్య అ ఆ గా సాగదీయబడుతుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.2.116 अत उपधायाः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 453 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • सार्वधातुकार्धधातुकयोः 7.3.84 · प्रकरण 12← गमय; मीलयित्वा

    a root's final इक् vowel takes guṇa before a सार्वधातुक or आर्धधातुक affix

    A root ending in one of the इक् vowels — इ उ ऋ ऌ — takes guṇa, the middle grade (इ/उ → ए/ओ, ऋ → अर्), before an affix of either great class: a सार्वधातुक (the present-system endings) or an आर्धधातुक (the endings and suffixes outside it — futures, infinitives, most kṛt affixes). So भू "to be" raises to भो before the present ending, giving भवति "he is"; कृ "to do" raises to कर् before the infinitive तुम्, giving कर्तुम् "to do"; श्रु "to hear" to श्रो in श्रोष्यसि "you will hear". It is the principal rule that strengthens a root's final vowel one grade.

    ఇక్ అచ్చుల్లో — ఇ ఉ ఋ ఌ — ఒకదానితో అంతమయ్యే ధాతువు, రెండు మహాగణాల్లో ఏ ప్రత్యయం ముందైనా — సార్వధాతుకం (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలు) లేదా ఆర్ధధాతుకం (దానికి వెలుపలి ప్రత్యయాలు — భవిష్యత్తు, తుమున్, చాలా కృత్ ప్రత్యయాలు) ముందు — గుణం, మధ్య మెట్టు (ఇ/ఉ → ఏ/ఓ, ఋ → అర్), పొందుతుంది. అలా భూ "ఉండుట" వర్తమాన ప్రత్యయం ముందు భో గా ఎక్కి భవతి "ఉన్నాడు" అవుతుంది; కృ "చేయుట" తుమ్ ముందు కర్ గా ఎక్కి కర్తుమ్ "చేయుటకు" అవుతుంది; శ్రు "వినుట" శ్రోష్యసి "వింటావు" లో శ్రో గా. ధాతువు అంత్య అచ్చును ఒక మెట్టు బలపరచే ప్రధాన సూత్రం ఇదే.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.3.84 सार्वधातुकार्धधातुकयोः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 386 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • पुगन्तलघूपधस्य च 7.3.86 · प्रकरण 12← निर्वेक्ष्यावः

    a stem ending in the augment पुक् or with a light penult takes गुण

    A stem takes गुण — the strengthening इ→ए, उ→ओ, ऋ→अर् — of its vowel when the stem either ends in the augment पुक् or has a light penult (लघु उपधा): a short vowel in the second-to-last place, not closed by a conjunct. This is the common strengthening before the tense-sign अ and the like. So दृश् "to see", whose penult ऋ is light, reaches ददर्श "he saw" — दृश् + दृश् + अ → दृश् + दर्श् + अ, the ऋ raised to अर्; भिद् "to split" gives भेद्यैः through भिद् + य → भेद् + य. The rule is why a light middle vowel surfaces one grade stronger in so many stems.

    అంగం తన అచ్చు గుణాన్ని — ఇ→ఏ, ఉ→ఓ, ఋ→అర్ అనే బలపడుటను — పొందుతుంది, అంగం పుక్ ఆగమంతో చివరవడం గాని లేక లఘు ఉపధ (లఘు ఉపధ) కలిగివుండటం గాని జరిగినపుడు: సంయుక్తంతో మూయబడని, చివరి ముందటి చోటిలో హ్రస్వ అచ్చు. కాల-గుర్తు అ మొదలైన వాటి ముందు సాధారణ బలపడుట ఇదే. అలా దృశ్ "చూచుట", దాని ఉపధ ఋ లఘువు, ददర్శ "చూశాడు" కు చేరుతుంది — దృశ్ + దృశ్ + అ → దృశ్ + దర్శ్ + అ, ఋ అర్ గా లేపబడి; భిద్ "చీల్చుట" భిద్ + య → భేద్ + య ద్వారా భేద్యైః ను ఇస్తుంది. చాలా అంగాలలో లఘు మధ్య అచ్చు ఒక మెట్టు బలంగా పైకి వచ్చుటకు కారణం ఈ సూత్రమే.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.3.86 पुगन्तलघूपधस्य च
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 449 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • अतो दीर्घो यञि 7.3.101 · प्रकरण 12← निर्वेक्ष्यावः

    a stem-final short अ is lengthened to आ before a सार्वधातुक ending beginning with य् or a nasal

    A short अ at the end of a verb stem is lengthened to आ before a सार्वधातुक (present-system) ending that begins with a sound of the यञ् set — य् and the nasals व- म-न. The thematic अ that शप् gave the stem thus stretches before such an ending. So स्मर् + अ, before the first-person singular मि, lengthens to स्मरा + मि, giving स्मरामि "I remember" — the poem's स्मरामि; the same lifts इच्छामि "I wish" and उत्पश्यामि "I look up at". It is the rule that puts the long आ into the -आमि, -आमः, -आवः of the present.

    క్రియా అఙ్గం చివరి హ్రస్వ అ, యఞ్ గణపు ధ్వనితో — య్ మరియు అనునాసికాలు వ-మ-న తో — మొదలయ్యే సార్వధాతుక (వర్తమాన వ్యవస్థ) ప్రత్యయం ముందు దీర్ఘ ఆ గా పొడుగవుతుంది. శప్ అఙ్గానికి ఇచ్చిన థెమాటిక్ అ అలాంటి ప్రత్యయం ముందు సాగుతుంది. అలా స్మర్ + అ, ఉత్తమ పురుష ఏకవచన మి ముందు, స్మరా + మి గా సాగి స్మరామి "జ్ఞాపకం చేసుకుంటాను" అవుతుంది — కావ్యంలోని స్మరామి; అదే ఇచ్ఛామి "కోరుకుంటాను", ఉత్పశ్యామి "పైకి చూస్తాను" లను ఎత్తుతుంది. వర్తమానపు -ఆమి, -ఆమః, -ఆవః లలోని దీర్ఘ ఆ ను చేర్చే సూత్రం ఇది.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.3.101 अतो दीर्घो यञि
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 388 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • षढोः कः सि 8.2.41 · प्रकरण 12← निर्वेक्ष्यावः

    a ष् or ढ् becomes क् before a स

    A ष् or a ढ् is replaced by क् when a स follows. Roots whose final consonant has already become one of these meet the स of a future or aorist ending and harden to क्. वह् "to carry", whose ह् becomes ढ before the ending, gives वढ् + स्य + ति → वक्ष्यति "he will carry" (the क् and the स together read as क्ष). दृश् "to see", whose श् becomes ष, gives द्रष् + स्य + सि → द्रक्ष्यसि "you will see".

    స తరవాత వచ్చినపుడు ష్ లేదా ఢ్ క్ చేత మార్చబడుతుంది. చివరి హల్లు ఇప్పటికే వీటిలో ఒకటి అయిన ధాతువులు — భవిష్యత్ లేదా లుఙ్ ప్రత్యయపు స ను కలిసి క్ గా గట్టిపడతాయి. వహ్ "మోయుట", దీని హ్ ప్రత్యయం ముందు ఢ అవుతుంది, వఢ్ + స్య + తి → వక్ష్యతి "మోయును" ను ఇస్తుంది (క్ నూ స నూ కలిసి క్ష గా చదవబడతాయి). దృశ్ "చూచుట", దీని శ్ ష అవుతుంది, ద్రష్ + స్య + సి → ద్రక్ష్యసి "చూచెదవు" ను ఇస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.2.41 षढोः कः सि
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 546 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • सत्यापपाशरूपवीणातूलश्लोकसेनालोमत्वचवर्मवर्णचूर्णचुरादिभ्यो णिच् 3.1.25 · प्रकरण 21← विरहगुणितम्

    णिच् after सत्य and the like and after the tenth class (चुरादि)

    The affix णिच् (an इ that marks its stem a verb) is added after सत्य "true", पाश, रूप and the rest of that list, and after चुर् "to steal" and the roots that head its list — the चुरादि or tenth class. Here णिच् is not causative but the class's own marker (स्वार्थे, "in the root's own sense"). चुर् + णिच् → चोरि → चोरयति "steals"; the poem's कथ् "tell", रच् "compose", वास् "perfume" and सूच् "point to" are of this class, as कथयतः "the two tell".

    ణిచ్ ప్రత్యయం (తన స్థానాన్ని ధాతువుగా గుర్తించే ఇ) సత్య "నిజము", పాశ, రూప మొదలైన వాటి తరవాత, అలాగే చుర్ "దొంగిలించుట" మొదలైన ధాతువుల తరవాత — చురాది గణం, పదవ గణం — చేరుతుంది. ఇక్కడ ణిచ్ ప్రేరణార్థం కాదు, గణపు స్వంత గుర్తు (స్వార్థే, "ధాతువు తన అర్థంలోనే"). చుర్ + ణిచ్ → చోరి → చోరయతి "దొంగిలించును"; పద్యంలోని కథ్ "చెప్పుట", రచ్ "రచించుట", వాస్ "సువాసన చేయుట", సూచ్ "సూచించుట" ఈ గణంవే, కథయతః "ఇద్దరు చెప్పుదురు" అన్నట్టు.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.1.25 सत्यापपाशरूपवीणातूलश्लोकसेनालोमत्वचवर्मवर्णचूर्णचुरादिभ्यो णिच्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 691 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • हेतुमति च 3.1.26 · प्रकरण 22← गमय; मीलयित्वा; विरहगुणितम्

    the causative affix णिच्, added when the action has a prompter

    When an action has a हेतु — a causer who sets a doer to it — the affix णिच् (an इ that leaves guṇa or vṛddhi on the root) is placed after the root, and the prompter becomes the sentence's agent. रम् “take delight” → रमयति “gives delight” (1.33), दृश् “see” → दर्शयति “shows, causes to see” (1.39), वह् “carry” → वाहयति “has it carried” (1.40). The causative stem then takes the ordinary tense endings over the इ.

    హేతువు — ప్రేరకుడు — ఉన్నప్పుడు ధాతువు తరువాత ణిచ్ ప్రత్యయం (గుణ/వృద్ధిని మిగిల్చే ఇ) వస్తుంది, ప్రేరకుడే కర్త అవుతాడు. రమ్ → రమయతి (1.33), దృశ్ → దర్శయతి (1.39), వహ్ → వాహయతి (1.40). ఆ ఇ మీద సాధారణ కాల ప్రత్యయాలు చేరుతాయి.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.1.26 हेतुमति च
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 696 in the abridgement; the णिच् prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • मितां ह्रस्वः 6.4.92 · प्रकरण 22← गमय

    a मित्-marked root shortens its penultimate vowel before णि

    The roots marked मित् — the घटादि group and ज्ञप् and the like — shorten their penultimate vowel before णि (the causative), so that णि does not lengthen it. शम् "be at peace", which is मित्, gives शमि- before णि, and so शमयितुम् "to calm"; रम् likewise gives रमयति "delights".

    మిత్ చే గుర్తైన ధాతువులు — ఘటాది సముదాయము, జ్ఞప్ మొదలైనవి — ణి (ప్రేరణ) ముందు తమ ఉపధ (చివరి ముందటి) అచ్చును హ్రస్వం చేసుకుంటాయి, తద్వారా ణి దానిని దీర్ఘం చేయకుండా ఆగుతుంది. శమ్ "శాంతించుట", మిత్ ధాతువు, ణి ముందు శమి- అవుతుంది, కనుక శమయితుమ్ "శాంతింపజేయుటకు"; రమ్ కూడా రమయతి "ఆనందింపజేయును".

    • Aṣṭādhyāyī — 6.4.92 मितां ह्रस्वः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 700 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • क्तक्तवतू निष्ठा 1.1.26 · प्रकरण 34← उत्थिते; विरहगुणितम्

    the क्त and क्तवतु affixes are named निष्ठा

    The two affixes क्त and क्तवतु are given the name निष्ठा. क्त makes the past passive participle (कृतम् "done") and क्तवतु the past active participle (कृतवत् "having done"); gathering both under one name lets the later rules that shape them — the ones that add or withhold the augment इट्, or change the root before them — reach both by one word. प्रमत्तः "heedless", from मद् with क्त, तीर्णः "crossed", from तॄ, and विरचिताम् "arranged", from रच् with the causative, all end in a निष्ठा affix. The derivation names it on the silent step where the affix is fixed as निष्ठा.

    క్త, క్తవతు అనే రెండు ప్రత్యయాలకు నిష్ఠా అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. క్త భూతకాల కర్మణి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతమ్ "చేయబడిన"), క్తవతు భూతకాల కర్తరి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతవత్ "చేసినవాడు"); రెంటినీ ఒక సంజ్ఞ కింద కూర్చడం వల్ల వాటిని తీర్చిదిద్దే తరువాతి సూత్రాలు — ఇట్ ఆగమాన్ని చేర్చే లేదా ఆపే, లేదా వాటి ముందు ధాతువును మార్చే సూత్రాలు — రెంటినీ ఒక్క మాటతో అందుకోగలవు. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త గలవాడు", మద్ నుండి క్త తో, తీర్ణః "దాటిన", తౄ నుండి, విరచితామ్ "అమర్చబడిన", రచ్ నుండి ప్రేరణతో, అన్నీ నిష్ఠా ప్రత్యయంతో అంతమవుతాయి. ప్రత్యయం నిష్ఠాగా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.1.26 क्तक्तवतू निष्ठा
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 810 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • निष्ठा 3.2.102 · प्रकरण 34← उत्थिते; विरहगुणितम्

    the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root in a past sense

    In the sense of the past, the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root. क्त gives the past participle — usually passive (कृत 'done', गत 'gone'), active with verbs of state or motion (मत्त 'intoxicated'); क्तवतु gives the active past participle in -तवत् (कृतवत् 'having done'). The क्त word then declines as an ordinary adjective and agrees with its noun.

    భూతార్థంలో ధాతువు తరువాత నిష్ఠా ప్రత్యయాలు క్త, క్తవతు వస్తాయి. క్త భూత కృదంతం — సాధారణంగా కర్మణి (కృత "చేయబడినది", గత "వెళ్లినది"), స్థితి/గతి ధాతువులకు కర్తరి (మత్త "మత్తెక్కినవాడు"); క్తవతు కర్తరి భూత కృదంతం -తవత్ (కృతవత్ "చేసినవాడు"). క్త రూపం సామాన్య విశేషణంలా నడిచి తన నామంతో అన్వయిస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.2.102 निष्ठा
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 811 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §5.1, प्रमत्तः

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • निष्ठायां सेटि 6.4.52 · प्रकरण 34← विरहगुणितम्

    णि is dropped before a निष्ठा affix that takes इट्

    Before a निष्ठा affix (the past participle -त) that takes the इट् augment (an इ before it), the णि marker is dropped. भावि (from भू, made a verb-stem by णि) + इत → भावित "brought into being". The poem's tenth-class रच् "compose" gives विरचिताम् "the composed one".

    ఇట్ ఆగమం (ముందు ఒక ఇ) పొందే నిష్ఠా ప్రత్యయం (భూతకృదంతం -త) ముందు ణి గుర్తు లోపిస్తుంది. భావి (భూ నుండి ణి చే ధాతురూపమైనది) + ఇత → భావిత "కలిగింపబడినది". పద్యంలోని పదవ గణపు రచ్ "రచించుట" → విరచితామ్ "రచింపబడినదానిని".

    • Aṣṭādhyāyī — 6.4.52 निष्ठायां सेटि
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 820 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • न क्त्वा सेट् 1.2.18 · प्रकरण 36← मीलयित्वा

    a क्त्वा affix that takes इट् is not treated as कित्

    A क्त्वा affix — the absolutive suffix that makes "having done" — that is सेट् (takes the augment इट्, the propping इ-) is not treated as कित्, undoing the कित्-designation the surrounding rules would give it. Without the कित् mark the root is free to take the guṇa strengthening a कित् affix blocks. मीलयित्वा "having closed the eyes", where क्त्वा comes with इ before it, is सेट्, so क्त्वा is not कित् here and the root keeps its strengthened shape. The derivation names it on the silent step where the कित्-designation is withdrawn.

    క్త్వా ప్రత్యయం — "చేసి" అనే అర్థమిచ్చే సమాపకక్రియా ప్రత్యయం — సేట్ అయితే (ఇట్ ఆగమాన్ని, ఆనించే ఇ-, తీసుకుంటే) కిత్‌గా వర్తించదు, చుట్టూ ఉన్న సూత్రాలు దానికి ఇచ్చే కిత్ సంజ్ఞను తొలగిస్తుంది. కిత్ గుర్తు లేకపోతే, కిత్ ప్రత్యయం అడ్డుకునే గుణ బలపడటాన్ని ధాతువు తీసుకోగలదు. మీలయిత్వా "కన్నులు మూసి", ఇక్కడ క్త్వా ముందు ఇ తో వస్తుంది, సేట్, కాబట్టి ఇక్కడ క్త్వా కిత్ కాదు, ధాతువు తన బలపడిన రూపాన్ని నిలుపుకుంటుంది. కిత్ సంజ్ఞ ఉపసంహరించబడే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.2.18 न क्त्वा सेट्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 876 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • समानकर्तृकयोः पूर्वकाले 3.4.21 · प्रकरण 36← मीलयित्वा

    the absolutive क्त्वा for the earlier of two acts by one agent

    When two actions share one agent, the earlier of them takes the affix क्त्वा — the absolutive, “having …ed”. भुक्त्वा व्रजति, “having eaten, he goes”. It ties two verbs into one sentence under a single subject, the क्त्वा-form always the prior act. नीत्वा and स्थित्वा are of this kind.

    ఒకే కర్తకు రెండు క్రియలు ఉన్నప్పుడు, ముందు జరిగేదానికి క్త్వా ప్రత్యయం — క్త్వార్థకం (అసమాపక క్రియ), “…చేసి” — వస్తుంది. భుక్త్వా వ్రజతి — “తిని వెళ్తాడు”. ఒకే కర్తతో రెండు క్రియలను ఒక వాక్యంగా కలుపుతుంది; క్త్వాంత రూపమే ముందటి పని. నీత్వా, స్థిత్వా ఈ రకమే.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.4.21 समानकर्तृकयोः पूर्वकाले
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 875 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद् वृद्धम् 1.1.73 · प्रकरण 48← मीलयित्वा

    a stem whose first vowel is a वृद्धि vowel is named वृद्धम्

    A stem the first of whose vowels (अचाम् आदिः) is a वृद्धि vowel — आ, ऐ or औ — is given the name वृद्धम्. The name marks a word as begun in a strengthened vowel, so the rules that turn on such a beginning can reach it. आदाय "having taken", आरूढे "mounted" and आयत्तम् "dependent" all open in आ, and are वृद्धम् by this rule. The derivation names it on the silent step where the word is fixed as वृद्धम्.

    ఏ అంగం మొదటి అచ్చు (అచామ్ ఆదిః) వృద్ధి అచ్చు — ఆ, ఐ లేదా ఔ — అయితే, ఆ అంగానికి వృద్ధమ్ అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ, పదం బలపడిన అచ్చుతో మొదలైనట్లు గుర్తిస్తుంది, తద్వారా అటువంటి ఆరంభంపై ఆధారపడే సూత్రాలు దాన్ని అందుకోగలవు. ఆదాయ "తీసుకొని", ఆరూఢే "ఎక్కిన", ఆయత్తమ్ "ఆధారపడిన" అన్నీ ఆ తో మొదలవుతాయి, ఈ సూత్రంచేత వృద్ధమ్ అవుతాయి. పదం వృద్ధమ్‌గా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.1.73 वृद्धिर्यस्याचामादिस्तद् वृद्धम्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1070 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • सात्पदाद्योः 8.3.111 · प्रकरण 59← उत्थिते

    the स of the सात् affix and a word-initial स are not made retroflex

    The स of the affix सात् (as in अग्निसात् "reduced to ashes") and a स that begins a word are not turned into the retroflex ष. So अस् "to be", built to सन् "being", keeps its dental स because it stands at the head of the word.

    సాత్ ప్రత్యయపు స (అగ్నిసాత్ "బూడిదైపోయినది" లో వలె) మరియు పదం మొదట నిలిచే స మూర్ధన్య ష గా మారవు. కనుక అస్ "ఉండుట", సన్ "ఉన్న" గా ఏర్పడినప్పుడు, పదం మొదట నిలవడం చేత తన దంత్య స ను నిలుపుకుంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.3.111 सात्पदाद्योः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1238 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • द्यतिस्यतिमास्थामित्ति किति 7.4.40 · not in the abridgement← उत्थिते

    दो, सो, मा, स्था replace their final by इ before a त-initial कित् affix

    The roots दो "cut", सो "end", मा "measure" and स्था "stand" replace their final vowel by इ before a त-initial affix marked कित्. स्था + क्त → स्थित "stood", and so स्थितः "standing", स्थित्वा "having stood". This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.

    దో "కోయుట", సో "అంతమొందుట", మా "కొలుచుట", స్థా "నిలుచుట" ధాతువులు కిత్ చే గుర్తైన తకారాది ప్రత్యయం ముందు తమ చివరి అచ్చును ఇ చే మారుస్తాయి. స్థా + క్త → స్థిత "నిలిచిన", కనుక స్థితః "నిలుచుచున్న", స్థిత్వా "నిలిచి". ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.4.40 द्यतिस्यतिमास्थामित्ति किति
    • Siddhāntakaumudī — outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras

    uncheckeddrafted from the rule text

  • अ अ 8.4.68 · not in the abridgement← गमय; मीलयित्वा; विरहगुणितम्; निर्वेक्ष्यावः

    the short अ, held open through the derivation, returns to its close sound at the end

    The last sūtra of the Aṣṭādhyāyī. Throughout a derivation the short अ is treated as though it were open (विवृत), like the long आ, so that the rules can reach it; this rule restores its natural close (संवृत) sound once the derivation is done. It is the final step of nearly every chain — of चक्रे, of प्रमत्तः, and the rest. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.

    అష్టాధ్యాయి చివరి సూత్రం. వ్యుత్పత్తి అంతటా హ్రస్వ అ ను విచ్చుకున్నట్టుగా (వివృత), దీర్ఘ ఆ వలె, గ్రహిస్తారు — తద్వారా నియమాలు దానిని అందుకోగలుగుతాయి; వ్యుత్పత్తి ముగిసిన పిదప ఈ సూత్రం దాని సహజ సంవృత ధ్వనిని తిరిగి ఇస్తుంది. ఇది దాదాపు ప్రతి గొలుసుకూ చివరి మెట్టు — చక్రే కు, ప్రమత్తః కు, మిగిలిన వాటికి. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.4.68 अ अ
    • Siddhāntakaumudī — outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras

    uncheckeddrafted from the rule text

१समासविग्रहthe compounds, unpacked

शापान्तः

शाप · अन्त

  1. शापस्य अन्तः

    तत्पुरुष (genitive) — the end of the curse

तत्पुरुष. the curse's end — Mallinātha glosses शापावसानम्, changing only the second member, and **supplies the verb the sentence has none of**: भविष्यतीति शेषः, *will be, is to be supplied*. **The word शाप has not been said since 1.1**, where the curse was given and the poem's whole distance made; it comes back in the first word of the stanza that ends it

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who glosses मे शापान्तः शापावसानम् । भविष्यतीति शेषः; DCS gives the members as शाप and अन्त. That the word returns from 1.1 is the reader's“utthite sati me śāpāntaḥ śāpāvasānam | bhaviṣyatīti śeṣaḥ”

भुजगशयनात्

भुजग · शयन

  1. भुजगः एव शयनम्, तस्मात्

    कर्मधारय — the snake that is the bed

कर्मधारय. from the snake he sleeps on — **and Mallinātha's एव is what fixes the relation**: भुजगः शेष एव शयनम्, *the snake, that is Śeṣa, is himself the bed*. Not a bed made of a snake or belonging to one: the snake is the bed. He also names the snake, which the verse does not — शेष, the thousand-headed serpent Viṣṇu sleeps on between the ages, and the word is the same one the second pāda uses for the *remaining* months

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who glosses भुजगः शेष एव शयनं तस्मात्; DCS gives the members as भुजग and शयन. That the snake's name is the second pāda's adjective is the reader's“bhujagaḥ śeṣa eva śayanaṃ tasmād utthite sati”

शार्ङ्गपाणौ

शार्ङ्ग · पाणि

  1. पाणौ शार्ङ्गं यस्य सः, तस्मिन्

    बहुव्रीहि — he who has the Śārṅga bow in his hand

बहुव्रीहि — it refers to विष्णौ. in the hand of him who holds the Śārṅga — **and Mallinātha names two rules on one compound.** First that it is a bahuvrīhi at all, by “सप्तमीविशेषणे-” इत्यादिना — Pāṇini 2.2.35 सप्तमीविशेषणे बहुव्रीहौ, which puts the locative word first. Then, since the locative word here stands *second*, he licenses the inversion: “प्रहरणार्थेभ्यः परे निष्ठासप्तम्यौ भवतः” इति वक्तव्यात् **पाणिशब्दस्योत्तरनिपातः**, after words meaning a weapon the निष्ठा and the locative come after. He supplies the god's name, विष्णौ, which the verse never says

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who unpacks पाणौ शार्ङ्गं यस्य स तस्मिञ्शार्ङ्गपाणौ विष्णौ, names “सप्तमीविशेषणे-” इत्यादिना बहुव्रीहिः and cites “प्रहरणार्थेभ्यः परे निष्ठासप्तम्यौ भवतः” इति वक्तव्यात्पाणिशब्दस्योत्तरनिपातः; Pāṇini 2.2.35 by way of skt-data's sūtra corpus. The वक्तव्य is not in that corpus under its own words, which is what a vārttika looks like there. DCS gives शार्ङ्गपाणि as one lemma and marks no members; the word it points at is not in the verse and is supplied here, as at 1.6“pāṇau śārṅgaṃ yasya sa tasmiñ śārṅgapāṇau viṣṇau || “saptamīviśeṣaṇe-” ityādinā bahuvrīhiḥ”

विरहगुणितम्

विरह · गुणित

  1. विरहे गुणितम्

    तत्पुरुष (locative) — multiplied up during the separation

तत्पुरुष — it agrees with आत्माभिलाषम्. grown by multiplication all the while apart — गुणित is the participle of the causative of √गुण्, *to multiply*, and the arithmetical word is exact: not that the longing grew but that it was multiplied out, term by term. Mallinātha glosses it as rehearsal, **एवमेवं करिष्यावः इति मनस्यावर्तितम्**, *turned over in the mind as: we shall do this and this*. That is the same verb आवर्तित he used one stanza back for बहु विगणयन्, and the two stanzas' arithmetic is the same man's

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who glosses विरहे गुणितमेवमेवं करिष्याव इति मनस्यावर्तितम् — the copy reads करिष्यातीति; DCS gives the members as विरह and गुणय्, lemmatising the second as the causative stem. The link to 2.49 is the reader's“virahe guṇitam evam evaṃ kariṣyāv[a] iti manasy āvartitam”

आत्माभिलाषम्

आत्मन् · अभिलाष

  1. आत्मनोः अभिलाषः

    तत्पुरुष (genitive) — the longing of the two of us

तत्पुरुष. the longing of us both — **and the first member is a dual, which the compound cannot show.** Mallinātha writes it out: आत्मनोः **आवयोः** अभिलाषम्, of ourselves, of the two of us. Inside a compound आत्मन् has no number, so the fact that the desire belongs to both of them has to be read off the आवाम् in the pāda above. He glosses the second member मनोरथम्, the word he used for सङ्कल्प at 2.42 and प्रार्थना at 2.48

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who glosses आत्मनोरावयोरभिलाषं मनोरथम्; DCS gives the members as आत्मन् and अभिलाष. That the compound cannot show the dual is the reader's“ātmanor āvayor abhilāṣaṃ manoratham”

परिणतशरच्चन्द्रिकासु

परिणत · शरद् · चन्द्रिका

  1. शरदः चन्द्रिका

    तत्पुरुष (genitive) — the moonlight of autumn

  2. परिणता शरच्चन्द्रिका यासां ताः, तासु

    बहुव्रीहि — the nights whose autumn moonlight has come to its full

बहुव्रीहि — it refers to क्षपासु. whose autumn moonlight is at the full — Mallinātha unpacks it word for word, परिणताः शरच्चन्द्रिका यासां तासु. **The first member is the one his long closing argument turns on**: परिणत is *ripened, come round to its end*, and he uses it to answer an objection about the calendar — the verse does not say autumn *begins* after the four months, it says the nights are ones whose autumn moonlight has matured, and autumn runs to the end of Kārttika

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who unpacks परिणताः शरच्चन्द्रिका यासां तासु क्षपासु रात्रिषु and later argues आकार्तिकसमाप्तेः शरत्कालानुवृत्तेः परिणतशरच्चन्द्रिकास्वित्युक्तम्; DCS gives the members as परिणम्, शरद् and चन्द्रिका, lemmatising the first as the root with its preverb“pariṇatāḥ śaraccandrikā yāsāṃ tāsu kṣapāsu rātriṣu”

२प्रतिपदार्थeach word, its form and sense

  • a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

    शापान्तः

    printed शापान्तो

    अन्त

    the end of the curse — the subject of a sentence with no verb; Mallinātha supplies भविष्यति, *will be*. **It is the first word of the message that looks past the message**: everything from 2.41 has been the present tense of a man on a hill, and this is a future in a nominal sentence, with the verb left out

    a-stem masculine

    The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः.

    అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్షః, యక్షౌ, యక్షాః.

    • Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; राम prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §4.2, the a-stem masculine

    uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

    a-stem masculine

    The largest noun class, and the one every other declension is measured against: यक्ष, राम. The nominative singular यक्षः ends in a visarga that is a buried स् (8.2.66, then 8.3.15); the instrumental शापेन comes from टा becoming इन after an a-stem (7.1.12) and then अ + इ → ए (6.1.87); the locative plural is यक्षेषु. Adjectives in अ — प्रमत्त, भोग्य — decline the same way in the masculine, so प्रमत्तः and भोग्येण sit in this same table.

    అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్ష, రామ. శబ్దమంజరిలో మొదటి శబ్దం 'రామః రామౌ రామాః'. ప్రథమా ఏకవచనం యక్షః (దాగిన స్), తృతీయా శాపేన (టా → ఇన 7.1.12; అ + ఇ → ఏ 6.1.87), సప్తమీ బహువచనం యక్షేషు. అకారాంత విశేషణాలు — ప్రమత్త, భోగ్య — పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి; ప్రమత్తః, భోగ్యేణ ఇదే పట్టికలో ఉంటాయి.

    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — रामः prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
    • docs/lessons/1.1.md — §4, the a-stem masculine

    uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

    अकारान्त पुंलिङ्ग
    एकवचनद्विवचनबहुवचन
    प्रथमाअन्तःअन्तौअन्ताः
    द्वितीयाअन्तम्अन्तौअन्तान्
    तृतीयाअन्तेनअन्ताभ्याम्अन्तैः
    चतुर्थीअन्तायअन्ताभ्याम्अन्तेभ्यः
    पञ्चमीअन्तात्अन्ताभ्याम्अन्तेभ्यः
    षष्ठीअन्तस्यअन्तयोःअन्तानाम्
    सप्तमीअन्तेअन्तयोःअन्तेषु
    सम्बोधनअन्तअन्तौअन्ताः

    uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

    a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on

    1. राम

    2. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः

      राम + स्

    3. 8.2.66ससजुषो रुः

      राम + रुँ

    4. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः

      राम + र्

    5. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः

      रामः

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular

    मे

    printed शापान्तो

    अस्मद्

    my — the enclitic genitive, third time in six stanzas after 2.45 and 2.48, and the last time the message speaks of him alone: from the third pāda on the pronouns are dual

    pronoun

    A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand.

    తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

    uncheckedauthored

    pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern अस्मद् declines on

    1. अस्मद्

    2. 7.1.27युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश्

      अस्मद्+अ

    3. 7.2.96तवममौ ङसि

      मम+अद्+अ

    4. 6.1.97अतो गुणे

      ममद्+अ

    5. 7.2.90शेषे लोपः

      मम

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • a-stem neuter, पञ्चमी एकवचन ablative singular

    भुजगशयनात्

    printed भुजगशयनादुत्थिते

    शयन

    from his snake-bed — an ablative of the place risen from. **भुजग is *the crooked-goer***, a description used as a name for a snake, and Mallinātha replaces it with the proper name, शेष. The whole stanza's date rests on this: Viṣṇu sleeps through the four months of the rains and wakes on the eleventh of Kārttika

    a-stem neuter

    Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि.

    తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

    uncheckedauthored

    a-stem neuter

    Neuter nouns in short अ: फल “fruit”, वचन “word”, कुसुम, and adjectives in अ agreeing with a neuter noun. The nominative and accusative singular end in अम् (7.1.24) — फलम् — and are alike; the plural फलानि takes नुम् and lengthens; the instrumental plural is फलैः (7.1.9). It is the a-stem masculine’s table with the neuter’s own nominative, accusative and the -आनि plural.

    హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దాలు: ఫల “పండు”, వచన “మాట”, కుసుమ, నపుంసక నామానికి అన్వయించే అకారాంత విశేషణాలు. ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు అమ్ తో ముగుస్తాయి (7.1.24) — ఫలమ్ — రెండూ ఒకటే; బహువచనం ఫలాని నుమాగమంతో దీర్ఘమవుతుంది; తృతీయా బహువచనం ఫలైః (7.1.9). అకారాంత పుంలింగ పట్టికే, నపుంసకపు సొంత ప్రథమ, ద్వితీయ, -ఆని బహువచనంతో.

    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — फल / a-stem neuter prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • Śabdamañjarī — अकारान्त नपुंसकलिङ्ग — फलम् फले फलानि

    uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

    अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
    एकवचनद्विवचनबहुवचन
    प्रथमाशयनम्शयनेशयनानि
    द्वितीयाशयनम्शयनेशयनानि
    तृतीयाशयनेनशयनाभ्याम्शयनैः
    चतुर्थीशयनायशयनाभ्याम्शयनेभ्यः
    पञ्चमीशयनात्शयनाभ्याम्शयनेभ्यः
    षष्ठीशयनस्यशयनयोःशयनानाम्
    सप्तमीशयनेशयनयोःशयनेषु
    सम्बोधनशयनशयनेशयनानि

    uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

    a-stem neuter, पञ्चमी एकवचन ablative singular · the pattern फल declines on

    1. फल

    2. 7.1.12टाङसिङसामिनात्स्याः

      फल + आत्

    3. 6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः

      फलात्

    4. 8.2.39झलां जशोऽन्ते8.4.56वाऽवसाने

      फलाद्

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • √स्था + क्त, सप्तमी एकवचन locative singular

    उत्थिते

    printed भुजगशयनादुत्थिते

    उत्थित, from √स्था with उद् and क्त

    when he has risen — a locative absolute, and Mallinātha writes in the सति the construction wants: उत्थिते **सति**. It is the fifth time in the canto that word has had to be supplied, after 2.35, 2.37, 2.40 and 2.41. The participle is active in sense, as क्त is for verbs of motion and state, and the root is the same √स्था that stood in स्थ at 2.41's रामगिर्याश्रमस्थः

    past participle, क्त

    The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective.

    క్త ప్రత్యయం భూత కృదంతాన్ని చేస్తుంది — సాధారణంగా కర్మణి, "చేయబడినది"; గతి/స్థితి ధాతువులకు కర్తరి: గతః "వెళ్లినవాడు". తరువాత సామాన్య విశేషణంలా నడుస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.2.102 निष्ठा
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 811 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §5.1, प्रमत्तः

    uncheckeddrafted from the rule and the Bālānandinī; sūtra from skt-mcp

    √स्था · class 1 · क्त

    1. ष्ठा

    2. 1.3.1भूवादयो धातवः

      ष्ठा॒

    3. vārttika 6.1.64.2

      स्था

    4. 1.4.58प्रादयः

      उद् + स्था

      and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80

    5. 3.2.102निष्ठा

      उद् + स्था + क्त

      and, without changing the form,1.3.8

    6. 1.3.9तस्य लोपः

      उद् + स्था + त

      and, without changing the form,1.1.261.2.451.2.463.4.1141.1.431.1.37

    7. 4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्

      उद् + स्था + त + ङि

      and, without changing the form,1.3.8

    8. 1.3.9तस्य लोपः

      उद् + स्था + त + इ

      and, without changing the form,1.1.372.4.827.2.101.4.13

    9. 7.4.40द्यतिस्यतिमास्थामित्ति किति

      उद् + स्थि + त + इ

      and, without changing the form,1.4.141.4.18

    10. 6.1.87आद्गुणः

      उद् + स्थि + त् + ए

      and, without changing the form,8.2.398.3.111

    11. 8.4.55खरि च

      उत् + स्थि + त् + ए

    12. 8.4.61उदः स्थास्तम्भोः पूर्वस्य

      उत् + थ्थि + त् + ए

    13. 8.4.65झरो झरि सवर्णे

      उत्थिते

    uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

    a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern राम declines on

    1. राम

    2. 1.3.8लशक्वतद्धिते1.3.9तस्य लोपः

      राम + इ

    3. 6.1.87आद्गुणः

      रामे

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • i-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular

    शार्ङ्गपाणौ

    शार्ङ्गपाणि

    when the bow-holder — the locative absolute's subject, and the god is named by his weapon and not by his name. Mallinātha supplies the name, **विष्णौ**, and then spends more words on the compound's word order than on the god: the second member is पाणि where the rule would put it first, and he cites a वक्तव्य to allow it. शार्ङ्ग is *made of horn*, the bow Viṣṇu carries

    i-stem masculine

    A short-i stem: अद्रिः, अद्री, अद्रयः. The i lengthens or takes guṇa before most endings.

    తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

    uncheckedauthored

    i-stem masculine

    Nouns whose stem ends in short इ, in the masculine: हरि, अद्रि, कवि. The nominative singular is हरिः; the instrumental हरिणा takes ना for टा after a short इ-stem (7.3.120); the dative हरये and the genitive/ablative हरेः show guṇa (7.3.111, 6.1.110); the locative singular हरौ ends in औ (7.3.119). Śabdamañjarī drills it as हरिः हरी हरयः.

    హ్రస్వ ఇకారాంత పుంలింగ శబ్దాలు: హరి, అద్రి, కవి. ప్రథమైకవచనం హరిః; తృతీయైకవచనం హరిణా — హ్రస్వ ఇకారాంతం తరువాత టా → నా (7.3.120); చతుర్థి హరయే, షష్ఠి/పంచమి హరేః గుణంతో (7.3.111, 6.1.110); సప్తమైకవచనం హరౌ, ఔ కారాంతం (7.3.119). శబ్దమంజరి “హరిః హరీ హరయః”.

    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — हरि / i-stem masculine prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • Śabdamañjarī — इकारान्त पुंल्लिङ्ग — हरिः हरी हरयः

    uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

    इकारान्त पुंलिङ्ग
    एकवचनद्विवचनबहुवचन
    प्रथमाशार्ङ्गपाणिःशार्ङ्गपाणीशार्ङ्गपाणयः
    द्वितीयाशार्ङ्गपाणिम्शार्ङ्गपाणीशार्ङ्गपाणीन्
    तृतीयाशार्ङ्गपाणिनाशार्ङ्गपाणिभ्याम्शार्ङ्गपाणिभिः
    चतुर्थीशार्ङ्गपाणयेशार्ङ्गपाणिभ्याम्शार्ङ्गपाणिभ्यः
    पञ्चमीशार्ङ्गपाणेःशार्ङ्गपाणिभ्याम्शार्ङ्गपाणिभ्यः
    षष्ठीशार्ङ्गपाणेःशार्ङ्गपाण्योःशार्ङ्गपाणीनाम्
    सप्तमीशार्ङ्गपाणौशार्ङ्गपाण्योःशार्ङ्गपाणिषु
    सम्बोधनशार्ङ्गपाणेशार्ङ्गपाणीशार्ङ्गपाणयः

    uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

    i-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern हरि declines on

    1. हरि

    2. 7.3.119अच्च घेः

      हरि + औ

    3. 7.3.119अच्च घेः

      हर + औ

    4. 6.1.88वृद्धिरेचि

      हरौ

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • a-stem masculine, द्वितीया बहुवचन accusative plural

    शेषान्

    printed शेषान्मासान्

    शेष

    the ones left — glossed अवशिष्टान्, remaining. **The word is the snake's name one pāda earlier**, in a different sense of the same root √शिष्, *what is left over*: Śeṣa is the remainder that survives the dissolution of the world. The verse uses both senses within seven syllables and says nothing about it

    a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, द्वितीया बहुवचन accusative plural

    अकारान्त पुंलिङ्ग
    एकवचनद्विवचनबहुवचन
    प्रथमाशेषःशेषौशेषाः
    द्वितीयाशेषम्शेषौशेषान्
    तृतीयाशेषेणशेषाभ्याम्शेषैः
    चतुर्थीशेषायशेषाभ्याम्शेषेभ्यः
    पञ्चमीशेषात्शेषाभ्याम्शेषेभ्यः
    षष्ठीशेषस्यशेषयोःशेषाणाम्
    सप्तमीशेषेशेषयोःशेषेषु
    सम्बोधनशेषशेषौशेषाः

    uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

    a-stem masculine, द्वितीया बहुवचन accusative plural · the pattern राम declines on

    1. राम

    2. 1.3.8लशक्वतद्धिते1.3.9तस्य लोपः

      राम + अस्

    3. 6.1.102प्रथमयोः पूर्वसवर्णः

      रामास्

    4. 6.1.103तस्माच्छसो नः पुंसि

      रामान्

    5. 8.4.37पदान्तस्य

      रामान्

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

    शेषान्, *the ones left*, Mallinātha glosses अवशिष्टान्, remaining — the four months still to run of the curse. But the same syllables are a name one pāda above: भुजग, the snake Viṣṇu sleeps on, is शेष, and Mallinātha supplies that name in his gloss. Both words come from √शिष्, *to be left over* — Śeṣa is the remainder that survives the dissolution of the world, and the months are the remainder of the curse's term. The verse uses both senses within seven syllables and says nothing about it.

    శేషాన్‌ ను మల్లినాథుడు అవశిష్టాన్‌ అని గ్లోసు చేస్తాడు — శాపకాలంలో ఇంకా మిగిలిన నాలుగు నెలలు. కానీ అవే అక్షరాలు ఒక పాదం పైన ఒక పేరు: విష్ణువు శయనించే భుజగం శేషః, ఆ పేరును మల్లినాథుడు గ్లోసులో పూరిస్తాడు. రెండు పదాలూ √శిష్‌, *మిగులుట* నుండి — శేషుడు ప్రళయంలో మిగిలే శేషం, నెలలు శాపకాలపు శేషం. కావ్యం ఏడు అక్షరాలలో రెండు అర్థాలనూ వాడి దానిగుఱించి ఏమీ చెప్పదు.

    • Mallinātha, Sañjīvinī — 2.50: śeṣān avaśiṣṭāṃś caturo māsān

  • a-stem masculine, द्वितीया बहुवचन accusative plural

    मासान्

    printed शेषान्मासान्

    मास

    months — the object of the imperative, an accusative of duration. **Mallinātha dates them exactly**: मेघदर्शनप्रभृति हरिबोधनदिनान्तम्, from the sighting of the cloud to the day Hari wakes. And he answers the arithmetic before it is raised: दशदिवसाधिक्यं त्वत्र न विवक्षितम्, the extra ten days are not meant — the first canto opened on the first day of Āṣāḍha and Viṣṇu wakes on the eleventh of Kārttika

    a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, द्वितीया बहुवचन accusative plural

    अकारान्त पुंलिङ्ग
    एकवचनद्विवचनबहुवचन
    प्रथमामासःमासौमासाः
    द्वितीयामासम्मासौमासान्
    तृतीयामासेनमासाभ्याम्मासैः
    चतुर्थीमासायमासाभ्याम्मासेभ्यः
    पञ्चमीमासात्मासाभ्याम्मासेभ्यः
    षष्ठीमासस्यमासयोःमासानाम्
    सप्तमीमासेमासयोःमासेषु
    सम्बोधनमासमासौमासाः

    uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

    a-stem masculine, द्वितीया बहुवचन accusative plural · the pattern राम declines on

    1. राम

    2. 1.3.8लशक्वतद्धिते1.3.9तस्य लोपः

      राम + अस्

    3. 6.1.102प्रथमयोः पूर्वसवर्णः

      रामास्

    4. 6.1.103तस्माच्छसो नः पुंसि

      रामान्

    5. 8.4.37पदान्तस्य

      रामान्

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

    मासान्, *months*, is the object of the imperative, an accusative of duration, and the first thing in the message with a date on it. Mallinātha fixes the span in seven words — मेघदर्शनप्रभृति हरिबोधनदिनान्तम्, from the sighting of the cloud to the day Hari wakes — and then closes the arithmetic before anyone opens it: दशदिवसाधिक्यं त्वत्र न विवक्षितम्, the extra ten days are not meant. The poem opened on the first day of Āṣāḍha and Viṣṇu wakes on the eleventh of Kārttika, which is four months and ten days; the verse says four months.

    మాసాన్‌, *నెలలు*, ఆజ్ఞ యొక్క కర్మ, కాలవ్యాప్తి ద్వితీయ, సందేశంలో తేదీ ఉన్న మొదటి విషయం. మల్లినాథుడు కాలాన్ని ఏడు పదాలలో నిర్ణయిస్తాడు — మేఘదర్శనప్రభృతి హరిబోధనదినాన్తమ్‌, మేఘం కనబడినది మొదలు హరి మేల్కొను దినందాకా — మఱి ఎవరూ లేవనెత్తకముందే లెక్కను ముగిస్తాడు: దశదివసాధిక్యం త్వత్ర న వివక్షితమ్‌, అదనపు పది రోజులు వివక్షితం కాదు. కావ్యం ఆషాఢ ప్రథమదినాన మొదలై విష్ణువు కార్తిక ఏకాదశిన మేల్కొంటాడు, అది నాలుగు నెలల పది రోజులు; శ్లోకం నాలుగు నెలలంటుంది.

    • Mallinātha, Sañjīvinī — 2.50: meghadarśanaprabhṛti haribodhanadināntam ityarthaḥ | daśadivasādhikyaṃ tv atra na vivakṣitam

  • √गम् with णिच्, class 1, लोट्, parasmaipada, second person singular

    गमय

    √गम् with णिच्

    get them past — a causative imperative: not *go* but *make go*, which is what one does to time. **And Mallinātha says how**: धैर्येणातिवाहय, *pass them with fortitude*. The adverb is his and not the verse's. It is the message's only imperative, and the only thing in five stanzas the husband asks her to do

    causative, णिच्

    The suffix णिच् makes a verb causative — 'X' becomes 'make someone X'. गमित is not 'gone' but 'made to go'.

    తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

    uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)

    √गम् with णिच् · class 1 · लोट्

    1. गमॢँ

    2. 1.3.1भूवादयो धातवः

      ग॒मॢँ

      and, without changing the form,1.3.2

    3. 1.3.9तस्य लोपः

      गम्

      and, without changing the form,dhātupāṭha 01.0934

    4. 3.1.26हेतुमति च

      गम् + णिच्

      and, without changing the form,3.1.321.3.31.3.7

    5. 1.3.9तस्य लोपः

      गम् + इ

      and, without changing the form,3.4.1141.3.781.4.13

    6. 7.2.116अत उपधायाः

      गाम् + इ

    7. 3.3.162लोट् च

      गाम् + इ + लोँट्

      and, without changing the form,1.3.21.3.3

    8. 1.3.9तस्य लोपः

      गाम् + इ + ल्

    9. 3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्

      गाम् + इ + सिप्

      and, without changing the form,1.3.3

    10. 1.3.9तस्य लोपः

      गाम् + इ + सि

      and, without changing the form,3.4.113

    11. 3.1.68कर्तरि शप्

      गाम् + इ + शप् + सि

      and, without changing the form,1.3.31.3.8

    12. 1.3.9तस्य लोपः

      गाम् + इ + अ + सि

      and, without changing the form,3.4.113

    13. 3.4.87सेर्ह्यपिच्च

      गाम् + इ + अ + हि

      and, without changing the form,1.2.41.4.13

    14. 7.3.84सार्वधातुकार्धधातुकयोः

      गाम् + ए + अ + हि

    15. 6.4.92मितां ह्रस्वः

      गम् + ए + अ + हि

      and, without changing the form,1.4.14

    16. 6.4.105अतो हेः

      गम् + ए + अ

    17. 6.1.78एचोऽयवायावः

      गम् + अय् + अ

    18. 8.4.68अ अ

      गमय

    uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

  • r-stem masculine, द्वितीया बहुवचन accusative plural

    चतुरः

    printed चतुरो

    चतुर्

    four — the numeral, which in Sanskrit declines and agrees rather than standing invariable. **It is the number the whole poem has been counting down**: 1.4 gave eight months of the curse still to run, and here four are left. Mallinātha does the arithmetic in his gloss and rules out the odd ten days. The numeral चतुर् declines on the consonant pattern

    consonant stem

    A stem ending in a consonant. The endings are added directly, so the join is where the sound changes happen.

    తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

    uncheckedauthored

    r-stem masculine, द्वितीया बहुवचन accusative plural · the pattern चतुर् declines on

    1. चतुर्

    2. 6.1.77इको यणचि

      चतुरस्

    3. 8.2.66ससजुषो रुः

      चतुररुँ

    4. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः

      चतुरः

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • a-stem neuter, द्वितीया द्विवचन accusative dual

    लोचने

    लोचन

    your two eyes — the object of the absolutive. **The same noun stood at 2.43 as लोचनाभ्याम्**, where her eyes could not see him; here she is told to shut them. The dual is a natural pair and not a grammatical flourish, and it is the first of the stanza's three duals

    a-stem neuter — Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि. · a-stem neuter, द्वितीया द्विवचन accusative dual

    अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
    एकवचनद्विवचनबहुवचन
    प्रथमालोचनम्लोचनेलोचनानि
    द्वितीयालोचनम्लोचनेलोचनानि
    तृतीयालोचनेनलोचनाभ्याम्लोचनैः
    चतुर्थीलोचनायलोचनाभ्याम्लोचनेभ्यः
    पञ्चमीलोचनात्लोचनाभ्याम्लोचनेभ्यः
    षष्ठीलोचनस्यलोचनयोःलोचनानाम्
    सप्तमीलोचनेलोचनयोःलोचनेषु
    सम्बोधनलोचनलोचनेलोचनानि

    uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

    a-stem neuter, द्वितीया द्विवचन accusative dual · the pattern फल declines on

    1. फल

    2. 7.1.19नपुंसकाच्च

      फल+ई

    3. 6.1.87आद्गुणः

      फले

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • √मील् with णिच् + क्त्वा

    मीलयित्वा

    √मील् with णिच् and क्त्वा

    having closed them — a causative absolutive, *having made them shut*. Mallinātha glosses it निमील्य, which is the same verb with a preverb instead of a causative and so takes ल्यप् where this takes क्त्वा — the two affixes the corpus has been separating since 2.45 stand side by side in his gloss and the verse's word. **DCS tags this `pos=vi` too**, the sixth time in six stanzas, and here the drafting script's क्त्वा is right

    absolutive, क्त्वा

    'Having X-ed' — the earlier of two actions with the same agent: नीत्वा 'having passed [the months]'. It never declines.

    తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

    uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)

    √मील् with णिच् · class 1 · क्त्वा

    1. मीलँ

    2. 1.3.1भूवादयो धातवः

      मीलँ

      and, without changing the form,1.3.2

    3. 1.3.9तस्य लोपः

      मील्

    4. 3.1.26हेतुमति च

      मील् + णिच्

      and, without changing the form,3.1.321.3.31.3.7

    5. 1.3.9तस्य लोपः

      मील् + इ

      and, without changing the form,3.4.1141.4.13

    6. 3.4.21समानकर्तृकयोः पूर्वकाले

      मील् + इ + क्त्वा

      and, without changing the form,1.3.8

    7. 1.3.9तस्य लोपः

      मील् + इ + त्वा

      and, without changing the form,1.2.463.4.1141.1.731.1.40

    8. 7.2.35आर्धधातुकस्येड् वलादेः

      मील् + इ + इट् + त्वा

      and, without changing the form,1.3.3

    9. 1.3.9तस्य लोपः

      मील् + इ + इ + त्वा

      and, without changing the form,1.2.181.4.13

    10. 7.3.84सार्वधातुकार्धधातुकयोः

      मील् + ए + इ + त्वा

    11. 6.1.78एचोऽयवायावः

      मील् + अय् + इ + त्वा

    12. 8.4.68अ अ

      मीलयित्वा

    uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

  • अव्यय

    पश्चात्

    printed पश्चादावां

    पश्चात्

    after that — glossed अनन्तरम्, *immediately after*, which takes the gap out. The indeclinable is the poem's turn from waiting to what the waiting is for, and everything after it in the stanza is in the future or the dual

    indeclinable

    An indeclinable — no case, no number, one form everywhere.

    తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

    uncheckedauthored

  • pronoun, प्रथमा द्विवचन nominative dual

    आवाम्

    printed पश्चादावां

    अस्मद्

    we two — and **Mallinātha derives it, which is the sharpest grammatical moment in the stanza.** त्वं च अहं च आवाम्: *you and I* becomes one word, by “त्यदादीनि सर्वैर्नित्यम्” — Pāṇini 1.2.72, where a pronoun of the त्यद् class standing with anything else always survives alone; and which of the two survives is settled by a second line, “त्यदादीनां मिथो द्वन्द्वे यत्परं तच्छिष्यते”, the later one is kept, **इत्यस्मदः शेषः** — so *I* is what is left. The word for the two of them together is grammatically the remains of the first person. It is the second dual pronoun of the message, after नौ at 2.45

    pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, प्रथमा द्विवचन nominative dual

    pronoun, प्रथमा द्विवचन nominative dual · the pattern अस्मद् declines on

    1. अस्मद्

    2. 7.1.28ङे प्रथमयोरम्

      अस्मद्+अम्

    3. 7.2.92युवावौ द्विवचने

      आव+अद्+अम्

    4. 6.1.97अतो गुणे

      आव+द्+अम्

    5. 7.2.88प्रथमायाश्च द्विवचने भाषायाम्

      आव+आ+अम्

    6. 6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः

      आवा+अम्

    7. 6.1.107अमि पूर्वः

      आवाम्

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • √गुण् with णिच् + क्त, द्वितीया एकवचन accusative singular

    विरहगुणितम्

    printed विरहगुणितं

    गुणित, from √गुण् with णिच् and क्त

    multiplied by being apart — a causative participle, and the word is the mathematician's: गुणित is *multiplied*, the term for a product. Mallinātha turns it into rehearsal — एवमेवं करिष्यावः इति मनस्यावर्तितम्, turned over as *we shall do this and this* — which is the same picture as 2.49's man reckoning himself up, and the same verb आवर्तित for it

    past participle, क्त — The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective. · √गुण् with णिच् + क्त, द्वितीया एकवचन accusative singular

    √गुण् with णिच् · class 10 · क्त

    1. गुण

    2. 1.3.1भूवादयो धातवः

      गुण

    3. 3.1.25सत्यापपाशरूपवीणातूलश्लोकसेनालोमत्वचवर्मवर्णचूर्णचुरादिभ्यो णिच्

      गुण + णिच्

      and, without changing the form,3.1.321.3.31.3.7

    4. 1.3.9तस्य लोपः

      गुण + इ

      and, without changing the form,3.4.1141.4.13

    5. 6.4.48अतो लोपः

      गुण् + इ

    6. 3.1.26हेतुमति च

      गुण् + इ + णिच्

      and, without changing the form,3.1.321.3.31.3.7

    7. 1.3.9तस्य लोपः

      गुण् + इ + इ

      and, without changing the form,3.4.1141.4.13

    8. 7.2.115अचो ञ्णिति

      गुण् + ऐ + इ

    9. 6.4.51णेरनिटि

      गुण् + इ

    10. 3.2.102निष्ठा

      गुण् + इ + क्त

      and, without changing the form,1.3.8

    11. 1.3.9तस्य लोपः

      गुण् + इ + त

      and, without changing the form,1.1.261.2.463.4.114

    12. 4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्

      गुण् + इ + त + अम्

      and, without changing the form,1.3.41.1.43

    13. 7.2.35आर्धधातुकस्येड् वलादेः

      गुण् + इ + इट् + त + अम्

      and, without changing the form,1.3.3

    14. 1.3.9तस्य लोपः

      गुण् + इ + इ + त + अम्

      and, without changing the form,1.4.131.1.56.4.51

    15. 6.4.52निष्ठायां सेटि

      गुण् + इ + त + अम्

      and, without changing the form,1.4.14

    16. 6.1.107अमि पूर्वः

      गुण् + इ + त + म्

    17. 8.4.68अ अ

      गुणितम्

    uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

    a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern राम declines on

    1. राम

    2. 6.1.107अमि पूर्वः

      रामम्

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • pronoun, द्वितीया एकवचन accusative singular

    तम्

    printed तं

    तद्

    that — the first of a doubled demonstrative, and **Mallinātha names the reason for the doubling**: वीप्सायां द्विरुक्तिः, repetition in the sense of वीप्सा, distribution — *each and every one*. **Two stanzas ago he named a different reason for a different doubling**: at 2.48 मन्दमन्द was प्रकारे, of a kind. So the corpus now has the two standard grounds for a repeated word, named by the same commentator three stanzas apart

    pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, द्वितीया एकवचन accusative singular

    pronoun, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern तद् declines on

    1. तद्

    2. 7.2.102त्यदादीनामः

      त+अ+अम्

    3. 6.1.97अतो गुणे

      त+अम्

    4. 6.1.107अमि पूर्वः

      तम्

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

    तं तम्, *that and that*, is a demonstrative said twice, and Mallinātha names why: वीप्सायां द्विरुक्तिः, repetition in the sense of वीप्सा — distribution, *each and every*. The doubled singular does not mean *the desires* but *one desire after another*, every one of them in turn. Two stanzas earlier he named a different ground for a different doubling: at 2.48 मन्दमन्द was प्रकारे, repetition for a kind. Three stanzas apart, the same commentator names the two standard reasons a word is said twice.

    తం తమ్‌, *అది అది*, రెండుసార్లు చెప్పిన సర్వనామం, మల్లినాథుడు కారణం పేర్కొంటాడు: వీప్సాయాం ద్విరుక్తిః, వీప్సార్థంలో ద్విరుక్తి — విభజన, *ప్రతిదీ*. ద్విరుక్త ఏకవచనం *కోరికలు* అని కాక *ఒక్కొక్క కోరిక వరుసగా* అని — ప్రతిదాన్నీ వంతున. రెండు శ్లోకాలముందు వేఱొక ద్విరుక్తికి వేఱు కారణం చెప్పాడు: 2.48 లో మన్దమన్ద ప్రకారే, రకమును తెలిపే ద్విరుక్తి. మూడు శ్లోకాల ఎడంలో ఒకే వ్యాఖ్యాత ఒక పదం రెండుసార్లనుటకు రెండు ప్రామాణిక కారణాలను పేర్కొంటాడు.

    • Mallinātha, Sañjīvinī — 2.50: taṃ tam || vīpsāyāṃ dviruktiḥ

  • pronoun, द्वितीया एकवचन accusative singular

    तम्

    printed तमात्माभिलाषं

    तद्

    and that — the second of the pair, and what it distributes over is the desires: every one of them in turn. The singular is what वीप्सा requires; a plural would say *the desires*, and the doubled singular says *one after another*

    pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, द्वितीया एकवचन accusative singular

    pronoun, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern तद् declines on

    1. तद्

    2. 7.2.102त्यदादीनामः

      त+अ+अम्

    3. 6.1.97अतो गुणे

      त+अम्

    4. 6.1.107अमि पूर्वः

      तम्

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

    तं तम्, *that and that*, is a demonstrative said twice, and Mallinātha names why: वीप्सायां द्विरुक्तिः, repetition in the sense of वीप्सा — distribution, *each and every*. The doubled singular does not mean *the desires* but *one desire after another*, every one of them in turn. Two stanzas earlier he named a different ground for a different doubling: at 2.48 मन्दमन्द was प्रकारे, repetition for a kind. Three stanzas apart, the same commentator names the two standard reasons a word is said twice.

    తం తమ్‌, *అది అది*, రెండుసార్లు చెప్పిన సర్వనామం, మల్లినాథుడు కారణం పేర్కొంటాడు: వీప్సాయాం ద్విరుక్తిః, వీప్సార్థంలో ద్విరుక్తి — విభజన, *ప్రతిదీ*. ద్విరుక్త ఏకవచనం *కోరికలు* అని కాక *ఒక్కొక్క కోరిక వరుసగా* అని — ప్రతిదాన్నీ వంతున. రెండు శ్లోకాలముందు వేఱొక ద్విరుక్తికి వేఱు కారణం చెప్పాడు: 2.48 లో మన్దమన్ద ప్రకారే, రకమును తెలిపే ద్విరుక్తి. మూడు శ్లోకాల ఎడంలో ఒకే వ్యాఖ్యాత ఒక పదం రెండుసార్లనుటకు రెండు ప్రామాణిక కారణాలను పేర్కొంటాడు.

    • Mallinātha, Sañjīvinī — 2.50: taṃ tam || vīpsāyāṃ dviruktiḥ

  • a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular

    आत्माभिलाषम्

    printed तमात्माभिलाषं

    अभिलाष

    the longing of us both — the object of the future verb. Mallinātha glosses अभिलाष by मनोरथ and reads आत्मन् as a dual, आत्मनोरावयोः. **आत्मन् has now stood in four of the last ten stanzas** — 2.41's disputed genitive, 2.45's *myself* in the picture, 2.49's twice in one pāda, and here inside a compound where it can show neither case nor number

    a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular

    अकारान्त पुंलिङ्ग
    एकवचनद्विवचनबहुवचन
    प्रथमाअभिलाषःअभिलाषौअभिलाषाः
    द्वितीयाअभिलाषम्अभिलाषौअभिलाषान्
    तृतीयाअभिलाषेणअभिलाषाभ्याम्अभिलाषैः
    चतुर्थीअभिलाषायअभिलाषाभ्याम्अभिलाषेभ्यः
    पञ्चमीअभिलाषात्अभिलाषाभ्याम्अभिलाषेभ्यः
    षष्ठीअभिलाषस्यअभिलाषयोःअभिलाषाणाम्
    सप्तमीअभिलाषेअभिलाषयोःअभिलाषेषु
    सम्बोधनअभिलाषअभिलाषौअभिलाषाः

    uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

    a-stem masculine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern राम declines on

    1. राम

    2. 6.1.107अमि पूर्वः

      रामम्

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • √विश्, class 6, लृट्, parasmaipada, first person dual

    निर्वेक्ष्यावः

    √विश् of the sixth class with निस्

    we two shall have the good of them — **and Mallinātha names the root, which is not the one the sense suggests**: विशतेर्लृट्, the future of √विश्, *to enter*. With निस् it means *to enjoy, to get the use of*, and he glosses it भोक्ष्यावहे and quotes Amara, निर्वेशो भृतिभोगयोः — निर्वेश is used of wages and of enjoyment. **The same root stood at 2.42 as विशति**, where he entered her limb by imagining it; the message opened on that verb and closes on it, with a preverb and a dual and a future

    future, लृट्

    The ordinary future, built with -sya-: द्रक्ष्यसि 'you will see'.

    తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

    uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)

    परस्मैपद · लृट्
    प्रथमवेक्ष्यतिवेक्ष्यतःवेक्ष्यन्ति
    मध्यमवेक्ष्यसिवेक्ष्यथःवेक्ष्यथ
    उत्तमवेक्ष्यामिवेक्ष्यावःवेक्ष्यामः

    uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

    √विश् · class 6 · लृट्

    1. विशँ

    2. 1.3.1भूवादयो धातवः

      वि॒शँ

      and, without changing the form,1.3.2

    3. 1.3.9तस्य लोपः

      विश्

    4. 1.4.58प्रादयः

      निस् + विश्

      and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80

    5. 3.3.13लृट् शेषे च

      निस् + विश् + लृँट्

      and, without changing the form,1.3.21.3.3

    6. 1.3.9तस्य लोपः

      निस् + विश् + ल्

      and, without changing the form,1.3.78

    7. 3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्

      निस् + विश् + वस्

      and, without changing the form,1.3.41.2.453.4.1131.1.431.1.37

    8. 3.1.33स्यतासी लृलुटोः

      निस् + विश् + स्य + वस्

      and, without changing the form,3.4.1141.1.431.1.377.2.101.2.41.4.13

    9. 7.3.86पुगन्तलघूपधस्य च

      निस् + वेश् + स्य + वस्

      and, without changing the form,1.4.14

    10. 7.3.101अतो दीर्घो यञि

      निस् + वेश् + स्या + वस्

    11. 8.2.36व्रश्चभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां षः

      निस् + वेष् + स्या + वस्

    12. 8.2.41षढोः कः सि

      निस् + वेक् + स्या + वस्

    13. 8.2.66ससजुषो रुः

      निरुँ + वेक् + स्या + वस्

    14. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्

      निर् + वेक् + स्या + वस्

    15. 8.2.66ससजुषो रुः

      निर् + वेक् + स्या + वरुँ

    16. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्

      निर् + वेक् + स्या + वर्

    17. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः

      निर् + वेक् + स्या + वः

    18. 8.3.59आदेशप्रत्यययोः

      निर् + वेक् + ष्या + वः

    19. 8.4.68अ अ

      निर्वेक्ष्यावः

    uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

    निर्वेक्ष्यावः, *we two shall enjoy them*, closes the message on a verb whose root is not the one the sense suggests. Mallinātha names it — विशतेर्लृट्, the future (लृट्) of √विश्, *to enter* — which with the preverb निस् means *to get the use of, to enjoy*; he glosses भोक्ष्यावहे and quotes Amara, निर्वेशो भृतिभोगयोः, that निर्वेश is used of wages and of enjoyment. The same root opened the message at 2.42 as विशति, where the husband entered her limb by imagining it. It began on that verb in the singular and the present and ends on it in the dual and the future.

    నిర్వేక్ష్యావః, *మనమిద్దఱం అనుభవిస్తాము*, సందేశాన్ని అర్థం సూచించని ధాతువుపై ముగిస్తుంది. మల్లినాథుడు దాన్ని పేర్కొంటాడు — విశతేర్లృట్‌, √విశ్‌, *ప్రవేశించుట* యొక్క భవిష్యత్తు (లృట్‌) — నిస్‌ ఉపసర్గతో *అనుభవించుట, ఉపయోగం పొందుట* అని; భోక్ష్యావహే అని గ్లోసు చేసి అమరాన్ని ఉదాహరిస్తాడు, నిర్వేశో భృతిభోగయోః, నిర్వేశ జీతానికీ అనుభవానికీ వాడబడుతుంది. అదే ధాతువు 2.42 లో విశతి గా సందేశాన్ని తెఱిచింది, అక్కడ భర్త ఊహతో ఆమె అవయవంలో ప్రవేశించాడు. ఏకవచన వర్తమానంలో మొదలై ద్వివచన భవిష్యత్తులో ముగుస్తుంది.

    • Mallinātha, Sañjīvinī — 2.50: nirvekṣyāvo bhokṣyāvahe || viśater lṛṭ || “nirveśo bhṛtibhogayoḥ” ityamaraḥ

  • ā-stem feminine, सप्तमी बहुवचन locative plural

    परिणतशरच्चन्द्रिकासु

    चन्द्रिका

    in nights of full autumn moonlight — चन्द्रिका is moonlight as a thing spread out, from चन्द्र with the affix that makes a noun of a noun. **This one compound carries the calendar**, and Mallinātha uses it to answer a named opponent: autumn does not have to begin when the four months end, because the light is *परिणत*, matured, and autumn runs to the end of Kārttika

    ā-stem feminine

    The commonest feminine class, formed from an a-stem by lengthening: कान्ता, कान्ते, कान्ताः.

    తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

    uncheckedauthored

    ā-stem feminine

    Feminine stems ending in आ, built from an अ-stem by टाप् (4.1.4): रमा, बाला, कान्ता, and the poem's याच्ञा, अलका, मोघा. The nominative is रमा, the accusative रमाम्, the instrumental रमया (7.3.105); the dative, ablative, genitive and locative singular take the याट् augment — रमायै, रमायाः, रमायाम् (7.3.113). The genitive plural is रमाणाम् (नुट् by 7.1.54), and the vocative singular is रमे.

    అకారాంత శబ్దం నుండి టాప్ (4.1.4) చేత ఏర్పడే ఆకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: రమా, బాలా, కాన్తా, పద్యంలోని యాచ్ఞా, అలకా, మోఘా. ప్రథమ రమా, ద్వితీయ రమామ్, తృతీయ రమయా (7.3.105); చతుర్థీ/పంచమీ/షష్ఠీ/సప్తమీ ఏకవచనాలు యాట్ ఆగమంతో — రమాయై, రమాయాః, రమాయామ్ (7.3.113). షష్ఠీబహువచనం రమాణామ్ (7.1.54 నుట్), సంబోధనైకవచనం రమే.

    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — आकारान्त स्त्रीलिङ्ग prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • Śabdamañjarī — आकारान्त स्त्रीलिङ्ग — aa-fem

    uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

    आकारान्त स्त्रीलिङ्ग
    एकवचनद्विवचनबहुवचन
    प्रथमाचन्द्रिकाचन्द्रिकेचन्द्रिकाः
    द्वितीयाचन्द्रिकाम्चन्द्रिकेचन्द्रिकाः
    तृतीयाचन्द्रिकयाचन्द्रिकाभ्याम्चन्द्रिकाभिः
    चतुर्थीचन्द्रिकायैचन्द्रिकाभ्याम्चन्द्रिकाभ्यः
    पञ्चमीचन्द्रिकायाःचन्द्रिकाभ्याम्चन्द्रिकाभ्यः
    षष्ठीचन्द्रिकायाःचन्द्रिकयोःचन्द्रिकाणाम्
    सप्तमीचन्द्रिकायाम्चन्द्रिकयोःचन्द्रिकासु
    सम्बोधनचन्द्रिकेचन्द्रिकेचन्द्रिकाः

    uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  • ā-stem feminine, सप्तमी बहुवचन locative plural

    क्षपासु

    क्षपा

    on nights — Mallinātha glosses रात्रिषु, the ordinary word. **It is the third name for the night in three stanzas**: 2.48 had दीर्घयामा and त्रियामा in one pāda, both of them counting watches, and this one counts nothing. The plural is the last word of the stanza and the first plural of nights the poem has offered as a good thing

    ā-stem feminine — The commonest feminine class, formed from an a-stem by lengthening: कान्ता, कान्ते, कान्ताः. · ā-stem feminine, सप्तमी बहुवचन locative plural

    आकारान्त स्त्रीलिङ्ग
    एकवचनद्विवचनबहुवचन
    प्रथमाक्षपाक्षपेक्षपाः
    द्वितीयाक्षपाम्क्षपेक्षपाः
    तृतीयाक्षपयाक्षपाभ्याम्क्षपाभिः
    चतुर्थीक्षपायैक्षपाभ्याम्क्षपाभ्यः
    पञ्चमीक्षपायाःक्षपाभ्याम्क्षपाभ्यः
    षष्ठीक्षपायाःक्षपयोःक्षपाणाम्
    सप्तमीक्षपायाम्क्षपयोःक्षपासु
    सम्बोधनक्षपेक्षपेक्षपाः

    uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

३अन्वयthe words in prose order

शार्ङ्गपाणौ · भुजगशयनात् · उत्थिते · सति [supplied] · मे · शापान्तः · भविष्यति [supplied] · शेषान् · चतुरः · मासान् · लोचने · मीलयित्वा · गमय · पश्चात् · आवाम् · विरहगुणितम् · तम् · तम् · आत्माभिलाषम् · परिणतशरच्चन्द्रिकासु · क्षपासु · निर्वेक्ष्यावः

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, whose commentary runs as anvaya. **Two words are supplied and he marks one of them**: भविष्यतीति शेषः, *will be, is to be supplied*, for a nominal sentence with no verb; and सति, which he writes in to complete the locative absolute, as he has done four times before in this canto. What he moves is the head of the stanza — the verse puts शापान्तो मे first and the absolute clause after it, and he turns that round, so the god rises before the curse ends. He also takes the locative of the nights up before the verb, where the verse leaves them after it“pāṇau śārṅgaṃ yasya sa tasmiñ śārṅgapāṇau viṣṇau … bhujagaḥ śeṣa eva śayanaṃ tasmād utthite sati me śāpāntaḥ śāpāvasānam | bhaviṣyatīti śeṣaḥ | śeṣān avaśiṣṭāṃś caturo māsān … locane mīlayitvā nimīlya gamaya … paścād anantaraṃ tvaṃ cāhaṃ cāvām … virahe guṇitam … taṃ tam … ātmanor āvayor abhilāṣaṃ manoratham | pariṇatāḥ śaraccandrikā yāsāṃ tāsu kṣapāsu rātriṣu || nirvekṣyāvo bhokṣyāvahe”

the dependency structure

गमय · क्रिया — get them past, शेषांश्चतुरो मासान् गमय; the stanza's imperative and the message's only one, and a causative — √गम्, to go, with णिच्, the affix that adds a causer: not *go* but *make [the months] go*, which is what one does to time one has to get through. It is second person, spoken to the woman, and Mallinātha says with what temper: गमय धैर्येणातिवाहयेत्यर्थः, pass them with fortitude. Everything before it in the verse is the circumstance that frames it — the curse ending when the god wakes — and everything after it, opened by पश्चात्, is the future it clears the way to

मासान् · कर्म — the months, शेषांश्चतुरो मासान्; the object of the imperative, an accusative of duration — the four months to be got through. Mallinātha dates them exactly, मेघदर्शनप्रभृति हरिबोधनदिनान्तम्, from the sighting of the cloud to the day Hari wakes, and answers the arithmetic before it is raised: दशदिवसाधिक्यं त्वत्र न विवक्षितम्, the odd ten days are not meant

शेषान् · agreeing with मासान् — the ones left, अवशिष्टान्; the months still to run of the curse's term. The word is the snake's own name one pāda above, in another sense of the same root √शिष्, what is left over — Śeṣa is the remainder that survives the world's dissolution, these the remainder of the curse

चतुरः · agreeing with मासान् — four, चतुरः; the numeral, which in Sanskrit declines and agrees rather than standing invariable, and declines on the consonant pattern. It is the number the whole poem has been counting down — eight months of the curse still to run at 1.4, and four left here

मीलयित्वा · पूर्वकालक्रिया — having closed them, लोचने मीलयित्वा; a causative absolutive, *having made [them] shut*, the act done just before गमय. Mallinātha glosses it निमील्य — the same verb with a preverb instead of a causative, so that his gloss takes ल्यप् where the verse's word takes क्त्वा

लोचने · कर्म — your two eyes, लोचने; the object of the absolutive, a natural dual and the first of the stanza's three. The same noun stood at 2.43 as लोचनाभ्याम्, where her eyes could not see him; here she is told to shut them

भविष्यति · क्रिया of the curse-clause [supplied] — will be, भविष्यति; the verb the sentence has none of, which Mallinātha supplies, भविष्यतीति शेषः — a nominal sentence with a future read into it. It heads the stanza's first statement, my curse will be over when the bow-holder rises, the timeframe within which the imperative गमय is set

शापान्तः · कर्ता — my curse's end, शापान्तो मे; the subject of the verbless sentence, a षष्ठी-tatpuruṣa, शापस्य अन्तः, glossed शापावसानम्. The word शाप has not been said since 1.1, where the curse was given and the poem's whole distance made; it returns as the first word of the stanza that ends it

मे · षष्ठी — my, मे शापान्तः; the enclitic genitive on शापान्तः, and the last time the message speaks of him alone — from the third pāda on the pronouns are dual

उत्थिते · सति सप्तमी — when he has risen, उत्थिते सति; the participle heading the locative absolute that times the curse's end, √स्था with उद् and क्त, active in sense as क्त is for verbs of motion and rest. Mallinātha writes in the सति the construction wants

शार्ङ्गपाणौ · कर्ता of the absolute — when the bow-holder [rises], शार्ङ्गपाणौ; the locative subject of the absolute, विष्णौ supplied — the god named by his Śārṅga bow and not by his name. Mallinātha spends two rules on the compound's word order and one supplied word on the god

भुजगशयनात् · अपादान — from his snake-bed, भुजगशयनात्; the ablative of the place risen from. भुजग, *the crooked-goer*, is a description used for the snake, and Mallinātha names it — शेष, the serpent Viṣṇu sleeps on through the rains, waking on the eleventh of Kārttika, on which the whole stanza's date rests

सति · [supplied] — being [so], सति; the locative participle of √अस् that Mallinātha adds to complete the absolute, उत्थिते सति. It is the fifth time in the canto the word has had to be supplied, after 2.35, 2.37, 2.40 and 2.41

निर्वेक्ष्यावः · क्रिया of the second clause — we two shall have the good of them, निर्वेक्ष्यावः; the future the stanza closes on, and the head of the clause hung after the imperative by पश्चात्. Mallinātha names the root, विशतेर्लृट्, the future of √विश्, *to enter* — with निस् *to get the use of, to enjoy* — and glosses भोक्ष्यावहे with Amara's line for निर्वेश among wages and enjoyment. The same root opened the message at 2.42 as विशति; it closes it in the dual and the future

पश्चात् · — after that, पश्चादनन्तरम्; the indeclinable that turns the stanza from the waiting to what the waiting is for, and hangs the future clause after the imperative. Everything after it in the stanza is in the future or the dual

आवाम् · कर्ता — we two, आवाम्; the dual subject of निर्वेक्ष्यावः, त्वं च अहं च — you and I made one word, which Mallinātha derives as an एकशेष of the first person. It is the second dual pronoun of the message, after नौ at 2.45, and the desire below belongs to both

आत्माभिलाषम् · कर्म — the longing of us both, तमात्माभिलाषम्; the object of the future verb, a षष्ठी-tatpuruṣa आत्मनोः अभिलाषः glossed मनोरथम्. The first member is a dual the compound cannot show, so Mallinātha writes it out, आत्मनोरावयोः, of the two of us — the number has to be read off the आवाम् above

विरहगुणितम् · agreeing with आत्माभिलाषम् — multiplied by being apart, विरहे गुणितम्; a locative-tatpuruṣa, the participle of the causative of √गुण्, to multiply — the arithmetical word, not that the longing grew but that it was multiplied out term by term. Mallinātha reads it as rehearsal, एवमेवं करिष्यावः इति मनस्यावर्तितम्, turned over as *we shall do this and this*

तम् · विशेषण — that, तं तम्; the first of a doubled demonstrative, and Mallinātha names the reason for the doubling, वीप्सायां द्विरुक्तिः, repetition in the sense of वीप्सा, distribution — each and every one

तम् · विशेषण — and that, तं तम्; the second of the pair, distributing over the desires one after another. The singular is what वीप्सा requires; a plural would say *the desires*, and the doubled singular says *one after another*

क्षपासु · अधिकरण — on nights, क्षपासु; the locative of time the enjoyment falls in, glossed रात्रिषु, the ordinary word. It is the third name for the night in three stanzas — 2.48 had दीर्घयामा and त्रियामा in one pāda — and the first plural of nights the poem offers as a good thing

परिणतशरच्चन्द्रिकासु · agreeing with क्षपासु — whose autumn moonlight is at the full, परिणताः शरच्चन्द्रिका यासां तासु; a bahuvrīhi, and its first member परिणत, *ripened, come to its end*, is the word Mallinātha's closing calendar argument turns on: the nights are not ones on which autumn begins but ones whose autumn moonlight has matured

uncheckedthe reader's reading, following Mallinātha's Sañjīvinī, whose commentary runs as the anvaya. His glosses are: पाणौ शार्ङ्गं यस्य स तस्मिञ्शार्ङ्गपाणौ विष्णौ with both rules named, भुजगः शेष एव शयनं तस्मात्, शापावसानम् with भविष्यतीति शेषः, अवशिष्टान् for शेषान् with मेघदर्शनप्रभृति हरिबोधनदिनान्तम् and दशदिवसाधिक्यं त्वत्र न विवक्षितम्, निमील्य for मीलयित्वा and धैर्येणातिवाहय for गमय, अनन्तरम् for पश्चात्, त्वं चाहं चावाम् with the ekaśeṣa rules, एवमेवं करिष्यावः इति मनस्यावर्तितम् for विरहगुणितम्, वीप्सायां द्विरुक्तिः for तं तम्, आत्मनोरावयोरभिलाषं मनोरथम्, परिणताः शरच्चन्द्रिका यासां तासु, रात्रिषु for क्षपासु, and भोक्ष्यावहे with विशतेर्लृट् and the Amara line for निर्वेक्ष्यावः. The tree roots at गमय, the message's one imperative, and carries the curse-clause — with भविष्यति supplied, भविष्यतीति शेषः — as the circumstance that frames it, and the future निर्वेक्ष्यावः clause, opened by पश्चात्, as what the waiting is for; the locative absolute उत्थिते सति, with सति supplied, times the curse's end. Pāṇini 2.2.35 and 1.2.72 are named by him; the two lines he cites beside them — the वक्तव्य on weapon-words, “प्रहरणार्थेभ्यः परे निष्ठासप्तम्यौ भवतः”, and “त्यदादीनां मिथो द्वन्द्वे यत्परं तच्छिष्यते” — are vārttikas not in the sūtra corpus under their own words. That शेष is the snake's name and the months' adjective in one stanza, that the compound cannot show the dual of आत्मन्, and that the message opens and closes on √विश् are the reader's; no figure is named. The Telugu is drawn from Vedam Venkataraya Sastri's Āndhra Meghasandeśam.

४भावार्थthe sense of the whole

*When the bow-holder rises from his serpent bed my curse will be over. Shut your eyes and get the four remaining months past. After that, on nights whose autumn moonlight has come to the full, we two shall have the good of every one of the desires that being apart has multiplied.* **The stanza is the first thing in the message with a date on it**, and Mallinātha gives it in seven words: मेघदर्शनप्रभृति हरिबोधनदिनान्तम्, from the sighting of the cloud to the day Hari wakes. Then he closes the arithmetic before anyone opens it — **दशदिवसाधिक्यं त्वत्र न विवक्षितम्**, the odd ten days are not meant. The poem began on the first day of Āṣāḍha and Viṣṇu wakes on the eleventh of Kārttika, which is four months and ten days; the verse says four months. **One word gets two rules and another gets two more.** शार्ङ्गपाणौ is a bahuvrīhi by 2.2.35, which would put the locative member first — and since the verse puts it second, he licenses the inversion with a वक्तव्य about words for weapons. And आवाम् he derives outright: **त्वं चाहं चावाम्**, *you and I* left as one word by 1.2.72 त्यदादीनि सर्वैर्नित्यम्, with a second line to decide which of the two survives — यत्परं तच्छिष्यते, **इत्यस्मदः शेषः**. The word for the two of them together is what is left of the first person after the second is absorbed into it. **And the doubled तं तम् gets the other reason for a doubling.** वीप्सायां द्विरुक्तिः, repetition for distribution: *each and every* desire. At 2.48 he named प्रकारे for मन्दमन्द, repetition for a kind. Three stanzas apart, the two standard grounds. **The message's one imperative is here**, गमय, and it is causative — not *go* but *make the months go* — and he says with what: **धैर्येणातिवाहय**, pass them with fortitude. In five stanzas of the message this is the only thing he asks her to do. **The last verb closes a circle.** निर्वेक्ष्यावः is the future of √विश्, which he names — विशतेर्लृट् — and glosses भोक्ष्यावहे with Amara for निर्वेश among wages and enjoyment. The same root stood at 2.42 as विशति, where he entered her body by imagining it. The message opened on that verb in the singular and present, and closes on it in the dual and the future. **Then the comment turns into an argument about the calendar, and Mallinātha loses patience twice.** Some, he says, objected that only Nabhas and Bhādrapada are rainy months, so the four from Āṣāḍha cannot be called the rains, and answered themselves by taking the three-season reckoning: **तत्सर्वमसङ्गतम्**, all of that is beside the point — the poet said *four months remaining*, not *four rainy months*, so it is **अनुक्तोपालम्भ**, a rebuke for something never said. And to Nātha, who asked how autumn can follow four months beginning in Āṣāḍha, the answer is in one word of the verse: the moonlight is परिणत, matured, and autumn runs to the end of Kārttika — the verse does not say autumn *starts* then. It is the third time he answers Nātha, after 1.46 and 2.2, and the second commentator he takes on in four stanzas. No figure is named.

uncheckedthe reader's reading, following Mallinātha, Sañjīvinī's gloss. His are: पाणौ शार्ङ्गं यस्य सः with विष्णौ supplied and both rules named, भुजगः शेष एव शयनम्, शापावसानम् with भविष्यतीति शेषः, अवशिष्टान् for शेषान् with मेघदर्शनप्रभृति हरिबोधनदिनान्तम् and दशदिवसाधिक्यं त्वत्र न विवक्षितम्, निमील्य for मीलयित्वा and धैर्येणातिवाहय for गमय, अनन्तरम् for पश्चात्, त्वं चाहं चावाम् with the ekaśeṣa rules, एवमेवं करिष्याव इति मनस्यावर्तितम् for विरहगुणितम्, वीप्सायां द्विरुक्तिः for तं तम्, आत्मनोरावयोः … मनोरथम्, परिणताः शरच्चन्द्रिका यासां तासु, रात्रिषु for क्षपासु, भोक्ष्यावहे with विशतेर्लृट् and the Amara line, and the two closing arguments. That शेष is the snake's name and the months' adjective in one stanza, that the compound cannot show the dual of आत्मन्, and that the message opens and closes on √विश्, are the reader's; Pāṇini 1.2.72 and 2.2.35 are by way of skt-data's sūtra corpus, both named by him. The two lines he cites beside them — “प्रहरणार्थेभ्यः परे निष्ठासप्तम्यौ भवतः”, which he himself calls a वक्तव्य, and “त्यदादीनां मिथो द्वन्द्वे यत्परं तच्छिष्यते” — are not in that corpus under their own words. Amara's text is not in this repository and the line cannot be checked; nor is any work of Nātha's, so the objection he answers is known only from his answer“atra kaiścit … iti paryahāri tat sarvam asaṅgatam | atra gataśeṣāś catvāro māsā ityuktaṃ kavinā na tu te vārṣikā iti | tasmād anuktopālambha eva”

When the bow-holder rises from his serpent bed my curse will be over; shut your eyes, get the four remaining months past, and afterwards, on nights whose autumn moonlight has come to the full, we two shall have the good of every one of the desires that being apart has multiplied. This is the first thing in the message with a date on it, and Mallinātha gives it in seven words — from the sighting of the cloud to the day Hari wakes — ruling out the odd ten days before anyone raises them. One word gets two rules: शार्ङ्गपाणौ, the bahuvrīhi whose weapon-word order he defends with a वक्तव्य; and आवाम्, *you and I* left as a single word of the first person. The doubled तं तम् gets वीप्सा, distribution, where 2.48's मन्दमन्द got प्रकार, kind. The one imperative गमय he reads as *pass them with fortitude*. And the last verb closes a circle: निर्वेक्ष्यावः is √विश् in the future and the dual, the verb the message opened on at 2.42. The comment then turns into a calendar argument — against unnamed objectors who called only two months rainy (तत्सर्वमसङ्गतम्, an अनुक्तोपालम्भ, a rebuke for something never said) and against Nātha, who asked how autumn can follow four months from Āṣāḍha, answered by the one word परिणत, matured: the moonlight is ripened and autumn runs to the end of Kārttika. No figure is named.

శార్‌ఙ్గపాణి తన సర్పశయ్యనుండి లేచినపుడు నా శాపం తీఱుతుంది; కన్నులు మూసి, మిగిలిన నాలుగు నెలలను గడుపు, ఆపైన శరచ్చంద్రిక పరిణతమైన రాత్రులలో మనమిద్దఱం ఎడబాటు గుణించిన ప్రతి కోరికనూ అనుభవిస్తాము. ఇది సందేశంలో తేదీ ఉన్న మొదటి విషయం, మల్లినాథుడు దాన్ని ఏడు పదాలలో ఇస్తాడు — మేఘదర్శనం మొదలు హరిబోధనందాకా — మఱి అదనపు పది రోజులను ముందే కొట్టివేస్తాడు. ఒక పదానికి రెండు సూత్రాలు: శార్‌ఙ్గపాణౌ, ఆయుధపదక్రమాన్ని వార్తికంతో సమర్థించే బహువ్రీహి; ఆవామ్‌, ప్రథమపురుష ఏకశేషంగా మిగిలిన *నీవూ నేనూ*. ద్విరుక్త తం తమ్‌ కు వీప్స, విభజన, 2.48 మన్దమన్ద కు ప్రకారం అయినట్లు. ఒక్క ఆజ్ఞ గమయ ను ధైర్యేణాతివాహయ అని చదువుతాడు. చివరి క్రియ ఒక వృత్తాన్ని పూర్తిచేస్తుంది: నిర్వేక్ష్యావః భవిష్యత్తులో ద్వివచనంలో √విశ్‌, 2.42 లో సందేశం మొదలైన క్రియ. తర్వాత వ్యాఖ్య పంచాంగవాదంగా మాఱుతుంది — రెండే నెలలు వర్షాకాలమన్న అనామక ఆక్షేపకులపై (తత్సర్వమసఙ్గతమ్‌, అనుక్తోపాలమ్భ, చెప్పనిదానికి నింద) మఱి ఆషాఢమునుండి నాలుగు నెలల తర్వాత శరత్తు ఎట్లు అనుసరిస్తుందని అడిగిన నాథునిపై, పరిణత అను ఒక్క పదంతో బదులిస్తాడు: వెన్నెల పరిణతమైనది, శరత్తు కార్తికాంతందాకా నడుస్తుంది. ఏ అలంకారమూ పేర్కొనబడలేదు.

  • Mallinātha, Sañjīvinī — 2.50, whole-verse gloss

५अलंकारthe figure

No figure is named for this verse by the commentary this reading follows, so none is shown.