मेघदूतम् · कालिदास · 2.51

मेघदूतम् · कालिदास · 2.51

संदेश · the token — what she said, waking from a dream

भूयश्चाह त्वमपि शयने कण्ठलग्ना पुरा मे

भू
य
श्चा
ह
त्व
म
पि
श
य
ने
क
ण्ठ
ल
ग्ना
पु
रा
मे

निद्रां गत्वा किमपि रुदती सस्वनं विप्रबुद्धा

नि
द्रां
ग
त्वा
कि
म
पि
रु
द
ती
स
स्व
नं
वि
प्र
बु
द्धा

सान्तर्हासं कथितमसकृत् पृच्छतश्च त्वया मे

सा
न्त
र्हा
सं
क
थि
त
म
स
कृ
त्पृ
च्छ
त
श्च
त्व
या
मे

दृष्टः स्वप्ने कितव रमयन् कामपि त्वं मयेति

दृ
ष्टः
स्व
प्ने
कि
त
व
र
म
य
न्का
म
पि
त्वं
म
ये
ति

वृत्तविचारthe metre, syllable by syllable

pāda a

  • भूguruits long vowel ऊ
  • यguruthe conjunct श्च that follows it
  • श्चाguruits long vowel आ
  • हguruthe conjunct त्व that follows it
  • त्वlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • मlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • पिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • शlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • यlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • नेguruits long vowel ए
  • कguruthe conjunct ण्ठ that follows it
  • ण्ठlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • लguruthe conjunct ग्न that follows it
  • ग्नाguruits long vowel आ
  • पुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • राguruits long vowel आ
  • मेguruits long vowel ए
  • yati after 4 — a word ends here — भूयश्चाह
  • yati after 10 — a word ends here — शयने

pāda b

  • निguruthe conjunct द्र that follows it
  • द्रांguruthe anusvāra it carries
  • गguruthe conjunct त्व that follows it
  • त्वाguruits long vowel आ
  • किlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • मlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • पिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • रुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • दlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • तीguruits long vowel ई
  • सguruthe conjunct स्व that follows it
  • स्वlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • नंguruthe anusvāra it carries
  • विguruthe conjunct प्र that follows it
  • प्रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • बुguruthe conjunct द्ध that follows it
  • द्धाguruits long vowel आ
  • yati after 4 — a word ends here — गत्वा
  • yati after 10 — a word ends here — रुदती

pāda c

  • साguruits long vowel आ
  • न्तguruthe conjunct र्ह that follows it
  • र्हाguruits long vowel आ
  • संguruthe anusvāra it carries
  • कlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • थिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • तlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • मlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • सlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • कृguruthe conjunct त्प that follows it
  • त्पृguruthe conjunct च्छ that follows it
  • च्छlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • तguruthe conjunct श्च that follows it
  • श्चguruthe conjunct त्व that follows it
  • त्वlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • याguruits long vowel आ
  • मेguruits long vowel ए
  • yati after 4 — a word ends here — सान्तर्हासं
  • yati after 10 — a word ends here — कथितमसकृत्

pāda d

  • दृguruthe conjunct ष्ट that follows it
  • ष्टःguruthe visarga it carries
  • स्वguruthe conjunct प्न that follows it
  • प्नेguruits long vowel ए
  • किlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • तlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • वlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • मlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • यguruthe conjunct न्क that follows it
  • न्काguruits long vowel आ
  • मlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • पिguruthe conjunct त्व that follows it
  • त्वंguruthe anusvāra it carries
  • मlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • येguruits long vowel ए
  • तिlaghuits short vowel — light on its own, though the pāda ends here
  • yati after 4 — a word ends here — स्वप्ने
  • yati after 10 — a word ends here — रमयन्

सन्धिrecovering the words from the sound

  • भूयस् + च → भूयश्चाह

    स् + च्

    8.3.15

  • च + आह → भूयश्चाह

    अ + आ → आ

    6.1.101

  • त्वम् + अपि → त्वमपि

    म् + अ

    no rule named — the builder's table does not hold this change

  • निद्राम् + गत्वा → निद्रां

    म् + ग्

    8.3.23 · 8.4.59

  • किम् + अपि → किमपि

    म् + अ

    no rule named — the builder's table does not hold this change

  • सस्वनम् + विप्रबुद्धा → सस्वनं

    म् + व्

    8.3.23

  • सान्तर्हासम् + कथितम् → सान्तर्हासं

    म् + क्

    8.3.23 · 8.4.59

  • कथितम् + असकृत् → कथितमसकृत्

    म् + अ

    no rule named — the builder's table does not hold this change

  • पृच्छतः + च → पृच्छतश्च

    ः + च्

    8.3.34 · 8.4.40

  • काम् + अपि → कामपि

    म् + अ

    no rule named — the builder's table does not hold this change

  • त्वम् + मया → त्वं

    म् + म्

    8.3.23 · 8.4.59

  • मया + इति → मयेति

    आ + इ → ए

    6.1.87

  • कण्ठ + लग्ना → कण्ठलग्ना

    अ + ल्

    no rule named — the builder's table does not hold this change

  • स + स्वन → सस्वनम्

    अ + स्

    no rule named — the builder's table does not hold this change

  • स + अन्तर् → सान्तर्हासम्

    अ + अ → आ · falls inside the syllable सा

    6.1.101

  • अन्तर् + हास → सान्तर्हासम्

    र् + ह्

    no rule named — the builder's table does not hold this change

भूयः + च makes भूयश्च, the visarga becoming श् before च् by Pāṇini 8.4.40 स्तोः श्चुना श्चुः, and च + आह makes चाह, अ and आ giving आ by 6.1.101 अकः सवर्णे दीर्घः — so the run भूयश्चाह packs भूयस्, च and आह into one word. पृच्छतः + च makes पृच्छतश्च the same way, the visarga to स् before च् by 8.3.34 विसर्जनीयस्य सः and then to श् by श्चुत्व, 8.4.40. मया + इति makes मयेति, आ and इ giving ए by 6.1.87 आद्गुणः. A word-final म् becomes anusvāra before a consonant by 8.3.23 मोऽनुस्वारः — निद्रां गत्वा, सस्वनं रुदती, सान्तर्हासं कथितम् — and is kept before a vowel: त्वमपि, किमपि, कथितमसकृत्, कामपि.

భూయః + చ భూయశ్చ అవుతుంది, విసర్గం చ్‌ ముందు శ్‌ అవుతూ, పాణిని 8.4.40 స్తోః శ్చునా శ్చుః చే, మఱి చ + ఆహ చాహ అవుతుంది, అ, ఆ ఆ ను ఇస్తూ, 6.1.101 అకః సవర్ణే దీర్ఘః చే — కావున భూయశ్చాహ అను పఠనం భూయస్‌, చ, ఆహ లను ఒకే పదంలోకి కూర్చుతుంది. పృచ్ఛతః + చ పృచ్ఛతశ్చ అదే విధంగా, విసర్గం చ్‌ ముందు స్‌ గా 8.3.34 విసర్జనీయస్య సః చే, పిమ్మట శ్చుత్వంచే శ్‌ గా 8.4.40 చే. మయా + ఇతి మయేతి అవుతుంది, ఆ, ఇ ఏ ను ఇస్తూ 6.1.87 ఆద్గుణః చే. పదాంత మ్‌ హల్లుముందు అనుస్వారమవుతుంది, 8.3.23 మోఽనుస్వారః చే — నిద్రాం గత్వా, సస్వనం రుదతీ, సాన్తర్హాసం కథితమ్‌ — అచ్చుముందు నిలుస్తుంది: త్వమపి, కిమపి, కథితమసకృత్‌, కామపి.

  • Chinnaya Sūri, Bālavyākaraṇam — సంధిపరిచ్ఛేదము; vendor/balavyakaranam-sandhi.txt
  • Aṣṭādhyāyī — 8.4.40 स्तोः श्चुना श्चुः; 6.1.87 आद्गुणः; 8.3.23 मोऽनुस्वारः

कारकwhat each case is doing

  • त्वम् प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent

    with कण्ठलग्ना

  • शयने सप्तमी · locative — अधिकरण, the location

  • मे षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word

  • निद्राम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object

  • किम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object

  • रुदती प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent

    with सस्वनम्

  • विप्रबुद्धा प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent

  • कथितम् प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent

    with सान्तर्हासम्

  • पृच्छतः षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word

  • त्वया तृतीया · instrumental — करण, the instrument or cause

  • मे षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word

  • दृष्टः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent

  • स्वप्ने सप्तमी · locative — अधिकरण, the location

  • कितव सम्बोधन · vocative — a vocative of abuse, the one such word in the poem

    कितव, *cheat*, is a गम्बलर, and so a cheat, and so what a wife calls a husband she thinks has been unfaithful. Mallinātha marks it simply as an address, हे कितव, and adds nothing to it. It is a सम्बोधन, the case of address, standing inside the wife's own quoted speech in the last pāda, where she is speaking to the husband she has just dreamed unfaithful. What makes it worth marking is that the word occurs once in the whole poem: everything else this woman is given to say is grave, and this is a single word of sleepy teasing abuse, spoken half-asleep and reported back to her eight months later as the proof of who is writing — the one thing in two cantos that could not have been invented by a cloud.

    • Mallinātha, Sañjīvinī — 2.51: he kitava, tvaṃ kām api ramayan

  • रमयन् प्रथमा · nominative — a present participle on a causative stem, the णिच् by हेतुमति च

    रमयन्, *making [her] take her pleasure*, is the present participle (शतृ) on a causative stem: √रम् takes the affix णिच् by Pāṇini 3.1.26 हेतुमति च, the sūtra that adds णिच् when there is a prompter behind the action, and the participle is built on that lengthened stem रमय्. The causative is what makes the dream's picture damning — the accusation is not that the husband was enjoying himself but that he was giving another woman her pleasure. It is the third शतृ of the stanza, after रुदती and पृच्छतः, and all three describe something going on at the moment it is seen: she crying, he asking, and, inside the dream, this. Neither witness names the rule.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.1.26 हेतुमति च
    • Mallinātha, Sañjīvinī — 2.51: he kitava, tvaṃ kām api ramayan mayā svapne dṛṣṭa iti

  • काम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object

  • त्वम् प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent

    with कण्ठलग्ना

  • मया तृतीया · instrumental — करण, the instrument or cause

प्रकरणानुक्रमthe rules the verse uses, by section of the abridgement

  • हलन्त्यम् 1.3.3 · प्रकरण 1← आह; रुदती; विप्रबुद्धा; कथितम्; पृच्छतः; रमयन्

    a final consonant of the teaching-form is an it-marker

    In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a final consonant (हल्) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it, and drops by 1.3.9. So the personal ending तिप् contributes only ति, the प् marking it, and क्तवतु leaves क्तवत् with the उ nasalized and the last letter both gone. Final त्, स् and म् of a case or personal ending are exempt (1.3.4).

    ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అంత్యంగా ఉన్న హల్లు (హల్) ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది వస్తువును గుర్తించే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు, 1.3.9 చేత లోపిస్తుంది. కాబట్టి తిప్ నుండి తి మాత్రమే మిగులుతుంది, ప్ ఇత్తు. విభక్తి/తిఙ్ ప్రత్యయాల అంత్య త్, స్, మ్ మాత్రం ఇత్తు కావు (1.3.4). అనునాసిక అచ్చు ఇత్తు (1.3.2) కి జోడీ.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.3.3 हलन्त्यम्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • तस्य लोपः 1.3.9 · प्रकरण 1← आह; रुदती; विप्रबुद्धा; कथितम्; पृच्छतः; दृष्टः; स्वप्ने; कितव; रमयन्

    an it-marker drops

    What has been named an it-marker (इत्) is then elided (लोप). The tag has done its work — naming the suffix, and conditioning or blocking some operation — and leaves no sound behind. So the उ marked in सुँ, the ट् of टा, the ङ् of ङे ङसि ङस् ङि, and the प् of सुप् are all gone before the ending is attached.

    ఇత్సంజ్ఞగా గుర్తించబడినది (इत्) తరువాత లోపిస్తుంది. ఆ గుర్తు తన పని ముగించుకుంది — ప్రత్యయానికి పేరుపెట్టడం, ఏదో కార్యాన్ని కలిగించడమో ఆపడమో — ఏ ధ్వనీ మిగలదు. सुँ లోని ఉ, टा లోని ట్, ङे ङसि ङस् ङि లోని ङ్, सुप् లోని ప్ అన్నీ ప్రత్యయం చేరేముందు పోతాయి.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.3.9 तस्य लोपः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 3 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • सुप्तिङन्तं पदम् 1.4.14 · प्रकरण 1← आह; रुदती; विप्रबुद्धा; कथितम्; पृच्छतः; दृष्टः; रमयन्

    a form ending in a case ending (सुप्) or a verb ending (तिङ्) is a पद, a finished word

    A form that ends in a nominal case ending — one of the twenty-one सुप् endings 4.1.2 lists — or in a verbal personal ending — one of the eighteen तिङ् endings — is named पद, a complete word. The name is what a great many rules wait on: the visarga rules, the final-consonant rules and the anusvāra rule all apply only "in a पद" or "at the end of a पद". So राम is not yet a पद, but राम + स् is; and चक्रे is a पद once the ending ए is on. Every word the poem carries reaches this name before its word-final changes can fire.

    నామవాచక విభక్తి ప్రత్యయంతో — 4.1.2 చెప్పే ఇరవై ఒక్క సుప్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — లేదా క్రియా పురుష ప్రత్యయంతో — పద్దెనిమిది తిఙ్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — అంతమయ్యే రూపానికి పద సంజ్ఞ. ఈ సంజ్ఞ మీదే ఎన్నో సూత్రాలు ఆధారపడతాయి: విసర్గ సూత్రాలు, పదాంత హల్లు సూత్రాలు, అనుస్వార సూత్రం అన్నీ "పదంలో" లేదా "పదాంతంలో" మాత్రమే పనిచేస్తాయి. రామ ఇంకా పదం కాదు; రామ + స్ పదం; చక్రే ప్రత్యయం ఏ చేరాక పదం. కావ్యంలోని ప్రతి పదం తన పదాంత మార్పులకు ముందు ఈ సంజ్ఞను చేరుకుంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.4.14 सुप्तिङन्तं पदम्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 14 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • भूवादयो धातवः 1.3.1 · प्रकरण 2← आह; रुदती; विप्रबुद्धा; कथितम्; पृच्छतः; दृष्टः; रमयन्

    the words beginning with भू, listed in the Dhātupāṭha, are called धातु (roots)

    The action-denoting words listed in the Dhātupāṭha — the root-list that opens with भू "to be" — are named धातु, roots. A धातु is the action-base from which every finite verb and every कृत् (primary derivative) form is built. It is the rule that stands at the head of every verb chain in the poem: चक्रे begins as the root डुकृञ्, जगाम as गम्, प्रमत्तः as मद्. Nothing is conjugated or turned into a participle until it first bears this name.

    ధాతుపాఠంలో — భూ "ఉండటం" తో మొదలయ్యే ధాతువుల జాబితాలో — ఉన్న క్రియావాచక శబ్దాలకు ధాతు సంజ్ఞ. ధాతువు అంటే క్రియాధారం; దానినుండే ప్రతి తిఙంత క్రియా, ప్రతి కృదంత (ప్రాథమిక వ్యుత్పన్న) రూపం పుడతాయి. కావ్యంలోని ప్రతి క్రియా గొలుసుకు ఇది శిరస్సు: చక్రే డుకృఞ్ ధాతువుగా, జగామ గమ్ గా, ప్రమత్తః మద్ గా మొదలవుతాయి. ఈ సంజ్ఞ చేరకముందు ఏదీ రూపం దాల్చదు, కృదంతం కాదు.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.3.1 भूवादयो धातवः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 36 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • उपदेशेऽजनुनासिक इत् 1.3.2 · प्रकरण 2← आह; रुदती; विप्रबुद्धा; कथितम्; पृच्छतः; दृष्टः; कितव; रमयन्

    a nasalized vowel in the teaching-form is an it-marker

    In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a vowel pronounced with nasal resonance (anunāsika) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it. The उ of सुँ and of रुँ is such a vowel, so it is a marker and drops (by 1.3.9). This is why the nominative-singular ending सुँ contributes only स्, and रुँ leaves only र्.

    ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అనునాసికంగా ఉచ్చరించే అచ్చు ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది ఆ వస్తువుకు పేరుపెట్టే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు. सुँ, रुँ లోని ఉ అలాంటి అచ్చే; కాబట్టి అది ఇత్తు, లోపిస్తుంది (1.3.9). అందుకే ప్రథమైకవచన ప్రత్యయం సుँ నుండి స్ మాత్రమే, రుँ నుండి ర్ మాత్రమే మిగులుతాయి.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.3.2 उपदेशेऽजनुनासिक इत्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 28 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • प्रादयः 1.4.58 · प्रकरण 2← विप्रबुद्धा

    प्र and the rest of the prefix list are called निपात (particles)

    The words प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, नि, वि, उद् and the rest of the प्रादि list are named निपात — indeclinable particles. Joined to a root they are the upasargas, the verbal prefixes that turn or deepen its sense: प्र + मद् gives प्रमद् "be heedless, be carried away", the base of प्रमत्तः, and उद् + स्था gives उत्था "rise". Because the prefix is a particle held before the root, the corpus writes it into the word, and the derivation names this rule when it puts the prefix on.

    ప్ర, పరా, అప, సమ్, అను, అవ, ని, వి, ఉద్ మొదలైన ప్రాది గణపు శబ్దాలకు నిపాత సంజ్ఞ — అవి అవ్యయాలు (వికారం లేని పదాలు). ధాతువుకు చేరినప్పుడు అవే ఉపసర్గలు, ధాతువు అర్థాన్ని తిప్పే లేదా లోతు చేసే క్రియా ఉపసర్గలు: ప్ర + మద్ → ప్రమద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం, పరవశం కావటం", ఇది ప్రమత్తః కు ఆధారం; ఉద్ + స్థా → ఉత్థా "లేవటం". ఉపసర్గ ధాతువు ముందు నిలిచే నిపాతం కావటాన కార్పస్ దాన్ని పదంలోనే రాస్తుంది, గొలుసు ఉపసర్గను చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.4.58 प्रादयः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 54 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • उपसर्गाः क्रियायोगे 1.4.59 · प्रकरण 2← विप्रबुद्धा

    प्र and the rest, joined to a verb, are called उपसर्ग (preverbs)

    The प्रादि particles (प्र, सम्, उद्, नि, वि and the rest, named निपात by the previous rule) are called उपसर्ग — "preverbs" — when they stand in construction with a verb (क्रियायोग, "joined to an action"). Away from a verb the same words keep only their निपात name; before a root they are the prefix that turns its sense. प्र before मद् "be heedless" gives the प्रमद् of प्रमत्तः, and उद् before पत् "fall, fly" gives the उत्पत् of उत्पत. The derivation names this rule where it sets the prefix on the root.

    ప్రాది నిపాతాలు (ప్ర, సమ్, ఉద్, ని, వి మొదలైనవి — ముందటి సూత్రం వీటికి నిపాత సంజ్ఞ ఇచ్చింది) క్రియతో కలిసి నిలిచినప్పుడు (క్రియాయోగం) వాటికి ఉపసర్గ సంజ్ఞ. క్రియ లేకుంటే అవే శబ్దాలు కేవలం నిపాతాలుగా నిలుస్తాయి; ధాతువు ముందు నిలిస్తే అర్థాన్ని తిప్పే ఉపసర్గలు. మద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం" ముందు ప్ర → ప్రమత్తః లోని ప్రమద్; పత్ "పడటం, ఎగరటం" ముందు ఉద్ → ఉత్పత లోని ఉత్పత్. గొలుసు ఉపసర్గను ధాతువుకు చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.4.59 उपसर्गाः क्रियायोगे
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 35 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • एचोऽयवायावः 6.1.78 · प्रकरण 2← रमयन्

    एच् becomes अय्, अव्, आय् or आव् before a vowel

    A diphthong of the एच् set — ए ओ ऐ औ — becomes अय् अव् आय् आव् respectively when a vowel follows: ने + अनम् → नयनम्, भो + अति → भवति, नै + अकः → नायकः, पौ + अकः → पावकः. So a word that looks to end in a diphthong shows a semivowel before the next vowel.

    ఏచ్ (ఏ ఓ ఐ ఔ) అచ్చు, అచ్చు పరమైనప్పుడు వరుసగా అయ్, అవ్, ఆయ్, ఆవ్ అవుతుంది: నే + అనమ్ → నయనమ్, భో + అతి → భవతి, నై + అకః → నాయకః, పౌ + అకః → పావకః. కాబట్టి సంధ్యక్షరాంతంగా కనిపించే పదం, పర అచ్చు ముందు అంతస్థను చూపుతుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.1.78 एचोऽयवायावः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 22 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • आद्गुणः 6.1.87 · प्रकरण 2← शयने; स्वप्ने; मया + इति

    a followed by i/u/ṛ becomes the guṇa vowel e/o/ar

    When a final अ or आ is followed by a simple vowel इ उ or ऋ, the two together become the corresponding guṇa vowel — ए, ओ, or अर् — as one sound, a single substitution for both. So राम + इन (from टा) gives the ए of रामेण, and पुण्य + उदक gives the ओ of पुण्योदक. It is the guṇa-sandhi a student meets first.

    అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఇ ఉ ఋ (సామాన్య అచ్చు) వస్తే, రెండూ కలిసి గుణమవుతాయి — ఏ, ఓ, అర్ — ఒకే ధ్వనిగా (ఏకాదేశం). రామ + ఇన (టా నుండి) → రామేణ లోని ఏ; పుణ్య + ఉదక → పుణ్యోదక లోని ఓ. విద్యార్థి మొదట కలిసే గుణసంధి ఇదే.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.1.87 आद्गुणः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 27 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the guṇa sandhi

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • अकः सवर्णे दीर्घः 6.1.101 · प्रकरण 2← आह; विप्रबुद्धा; काम्; च + आह; स + अन्तर्

    a simple vowel before a like vowel becomes the long one

    When a simple vowel (अक्: अ इ उ ऋ ऌ) is followed by a vowel of the same class (savarṇa), the two become the single long vowel of that class — अ/आ + अ/आ → आ, इ/ई + इ/ई → ई, and so on. So स्व + अधिकार → स्वाधिकार. This is dīrgha-sandhi.

    అక్ (అ ఇ ఉ ఋ ఌ) తరువాత దానికి సవర్ణమైన అచ్చు వస్తే, రెండూ కలిసి ఆ వర్గపు దీర్ఘమవుతాయి — అ/ఆ + అ/ఆ → ఆ, ఇ/ఈ + ఇ/ఈ → ఈ, ఇలా. స్వ + అధికార → స్వాధికార. ఇది దీర్ఘసంధి.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.1.101 अकः सवर्णे दीर्घः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 42 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the dīrgha sandhi

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • संयोगान्तस्य लोपः 8.2.23 · प्रकरण 2← रमयन्

    a word-final conjunct loses its last consonant

    A word-final conjunct loses its last consonant. When a strong stem like भवान्त् stands at the end of a pada, the final त् of the न्त् cluster drops, giving भवान्. It is the rule that trims a final cluster down to one consonant.

    పదాంత సంయుక్తాక్షరం తన చివరి హల్లును కోల్పోతుంది. భవాన్త్ వంటి బలమైన శబ్దం పదాంతమైనప్పుడు న్త్ సంయుక్తపు చివరి త్ లోపించి భవాన్ వస్తుంది. పదాంత సంయుక్తాన్ని ఒకే హల్లుకు తగ్గించే సూత్రమిది.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.2.23 संयोगान्तस्य लोपः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 20 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • झलां जश् झशि 8.4.53 · प्रकरण 2← विप्रबुद्धा

    a झल् becomes a जश् (voiced unaspirate) before a झश् (voiced stop)

    An obstruent (झल् — any stop or sibilant) is replaced by the matching जश् — a voiced unaspirated stop (ग् ज् ड् द् ब्) — when a voiced stop (झश्) follows. It is the voicing assimilation inside a word: लभ् + त, once the त् has become ध् (8.2.40), gives लभ्ध, and here the भ् is voiced-and-unaspirated to ब् before that ध् — लब्ध "obtained". It is the counterpart, at a voiced seam, of the खरि च (8.4.55) that unvoices a stop before a voiceless one.

    ఝల్ (ఏదైనా స్పర్శం లేదా ఊష్మం) తరువాత ఝశ్ (ఘోష స్పర్శం) వస్తే, ఆ ఝల్ దానికి సరిపడే జశ్ — ఘోష అల్పప్రాణ స్పర్శం (గ్ జ్ డ్ ద్ బ్) — గా మారుతుంది. ఇది పదం లోపల జరిగే ఘోషీకరణం: లభ్ + త లో త్ ముందు ధ్ అయ్యాక (8.2.40) లభ్ధ; ఇక్కడ భ్ ఆ ధ్ ముందు ఘోష-అల్పప్రాణ బ్ అవుతుంది — లబ్ధ "పొందబడినది". అఘోషం ముందు స్పర్శాన్ని అఘోషం చేసే ఖరి చ (8.4.55) కు ఘోష సంధిస్థానంలో ఇది ప్రతిరూపం.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.4.53 झलां जश् झशि
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 19 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • छे च 6.1.73 · प्रकरण 3← पृच्छतः

    a short vowel takes the augment तुक् (त्) before छ्

    Before a छ्, a preceding short vowel gets the augment तुक् — an inserted त् — which then becomes च् (by श्चुत्व) and yields the doubled छ् heard at the seam: शिव + छाया → शिवच्छाया "Śiva's shade", आ + छादयति → आच्छादयति "covers over". It is the vowel-side counterpart of शश्छोऽटि (8.4.63), which doubles छ् after a stop; between them, almost every छ् inside a word or at a word-seam comes out doubled.

    ఛ్ ముందు, ముందున్న హ్రస్వ అచ్చుకు తుక్ ఆగమం — చేరే త్ — వస్తుంది; ఆ త్ శ్చుత్వం చేత చ్ అయి, సంధిస్థానంలో వినిపించే ద్విత్వ ఛ్ ను ఇస్తుంది: శివ + ఛాయా → శివచ్ఛాయా "శివుని నీడ"; ఆ + ఛాదయతి → ఆచ్ఛాదయతి "కప్పుతుంది". స్పర్శం తరువాత ఛ్ ను ద్విత్వం చేసే శశ్ఛోఽటి (8.4.63) కు ఇది అచ్చు-వైపు ప్రతిరూపం; ఈ రెండింటి వల్ల పదంలో గానీ పద సంధిలో గానీ దాదాపు ప్రతి ఛ్ ద్విత్వమవుతుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.1.73 छे च
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 101 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8.3.15 · प्रकरण 3← पृच्छतः; दृष्टः; भूयस् + च

    र् becomes visarga before a खर् consonant or at a pause

    A रेफ (र्) at the end of a word becomes visarga (ः) before a खर् consonant — the voiceless stops and the sibilants — or at a pause (avasāna). It is the last step of every nominative singular: यक्ष + र् becomes यक्षः. The visarga of भर्तुः is the same thing, the र् that came with the ṛ-stem's ending surfacing before the pause.

    పదాంతంలోని రేఫ (ర్) ఖర్ హల్లు ముందు — అఘోష స్పర్శలు, ఊష్మలు — గాని, విరామం (అవసానం) దగ్గర గాని విసర్గ (ః) అవుతుంది. ప్రతి ప్రథమా ఏకవచనపు చివరి మెట్టు ఇదే: యక్ష + ర్ → యక్షః. భర్తుః లోని విసర్గ కూడా ఋకారాంత శబ్దపు ర్ ఇలాగే విరామం ముందు పైకి రావడమే.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.3.15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 93 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः and भर्तुः prakriyās
    • docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः and भर्तुः derivations

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • मोऽनुस्वारः 8.3.23 · प्रकरण 3← निद्राम् + गत्वा; सस्वनम् + विप्रबुद्धा; सान्तर्हासम् + कथितम्; त्वम् + मया

    a word-final म् becomes anusvāra before a consonant

    A म् at the end of a word becomes anusvāra — the nasal dot ं — when a consonant follows: हरिम् + वन्दे → हरिं वन्दे "I praise Hari". The accusative singular in -म् and every word-final म् before a consonant is written this way; before a vowel or at a pause the म् itself stays. This is why the chain-check reads a final ं and a final म् as the same sound: they are one म्, shown one way or the other by what follows.

    పదాంతంలోని మ్, హల్లు ముందు అనుస్వారం — ం అనే నాసిక బిందువు — గా మారుతుంది: హరిమ్ + వన్దే → హరిం వన్దే "హరిని నమస్కరిస్తాను". మ్-అంత ద్వితీయా ఏకవచనం, హల్లు ముందు వచ్చే ప్రతి పదాంత మ్ ఇలాగే రాయబడతాయి; అచ్చు ముందు గానీ విరామంలో గానీ మ్ అలాగే నిలుస్తుంది. అందుకే గొలుసు-పరీక్ష పదాంత ం ను, పదాంత మ్ ను ఒకే ధ్వనిగా చదువుతుంది: అవి ఒకే మ్, తరువాత వచ్చేదాన్ని బట్టి ఒక్కో రూపంలో చూపబడతాయి.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.3.23 मोऽनुस्वारः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 77 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • विसर्जनीयस्य सः 8.3.34 · प्रकरण 3← पृच्छतः + च

  • स्तोः श्चुना श्चुः 8.4.40 · प्रकरण 3← पृच्छतः; पृच्छतः + च

    a dental (स्तु) becomes palatal (श्चु) in contact with a palatal

    A स् or a dental स्तु sound (the त-वर्ग), when it meets a श् or a palatal श्चु sound (the च-वर्ग), becomes the corresponding palatal श्चु: सत् + चित् → सच्चित्, रामस् + शेते → रामश् शेते, तद् + ज्ञानम् → तज्ज्ञानम्. Dental and palatal in contact are levelled to palatal.

    స్ గానీ, దంత్య స్తు వర్ణం గానీ (త-వర్గం), శ్ గానీ, తాలవ్య శ్చు వర్ణం గానీ (చ-వర్గం) తో కలిసినప్పుడు దానికి సవర్ణమైన శ్చు అవుతుంది: సత్ + చిత్ → సచ్చిత్, రామస్ + శేతే → రామశ్శేతే, తద్ + జ్ఞానమ్ → తజ్జ్ఞానమ్. దంత్యం, తాలవ్యం కలిసినప్పుడు తాలవ్యంగా సమమవుతాయి.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.4.40 स्तोः श्चुना श्चुः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 62 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • ष्टुना ष्टुः 8.4.41 · प्रकरण 3← दृष्टः

    an स् or dental becomes the matching retroflex (ष्टु) beside a ष् or retroflex

    When an स् or a dental (the स्तु set: स् त थ द ध न) meets a ष् or a retroflex (the ष्टु set: ष् ट ठ ड ढ ण), the dental member is pulled back to its matching retroflex. So त् + ट → ट्ट (तट् + टीका → तट्टीका), स् beside ष becomes ष्, न् beside ण becomes ण्. It is the retroflex assimilation (ṣṭutva), the counterpart of the palatal श्चुत्व (8.4.40), and it shapes verb forms such as पेष्टा "he will grind" from पिष्.

    స్ లేదా దంత్యం (స్తు గణం: స్ త థ ద ధ న) — ష్ లేదా మూర్ధన్యం (ష్టు గణం: ష్ ట ఠ డ ఢ ణ) తో కలిసినప్పుడు, దంత్య సభ్యుడు తనకు సరిపడే మూర్ధన్యంగా మారతాడు. త్ + ట → ట్ట (తట్ + టీకా → తట్టీకా); ష్ పక్కన స్ → ష్; ణ్ పక్కన న్ → ణ్. ఇది మూర్ధన్య సమీకరణం (ష్టుత్వం), తాలవ్య శ్చుత్వానికి (8.4.40) ప్రతిరూపం; పిష్ నుండి పేష్టా "పిండుతాడు" వంటి క్రియారూపాలను ఇది తీర్చిదిద్దుతుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.4.41 ष्टुना ष्टुः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 64 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • वा पदान्तस्य 8.4.59 · प्रकरण 3← निद्राम् + गत्वा; सान्तर्हासम् + कथितम्; त्वम् + मया

    at the end of a word the homorganic-nasal substitution is optional

    The previous rule (8.4.58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः) turns an अनुस्वार (the nasal hum ं) into the nasal of the following consonant's own class before a यय् consonant (any stop or semivowel but ह). This rule makes that substitution optional (वा, "or") when the अनुस्वार stands at the end of a पद, a finished word. So the prefix सम् before भृत "borne", once its म् has become अनुस्वार, may keep the class-nasal म् or the अनुस्वार: सम्भृतम् or संभृतम्. Both are correct; the chain shows the class-nasal.

    ముందటి సూత్రం (8.4.58 అనుస్వారస్య యయి పరసవర్ణః) అనుస్వారాన్ని (ం అనే నాసిక ధ్వని) — యయ్ హల్లు (హ తప్ప అన్ని స్పర్శ, అంతస్థ హల్లులు) ముందు — ఆ హల్లు వర్గపు నాసికంగా మారుస్తుంది. ఈ సూత్రం, అనుస్వారం పదాంతంలో (పూర్తయిన పదపు చివర) నిలిచినప్పుడు, ఆ మార్పును వికల్పం (వా "లేదా") చేస్తుంది. కాబట్టి భృత "మోయబడిన" ముందు సమ్ ఉపసర్గపు మ్ అనుస్వారమైన తర్వాత వర్గనాసిక మ్ గా ఉండవచ్చు, లేదా అనుస్వారంగా ఉండవచ్చు: సమ్భృతమ్ లేదా సంభృతమ్. రెండూ సరైనవే; గొలుసు వర్గనాసికాన్ని చూపుతుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.4.59 वा पदान्तस्य
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 80 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • ससजुषो रुः 8.2.66 · प्रकरण 4← पृच्छतः; दृष्टः

    a word-final स् becomes रु

    The स् at the end of a word — and the word सजुष् — is replaced by रु. The उ of रु is only a marker and drops, so what is left is र्. This is why यक्ष + स् becomes यक्ष + र्, which then turns to visarga at a pause by 8.3.15: the visarga of every nominative singular is a buried स्. It also explains यक्षः + चक्रे → यक्षश्चक्रे — the स् resurfaces before च and becomes श्.

    పదాంతంలోని స్ (మరియు సజుష్ శబ్దపు స్) రుగా మారుతుంది. 'రు'లోని ఉ కేవలం ఇత్‌సంజ్ఞ, అది లోపించి ర్ మాత్రమే మిగులుతుంది. కాబట్టి యక్ష + స్ → యక్ష + ర్; ఆ ర్ విరామం ముందు విసర్గ అవుతుంది (8.3.15). అందుకే ప్రతి ప్రథమా ఏకవచన విసర్గ దాగిన స్; యక్షః + చక్రే లో ఆ స్ మళ్లీ పైకి వచ్చి చకారం ముందు శ్ అవుతుంది — యక్షశ్చక్రే.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.2.66 ससजुषो रुः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 105 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः prakriyā
    • docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः derivation

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • सुडनपुंसकस्य 1.1.43 · प्रकरण 5← रुदती; विप्रबुद्धा; दृष्टः; रमयन्

    the सुट् endings of a non-neuter stem are called सर्वनामस्थान

    For a stem that is not neuter (अनपुंसक), the endings of the सुट् set — सु, औ, जस् (nominative singular, dual, plural) and अम्, औट् (accusative singular, dual) — are termed सर्वनामस्थान. This name marks the "strong" cases, where a stem shows its fullest form: it is before a सर्वनामस्थान that नुम् is inserted, a vowel lengthens, and the like. प्रमत्तः "heedless" is प्रमत्त + सु, a nominative singular, so its सु is a सर्वनामस्थान.

    నపుంసకం కాని (అనపుంసక) స్టెముకు, సుట్ గణపు ప్రత్యయాలు — సు, ఔ, జస్ (ప్రథమా ఏక, ద్వి, బహువచనం) మరియు అమ్, ఔట్ (ద్వితీయా ఏక, ద్వివచనం) — సర్వనామస్థాన సంజ్ఞ పొందుతాయి. ఈ సంజ్ఞ "బలమైన" విభక్తులను గుర్తిస్తుంది, అక్కడ స్టెము తన పూర్ణ రూపాన్ని చూపుతుంది: సర్వనామస్థానం ముందే నుమ్ చేరిక, స్వరదీర్ఘీకరణం మొదలైనవి జరుగుతాయి. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త" = ప్రమత్త + సు, ప్రథమా ఏకవచనం, కాబట్టి దాని సు సర్వనామస్థానం.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.1.43 सुडनपुंसकस्य
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 162 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् 1.2.45 · प्रकरण 5← विप्रबुद्धा

    a meaningful form that is neither a root nor an affix is a प्रातिपदिक (nominal base)

    A form that carries meaning (अर्थवत्) and is neither a धातु (a verb root) nor a प्रत्यय (an affix) is termed प्रातिपदिक — a nominal base, the stem to which case endings are then added. This is the general definition; forms ending in a कृत् or a तद्धित affix and compounds are brought under the same name by the next rule (1.2.46). So a plain stem like मेघ "cloud" is a प्रातिपदिक on its own, while a कृत् form such as प्रमत्त reaches the name through that extension. The प्रातिपदिक is what takes the सुप् case endings.

    అర్థవంతమైన (అర్థవత్), ధాతువు కాని, ప్రత్యయం కాని రూపానికి ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ — నామపదపు మూలం (స్టెమ్), దీనికే విభక్తి ప్రత్యయాలు చేరతాయి. ఇది సాధారణ నిర్వచనం; కృత్, తద్ధిత ప్రత్యయాంత రూపాలను, సమాసాలను తర్వాతి సూత్రం (1.2.46) అదే సంజ్ఞకు తెస్తుంది. కాబట్టి మేఘ "మేఘం" వంటి సాదా మూలం తనంతట తానే ప్రాతిపదికం, ప్రమత్త వంటి కృదంతం ఆ విస్తరణ వల్ల ఈ సంజ్ఞను పొందుతుంది. ప్రాతిపదికమే సుప్ విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.2.45 अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 115 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • कृत्तद्धितसमासाश्च 1.2.46 · प्रकरण 5← रुदती; विप्रबुद्धा; कथितम्; पृच्छतः; दृष्टः; रमयन्

    forms ending in a कृत् or तद्धित affix, and compounds, are प्रातिपदिक too

    Forms ending in a कृत् affix (a primary affix that makes a word straight from a root, like क्त in मत्त), in a तद्धित affix (a secondary affix on a noun), and समास (compounds) are also termed प्रातिपदिक — a nominal base. This extends the previous rule's definition. It is why a कृत् form such as प्रमत्त "heedless" (प्र + मद् + क्त) is itself a stem and takes case endings like any noun, and why the indeclinables श्रुत्वा "having heard" and आलिङ्ग्य "having embraced" count as nominal bases before their further treatment.

    కృత్ ప్రత్యయాంత (ధాతువు నుండి నేరుగా పదం చేసే ప్రాథమిక ప్రత్యయం, మత్త లోని క్త వంటిది), తద్ధిత ప్రత్యయాంత (నామంపై గౌణ ప్రత్యయం), సమాస — వీటికి కూడా ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ, నామపదపు మూలం. ఇది ముందటి సూత్రపు నిర్వచనాన్ని విస్తరిస్తుంది. అందుకే ప్రమత్త "అజాగ్రత్త" (ప్ర + మద్ + క్త) వంటి కృదంతం తానే స్టెమ్ అయి, ఏ నామంవలెనే విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది; శ్రుత్వా "విని", ఆలింగ్య "కౌగిలించి" వంటి అవ్యయాలు కూడా తదుపరి వ్యవహారం ముందు నామపద మూలాలుగా లెక్క.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.2.46 कृत्तद्धितसमासाश्च
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 116 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • न विभक्तौ तुस्माः 1.3.4 · प्रकरण 5← कथितम्; पृच्छतः

    in a case or personal ending a final त-class, स् or म् is not an इत्

    The previous rule 1.3.3 हलन्त्यम् makes the final consonant of an affix an इत् — a silent marker that is then dropped. This rule stops that within a विभक्ति (a case ending or a तिङ् personal ending): a final तु (the त-class: त थ द ध न), स्, or म् there is not an इत् and stays as a real letter. So the स् of the instrumental-plural ऐस् (which becomes भिस्) and the त् of a personal ending like तस् are kept, not marked away. In वन्द्यैः "with the venerable ones" the ऐस् holds its स्.

    ముందటి సూత్రం 1.3.3 హలంత్యమ్ ప్రత్యయపు చివరి హల్లును ఇత్ — తొలగే మూక గుర్తు — చేస్తుంది. ఈ సూత్రం దాన్ని విభక్తి (విభక్తి ప్రత్యయం లేదా తిఙ్ పురుష ప్రత్యయం) లో ఆపుతుంది: అక్కడ చివరి తు (త-వర్గం: త థ ద ధ న), స్, మ్ ఇత్ కావు, నిజ అక్షరాలుగా నిలుస్తాయి. కాబట్టి తృతీయా బహువచనపు ఐస్ (భిస్ అయ్యేది) లోని స్, తస్ వంటి తిఙ్ ప్రత్యయపు త్ నిలుస్తాయి, గుర్తుగా తొలగవు. వంద్యైః "వందనీయులతో" లో ఐస్ తన స్ ను నిలుపుకుంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.3.4 न विभक्तौ तुस्माः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 130 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • चुटू 1.3.7 · प्रकरण 5← आह; विप्रबुद्धा; कथितम्; रमयन्

    an affix’s initial palatal or cerebral is a marker

    An initial palatal (चु — च छ ज झ ञ) or cerebral (टु — ट ठ ड ढ ण) of an affix is an इत्, a marker: not part of the affix but a tag on it, and it drops. So the ट of the instrumental टा and the ठ, ढ that open other affixes are only labels, gone before the affix is added. It is one of the rules that tell a bare affix from its markers.

    ప్రత్యయం మొదట ఉన్న చు (చ ఛ జ ఝ ఞ) గాని టు (ట ఠ డ ఢ ణ) గాని ఇత్తు — అంటే ప్రత్యయంలో భాగం కాక దానిపై గుర్తు మాత్రమే; అది లోపిస్తుంది. అందుకే తృతీయ ప్రత్యయమైన టా లోని ట కేవలం గుర్తు, ప్రత్యయం చేరకముందే పోతుంది. బరి ప్రత్యయాన్ని దాని గుర్తులనుండి వేరుచేసే సూత్రాల్లో ఇది ఒకటి.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.3.7 चुटू
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 128 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • लशक्वतद्धिते 1.3.8 · प्रकरण 5← रुदती; विप्रबुद्धा; कथितम्; पृच्छतः; दृष्टः; स्वप्ने; रमयन्

    an affix’s initial ल्, श् or velar is a marker

    In an affix that is not a taddhita (a secondary nominal affix), an initial ल्, श्, or velar (क ख ग घ ङ) is an इत्, a marker, and drops. This is why the present-participle affix शतृ adds only अत् — its श् is a tag — and why the tense-name लट् contributes no ल्.

    తద్ధితం కాని ప్రత్యయం మొదట ఉన్న ల్, శ్, కవర్గం (క ఖ గ ఘ ఙ) ఇత్తులు, లోపిస్తాయి. అందుకే వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయమైన శతృ కేవలం అత్ ను చేరుస్తుంది — దాని శ్ ఒక గుర్తే — మరియు లట్ లకారంలోని ల్ ఏమీ మిగల్చదు.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.3.8 लशक्वतद्धिते
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 135 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • यू स्त्र्याख्यौ नदी 1.4.3 · प्रकरण 5← रुदती

    a feminine stem ending in long ई or ऊ is called नदी

    A stem ending in a long ई or ऊ (यू names these two vowels), when it names a feminine (स्त्र्याख्या), is termed नदी — literally "river", after the model word नदी. The नदी name gives such stems their own set of case endings, the ones with a ङित् marker. The present participle लिखन्ती "writing (she)" ends in long ई and names a feminine, so it is a नदी and declines by that pattern: संसर्पन्त्याः "of her who glides along".

    దీర్ఘ ఈ లేదా ఊ తో అంతమయ్యే స్టెము (యూ ఈ రెండు స్వరాలను సూచిస్తుంది), స్త్రీని తెలిపేటప్పుడు (స్త్ర్యాఖ్యా), నదీ సంజ్ఞ పొందుతుంది — నదీ, అక్షరార్థం "నది", నదీ అనే మాదిరి పదం నుండి. నదీ సంజ్ఞ అట్టి స్టెములకు ఙిత్ గుర్తుగల తమదైన విభక్తి ప్రత్యయాలను ఇస్తుంది. లిఖంతీ "వ్రాయుచున్నది (ఆమె)" దీర్ఘ ఈ కారాంతమై స్త్రీని తెలుపుతుంది, కాబట్టి నదీ, ఆ రీతిన వంగుతుంది: సంసర్పంత్యాః "జారుచున్నదాని".

    • Aṣṭādhyāyī — 1.4.3 यू स्त्र्याख्यौ नदी
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 193 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् 1.4.13 · प्रकरण 5← आह; रुदती; विप्रबुद्धा; कथितम्; पृच्छतः; दृष्टः; रमयन्

    the base an affix is added to is called अङ्ग (stem) while the affix stands

    Whatever an affix is prescribed after — taken with everything from that point on — is named अङ्ग, the stem, for as long as that affix is present. The name matters because a great many rules operate "on the अङ्ग": the guṇa and vṛddhi changes, the lengthenings, the augments all target the अङ्ग before its ending. So राम is the अङ्ग before a case ending, and चकृ the अङ्ग before a perfect ending — and it is on that अङ्ग that the vowel is strengthened to चकार.

    ఒక ప్రత్యయం దేని తరువాత విధించబడుతుందో అది — అక్కడి నుండి ముందంతటితో సహా — ఆ ప్రత్యయం ఉన్నంత వరకు అఙ్గ, అంటే ప్రకృతి (కాండం), అని పిలవబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం, ఎందుకంటే ఎన్నో సూత్రాలు "అఙ్గం మీద" పనిచేస్తాయి: గుణ-వృద్ధి మార్పులు, దీర్ఘీకరణలు, ఆగమాలు అన్నీ ప్రత్యయం ముందు అఙ్గాన్నే లక్ష్యంగా చేసుకుంటాయి. కాబట్టి విభక్తి ముందు రామ అఙ్గం; పరోక్ష ప్రత్యయం ముందు చకృ అఙ్గం — ఆ అఙ్గం మీదే అచ్చు బలపడి చకార అవుతుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.4.13 यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 132 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • स्वादिष्वसर्वनामस्थाने 1.4.17 · प्रकरण 5← विप्रबुद्धा

    before the case endings that are not सर्वनामस्थान — the domain for the भ and पद names

    This rule opens the domain in which the भ and पद names are given: "before the सु and the rest of the case endings (the सुप्) that are not सर्वनामस्थान". The weak endings — the genitive, dative, locative and their kin — fall here, as against the strong सर्वनामस्थान endings. Within this domain the following rules decide whether the stem is called भ or पद. गतानाम् "of those gone" is गत + आम्, a genitive plural, an ending that is not सर्वनामस्थान and so within the domain.

    ఈ సూత్రం భ, పద సంజ్ఞలు ఇచ్చే క్షేత్రాన్ని తెరుస్తుంది: "సర్వనామస్థానం కాని సు మొదలైన విభక్తి ప్రత్యయాల (సుప్) ముందు". బలమైన సర్వనామస్థాన ప్రత్యయాలకు ఎదురుగా, షష్ఠీ, చతుర్థీ, సప్తమీ మొదలైన బలహీన విభక్తులు ఇక్కడ వస్తాయి. ఈ క్షేత్రంలో తర్వాతి సూత్రాలు స్టెము భ యా పద అని నిర్ణయిస్తాయి. గతానామ్ "వెళ్ళినవారి" = గత + ఆమ్, షష్ఠీ బహువచనం, సర్వనామస్థానం కాని ప్రత్యయమై ఈ క్షేత్రంలోనిది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.4.17 स्वादिष्वसर्वनामस्थाने
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 163 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • यचि भम् 1.4.18 · प्रकरण 5← रुदती; विप्रबुद्धा; कथितम्; पृच्छतः

    before an ending beginning with य् or a vowel, the stem is called भ

    Within the domain the previous rule opened, before an ending that begins with a य् or with any vowel (यच् = य् together with the अच् vowels), the stem is termed भ. The भ name triggers the internal-sandhi rules that reshape a stem before such a weak ending. वन्द्य before ऐस् — the instrumental plural, which begins with the vowel ऐ — is a भ, on the way to वन्द्यैः "with the venerable ones".

    ముందటి సూత్రం తెరిచిన క్షేత్రంలో, య్ తో గానీ ఏదైనా అచ్ (స్వరం) తో గానీ మొదలయ్యే ప్రత్యయం ముందు (యచ్ = య్ మరియు అచ్ స్వరాలు కలిపి) స్టెముకు భ సంజ్ఞ. భ సంజ్ఞ, అట్టి బలహీన ప్రత్యయం ముందు స్టెమును మార్చే అంతస్సంధి నియమాలను నడిపిస్తుంది. వంద్య, ఐస్ ముందు — తృతీయా బహువచనం, ఐ అనే స్వరంతో మొదలయ్యేది — భ, వంద్యైః "వందనీయులతో" వైపు దారిలో.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.4.18 यचि भम्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 164 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • गतिश्च 1.4.60 · प्रकरण 5← विप्रबुद्धा

    the same prefixes, joined to a verb, are also called गति

    The same प्रादि words, joined to a verb, are termed गति ("gati") as well, beside their उपसर्ग name. The गति name is what lets a prefix compound with a following क्त्वा form into a single ल्यप् word: नि + अस् + क्त्वा becomes न्यस्य "having laid down", and उप + भुज् + क्त्वा becomes उपभुज्य "having enjoyed". The derivation names this rule where the prefix earns its गति standing.

    అవే ప్రాది శబ్దాలు క్రియతో కలిస్తే, ఉపసర్గ సంజ్ఞతో పాటు, గతి సంజ్ఞ కూడా పొందుతాయి. గతి సంజ్ఞే ఉపసర్గను తర్వాతి క్త్వా-రూపంతో ఒక్క ల్యప్ పదంగా సమాసం చేయనిస్తుంది: ని + అస్ + క్త్వా → న్యస్య "ఉంచి", ఉప + భుజ్ + క్త్వా → ఉపభుజ్య "అనుభవించి". ఉపసర్గ తన గతిత్వాన్ని పొందేచోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.4.60 गतिश्च
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 200 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप् 4.1.2 · प्रकरण 5← रुदती; विप्रबुद्धा; कथितम्; पृच्छतः; दृष्टः; रमयन्

    the twenty-one nominal case endings (सुप्), three to a case

    This one long sūtra names, in a single run, all twenty-one nominal endings — three for each of the seven cases: सु औ जस् (nominative), अम् औट् शस् (accusative), टा भ्याम् भिस् (instrumental), ङे भ्याम् भ्यस् (dative), ङसि भ्याम् भ्यस् (ablative), ङस् ओस् आम् (genitive), ङि ओस् सुप् (locative). Every declined noun in the poem takes one of these; they are the endings 1.4.14 counts as सुप्. The set's name सुप् is the pratyāhāra formed from its first sound स and its last सुप्.

    ఈ ఒక్క పొడవాటి సూత్రం ఇరవై ఒక్క నామవాచక ప్రత్యయాలను ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది — ఏడు విభక్తులకు మూడేసి: సు ఔ జస్ (ప్రథమా), అమ్ ఔట్ శస్ (ద్వితీయా), టా భ్యామ్ భిస్ (తృతీయా), ఙే భ్యామ్ భ్యస్ (చతుర్థీ), ఙసి భ్యామ్ భ్యస్ (పఞ్చమీ), ఙస్ ఓస్ ఆమ్ (షష్ఠీ), ఙి ఓస్ సుప్ (సప్తమీ). కావ్యంలోని ప్రతి విభక్తి పదం వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది; 1.4.14 వీటినే సుప్ గా లెక్కిస్తుంది. ఈ గణపు పేరు 'సుప్' — మొదటి ధ్వని స, చివరి సుప్ లతో ఏర్పడిన ప్రత్యాహారం.

    • Aṣṭādhyāyī — 4.1.2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 117 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् 6.1.68 · प्रकरण 5← कण्ठलग्ना; रुदती; विप्रबुद्धा; रमयन्

    after a consonant or a long ई/आ feminine, a bare-consonant सु/ति/सि drops

    The nominative-singular सु — and the verb endings ति सि — when it would be left as a single consonant (apṛkta), is elided after a stem ending in a consonant (हल्), or after the long feminine stems in ई (ङी) or आ (आप्). So a consonant-stem masculine like राजन् loses the स् of सु. It is why महिमन्, आत्मन्, राजन् show no visible ending in the nominative singular.

    ఒకే హల్లుగా మిగిలే సు (ప్రథమైకవచనం; ధాతువుల్లో తి సి), హల్లంతం తరువాత, లేదా దీర్ఘ స్త్రీలింగ ఈ (ఙీ)/ఆ (ఆప్) తరువాత లోపిస్తుంది. రాజన్ వంటి హలంత పుంలింగం సు లోని స్ ను కోల్పోతుంది. మహిమన్, ఆత్మన్, రాజన్ లకు ప్రథమైకవచనంలో ప్రత్యయం కనిపించకపోవడానికి కారణం ఇదే.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.1.68 हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 178 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §4.6, महिमा

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • एङ्ह्रस्वात् सम्बुद्धेः 6.1.69 · प्रकरण 5← कितव

    the vocative-singular ending drops after एङ् or a short vowel

    The vocative-singular ending (सुँ in its सम्बुद्धि use) elides after a stem ending in ए or ओ (एङ्), or in a short vowel: हे राम, हे हरे, हे विष्णो, हे मते. So the address form of these stems is the bare stem, without the स् the nominative would show.

    ఏఙ్ (ఏ/ఓ) కి లేదా హ్రస్వ అచ్చుకి పరమైన సంబుద్ధి (సంబోధన ఏకవచన సుँ) లోపిస్తుంది: హే రామ, హే హరే, హే విష్ణో, హే మతే. కాబట్టి ఈ శబ్దాల సంబోధన రూపం ప్రథమావిభక్తిలో కనిపించే స్ లేకుండా, కేవలం ప్రాతిపదికమే.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.1.69 एङ्ह्रस्वात् सम्बुद्धेः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 133 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • अमि पूर्वः 6.1.107 · प्रकरण 5← निद्राम्; सस्वनम्; सान्तर्हासम्; कथितम्; काम्

    before the accusative-singular अम्, the stem vowel alone remains

    When the accusative-singular ending अम् follows a word ending in अक् (a short a i u …), the single substitute for stem-vowel + अ is the pūrva, the earlier, vowel — the stem vowel wins. So हरि + अम् → हरिम्, गुरु + अम् → गुरुम्, राम + अम् → रामम्. One rule for the accusative singular of every vowel stem.

    అక్కు (హ్రస్వ అ ఇ ఉ…) తరువాత అమ్ (ద్వితీయైకవచనం) పరమైతే, ప్రాతిపదిక అచ్చుకూ అ కూ ఏకాదేశం పూర్వరూపం — ప్రాతిపదిక అచ్చు నిలుస్తుంది. హరి + అమ్ → హరిమ్, గురు + అమ్ → గురుమ్, రామ + అమ్ → రామమ్. అచ్చంత శబ్దాల ద్వితీయైకవచనానికి ఒకే సూత్రం.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.1.107 अमि पूर्वः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 134 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §4.4, वसतिम्

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • पदान्तस्य 8.4.37 · प्रकरण 5← रमयन्

    a word-final न् is not turned into ण्

    A न् at the end of a word (pada) is not turned into ण् — the retroflexion that 8.4.2 would otherwise make does not reach a word-final न्. So the masculine accusative plural रामान्, मासान् keeps its न् even after an र् or ष् earlier in the word.

    పదాంతంలోని న్ ణ్ గా మారదు — 8.4.2 చేసే ణత్వం పదాంత న్ ను చేరదు. అందుకే పుంలింగ ద్వితీయా బహువచనం రామాన్, మాసాన్ లో, పదంలో ముందు ర్ గాని ష్ గాని ఉన్నా, న్ అలాగే ఉంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.4.37 पदान्तस्य
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 138 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • स्वमोर्नपुंसकात् 7.1.23 · प्रकरण 7← किम्

    after a neuter stem, the nom./acc. singular endings drop (luk)

    After a neuter stem other than a short अ, the nominative सु and accusative अम् drop away entirely (luk). So a neuter i-stem stands bare in वारि, and अन्यथावृत्ति ends in its stem इ with no ending shown.

    నపుంసక శబ్దం (హ్రస్వ అ కాని) తరువాత ప్రథమా సు, ద్వితీయా అమ్ పూర్తిగా లోపిస్తాయి (లుక్). అందుకే నపుంసక ఇకారాంతం వారి గా బరిగా నిలుస్తుంది; అన్యథావృత్తి తన ఇకారంతో ముగుస్తుంది, ప్రత్యయం కనబడదు.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.1.23 स्वमोर्नपुंसकात्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 243 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • अतोऽम् 7.1.24 · प्रकरण 7← सस्वनम्; सान्तर्हासम्; कथितम्

    after a short-अ neuter, the nom./acc. singular become अम्

    After a short-अ neuter stem, the nominative and accusative singular endings both become अम्. ज्ञानम्, फलम्, वचनम् — the -अम् that a neuter a-stem shows for both “it” and “it (as object)”.

    హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దం తరువాత ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు రెండూ అమ్ అవుతాయి. జ్ఞానమ్, ఫలమ్, వచనమ్ — నపుంసక అకారాంతం కర్తగానూ కర్మగానూ చూపే -అమ్ ఇదే.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.1.24 अतोऽम्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 233 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • उभे अभ्यस्तम् 6.1.5 · प्रकरण 8← आह

    the reduplicating syllable and the root together are called अभ्यस्त

    In a reduplicated form both members together — the reduplicating syllable (अभ्यास) and the root it stands before — are termed अभ्यस्त, "the reduplicated whole". The perfect (लिट्) reduplicates the root, so चक्रे "he made" (from कृ, reduplicated as च-कृ) is an अभ्यस्त, and the rules that speak of an अभ्यस्त reach both its syllables at once.

    ద్విరుక్త రూపంలో రెండు భాగాలు కలిపి — అభ్యాసం (ద్విరుక్తి అక్షరం) మరియు అది ముందుండే ధాతువు — అభ్యస్త సంజ్ఞ, "ద్విరుక్త మొత్తం". లిట్ (పరోక్ష భూతం) ధాతువును ద్విరుక్తం చేస్తుంది, కాబట్టి చక్రే "చేసెను" (కృ నుండి, ద్విరుక్తమై చ-కృ) అభ్యస్తం, అభ్యస్తాన్ని పేర్కొనే నియమాలు దాని రెండు అక్షరాలను ఒక్కసారే చేరుకుంటాయి.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.1.5 उभे अभ्यस्तम्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 343 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • अतो गुणे 6.1.97 · प्रकरण 8← त्वम्; मे; पृच्छतः; त्वया; रमयन्; मया

    a non-final अ before a guṇa vowel merges forward (para-rūpa)

    When a non-final short अ is followed by a guṇa vowel (अ, ए, ओ), the single substitute is the later vowel alone — para-rūpa, the second stands — not a guṇa of the two. It keeps a stem-final अ from doubling with an affix that opens on such a vowel, so only the affix’s vowel is heard.

    అంత్యం కాని హ్రస్వ అ తరువాత గుణాచ్చు (అ, ఏ, ఓ) వస్తే, రెండింటి స్థానంలో పరమైన అచ్చు ఒక్కటే మిగులుతుంది — పరరూపం, రెండవది నిలుస్తుంది — గుణం కాదు. అలా అకారాంత శబ్దం అటువంటి అచ్చుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయంతో కలిసినప్పుడు ప్రత్యయపు అచ్చు మాత్రమే వినబడుతుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.1.97 अतो गुणे
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 273 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • सम्प्रसारणाच्च 6.1.108 · प्रकरण 8← पृच्छतः

    after a samprasāraṇa vowel, that vowel alone stands for it and the following vowel

    Samprasāraṇa is the change by which a root's semivowel — य् व् र् ल् — collapses to its own vowel, इ उ ऋ ऌ. When such a vowel then meets the vowel that stood beside the lost semivowel, this rule keeps the samprasāraṇa vowel alone and drops the other, rather than blending them. So वच् "to speak" vocalizes to उअच्, and here the उ swallows the following अ to give उच्, from which the poem's उक्तम् "spoken" is built; the same folds स्वप् to सुप् in सुप्ताम् "asleep" and प्रच्छ् to पृच्छ् in पृच्छन्ती "asking".

    సంప్రసారణం అంటే ధాతువులోని అంతఃస్థ — య్ వ్ ర్ ల్ — తన సొంత అచ్చు, ఇ ఉ ఋ ఌ, గా కుంచించుకుపోవటం. అలా వచ్చిన అచ్చు, పోయిన అంతఃస్థ పక్కనున్న అచ్చును కలిసినప్పుడు, ఈ సూత్రం ఆ రెంటినీ కలపకుండా సంప్రసారణ అచ్చునొక్కదాన్నే నిలిపి రెండోదాన్ని వదిలేస్తుంది. అలా వచ్ "పలుకుట" ఉఅచ్ గా మారి, ఇక్కడ ఉ తరువాతి అ ను మింగి ఉచ్ అవుతుంది; దీన్నుండే కావ్యంలోని ఉక్తమ్ "పలికినది" పుడుతుంది. అదే విధంగా స్వప్ సుప్ గా సుప్తామ్ "నిద్రించిన" లో, ప్రచ్ఛ్ పృచ్ఛ్ గా పృచ్ఛన్తీ "అడుగుతూ" లో కుంచించుకుంటాయి.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.1.108 सम्प्रसारणाच्च
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 257 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • अत्वसन्तस्य चाधातोः 6.4.14 · प्रकरण 8← रमयन्

    the penult of an अत्- or अस्-stem lengthens before the nom. singular सु

    Before the nominative-singular सु, a non-verbal stem ending in अत् (the शतृ participles, and मत्/वत् possessives) or in अस् lengthens its penult. भवत् → भवान्, धीमत् → धीमान्. With the नुम् augment already in, the strong stem भवान्त् loses its final cluster to give भवान्.

    ప్రథమా ఏకవచనం సు ముందు, అత్ కారాంత (శతృ కృదంతాలు, మత్/వత్ మత్వర్థీయాలు) గాని అస్ కారాంత గాని అధాతు శబ్దపు ఉపధ దీర్ఘమవుతుంది. భవత్ → భవాన్, ధీమత్ → ధీమాన్. నుమాగమంతో బలమైన భవాన్త్ నుండి చివరి సంయుక్తాక్షరం పోయి భవాన్ వస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.4.14 अत्वसन्तस्य चाधातोः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 342 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश् 7.1.27 · प्रकरण 8← मे

    अश् replaces the genitive-singular ending after युष्मद्/अस्मद्

    After the pronouns युष्मद् "you" and अस्मद् "I", the genitive-singular ending ङस् is replaced by अश्. The base then becomes तव / मम by 7.2.96, so the genitive singular is तव "your", मम "my". The pronoun of the second and first persons builds its possessive on this substitution.

    యుష్మద్ "నీవు", అస్మద్ "నేను" అనే సర్వనామాల తరువాత షష్ఠీ ఏకవచన ప్రత్యయం ఙస్ కి అశ్ ఆదేశం వస్తుంది. తరువాత 7.2.96 చేత ప్రాతిపదికం తవ/మమ అవుతుంది; కాబట్టి షష్ఠీ ఏకవచనం తవ "నీ", మమ "నా". ప్రథమ, మధ్యమ పురుష సర్వనామాల షష్ఠి ఈ ఆదేశంపైనే నిలుస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.1.27 युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 326 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • ङे प्रथमयोरम् 7.1.28 · प्रकरण 8← त्वम्

    अम् replaces the dative singular and the nom./acc. singular after युष्मद्/अस्मद्

    After युष्मद्/अस्मद्, the dative-singular ending ङे and the singular endings of the first two cases (प्रथमा and द्वितीया, nominative and accusative) are all replaced by अम्. With the further substitutions of the singular base — त्व/म by 7.2.97 — this gives त्वाम्, माम् in the accusative and, with companion rules, तुभ्यम्, मह्यम् in the dative.

    యుష్మద్/అస్మద్ తరువాత చతుర్థీ ఏకవచన ప్రత్యయం ఙే, మొదటి రెండు విభక్తుల (ప్రథమా-ద్వితీయా) ఏకవచన ప్రత్యయాలు — అన్నీ అమ్ అవుతాయి. ఏకవచన ప్రాతిపదికాదేశం త్వ/మ (7.2.97) తో కలిసి ద్వితీయలో త్వామ్, మామ్; సహకారి సూత్రాలతో చతుర్థిలో తుభ్యమ్, మహ్యమ్.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.1.28 ङे प्रथमयोरम्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 310 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः 7.1.70 · प्रकरण 8← रमयन्

    certain stems take the नुम् augment before a strong ending

    A stem with an उ-class marker (उक् — an उ, ऋ or ऌ इत्), or one that loses its न्, or अञ्च्, takes the augment नुम् (न्) before a strong (sarvanāmasthāna) case-ending. So a शतृ participle भवत् becomes भवन्त् in the strong cases: भवन्तौ, भवन्तः. It is why these stems show -अन्त्- where the ending is strong.

    ఉక్-గుర్తు (ఉ, ఋ, ఌ ఇత్) గల శబ్దం, న్ లోపించే శబ్దం, లేదా అఞ్చ్ — బలమైన (సర్వనామస్థాన) విభక్తి ముందు నుమ్ (న్) ఆగమం తీసుకుంటాయి. అందుకే శతృ కృదంతం భవత్ బలమైన విభక్తుల్లో భవన్త్ అవుతుంది: భవన్తౌ, భవన్తః. ఈ శబ్దాలు బలమైన విభక్తిలో -అన్త్- చూపడానికి కారణమిదే.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.1.70 उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 288 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • योऽचि 7.2.89 · प्रकरण 8← त्वया; मया

    the final of युष्मद्/अस्मद् becomes य् before a vowel ending

    Before a vowel-initial case ending, the final letter of युष्मद्/अस्मद् becomes य्. With the singular base त्व/म this gives the instrumental त्वया "by you", मया "by me" — त्व + अ → त्वय् before आ, then त्वया. The semivowel is what carries these pronouns into the vowel cases.

    అచ్-ఆది విభక్తి ప్రత్యయం పరమైనప్పుడు యుష్మద్/అస్మద్ అంత్యవర్ణం య్ అవుతుంది. ఏకవచన ప్రాతిపదికం త్వ/మ తో కలిసి తృతీయలో త్వయా "నీచేత", మయా "నాచేత" — త్వ + అ, ఆ ముందు త్వయ్, ఆపై త్వయా. ఈ సర్వనామాలను అచ్-విభక్తుల్లోకి మోసేది ఈ అంతస్థమే.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.2.89 योऽचि
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 319 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • शेषे लोपः 7.2.90 · प्रकरण 8← त्वम्; मे

    in the remaining cases, the final of युष्मद्/अस्मद् elides

    In the cases not otherwise provided for, the final अद् of युष्मद्/अस्मद् elides, leaving the bare त्व- / म- (and युष्म-/अस्म- in the plural): ते, मे in the shorter datives and genitives, तव, मम, and the locatives त्वयि "in you", मयि "in me". Elision is the default; the other rules name where a substitute stands instead.

    ప్రత్యేకంగా విధించని మిగతా విభక్తుల్లో యుష్మద్/అస్మద్ అంత్యం (అద్) లోపిస్తుంది; కేవలం త్వ-/మ- (బహువచనంలో యుష్మ-/అస్మ-) మిగులుతుంది: హ్రస్వ చతుర్థీ/షష్ఠుల్లో తే, మే; తవ, మమ; సప్తమిలో త్వయి "నీయందు", మయి "నాయందు". లోపమే సామాన్యం; ఆదేశమెక్కడ ఉంటుందో మిగతా సూత్రాలు చెబుతాయి.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.2.90 शेषे लोपः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 312 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • त्वाहौ सौ 7.2.94 · प्रकरण 8← त्वम्

    त्व and अह् replace the base before the nominative सुँ

    Before the nominative-singular ending सुँ, युष्मद् becomes त्व and अस्मद् becomes अह्. With अम् for the ending (by 7.1.28) this gives त्वम् "you" and अहम् "I" — the bare subject forms of the second and first persons.

    ప్రథమా ఏకవచన ప్రత్యయం సుँ పరమైనప్పుడు యుష్మద్ → త్వ, అస్మద్ → అహ్. ప్రత్యయం అమ్ (7.1.28) తో కలిసి త్వమ్ "నీవు", అహమ్ "నేను" — మధ్యమ, ప్రథమ పురుషాల కర్తృరూపాలు.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.2.94 त्वाहौ सौ
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 311 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • तवममौ ङसि 7.2.96 · प्रकरण 8← मे

    तव and मम replace the base before the genitive singular

    Before the genitive-singular (ङस्, replaced by अश् at 7.1.27), युष्मद् becomes तव and अस्मद् becomes मम, giving तव "your", मम "my". These are the full possessive singulars, beside the enclitic ते, मे that 7.2.90 leaves.

    షష్ఠీ ఏకవచనం (ఙస్; 7.1.27 చేత అశ్) పరమైనప్పుడు యుష్మద్ → తవ, అస్మద్ → మమ: తవ "నీ", మమ "నా". 7.2.90 వదిలే సంక్షిప్త తే, మే లకు పక్కన ఇవి పూర్ణ షష్ఠీ ఏకవచన రూపాలు.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.2.96 तवममौ ङसि
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 325 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • त्वमावेकवचने 7.2.97 · प्रकरण 8← त्वया; मया

    त्व and म replace युष्मद्/अस्मद् in the singular

    In the singular throughout, युष्मद् becomes त्व and अस्मद् becomes म. This is the substitution the other rules build on: त्वाम्, माम्; त्वया, मया; त्वयि, मयि. In the dual and plural the base stays युष्म-/अस्म-, so it is the singular that these pronouns reshape most.

    ఏకవచనమంతటా యుష్మద్ → త్వ, అస్మద్ → మ. మిగతా సూత్రాలు నిలిచేది ఈ ఆదేశంపైనే: త్వామ్, మామ్; త్వయా, మయా; త్వయి, మయి. ద్వి/బహువచనాల్లో ప్రాతిపదికం యుష్మ-/అస్మ- గా నిలుస్తుంది; కాబట్టి ఈ సర్వనామాలు ఎక్కువగా మార్చుకునేది ఏకవచనాన్నే.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.2.97 त्वमावेकवचने
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 316 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • किमः कः 7.2.103 · प्रकरण 8← काम्

    the pronoun किम् becomes क before a case ending

    Before any case ending (a सुप्), the interrogative stem किम् is replaced by क. So किम् + स् → कः, declined thereafter like the a-stem visarga, and किम् + अम् → कम्. Adding the particle चित्, चन or अपि to such a form makes it indefinite: कः → कश्चित् 'someone'.

    ఏదైనా విభక్తి ప్రత్యయం (సుప్) పరమైతే ప్రశ్నార్థక ప్రాతిపదికం కిమ్ కు క ఆదేశం. కిమ్ + స్ → కః, కిమ్ + అమ్ → కమ్. అలాంటి రూపానికి చిత్, చన లేదా అపి చేరిస్తే అనిర్దిష్టమవుతుంది: కః → కశ్చిత్ "ఒకానొకడు".

    • Aṣṭādhyāyī — 7.2.103 किमः कः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 270 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §4.7, कश्चित्

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • व्रश्चभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां षः 8.2.36 · प्रकरण 8← दृष्टः

    certain roots and श/छ finals become ष् before a झल् or at word-end

    The roots व्रश्च्, भ्रस्ज्, सृज्, मृज्, यज्, राज्, भ्राज् and any stem ending in छ or श have their final sound replaced by ष् before a झल् (an obstruent) or at पदान्त, the end of a word: राज् → राट्/राड् — the ष् then hardens by jaśtva and cartva — विश्वसृज् → विश्वसृट्. It is the rule that turns these palatals and the श/छ into a retroflex before a stop or a pause.

    వ్రశ్చ్, భ్రస్జ్, సృజ్, మృజ్, యజ్, రాజ్, భ్రాజ్ ధాతువులు, ఛ లేదా శ అంతమయ్యే ప్రాతిపదికాలు — వీటి చివరి ధ్వని ఝల్ (స్పర్శం) ముందు లేదా పదాంతంలో ష్ అవుతుంది: రాజ్ → రాట్/రాడ్ — ఆ ష్ జశ్త్వ, చర్త్వలతో గట్టిపడుతుంది — విశ్వసృజ్ → విశ్వసృట్. ఈ తాలవ్యాలను, శ/ఛ ను స్పర్శం లేదా విరామం ముందు మూర్ధన్యంగా మార్చే సూత్రం ఇది.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.2.36 व्रश्चभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां षः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 306 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • स्वरादिनिपातमव्ययम् 1.1.37 · प्रकरण 11← विप्रबुद्धा

    the स्वरादि words and the निपात particles are called अव्यय (indeclinable)

    The words of the स्वरादि list (स्वर्, अन्तर्, प्रातर् and the rest) and the निपात particles are termed अव्यय — indeclinable, taking no case ending and never changing form. Because the प्रादि prefixes are निपात (by 1.4.58), a preverb like प्र in प्रभवति "he arises" is an अव्यय; that is why it stands unchanged before the root.

    స్వరాది గణపు శబ్దాలు (స్వర్, అంతర్, ప్రాతర్ మొదలైనవి) మరియు నిపాత శబ్దాలు అవ్యయ సంజ్ఞ పొందుతాయి — అవ్యయం, విభక్తి తీసుకోని, ఎప్పుడూ రూపం మారని పదం. ప్రాది ఉపసర్గలు నిపాతాలు కావటాన (1.4.58 చేత), ప్రభవతి "ఉద్భవించును" లోని ప్ర ఉపసర్గ అవ్యయం; అందుకే అది ధాతువు ముందు మారకుండా నిలుస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.1.37 स्वरादिनिपातमव्ययम्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 366 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • अव्ययादाप्सुपः 2.4.82 · प्रकरण 11← विप्रबुद्धा

    after an अव्यय, the आप् (feminine) and सुप् (case) endings undergo लुक्

    After an अव्यय — an indeclinable word — the feminine suffix आप् and the case endings सुप् undergo लुक् (लुक्, a disappearance that leaves no trace, not even a mark on what stood before). A prefix like प्र is an अव्यय (an उपसर्ग, and so indeclinable), and when it joins a root it first takes a case ending which this rule then wipes out, so प्र meets मद् bare in प्रमत्तः "heedless". The same लुक् is why an indeclinable never shows an ending: the सुप् is added and at once removed. The derivation names this rule on the silent step where the prefix's ending drops.

    అవ్యయం — విభక్తి మారని పదం — తరువాత ఆప్ (స్త్రీలింగ ప్రత్యయం) మరియు సుప్ (విభక్తి ప్రత్యయాలు) లుక్ పొందుతాయి (లుక్ — ఏ గుర్తూ మిగల్చకుండా పూర్తిగా లోపించడం). ప్ర వంటి ఉపసర్గ అవ్యయం; అది ధాతువుతో కలిసేటప్పుడు మొదట ఒక విభక్తి ప్రత్యయాన్ని తీసుకుంటుంది, ఈ సూత్రం దాన్ని తుడిచివేస్తుంది, కాబట్టి ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లో ప్ర మద్‌ను ప్రత్యయం లేకుండా చేరుతుంది. అవ్యయం ఎప్పుడూ విభక్తి చూపకపోవటానికి కారణం ఇదే: సుప్ చేరి వెంటనే తొలగిపోతుంది. ఉపసర్గపు విభక్తి లోపించే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 2.4.82 अव्ययादाप्सुपः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 370 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • क्ङिति च 1.1.5 · प्रकरण 12← रुदती; विप्रबुद्धा; कथितम्; दृष्टः

    no गुण or वृद्धि before an affix marked क् or ङ्

    The strengthening of a vowel — गुण (इ→ए, उ→ओ, ऋ→अर्) and वृद्धि (its longer grade) — does not take place when the affix that would cause it is marked with an indicatory क् (कित्) or ङ् (ङित्). Many endings carry these marks precisely to keep the root weak. So कृ "to do" reaches चक्रे "he did", where the perfect endings are ङित् and the root ऋ is not raised to अर्; श्रु "to hear" reaches श्रुत्वा "having heard", where क्त्वा is कित् and the उ stays. It is the standard brake on strengthening, and it works by leaving a form unchanged where a plainer affix would have raised it.

    అచ్చు బలపడుట — గుణం (ఇ→ఏ, ఉ→ఓ, ఋ→అర్) మరియు వృద్ధి (దాని దీర్ఘతర రూపం) — దాన్ని కలిగించే ప్రత్యయం సూచక క్ (కిత్) గాని ఙ్ (ఙిత్) గాని గుర్తుగలదైనపుడు జరుగదు. ధాతువును బలహీనంగా ఉంచుటకే చాలా ప్రత్యయాలు ఈ గుర్తులను మోస్తాయి. అలా కృ "చేయుట" చక్రే "చేశాడు" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ లిట్ ప్రత్యయాలు ఙిత్, ధాతువు ఋ అర్ గా లేపబడదు; శ్రు "వినుట" శ్రుత్వా "విని" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ క్త్వా కిత్, ఉ నిలుస్తుంది. ఇది బలపడుటపై సాధారణ కళ్ళెం, సాధారణ ప్రత్యయం లేపిన చోట రూపాన్ని మార్పు లేకుండా వదలి పని చేస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.1.5 क्ङिति च
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 431 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • सार्वधातुकमपित् 1.2.4 · प्रकरण 12← रुदती; पृच्छतः; रमयन्

    a सार्वधातुक affix that is not पित् is treated as ङित्

    A सार्वधातुक affix — a present-system ending or the class sign that goes with it — that is not पित् (not marked प् as its इत्) is treated as ङित्, as though it carried ङ् as an इत्. The ङित् mark blocks the guṇa or vṛddhi strengthening the affix would otherwise pull, so the stem keeps its weak shape under such an ending. The third-person and the आत्मनेपद endings, and the imperatives that are not पित्, all fall under it: शृणु "listen", कथयतः "of the two telling" and रमसे "you take delight" keep their unstrengthened stems by this rule. The derivation names it on the silent step where the ending is fixed as ङित्.

    సార్వధాతుక ప్రత్యయం — వర్తమానగణ ప్రత్యయం, లేదా దానితో వచ్చే గణచిహ్నం — పిత్ కానిది (ప్‌ను ఇత్‌గా గుర్తు లేనిది) ఙిత్‌గా, ఙ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినట్లుగా వర్తిస్తుంది. ఙిత్ గుర్తు, ప్రత్యయం లేకపోతే కలిగించే గుణ లేదా వృద్ధి బలపడటాన్ని అడ్డుకుంటుంది, కాబట్టి ధాతువు అటువంటి ప్రత్యయం కింద తన బలహీన రూపాన్ని నిలుపుకుంటుంది. ప్రథమ పురుష ప్రత్యయాలు, ఆత్మనేపద ప్రత్యయాలు, పిత్ కాని ఆజ్ఞార్థాలు అన్నీ దీని కిందకు వస్తాయి: శృణు "వినుము", కథయతః "చెప్పే ఇద్దరి", రమసే "ఆనందిస్తావు" ఈ సూత్రంచేత బలపడని ధాతురూపాన్ని నిలుపుకుంటాయి. ప్రత్యయాన్ని ఙిత్‌గా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.2.4 सार्वधातुकमपित्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 498 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् 1.3.78 · प्रकरण 12← आह; रुदती; पृच्छतः; रमयन्

    in the remaining case, a root in the active takes परस्मैपद

    In the case left over (शेष — a root not sent to the middle by the preceding rules), when the ending stands for the agent (कर्तरि, the active sense) the root takes परस्मैपद, the set of personal endings that turn the action away from the agent. This is the default that catches every root the आत्मनेपद rules did not claim: भू "be, become" is such a root, so भवति "he becomes" and प्रभवति "he arises" take the active endings. The derivation names this rule where it chooses the active set.

    మిగిలిన సందర్భంలో (శేషం — ముందటి సూత్రాలు ఆత్మనేపదానికి పంపని ధాతువు), ప్రత్యయం కర్తను సూచించినప్పుడు (కర్తరి, కర్తృ అర్థం) ధాతువు పరస్మైపదాన్ని — క్రియను కర్త నుండి దూరంగా మళ్ళించే పురుష ప్రత్యయాల గణాన్ని — తీసుకుంటుంది. ఇది ఆత్మనేపద సూత్రాలు తీసుకోని ప్రతి ధాతువునూ పట్టుకొనే మూలనియమం: భూ "అగు, ఉండు" అటువంటి ధాతువు, కాబట్టి భవతి "అగును", ప్రభవతి "ఉద్భవించును" పరస్మైపద ప్రత్యయాలను తీసుకుంటాయి. ఆ గణాన్ని ఎంచుకొనే చోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.3.78 शेषात् कर्तरि परस्मैपदम्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 378 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • ते प्राग्धातोः 1.4.80 · प्रकरण 12← विप्रबुद्धा

    the prefixes (gati and upasarga) stand before the root

    The words just named — the upasargas and the other gati particles — are placed before the root (धातु) they qualify. This is the rule that fixes a prefix's position at the head of the verb. So प्र stands before मद् in प्रमत्तः "heedless", आ before लिङ्ग् in आलिङ्ग्य "having embraced", आ before इ in एत्य "having come". The seam between prefix and root is then handled by sandhi, but their order is settled here.

    ఇప్పుడే పేర్కొన్న పదాలు — ఉపసర్గలు, ఇతర గతి పదాలు — తాము విశేషించే ధాతువుకు ముందు ఉంచబడతాయి. ఉపసర్గ స్థానాన్ని క్రియ మొదట స్థిరపరచే సూత్రం ఇది. అలా ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తగలవాడు" లో ప్ర మద్ ముందు, ఆలిఙ్గ్య "కౌగిలించి" లో ఆ లిఙ్గ్ ముందు, ఏత్య "వచ్చి" లో ఆ ఇ ముందు నిలుస్తుంది. ఉపసర్గ, ధాతువుల మధ్య సంధి తరవాత జరుగుతుంది, కానీ వాటి క్రమం ఇక్కడ స్థిరమవుతుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.4.80 ते प्राग्धातोः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 417 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • सनाद्यन्ता धातवः 3.1.32 · प्रकरण 12← कथितम्; रमयन्

    words ending in सन् and the other सनादि affixes are called धातु (roots)

    A word that ends in सन् or any of the सनादि affixes — the set running from सन् through णिच् (the causative sign) and the rest — is itself called धातु, a verb root. This lets a stem already carrying such a suffix be conjugated afresh, taking the tense endings as any root does. The causative roots of the poem stand on this rule: कथ् "tell", रच् "arrange" and सूच् "point out" carry णिच् and are धातु by it, so कथयतः "of the one telling", विरचिताम् "arranged" and सूचयिष्यन्ति "they will point out" build on a stem this rule names a root. The derivation names it on the silent step where the सनादि-ending stem is fixed as a धातु.

    సన్‌తో గాని సనాది ప్రత్యయాలలో (సన్ నుండి ణిచ్ — ప్రేరణ చిహ్నం — మొదలైన గణం) దేనితో గాని అంతమయ్యే పదానికి ధాతు సంజ్ఞ, అదే ఒక క్రియా ధాతువు. దీనివల్ల అటువంటి ప్రత్యయాన్ని ఇప్పటికే కలిగిన అంగం మళ్ళీ, ఏ ధాతువు వలెనే కాలప్రత్యయాలను తీసుకొని, వర్తించగలదు. కావ్యపు ప్రేరణార్థ ధాతువులు ఈ సూత్రంపై నిలుస్తాయి: కథ్ "చెప్పు", రచ్ "అమర్చు", సూచ్ "చూపు" ణిచ్‌ను కలిగి దీనిచేత ధాతువులు అవుతాయి, కాబట్టి కథయతః "చెప్పేవాని", విరచితామ్ "అమర్చబడిన", సూచయిష్యంతి "చూపుతారు" ఈ సూత్రం ధాతువు అని పిలిచే అంగంపై నిర్మితమవుతాయి. సనాదిఅంత అంగాన్ని ధాతువుగా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.1.32 सनाद्यन्ता धातवः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 466 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • कर्तरि शप् 3.1.68 · प्रकरण 12← रुदती; रमयन्

    the class-sign शप् is added after a root, in the active, before a present-system ending

    In the active (कर्तरि, when the verb agrees with its agent), the affix शप् — which surfaces as a plain अ, its श् and प् being only markers — is placed between a root and a following सार्वधातुक ending (the present-system endings). It is the class-sign (विकरण) of the first, sixth and tenth verb classes, and it is what makes their present stems thematic. So भू "to be" takes शप् to give भू + अ + ति, which goes on to भवति "he is" — the poem's भवति and प्रभवति; हृ "to carry" likewise gives हरति "he carries". Where a class takes a different sign, or none, this rule does not apply.

    కర్తరి ప్రయోగంలో (క్రియ కర్తతో సమన్వయించినప్పుడు) శప్ ప్రత్యయం — దీని శ్, ప్ కేవలం గుర్తులు కావటాన కేవలం అ గా కనబడేది — ధాతువుకూ, తరువాతి సార్వధాతుక ప్రత్యయానికీ (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలకు) మధ్య చేరుతుంది. ఇది మొదటి, ఆరవ, పదవ ధాతుగణాల వికరణం (గణచిహ్నం); వాటి వర్తమాన అఙ్గాలను థెమాటిక్ గా చేసేది ఇదే. అలా భూ "ఉండుట" శప్ తీసుకొని భూ + అ + తి అవుతుంది, అది భవతి "ఉన్నాడు" గా కొనసాగుతుంది — కావ్యంలోని భవతి, ప్రభవతి; హృ "మోయుట" కూడా హరతి "మోస్తాడు" గా అవుతుంది. వేరే వికరణం తీసుకునే గణానికి, లేదా ఏదీ తీసుకోని గణానికి ఈ సూత్రం వర్తించదు.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.1.68 कर्तरि शप्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 385 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • परोक्षे लिट् 3.2.115 · प्रकरण 12← आह

    the perfect (लिट्) is used of a past beyond the speaker's sight

    After a root, the tense-marker लिट् — the perfect — is used of a past event outside the speaker's direct experience (parokṣa): the reported or remote past. Its endings differ from the other pasts, and the root is reduplicated: √कृ → चकार/चक्रे, √गम् → जगाम. It is the narrative past of the epics.

    ధాతువు తరువాత, చెప్పేవాడి ప్రత్యక్ష అనుభవం కాని భూతం (పరోక్షం) లో లిట్ — పరోక్ష భూతం — వస్తుంది: విన్న లేదా దూరపు భూతం. దీని ప్రత్యయాలు వేరు, ధాతువుకు ద్విత్వం (అభ్యాసం): √కృ → చకార/చక్రే, √గమ్ → జగామ. ఇది కావ్య-ఇతిహాసాల కథన భూతం.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.2.115 परोक्षे लिट्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 389 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §6.2, चक्रे

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • वर्तमाने लट् 3.2.123 · प्रकरण 12← रुदती; पृच्छतः; रमयन्

    the present tense लट् for an action going on now

    For an action going on now, the affix लट् — the present tense — is placed after the root. भू “to be” gives भवति, “is”. लट् is the first of the ten लकारs, the slots the tense-and-mood endings fill.

    ఇప్పుడు జరుగుతున్న క్రియకు ధాతువు తరువాత లట్ — వర్తమాన లకారం — వస్తుంది. భూ (ఉండుట) → భవతి. పది లకారాల్లో లట్ మొదటిది; కాలార్థ ప్రత్యయాలు నిండే స్థానాలే ఈ లకారాలు.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.2.123 वर्तमाने लट्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 372 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् 3.4.78 · प्रकरण 12← आह

    the eighteen personal endings (तिङ्) that replace a verb's tense-marker (लकार)

    This one sūtra names, in a single run, all eighteen verbal personal endings — the तिङ् set — that stand in for the abstract tense-marker (लकार) a verb first receives. Nine are parasmaipada (active): तिप् तस् झि, सिप् थस् थ, मिप् वस् मस्; nine are ātmanepada (middle): त आताम् झ, थास् आथाम् ध्वम्, इट् वहि महिङ् — three persons against singular, dual and plural in each voice. Every finite verb in the poem takes one: चक्रे "he did" reaches the ātmanepada त, रुणद्धि "he obstructs" the parasmaipada तिप्, द्रक्ष्यसि "you will see" the सिप्. It is the verb's counterpart to 4.1.2, which lists the noun's सुप् endings.

    ఈ ఒక్క సూత్రం, ఒక క్రియ మొదట పొందే భావ కాలచిహ్నం (లకారం) స్థానంలో వచ్చే పద్దెనిమిది క్రియా పురుష ప్రత్యయాలను — తిఙ్ గణాన్ని — ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది. తొమ్మిది పరస్మైపదం: తిప్ తస్ ఝి, సిప్ థస్ థ, మిప్ వస్ మస్; తొమ్మిది ఆత్మనేపదం: త ఆతామ్ ఝ, థాస్ ఆథామ్ ధ్వమ్, ఇట్ వహి మహిఙ్ — ప్రతి పదంలో మూడు పురుషలు ఏకవచన, ద్వివచన, బహువచనాలకు ఎదురుగా. కావ్యంలోని ప్రతి తిఙంత క్రియా వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది: చక్రే "చేశాడు" ఆత్మనేపద త ను, రుణద్ధి "అడ్డగిస్తాడు" పరస్మైపద తిప్ ను, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" సిప్ ను చేరుకుంటాయి. నామపదపు సుప్ ప్రత్యయాలను పేర్కొనే 4.1.2 కు ఇది క్రియాపరమైన జోడి.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.4.78 तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 373 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • परस्मैपदानां णलतुसुस्थलथुसणल्वमाः 3.4.82 · प्रकरण 12← आह

    in the perfect, the nine parasmaipada endings are replaced by णल्, अतुस्, उस्, थल्, अथुस्, अ, णल्, व, म

    In the perfect tense (लिट्), the nine active (parasmaipada) personal endings that 3.4.78 first supplied are replaced, in order, by णल् अतुस् उस्, थल् अथुस् अ, णल् व म — the perfect's own set. The first- and third-person singular both take णल्, whose ण् marks the ending as one that triggers vṛddhi. So दृश् "to see" gives ददर्श "he saw", its ending णल्; अह् "to say" gives आह "he said" and, in the third plural with उस्, आहुः "they said"; हृ gives व्याजहार "he proclaimed". It is the परस्मैपद counterpart of the perfect endings for the middle voice.

    పరోక్ష భూతకాలంలో (లిట్), 3.4.78 మొదట ఇచ్చిన తొమ్మిది పరస్మైపద పురుష ప్రత్యయాలు వరుసగా ణల్ అతుస్ ఉస్, థల్ అథుస్ అ, ణల్ వ మ లుగా — పరోక్షపు సొంత గణంగా — మారతాయి. ఉత్తమ, ప్రథమ పురుష ఏకవచనాలు రెండూ ణల్ ను తీసుకుంటాయి; దాని ణ్ ఆ ప్రత్యయం వృద్ధిని కలిగించేదని గుర్తు. అలా దృశ్ "చూచుట" ణల్ తో దదర్శ "చూశాడు" అవుతుంది; అహ్ "చెప్పుట" ఆహ "చెప్పాడు" గా, ప్రథమ పురుష బహువచనంలో ఉస్ తో ఆహుః "చెప్పారు" గా అవుతుంది; హృ వ్యాజహార "ప్రకటించాడు" గా. ఆత్మనేపదపు పరోక్ష ప్రత్యయాలకు ఇది పరస్మైపద జోడి.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.4.82 परस्मैपदानां णलतुसुस्थलथुसणल्वमाः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 390 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • तिङ्शित्सार्वधातुकम् 3.4.113 · प्रकरण 12← रुदती; पृच्छतः; रमयन्

    a तिङ् ending and a शित् affix are called सार्वधातुक

    A तिङ् ending (तिङ्, the block of finite personal endings) and any शित् affix (शित्, one that carries श् as its इत् mark, such as the class-signs शप् and श्यन्) are called सार्वधातुक — "reaching the whole root", the class of affixes that stand in the present system and act on the root as a whole. भवति "he becomes" ends in the तिङ् ending तिप् and carries the class-sign शप्, both सार्वधातुक. The name matters because other rules turn on it — some strengthenings apply only before a सार्वधातुक affix. The derivation names this rule where it fixes the affix as सार्वधातुक.

    తిఙ్ ప్రత్యయం (తిఙ్ — క్రియాపదపు పురుష ప్రత్యయాల గణం) మరియు ఏదైనా శిత్ ప్రత్యయం (శిత్ — శ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినది, శప్, శ్యన్ వంటి గణచిహ్నాలు) సార్వధాతుక సంజ్ఞ పొందుతాయి — "ధాతువు పూర్తికి చేరునది", వర్తమాన వ్యవస్థలో నిలిచి ధాతువును మొత్తంగా వర్తించే ప్రత్యయాల గణం. భవతి "అగును" తిఙ్ ప్రత్యయం తిప్‌తో అంతమై గణచిహ్నం శప్‌ను కలిగి ఉంది, రెండూ సార్వధాతుకాలు. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం — కొన్ని బలపరిచే మార్పులు సార్వధాతుక ప్రత్యయం ముందు మాత్రమే జరుగుతాయి. ప్రత్యయాన్ని సార్వధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.4.113 तिङ्शित्सार्वधातुकम्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 384 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • आर्धधातुकं शेषः 3.4.114 · प्रकरण 12← विप्रबुद्धा; कथितम्; दृष्टः; रमयन्

    the affix left over (not तिङ् or शित्) is called आर्धधातुक

    Any affix enjoined after a root that is not a तिङ् ending and not a शित् affix — everything left over (शेष) once the सार्वधातुक affixes are set aside — is called आर्धधातुक, the class that reaches "half the root" and builds the stems outside the present system. The कृत् suffixes fall here: क्त in प्रमत्तः "heedless", क्त्वा in श्रुत्वा "having heard", and the future sign स्य in द्रक्ष्यसि "you will see" are all आर्धधातुक. The name governs whether the augment इट् may come and how the root's vowel strengthens. The derivation names this rule where it fixes the कृत् or derived affix as आर्धधातुक.

    ధాతువు తరువాత విధించిన ప్రత్యయాలలో తిఙ్ ప్రత్యయమూ కాక శిత్ ప్రత్యయమూ కాక — సార్వధాతుక ప్రత్యయాలను పక్కన పెట్టాక మిగిలినది (శేషం) — దానికి ఆర్ధధాతుక సంజ్ఞ, "ధాతువులో సగానికే" చేరి వర్తమాన వ్యవస్థ వెలుపలి రూపాలను నిర్మించే గణం. కృత్ ప్రత్యయాలు ఇక్కడకు వస్తాయి: ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లోని క్త, శ్రుత్వా "విని" లోని క్త్వా, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" లోని భవిష్యత్ చిహ్నం స్య — అన్నీ ఆర్ధధాతుకాలు. ఇట్ ఆగమం వచ్చునా, ధాతువు అచ్చు ఎలా బలపడునా అనేది ఈ సంజ్ఞపై ఆధారపడుతుంది. కృత్ లేదా సాధిత ప్రత్యయాన్ని ఆర్ధధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.4.114 आर्धधातुकं शेषः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 402 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • लिट् च 3.4.115 · प्रकरण 12← आह

    a लिट् (perfect) ending is called आर्धधातुक

    A तिङ् ending that stands for लिट्, the perfect tense, is called आर्धधातुक — the class of affixes that reach only "half the root" and belong to the derived stems outside the present system. This overrides the सार्वधातुक name a तिङ् ending would otherwise get, because the perfect endings behave like the suffixes that build other stems. चक्रे and ददर्श "he saw" carry perfect endings that this rule names आर्धधातुक, which is why the root reduplicates and takes the perfect shape rather than a present one. The derivation names this rule where it fixes the perfect ending as आर्धधातुक.

    పరోక్ష భూతమైన లిట్ స్థానంలో నిలిచే తిఙ్ ప్రత్యయానికి ఆర్ధధాతుక సంజ్ఞ — "ధాతువులో సగానికే" చేరి, వర్తమాన వ్యవస్థ వెలుపలి సాధిత రూపాలకు చెందే ప్రత్యయ గణం. ఇది తిఙ్ ప్రత్యయానికి లేకపోతే వచ్చే సార్వధాతుక సంజ్ఞను అధిగమిస్తుంది, ఎందుకంటే పరోక్ష ప్రత్యయాలు ఇతర రూపాలను నిర్మించే ప్రత్యయాల వలె వర్తిస్తాయి. చక్రే, దదర్శ "చూసెను" పరోక్ష ప్రత్యయాలను కలిగి ఉంటాయి, ఈ సూత్రం వాటిని ఆర్ధధాతుకంగా నిర్ణయిస్తుంది, అందుకే ధాతువు ద్విరుక్తమై వర్తమాన రూపం కాక పరోక్ష రూపాన్ని తీసుకుంటుంది. పరోక్ష ప్రత్యయాన్ని ఆర్ధధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.4.115 लिट् च
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 398 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • पूर्वोऽभ्यासः 6.1.4 · प्रकरण 12← आह

    of the two enjoined, the first is called अभ्यास (the reduplicate)

    Where a rule has enjoined a doubling — two copies of a piece of the root standing together — the first of the two is called अभ्यास (अभ्यास, the reduplicate, the echo-syllable that a perfect or a reduplicating class sets before the root). In चक्रे "he made", कृ is doubled to च + कृ, and the first च is the अभ्यास; later rules that shorten it, drop its consonants or fix its vowel all speak of it by this name. The derivation names this rule where it marks the first copy as the अभ्यास.

    ఏదైనా సూత్రం ద్విత్వాన్ని విధించిన చోట — ధాతువు భాగపు రెండు ప్రతులు కలిసి నిలిచినప్పుడు — ఆ రెంటిలో మొదటిదానికి అభ్యాస సంజ్ఞ (అభ్యాసం — ద్విరుక్తి అక్షరం, పరోక్ష భూతం లేదా ద్విత్వ గణం ధాతువు ముందు ఉంచేది). చక్రే "చేసెను" లో కృ ద్విత్వమై చ + కృ అవుతుంది, మొదటి చ అభ్యాసం; దాన్ని కుదించే, హల్లులను తొలగించే, అచ్చును నిర్ణయించే తరువాతి సూత్రాలన్నీ ఈ పేరుతోనే దాన్ని పేర్కొంటాయి. మొదటి ప్రతిని అభ్యాసంగా గుర్తించే చోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.1.4 पूर्वोऽभ्यासः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 393 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • लिटि धातोरनभ्यासस्य 6.1.8 · प्रकरण 12← आह

    before the perfect (लिट्), a root that is not already a reduplicate is doubled

    In the perfect tense (परोक्ष भूत, the tense-marker called लिट्), a verbal root (धातु) that does not already carry a reduplicate (अभ्यास, a copied syllable) is doubled — its first piece is set down twice — to build the reduplicated stem the perfect is made on. This rule opens the doubling; its companion 6.1.1 एकाचो द्वे प्रथमस्य says it is the first single-vowel piece that is copied. So कृ "to do" becomes कृ-कृ on the way to चक्रे "he did", the poem's चक्रे; दृश् "to see" doubles to दर्-दृश् for ददर्श "he saw"; भू "to be" to ब-भू for बभूव. The copy is then trimmed and reshaped by the rules that follow.

    పరోక్ష భూతకాలంలో (లిట్ అనే లకారం), ఇంతకుముందే అభ్యాసము (కాపీ అక్షరం) లేని ధాతువు ద్విత్వం పొందుతుంది — దాని మొదటి భాగం రెండుసార్లు ఉంచబడుతుంది — పరోక్షం ఏర్పడే ద్విరుక్త అంగాన్ని నిర్మించడానికి. ఈ సూత్రం ద్విత్వాన్ని ప్రారంభిస్తుంది; తోడు సూత్రం 6.1.1 ఏకాచో ద్వే ప్రథమస్య మొదటి ఏకాచ్ భాగమే కాపీ అవుతుందని చెబుతుంది. అలా కృ "చేయుట" చక్రే "చేశాడు" (కావ్యంలోని చక్రే) వైపు కృ-కృ అవుతుంది; దృశ్ "చూచుట" ददर्श "చూశాడు" వైపు దర్-దృశ్ అవుతుంది; భూ "ఉండుట" బభూవ కోసం బ-భూ అవుతుంది. ఆ కాపీని తరవాతి సూత్రాలు కత్తిరించి మలుస్తాయి.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.1.8 लिटि धातोरनभ्यासस्य
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 392 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • अतो लोपः 6.4.48 · प्रकरण 12← कथितम्

    a stem's final short अ drops before a vowel-affix of the ārdhadhātuka set

    When an ārdhadhātuka affix follows — one of the affixes used away from the present tenses: the tense-stems, the primary derivatives, the causative इ (णिच्) — the final short अ of the stem before it is dropped. The tenth-class and causative stems feel this most. कथ् "to tell" is taught with an inherent अ as कथ; when it takes the causative इ, that अ falls — कथ + इ becomes कथ् + इ — and the poem reaches कथयतः "of the one telling". The same fall carries रच् in विरचिताम् "composed", वास् in वासितम् "perfumed", and सूच् in सूचयिष्यन्ति "they will point out".

    ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం — వర్తమాన కాలం వెలుపల వాడే ప్రత్యయాలలో ఒకటి: కాల-అంగాలు, కృత్ ప్రత్యయాలు, ప్రయోజక ఇ (ణిచ్) — వచ్చినపుడు, దాని ముందున్న అంగపు చివరి చిన్న అ లోపిస్తుంది. చురాది, ప్రయోజక అంగాలు దీన్ని ఎక్కువగా అనుభవిస్తాయి. కథ్ "చెప్పుట" లోపల ఉన్న అ తో కథ గా నేర్పబడుతుంది; ప్రయోజక ఇ చేరినపుడు ఆ అ పడిపోతుంది — కథ + ఇ కథ్ + ఇ అవుతుంది — కావ్యం కథయతః "చెప్పుతున్నవాని" కు చేరుతుంది. అదే లోపం విరచితామ్ "రచించిన" లో రచ్ ను, వాసితమ్ "సువాసన చేసిన" లో వాస్ ను, సూచయిష్యన్తి "సూచిస్తారు" లో సూచ్ ను నడిపిస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.4.48 अतो लोपः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 468 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् 7.2.10 · प्रकरण 12← विप्रबुद्धा; दृष्टः

    after a single-vowel root unaccented in its teaching form, आर्धधातुक takes no इट्

    After a root that is एकाच् — of a single vowel, one syllable — and anudātta (unaccented) in the way it is taught, an आर्धधातुक affix does not take the augment इट् (the इ- that otherwise props such an affix onto the root). These are the अनिट् roots, the ones that join their suffix bare. दृश् "see", कृ "do" and पद् "go" are among them, so द्रक्ष्यसि "you will see", कर्तुम् "to do" and सम्पत्स्यन्ते "they will come about" set the future or the infinitive straight on the root with no इ between. The derivation names this rule on the silent step where the इट् is withheld.

    ఏకాచ్ — ఒకే అచ్చు, ఒక అక్షరం — అయి, ఉపదేశింపబడిన తీరులో అనుదాత్తమైన (అనుదాత్త) ధాతువు తరువాత ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం ఇట్ ఆగమాన్ని (లేకపోతే ఆ ప్రత్యయాన్ని ధాతువుకు ఆనించే ఇ-) తీసుకోదు. ఇవి అనిట్ ధాతువులు, తమ ప్రత్యయాన్ని ప్రత్యయాంతరం లేకుండా చేరేవి. దృశ్ "చూడు", కృ "చేయు", పద్ "పోవు" వీటిలోనివి, కాబట్టి ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు", కర్తుమ్ "చేయుటకు", సంపత్స్యంతే "సంభవించును" భవిష్యత్తును లేదా భావార్థకాన్ని మధ్య ఇ లేకుండా నేరుగా ధాతువుపై ఉంచుతాయి. ఇట్ ఆగిపోయే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.2.10 एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 473 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • आर्धधातुकस्येड् वलादेः 7.2.35 · प्रकरण 12← कथितम्

    an ārdhadhātuka suffix beginning with a वल् consonant takes the augment इट् (इ)

    An ārdhadhātuka suffix (आर्धधातुक — the class that holds the past participle क्त, the futures, the perfect and more) that begins with a वल् consonant — any consonant except य् — receives the augment इट्, a prefixed इ. This इ is what lets a consonant-initial suffix attach without an unpronounceable cluster. So रच् "to arrange" + त gives रचित, in विरचिताम् "arranged"; वञ्च् gives वञ्चितः "deceived"; the future सूचयिष्यन्ति carries the same इ before its स्य. Roots that block the augment are called अनिट्; those that take it, सेट्.

    వల్ హల్లుతో — య్ తప్ప ఏ హల్లుతోనైనా — మొదలయ్యే ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం (ఆర్ధధాతుకము — క్త కృదంతం, భవిష్యత్తులు, పరోక్షం మొదలైనవి కల గణం) తనకు ముందు ఇట్ ఆగమాన్ని — చేర్చిన ఇ ను — పొందుతుంది. ఈ ఇ, హల్లుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయం ఉచ్చరించలేని సంయుక్తాక్షరం లేకుండా చేరేలా చేస్తుంది. అలా రచ్ "అమర్చుట" + త రచిత అవుతుంది, విరచితామ్ "అమర్చబడిన" లో; వఞ్చ్ వఞ్చితః "మోసగింపబడిన" ను; భవిష్యత్తు సూచయిష్యన్తి తన స్య ముందు అదే ఇ ను మోస్తుంది. ఆగమాన్ని నిరోధించే ధాతువులను అనిట్ అంటారు; తీసుకునేవి సేట్.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.2.35 आर्धधातुकस्येड् वलादेः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 399 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • अत उपधायाः 7.2.116 · प्रकरण 12← आह; रमयन्

    a penult अ takes वृद्धि (→आ) before a ञित् or णित् affix

    An अ standing in the penult (उपधा, the second-to-last sound) of a stem takes वृद्धि — its longest grade, आ — when the affix that follows is marked ञित् or णित्. The causative affix णिच् is णित्, so a causative made from an अ-rooted verb shows this lengthening. So पट् in the tenth class reaches उत्पाट्य "having torn up" — पट् + इ → पाट् + इ; सद् "to sit" causative gives आसाद्य "having reached" through सद् + इ → साद् + इ; शम् gives शमयितुम्. The middle अ is drawn out to आ wherever such an affix calls for it.

    అంగపు ఉపధలో (ఉపధ, చివరి ముందటి ధ్వని) నిలిచిన అ, తరవాత వచ్చే ప్రత్యయం ఞిత్ గాని ణిత్ గాని గుర్తుగలదైనపుడు, వృద్ధిని — దాని దీర్ఘతమ మెట్టు ఆ ను — పొందుతుంది. ప్రేరణార్థ ప్రత్యయం ణిచ్ ణిత్, కనుక అ-ధాతువు నుండి చేసిన ప్రేరణార్థం ఈ దీర్ఘతను చూపుతుంది. అలా పట్ పదవ గణంలో ఉత్పాట్య "పెకలించి" కు చేరుతుంది — పట్ + ఇ → పాట్ + ఇ; సద్ "కూర్చుండుట" ప్రేరణార్థం సద్ + ఇ → సాద్ + ఇ ద్వారా ఆసాద్య "చేరి" ను; శమ్ శమయితుమ్ ను ఇస్తుంది. అటువంటి ప్రత్యయం కోరిన చోటల్లా మధ్య అ ఆ గా సాగదీయబడుతుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.2.116 अत उपधायाः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 453 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • सार्वधातुकार्धधातुकयोः 7.3.84 · प्रकरण 12← रमयन्

    a root's final इक् vowel takes guṇa before a सार्वधातुक or आर्धधातुक affix

    A root ending in one of the इक् vowels — इ उ ऋ ऌ — takes guṇa, the middle grade (इ/उ → ए/ओ, ऋ → अर्), before an affix of either great class: a सार्वधातुक (the present-system endings) or an आर्धधातुक (the endings and suffixes outside it — futures, infinitives, most kṛt affixes). So भू "to be" raises to भो before the present ending, giving भवति "he is"; कृ "to do" raises to कर् before the infinitive तुम्, giving कर्तुम् "to do"; श्रु "to hear" to श्रो in श्रोष्यसि "you will hear". It is the principal rule that strengthens a root's final vowel one grade.

    ఇక్ అచ్చుల్లో — ఇ ఉ ఋ ఌ — ఒకదానితో అంతమయ్యే ధాతువు, రెండు మహాగణాల్లో ఏ ప్రత్యయం ముందైనా — సార్వధాతుకం (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలు) లేదా ఆర్ధధాతుకం (దానికి వెలుపలి ప్రత్యయాలు — భవిష్యత్తు, తుమున్, చాలా కృత్ ప్రత్యయాలు) ముందు — గుణం, మధ్య మెట్టు (ఇ/ఉ → ఏ/ఓ, ఋ → అర్), పొందుతుంది. అలా భూ "ఉండుట" వర్తమాన ప్రత్యయం ముందు భో గా ఎక్కి భవతి "ఉన్నాడు" అవుతుంది; కృ "చేయుట" తుమ్ ముందు కర్ గా ఎక్కి కర్తుమ్ "చేయుటకు" అవుతుంది; శ్రు "వినుట" శ్రోష్యసి "వింటావు" లో శ్రో గా. ధాతువు అంత్య అచ్చును ఒక మెట్టు బలపరచే ప్రధాన సూత్రం ఇదే.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.3.84 सार्वधातुकार्धधातुकयोः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 386 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • हलादिः शेषः 7.4.60 · प्रकरण 12← आह

    of the reduplicate, only the first consonant is kept

    When a root has been doubled for the perfect, the copied piece (अभ्यास, "reduplicate") is pared down: only its first consonant, with its vowel, is kept, and every later consonant of the copy is dropped. So दृश् "to see", doubled to दर्-दृश्, keeps only the द of the copy — दर् → द — giving ददर्श "he saw"; या "to ask" doubled to यया keeps the य for ययाचे; धा "to hold" doubled to दधा keeps the द for दध्यौ. It is the rule that makes a reduplicate a single light syllable.

    పరోక్షం కోసం ఒక ధాతువు ద్విత్వం పొందిన తరవాత, కాపీ అయిన భాగం (అభ్యాసము) కుదించబడుతుంది: దాని మొదటి హల్లు (హల్), దాని అచ్చుతో సహా, మాత్రమే నిలుస్తుంది; కాపీలోని తరవాతి హల్లులన్నీ లోపిస్తాయి. అలా దృశ్ "చూచుట" దర్-దృశ్ గా ద్విత్వమై కాపీలోని ద ను మాత్రమే నిలుపుతుంది — దర్ → ద — ददर्श "చూశాడు" ను ఇస్తుంది; యా "అడుగుట" యయా గా ద్విత్వమై య ను నిలిపి యయాచే ను; ధా "ధరించుట" దధా గా అయి ద ను నిలిపి దధ్యౌ ను ఇస్తుంది. అభ్యాసాన్ని ఒకే లఘు అక్షరంగా చేసే సూత్రం ఇది.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.4.60 हलादिः शेषः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 394 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • अत आदेः 7.4.70 · प्रकरण 12← आह

    the short अ at the beginning of the perfect's reduplicate is lengthened to आ

    In the perfect (लिट्), when the reduplicative syllable (अभ्यास) begins with a short अ, that अ is lengthened to आ. So अह् "to say", whose perfect reduplicates as अ + अह्, reaches आह "he said" and आहुः "they said" — अ + अह् + उस् → आ + अह् + उस्, the leading अ drawn out. The rule catches the reduplicates that open with a bare अ and gives them their long vowel.

    లిట్ (పరోక్ష భూతం)లో, ద్విరుక్త అక్షరం (అభ్యాసం) హ్రస్వ అ తో మొదలైనపుడు, ఆ అ ఆ గా దీర్ఘమవుతుంది. అలా అహ్ "చెప్పుట", దాని లిట్ అ + అహ్ గా ద్విరుక్తమవుతుంది కనుక, ఆహ "చెప్పెను", ఆహుః "చెప్పిరి" కు చేరుతుంది — అ + అహ్ + ఉస్ → ఆ + అహ్ + ఉస్, మొదటి అ సాగదీయబడి. బోసి అ తో తెరుచుకునే ద్విరుక్తాలను ఈ సూత్రం పట్టుకొని వాటికి దీర్ఘ అచ్చును ఇస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.4.70 अत आदेः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 441 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • झषस्तथोर्धोऽधः 8.2.40 · प्रकरण 12← विप्रबुद्धा

    after a voiced aspirate the त or थ of a suffix becomes ध

    After a झष् — a voiced aspirated stop such as भ्, ध्, घ् — the त or थ that begins a following suffix becomes ध. The exception is दधाति (the reduplicated दा), which the rule sets aside. लभ् "to get" ends in the voiced aspirate भ्; before the agent-suffix तृ its त turns to ध: लभ् + तृ → लभ् + धृ, which after further change is लब्धा "the getter, the one who will obtain".

    ఝష్ తరవాత — భ్, ధ్, ఘ్ వంటి ఘోష మహాప్రాణ స్పర్శం తరవాత — తరవాతి ప్రత్యయాన్ని మొదలిడే త లేదా థ ధ అవుతుంది. దధాతి (ద్విరుక్త దా) మాత్రం మినహాయింపు, దాన్ని ఈ సూత్రం వదిలిపెడుతుంది. లభ్ "పొందుట" ఘోష మహాప్రాణ భ్ తో అంతమవుతుంది; తృ (కర్తృవాచక) ప్రత్యయం ముందు దాని త ధ గా మారుతుంది: లభ్ + తృ → లభ్ + ధృ, తదుపరి మార్పు తరవాత అది లబ్ధా "పొందువాడు".

    • Aṣṭādhyāyī — 8.2.40 झषस्तथोर्धोऽधः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 547 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • अदिप्रभृतिभ्यः शपः 2.4.72 · प्रकरण 13← रुदती

    after अद् and the rest of the second class the present marker शप् is elided

    After अद् "to eat" and the roots that head its list — the अदादि or second class — the present marker शप् (the थेमाटिक अ that the first class inserts between root and ending) is elided by लुक्, so no अ appears. The ending joins the bare root: अद् + ति → अत्ति "he eats", and अस् "to be" + ति → अस्ति "is". Compare a first-class root, which keeps the marker: भू gives भव + ति → भवति.

    అద్ "తినుట" మొదలైన ధాతువుల తరవాత — అదాది గణం, రెండవ గణం — వర్తమాన వికరణ శప్ (భ్వాది గణం ధాతువుకూ ప్రత్యయానికీ మధ్య చేర్చే థేమాటిక్ అ) లుక్ చేత లోపిస్తుంది, కనుక అ కనిపించదు. ప్రత్యయం కేవల ధాతువుతో కలుస్తుంది: అద్ + తి → అత్తి "తినును", అస్ "అగుట" + తి → అస్తి "ఉన్నది". వికరణాన్ని నిలుపుకొనే భ్వాది ధాతువుతో పోల్చండి: భూ భవ + తి → భవతి ను ఇస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 2.4.72 अदिप्रभृतिभ्यः शपः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 550 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • ग्रहिज्यावयिव्यधिवष्टिविचतिवृश्चतिपृच्छतिभृज्जतीनां ङिति च 6.1.16 · प्रकरण 15← पृच्छतः

    these nine roots undergo सम्प्रसारण before a कित् or ङित् suffix

    Nine roots — ग्रह् "seize", ज्या "grow old", वय् "weave", व्यध् "pierce", वश् "wish", व्यच् "deceive", वृश्च् "cut", प्रच्छ् "ask" and भ्रस्ज् "fry" — undergo सम्प्रसारण (a semivowel य, र or व collapses into its own vowel इ, ऋ or उ) before a suffix marked क् or ङ्. प्रच्छ् loses its र, which reappears as ऋ: प्रछ् → पृछ्, and with the sixth-class marker पृच्छति "asks".

    తొమ్మిది ధాతువులు — గ్రహ్ "పట్టుకొనుట", జ్యా "వృద్ధమగుట", వయ్ "నేయుట", వ్యధ్ "గుచ్చుట", వశ్ "కోరుట", వ్యచ్ "మోసగించుట", వృశ్చ్ "కోయుట", ప్రచ్ఛ్ "అడుగుట", భ్రస్జ్ "వేయించుట" — క్ లేదా ఙ్ చే గుర్తైన ప్రత్యయం ముందు సంప్రసారణం (య, ర లేదా వ అనే అర్ధాచ్చు తన అచ్చు ఇ, ఋ లేదా ఉ గా కుంగుట) పొందుతాయి. ప్రచ్ఛ్ తన ర ను కోల్పోతుంది, అది ఋ గా తిరిగి కనిపిస్తుంది: ప్రఛ్ → పృఛ్, ఆరవ గణపు వికరణంతో పృచ్ఛతి "అడుగును".

    • Aṣṭādhyāyī — 6.1.16 ग्रहिज्यावयिव्यधिवष्टिविचतिवृश्चतिपृच्छतिभृज्जतीनां ङिति च
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 633 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • तुदादिभ्यः शः 3.1.77 · प्रकरण 17← पृच्छतः

    after तुद् and the rest of the sixth class the present marker श is added

    After तुद् "to strike" and the roots that head its list — the तुदादि or sixth class — the present marker श is added instead of शप्. Its living piece is a thematic अ that, unlike शप्, leaves the root's vowel unstrengthened. नुद् "to push" + श + ति → नुदति "pushes".

    తుద్ "కొట్టుట" మొదలైన ధాతువుల తరవాత — తుదాది గణం, ఆరవ గణం — వర్తమాన వికరణ శ శప్ స్థానంలో చేర్చబడుతుంది. దానిలో నిలిచేది ఒక థేమాటిక్ అ, అది శప్ వలె కాక ధాతువు అచ్చును బలపరచదు. నుద్ "త్రోయుట" + శ + తి → నుదతి "త్రోయును".

    • Aṣṭādhyāyī — 3.1.77 तुदादिभ्यः शः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 650 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • सत्यापपाशरूपवीणातूलश्लोकसेनालोमत्वचवर्मवर्णचूर्णचुरादिभ्यो णिच् 3.1.25 · प्रकरण 21← कथितम्

    णिच् after सत्य and the like and after the tenth class (चुरादि)

    The affix णिच् (an इ that marks its stem a verb) is added after सत्य "true", पाश, रूप and the rest of that list, and after चुर् "to steal" and the roots that head its list — the चुरादि or tenth class. Here णिच् is not causative but the class's own marker (स्वार्थे, "in the root's own sense"). चुर् + णिच् → चोरि → चोरयति "steals"; the poem's कथ् "tell", रच् "compose", वास् "perfume" and सूच् "point to" are of this class, as कथयतः "the two tell".

    ణిచ్ ప్రత్యయం (తన స్థానాన్ని ధాతువుగా గుర్తించే ఇ) సత్య "నిజము", పాశ, రూప మొదలైన వాటి తరవాత, అలాగే చుర్ "దొంగిలించుట" మొదలైన ధాతువుల తరవాత — చురాది గణం, పదవ గణం — చేరుతుంది. ఇక్కడ ణిచ్ ప్రేరణార్థం కాదు, గణపు స్వంత గుర్తు (స్వార్థే, "ధాతువు తన అర్థంలోనే"). చుర్ + ణిచ్ → చోరి → చోరయతి "దొంగిలించును"; పద్యంలోని కథ్ "చెప్పుట", రచ్ "రచించుట", వాస్ "సువాసన చేయుట", సూచ్ "సూచించుట" ఈ గణంవే, కథయతః "ఇద్దరు చెప్పుదురు" అన్నట్టు.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.1.25 सत्यापपाशरूपवीणातूलश्लोकसेनालोमत्वचवर्मवर्णचूर्णचुरादिभ्यो णिच्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 691 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • हेतुमति च 3.1.26 · प्रकरण 22← रमयन्

    the causative affix णिच्, added when the action has a prompter

    When an action has a हेतु — a causer who sets a doer to it — the affix णिच् (an इ that leaves guṇa or vṛddhi on the root) is placed after the root, and the prompter becomes the sentence's agent. रम् “take delight” → रमयति “gives delight” (1.33), दृश् “see” → दर्शयति “shows, causes to see” (1.39), वह् “carry” → वाहयति “has it carried” (1.40). The causative stem then takes the ordinary tense endings over the इ.

    హేతువు — ప్రేరకుడు — ఉన్నప్పుడు ధాతువు తరువాత ణిచ్ ప్రత్యయం (గుణ/వృద్ధిని మిగిల్చే ఇ) వస్తుంది, ప్రేరకుడే కర్త అవుతాడు. రమ్ → రమయతి (1.33), దృశ్ → దర్శయతి (1.39), వహ్ → వాహయతి (1.40). ఆ ఇ మీద సాధారణ కాల ప్రత్యయాలు చేరుతాయి.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.1.26 हेतुमति च
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 696 in the abridgement; the णिच् prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • मितां ह्रस्वः 6.4.92 · प्रकरण 22← रमयन्

    a मित्-marked root shortens its penultimate vowel before णि

    The roots marked मित् — the घटादि group and ज्ञप् and the like — shorten their penultimate vowel before णि (the causative), so that णि does not lengthen it. शम् "be at peace", which is मित्, gives शमि- before णि, and so शमयितुम् "to calm"; रम् likewise gives रमयति "delights".

    మిత్ చే గుర్తైన ధాతువులు — ఘటాది సముదాయము, జ్ఞప్ మొదలైనవి — ణి (ప్రేరణ) ముందు తమ ఉపధ (చివరి ముందటి) అచ్చును హ్రస్వం చేసుకుంటాయి, తద్వారా ణి దానిని దీర్ఘం చేయకుండా ఆగుతుంది. శమ్ "శాంతించుట", మిత్ ధాతువు, ణి ముందు శమి- అవుతుంది, కనుక శమయితుమ్ "శాంతింపజేయుటకు"; రమ్ కూడా రమయతి "ఆనందింపజేయును".

    • Aṣṭādhyāyī — 6.4.92 मितां ह्रस्वः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 700 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • क्तक्तवतू निष्ठा 1.1.26 · प्रकरण 34← विप्रबुद्धा; कथितम्; दृष्टः

    the क्त and क्तवतु affixes are named निष्ठा

    The two affixes क्त and क्तवतु are given the name निष्ठा. क्त makes the past passive participle (कृतम् "done") and क्तवतु the past active participle (कृतवत् "having done"); gathering both under one name lets the later rules that shape them — the ones that add or withhold the augment इट्, or change the root before them — reach both by one word. प्रमत्तः "heedless", from मद् with क्त, तीर्णः "crossed", from तॄ, and विरचिताम् "arranged", from रच् with the causative, all end in a निष्ठा affix. The derivation names it on the silent step where the affix is fixed as निष्ठा.

    క్త, క్తవతు అనే రెండు ప్రత్యయాలకు నిష్ఠా అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. క్త భూతకాల కర్మణి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతమ్ "చేయబడిన"), క్తవతు భూతకాల కర్తరి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతవత్ "చేసినవాడు"); రెంటినీ ఒక సంజ్ఞ కింద కూర్చడం వల్ల వాటిని తీర్చిదిద్దే తరువాతి సూత్రాలు — ఇట్ ఆగమాన్ని చేర్చే లేదా ఆపే, లేదా వాటి ముందు ధాతువును మార్చే సూత్రాలు — రెంటినీ ఒక్క మాటతో అందుకోగలవు. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త గలవాడు", మద్ నుండి క్త తో, తీర్ణః "దాటిన", తౄ నుండి, విరచితామ్ "అమర్చబడిన", రచ్ నుండి ప్రేరణతో, అన్నీ నిష్ఠా ప్రత్యయంతో అంతమవుతాయి. ప్రత్యయం నిష్ఠాగా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.1.26 क्तक्तवतू निष्ठा
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 810 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • निष्ठा 3.2.102 · प्रकरण 34← कण्ठलग्ना; विप्रबुद्धा; कथितम्; दृष्टः

    the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root in a past sense

    In the sense of the past, the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root. क्त gives the past participle — usually passive (कृत 'done', गत 'gone'), active with verbs of state or motion (मत्त 'intoxicated'); क्तवतु gives the active past participle in -तवत् (कृतवत् 'having done'). The क्त word then declines as an ordinary adjective and agrees with its noun.

    భూతార్థంలో ధాతువు తరువాత నిష్ఠా ప్రత్యయాలు క్త, క్తవతు వస్తాయి. క్త భూత కృదంతం — సాధారణంగా కర్మణి (కృత "చేయబడినది", గత "వెళ్లినది"), స్థితి/గతి ధాతువులకు కర్తరి (మత్త "మత్తెక్కినవాడు"); క్తవతు కర్తరి భూత కృదంతం -తవత్ (కృతవత్ "చేసినవాడు"). క్త రూపం సామాన్య విశేషణంలా నడిచి తన నామంతో అన్వయిస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.2.102 निष्ठा
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 811 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §5.1, प्रमत्तः

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे 3.2.124 · प्रकरण 34← रुदती; पृच्छतः; रमयन्

    the present participle: लट् becomes शतृ or शानच्

    The present लट् is optionally replaced by the two present-participle affixes — शतृ for the active (parasmaipada), शानच् for the middle (ātmanepada) — when the participle agrees with a word not in the nominative. पचन्तं पश्य, “see him cooking”. शतृ ends the stem in अत् and gives forms like पचन्, गच्छन्.

    వర్తమాన లట్ స్థానంలో రెండు వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయాలు — పరస్మైపదానికి శతృ, ఆత్మనేపదానికి శానచ్ — ప్రథమేతర విభక్తితో సమానాధికరణమైనప్పుడు వికల్పంగా వస్తాయి. పచన్తం పశ్య — “వండుతున్నవానిని చూడు”. శతృ వల్ల ధాతువు అత్ కారాంతమై పచన్, గచ్ఛన్ వంటి రూపాలు వస్తాయి.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.2.124 लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 827 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • तौ सत् 3.2.127 · प्रकरण 34← रुदती; पृच्छतः; रमयन्

    the two affixes शतृ and शानच् are named सत्

    The two — शतृ and शानच्, the affixes that replace लट् to make a present participle — are given the name सत्. शतृ makes the active participle (पश्यन् "seeing") and शानच् the middle participle (गाहमानः "plunging in"); the name सत् lets the rules that treat a present participle as an ongoing act reach both together. मुञ्चतः "of the one loosing", कुर्वन् "doing" and पश्यन् carry शतृ, and दधानः "holding" and लम्बमानस्य "of the one hanging down" carry शानच्, all named सत् by this rule. The derivation names it on the silent step where the participle affix is fixed as सत्.

    ఆ రెండు — శతృ, శానచ్, వర్తమాన కృదంతాన్ని చేయడానికి లట్‌ను భర్తీచేసే ప్రత్యయాలు — వాటికి సత్ అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. శతృ కర్తరి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (పశ్యన్ "చూస్తూ"), శానచ్ మధ్యగణ కృదంతాన్ని చేస్తుంది (గాహమానః "మునుగుతూ"); సత్ సంజ్ఞ, వర్తమాన కృదంతాన్ని జరుగుతున్న క్రియగా చూసే సూత్రాలు రెంటినీ కలిపి అందుకోనిస్తుంది. ముఞ్చతః "విడిచేవాని", కుర్వన్ "చేస్తూ", పశ్యన్ శతృ ను కలిగి ఉంటాయి, దధానః "ధరిస్తూ", లమ్బమానస్య "వేలాడేవాని" శానచ్ ను కలిగి ఉంటాయి, అన్నీ ఈ సూత్రంచేత సత్ అని పిలవబడతాయి. కృదంత ప్రత్యయం సత్‌గా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.2.127 तौ सत्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 830 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • निष्ठायां सेटि 6.4.52 · प्रकरण 34← कथितम्

    णि is dropped before a निष्ठा affix that takes इट्

    Before a निष्ठा affix (the past participle -त) that takes the इट् augment (an इ before it), the णि marker is dropped. भावि (from भू, made a verb-stem by णि) + इत → भावित "brought into being". The poem's tenth-class रच् "compose" gives विरचिताम् "the composed one".

    ఇట్ ఆగమం (ముందు ఒక ఇ) పొందే నిష్ఠా ప్రత్యయం (భూతకృదంతం -త) ముందు ణి గుర్తు లోపిస్తుంది. భావి (భూ నుండి ణి చే ధాతురూపమైనది) + ఇత → భావిత "కలిగింపబడినది". పద్యంలోని పదవ గణపు రచ్ "రచించుట" → విరచితామ్ "రచింపబడినదానిని".

    • Aṣṭādhyāyī — 6.4.52 निष्ठायां सेटि
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 820 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • समानकर्तृकयोः पूर्वकाले 3.4.21 · प्रकरण 36← गत्वा

    the absolutive क्त्वा for the earlier of two acts by one agent

    When two actions share one agent, the earlier of them takes the affix क्त्वा — the absolutive, “having …ed”. भुक्त्वा व्रजति, “having eaten, he goes”. It ties two verbs into one sentence under a single subject, the क्त्वा-form always the prior act. नीत्वा and स्थित्वा are of this kind.

    ఒకే కర్తకు రెండు క్రియలు ఉన్నప్పుడు, ముందు జరిగేదానికి క్త్వా ప్రత్యయం — క్త్వార్థకం (అసమాపక క్రియ), “…చేసి” — వస్తుంది. భుక్త్వా వ్రజతి — “తిని వెళ్తాడు”. ఒకే కర్తతో రెండు క్రియలను ఒక వాక్యంగా కలుపుతుంది; క్త్వాంత రూపమే ముందటి పని. నీత్వా, స్థిత్వా ఈ రకమే.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.4.21 समानकर्तृकयोः पूर्वकाले
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 875 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • अजाद्यतष्टाप् 4.1.4 · प्रकरण 60← विप्रबुद्धा; काम्

    टाप् (the feminine आ) after an अज-class word or an अ-stem

    A nominal stem of the अजादि class, and any stem ending in short अ, forms its feminine by adding टाप्, which yields आ: अज → अजा "she-goat", बाल → बाला "girl", कान्त → कान्ता "beloved". This is how the ā-stem feminines — the रमा class — are built from masculine or neuter a-stems.

    అజాది గణపు శబ్దాలకు, హ్రస్వ అకారాంత ప్రాతిపదికాలకు స్త్రీలింగంలో టాప్ ప్రత్యయం చేరుతుంది; అది ఆ ఇస్తుంది: అజ → అజా "మేక", బాల → బాలా "బాలిక", కాన్త → కాన్తా "ప్రియురాలు". అకారాంత పుం/నపుంసక శబ్దాల నుండి ఆకారాంత స్త్రీలింగం (రమా తరగతి) ఇలా ఏర్పడుతుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 4.1.4 अजाद्यतष्टाप्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1242 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • उगितश्च 4.1.6 · प्रकरण 60← रुदती

    ङीप् (the feminine ई) after a उगित् stem

    After a nominal stem ending in an उगित् — a stem whose affix carries उ, ऋ or ऌ as its इत्, such as the present-participle affix शतृ — the feminine ङीप् (an -ई) is added. पचत् "cooking" (from शतृ) + ङीप् → पचन्ती "cooking (fem.)"; so लिखन्ती "writing (fem.)", संसर्पन्त्याः "of her that glides".

    ఉగిత్ తో ముగిసే ప్రాతిపదికం — తన ప్రత్యయం ఉ, ఋ లేదా ఌ ను ఇత్ గా కలిగినది, శతృ (వర్తమాన కృదంతం) వంటిది — తరవాత స్త్రీలింగంలో ఙీప్ (-ఈ) చేరుతుంది. పచత్ "వండుచున్న" (శతృ నుండి) + ఙీప్ → పచన్తీ "వండుచున్న (స్త్రీ)"; అలాగే లిఖన్తీ "వ్రాయుచున్న (స్త్రీ)", సంసర్పన్త్యాః "జారుచున్న ఆమెది".

    • Aṣṭādhyāyī — 4.1.6 उगितश्च
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1243 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • अ अ 8.4.68 · not in the abridgement← आह; रुदती; विप्रबुद्धा; कथितम्; पृच्छतः; दृष्टः; रमयन्

    the short अ, held open through the derivation, returns to its close sound at the end

    The last sūtra of the Aṣṭādhyāyī. Throughout a derivation the short अ is treated as though it were open (विवृत), like the long आ, so that the rules can reach it; this rule restores its natural close (संवृत) sound once the derivation is done. It is the final step of nearly every chain — of चक्रे, of प्रमत्तः, and the rest. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.

    అష్టాధ్యాయి చివరి సూత్రం. వ్యుత్పత్తి అంతటా హ్రస్వ అ ను విచ్చుకున్నట్టుగా (వివృత), దీర్ఘ ఆ వలె, గ్రహిస్తారు — తద్వారా నియమాలు దానిని అందుకోగలుగుతాయి; వ్యుత్పత్తి ముగిసిన పిదప ఈ సూత్రం దాని సహజ సంవృత ధ్వనిని తిరిగి ఇస్తుంది. ఇది దాదాపు ప్రతి గొలుసుకూ చివరి మెట్టు — చక్రే కు, ప్రమత్తః కు, మిగిలిన వాటికి. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.4.68 अ अ
    • Siddhāntakaumudī — outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras

    uncheckeddrafted from the rule text

१समासविग्रहthe compounds, unpacked

कण्ठलग्ना

कण्ठ · लग्ना

  1. कण्ठे लग्ना

    तत्पुरुष (locative) — stuck fast at the neck

तत्पुरुष — it agrees with त्वम्. clinging to the neck — **Mallinātha gives no vigraha and instead gives the point of the compound**: गले बद्धस्य कथमपि गमनं न सम्भवेदिति भावः, one bound at the throat could not by any means go anywhere. That is the whole argument of the stanza in eight syllables of prose. She was holding him when she dreamt he had gone to another woman, and the compound is what makes the dream absurd. **And it is why he moves the अपि**: the verse prints त्वमपि, *you too*, and his anvaya reads कण्ठलग्नापि त्वम्, *though clinging to my neck*, which is the concessive the भाव needs

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī (sense), who writes शयने मे कण्ठलग्नापि त्वम् and गले बद्धस्य कथमपि गमनं न सम्भवेदिति भावः; DCS gives the members as कण्ठ and लग्ना. The vigraha and the locative are the reader's — he supplies neither, and neither witness names a rule for a locative tatpuruṣa“śayane me kaṇṭhalagnāpi tvam | gale baddhasya katham api gamanaṃ na sambhaved iti bhāvaḥ”

सस्वनम्

स · स्वन

  1. स्वनेन सह वर्तते इति सस्वनम्

    बहुव्रीहि — having sound along with it

बहुव्रीहि — it refers to रुदती. aloud — the same shape as साभ्रे at 2.30: Pāṇini 2.2.28 तेन सहेति तुल्ययोगे compounds सह with an instrumental into a bahuvrīhi, and 6.3.82 वोपसर्जनस्य cuts सह down to the single syllable स when it is the subordinate member. **What it points at, it does not agree with.** साभ्रे at 2.30 was a locative describing a locative, अह्नि; this is a neuter accusative standing as an adverb, and the word it qualifies is रुदती — feminine, nominative — because what it describes is the crying and not the woman. The compound layer has one field for where a bahuvrīhi points and no way to say that the pointing is adverbial. Mallinātha glosses सस्वनं सशब्दम् and then says what it comes to: उच्चैः, loudly

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī (sense), who glosses सस्वनं सशब्दम् । उच्चैरित्यर्थः; Pāṇini 2.2.28 and 6.3.82 by way of skt-data's sūtra corpus, neither named by him. **DCS splits the स off as an indeclinable of its own**, so the compound is not in its reading at all, and its surface for the rest is स्वरम् where the page prints स्वनं“sasvanaṃ saśabdam | uccair ityarthaḥ”

सान्तर्हासम्

स · अन्तर् · हास

  1. अन्तः हासः

    तत्पुरुष — a laugh kept inside

  2. अन्तर्हासेन सह वर्तते इति सान्तर्हासम्

    बहुव्रीहि — having an inward laugh along with it

बहुव्रीहि — it refers to कथितम्. with a smile held in — the second स-bahuvrīhi of the stanza, built exactly like सस्वनम् and adverbial in the same way, and it points at कथितम् without agreeing with it. Mallinātha marks the adverb here where he does not mark it for सस्वनम्: सान्तर्हासं मन्दहासं **यथा तथा** कथितम्, *told in such a way that there was a slight smile*, which is the standard prose for a neuter accusative qualifying a verb. **The two compounds are the stanza's two sounds**, one made asleep and one awake: she woke crying out loud, and she told it smiling to herself

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī (sense), who glosses सान्तर्हासं मन्दहासं यथा तथा कथितम्; Pāṇini 2.2.28 and 6.3.82 by way of skt-data's sūtra corpus, neither named by him. The inner vigraha अन्तः हासः is the reader's — he glosses the member and does not unpack it. **DCS splits the स off here too**, and keeps अन्तर्हास as one lemma“tvayā sāntarhāsam andahāsaṃ yathā tathā kathitaṃ ca”

२प्रतिपदार्थeach word, its form and sense

  • अव्यय

    भूयस्

    printed भूयश्चाह

    भूयस्

    again — Mallinātha glosses भूयः पुनरपि, *once more*. The word is the neuter of the comparative भूयस्, *more*, standing as an adverb, and what it counts here is speeches: the message has been running since 2.39, and भूयश्च is how the poem adds one more thing to it

    indeclinable

    An indeclinable — no case, no number, one form everywhere.

    తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

    uncheckedauthored

  • अव्यय

    च

    printed भूयश्चाह

    च

    and — joining this stanza's speech to the one before it rather than joining two words

    indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय

  • √अह्, class 2, लिट्, parasmaipada, third person singular

    आह

    printed भूयश्चाह

    √अह्

    he says — **and the verb has no subject on the page.** Mallinātha writes it in: त्वद्भर्ता मन्मुखेनेति शेषः, *your husband, through my mouth*, is to be supplied, and then says whose sentence this is at all — मेघवचनमेतत्, this is the cloud's speech. **So the stanza is three voices deep**: the cloud says that the husband says that she once said *cheat*. The form itself is a substitution and not a tense. Pāṇini 3.4.84 ब्रुवः पञ्चानामादित आहो ब्रुवः puts the affixes of लिट् in place of the first five of लट् after √ब्रू, with आह standing in for ब्रू itself — so the shape is a perfect and **the sense is present**, which is what the translation *he says* is doing. The note against this form type describes the ordinary perfect, the tense of a past the speaker did not witness, and does not fit here

    perfect, लिट्

    The perfect: something done in a past the speaker did not witness. It is the narrative tense of court poetry, and it reduplicates — √कृ gives चक्रे.

    పరోక్ష భూతం (లిట్): చెప్పేవాడు చూడని భూతంలో జరిగినది. కావ్యాల కథన కాలం; ద్విత్వమవుతుంది — √కృ → చక్రే.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.2.115 परोक्षे लिट्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 389 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §6.2, चक्रे

    uncheckeddrafted from the rule and the Bālānandinī; sūtra from skt-mcp

    √अह् · class 5 · लिट्

    1. अहँ

    2. 1.3.1भूवादयो धातवः

      अहँ

      and, without changing the form,1.3.2

    3. 1.3.9तस्य लोपः

      अह्

    4. 3.2.115परोक्षे लिट्

      अह् + लिँट्

      and, without changing the form,1.3.21.3.3

    5. 1.3.9तस्य लोपः

      अह् + ल्

      and, without changing the form,1.3.78

    6. 3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्

      अह् + तिप्

      and, without changing the form,1.3.3

    7. 1.3.9तस्य लोपः

      अह् + ति

      and, without changing the form,3.4.115

    8. 3.4.82परस्मैपदानां णलतुसुस्थलथुसणल्वमाः

      अह् + णल्

      and, without changing the form,1.3.31.3.7

    9. 1.3.9तस्य लोपः

      अह् + अ

      and, without changing the form,3.4.115

    10. 6.1.8लिटि धातोरनभ्यासस्य

      अह् + अह् + अ

      and, without changing the form,6.1.46.1.51.4.13

    11. 7.2.116अत उपधायाः

      अह् + आह् + अ

    12. 7.4.60हलादिः शेषः

      अ + आह् + अ

    13. 7.4.70अत आदेः

      आ + आह् + अ

      and, without changing the form,1.4.14

    14. 6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः

      आ + ह् + अ

    15. 8.4.68अ अ

      आह

    uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

    The stanza is three voices deep and the verse never says so. Its one finite verb, आह, has no subject printed anywhere, and Mallinātha sets the frame twice: त्वद्भर्ता मन्मुखेनेति शेषः, *your husband, through my mouth*, is to be supplied, and मेघवचनमेतत्, this is the cloud's speech. So the cloud says that the husband says that she once said *cheat*. The corpus has no layer for who is speaking — the same absence that has run under the message since 2.39, arriving here at its worst — and nothing but a commentator supplying five words holds the three voices apart. The verb's form matches the reach back in time: a perfect (लिट्) standing for the present by Pāṇini 3.4.84, *he says* and not *he said*.

    శ్లోకం మూడు గొంతుల లోతు, కానీ శ్లోకం దాన్ని చెప్పదు. దీని ఒక్క తిఙంత క్రియ आह కు కర్త ఎక్కడా ముద్రించబడలేదు, మల్లినాథుడు చట్రాన్ని రెండుసార్లు నిలుపుతాడు: త్వద్భర్తా మన్ముఖేనేతి శేషః, *నీ భర్త, నా నోటి ద్వారా*, పూరించవలెను, మఱి మేఘవచనమేతత్, ఇది మేఘపు మాట. కావున మేఘం చెబుతోంది భర్త చెబుతున్నాడని, ఆమె ఒకప్పుడు *కితవా* అన్నదని. ఎవరు మాట్లాడుతున్నారన్న పొరను కోశం కలిగిలేదు — 2.39 నుండి సందేశం కింద నడిచిన అదే లోటు, ఇక్కడ దాని పరాకాష్ఠకు చేరుకుంటుంది — ఐదు పదాలను పూరించే వ్యాఖ్యాత తప్ప మూడు గొంతులను వేఱుపఱచేది ఏదీ లేదు. క్రియారూపమూ కాలంలో వెనక్కి చాఁచడాన్ని అనుసరిస్తుంది: పాణిని 3.4.84 చే వర్తమానార్థంలో నిలిచిన లిట్‌, *చెబుతున్నాడు* కానీ *చెప్పాడు* కాదు.

    • Mallinātha, Sañjīvinī — 2.51: tvadbhartā manmukhenetiśeṣaḥ | meghavacanam etat

  • pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular

    त्वम्

    printed त्वमपि

    युष्मद्

    you — the wife, and the subject of विप्रबुद्धा. The verse prints त्वमपि and **Mallinātha's anvaya does not read it that way**: he writes कण्ठलग्नापि त्वम्, moving the particle off the pronoun

    pronoun

    A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand.

    తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

    uncheckedauthored

    pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern युष्मद् declines on

    1. युष्मद्

    2. 7.1.28ङे प्रथमयोरम्

      युष्मद्+अम्

    3. 7.2.94त्वाहौ सौ

      त्व+अद्+अम्

    4. 6.1.97अतो गुणे

      त्वद्+अम्

    5. 7.2.90शेषे लोपः

      त्वम्

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • अव्यय

    अपि

    printed त्वमपि

    अपि

    though — **one particle read in two places, and the commentary decides.** As printed it sits after त्वम् and says *you too*, setting her beside him. Mallinātha's anvaya moves it back to कण्ठलग्ना, where it is concessive: *though clinging to my neck*. His भाव is the reason — गले बद्धस्य कथमपि गमनं न सम्भवेत्, one bound at the throat could not go anywhere — which needs the concession and does nothing with *too*. Nothing in the tagging can carry the difference: DCS records where the word stands, which is the one thing not in dispute

    indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय

  • a-stem neuter, सप्तमी एकवचन locative singular

    शयने

    शयन

    on the bed — the place, and the only piece of furniture in the message. It is what makes the rest of the stanza domestic rather than grand: after eight months of mountains and rivers the token he sends is one night in a bedroom

    a-stem neuter

    Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि.

    తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

    uncheckedauthored

    a-stem neuter

    Neuter nouns in short अ: फल “fruit”, वचन “word”, कुसुम, and adjectives in अ agreeing with a neuter noun. The nominative and accusative singular end in अम् (7.1.24) — फलम् — and are alike; the plural फलानि takes नुम् and lengthens; the instrumental plural is फलैः (7.1.9). It is the a-stem masculine’s table with the neuter’s own nominative, accusative and the -आनि plural.

    హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దాలు: ఫల “పండు”, వచన “మాట”, కుసుమ, నపుంసక నామానికి అన్వయించే అకారాంత విశేషణాలు. ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు అమ్ తో ముగుస్తాయి (7.1.24) — ఫలమ్ — రెండూ ఒకటే; బహువచనం ఫలాని నుమాగమంతో దీర్ఘమవుతుంది; తృతీయా బహువచనం ఫలైః (7.1.9). అకారాంత పుంలింగ పట్టికే, నపుంసకపు సొంత ప్రథమ, ద్వితీయ, -ఆని బహువచనంతో.

    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — फल / a-stem neuter prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • Śabdamañjarī — अकारान्त नपुंसकलिङ्ग — फलम् फले फलानि

    uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

    अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
    एकवचनद्विवचनबहुवचन
    प्रथमाशयनम्शयनेशयनानि
    द्वितीयाशयनम्शयनेशयनानि
    तृतीयाशयनेनशयनाभ्याम्शयनैः
    चतुर्थीशयनायशयनाभ्याम्शयनेभ्यः
    पञ्चमीशयनात्शयनाभ्याम्शयनेभ्यः
    षष्ठीशयनस्यशयनयोःशयनानाम्
    सप्तमीशयनेशयनयोःशयनेषु
    सम्बोधनशयनशयनेशयनानि

    uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

    a-stem neuter, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern फल declines on

    1. फल

    2. 6.1.87आद्गुणः

      फले

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • √लग् + क्त, प्रथमा एकवचन nominative singular

    कण्ठलग्ना

    कण्ठ + √लग्

    clinging to my neck — a real क्त here, past in form and present in force, as a क्त of a verb of state is. Mallinātha does not gloss it and instead draws the conclusion: गले बद्धस्य कथमपि गमनं न सम्भवेत्, a man tied at the throat cannot get away. **The compound is the stanza's argument**, and what it argues against is her dream

    past participle, क्त

    The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective.

    క్త ప్రత్యయం భూత కృదంతాన్ని చేస్తుంది — సాధారణంగా కర్మణి, "చేయబడినది"; గతి/స్థితి ధాతువులకు కర్తరి: గతః "వెళ్లినవాడు". తరువాత సామాన్య విశేషణంలా నడుస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.2.102 निष्ठा
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 811 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §5.1, प्रमत्तः

    uncheckeddrafted from the rule and the Bālānandinī; sūtra from skt-mcp

    ā-stem feminine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern रमा declines on

    1. रमा

    2. 6.1.68हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्

      रमा

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

    One particle is read in two places, and the reading turns on it. The verse prints त्वमपि, *you too*, setting her beside him. Mallinātha's anvaya reads कण्ठलग्नापि त्वम्, *though clinging to my neck*, moving the particle back onto the compound, where it is concessive — and his भाव is the argument: गले बद्धस्य कथमपि गमनं न सम्भवेदिति भावः, a man bound at the throat could not by any means have gone anywhere. That is the joke of the stanza in eight syllables of prose. कण्ठलग्ना is a locative tatpuruṣa, कण्ठे लग्ना, clinging *at* the neck, and a real क्त of state, past in form and present in force. She had hold of him, and dreamed he had gone.

    ఒక అవ్యయం రెండు చోట్ల చదవబడుతుంది, పఠనం దానిపైనే తిరుగుతుంది. శ్లోకం త్వమపి, *నీవూ* అని ముద్రిస్తుంది, ఆమెను అతని ప్రక్కన నిలుపుతూ. మల్లినాథుని అన్వయం కణ్ఠలగ్నాపి త్వమ్‌, *నా మెడను కౌఁగిలించుకొని ఉన్నా* అని చదువుతుంది, ఆ అపి ని సమాసంపైకి మఱలిస్తూ, అక్కడ అది అనుమతివాచకం — ఆయన భావమే వాదన: గలే బద్ధస్య కథమపి గమనం న సమ్భవేదితి భావః, మెడకు కట్టబడినవాడు ఏ విధంగానూ ఎక్కడికీ పోలేడు. అదే ఎనిమిది అక్షరాల గద్యంలో శ్లోకపు చమత్కారం. కణ్ఠలగ్నా అధికరణ తత్పురుషం, కణ్ఠే లగ్నా, మెడ *వద్ద* అంటుకొని, మఱి స్థితిబోధక క్త, రూపంలో భూతం అర్థంలో వర్తమానం. ఆమె అతన్ని పట్టుకొని, అతడు వెళ్ళిపోయాడని కలగంది.

    • Mallinātha, Sañjīvinī — 2.51: śayane me kaṇṭhalagnāpi tvam | gale baddhasya katham api gamanaṃ na sambhaved iti bhāvaḥ

  • अव्यय

    पुरा

    पुरा

    long ago — **and Mallinātha picks one of three senses and quotes the book he picks it from.** पुराशब्दश्चिरातीते, the word पुरा is in the sense of the long-past, with Amara for the other two: स्यात्प्रबन्धे चिरातीते निकटागामि पुरा — पुरा can mean *continuously*, *long ago*, or *about to happen*. He takes the middle one, and it is the one that puts the stanza before the curse rather than inside the separation. He also says why the word is there at all: किमित्यत आह, *to the question when, he says पुरा*

    indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय

    पुरा, *long ago*, gets a lexicon entry and one of three senses. Mallinātha glosses पुरा पूर्वम् and names the class it belongs to, पुराशब्दश्चिरातीते, the word is in the sense of the long-past, then quotes Amara for the other two: स्यात्प्रबन्धे चिरातीते निकटागामि पुरा — पुरा can mean *continuously*, *long ago*, or *about to happen*. He takes the middle one, and it is the one that puts the night before the curse rather than inside the separation: a thing from the life they had, not from the eight months since, which is exactly what a token needs to be. He also says why the word is there at all — किमित्यत आह, *to the question when, he says पुरा*.

    పురా, *ఎప్పుడో* కు నిఘంటువూ, మూడు అర్థాలలో ఒకటీ దొఱుకుతాయి. మల్లినాథుడు పురా పూర్వమ్‌ అని గ్లోసు చేసి, దాని తరగతిని పేర్కొంటాడు, పురాశబ్దశ్చిరాతీతే, ఆ పదం చిరకాలాతీతార్థంలో, పిమ్మట మిగిలిన రెంటికి అమరుని ఉదాహరిస్తాడు: స్యాత్ప్రబన్ధే చిరాతీతే నికటాగామి పురా — పురా అంటే *ఎడతెగక*, *ఎప్పుడో*, లేక *ఇప్పుడే జరుగబోయే*. ఆయన మధ్యదాన్ని తీసుకుంటాడు, అది ఆ రాత్రిని శాపానికి ముందు నిలుపుతుంది, ఎనిమిది నెలలదికాక వారి పూర్వజీవితపు వస్తువు — అభిజ్ఞానానికి కావలసినదే అదే. ఆ పదం అసలు ఎందుకున్నదో కూడా చెబుతాడు — కిమిత్యత ఆహ, *ఎప్పుడు అను ప్రశ్నకు, పురా అంటాడు*.

    • Mallinātha, Sañjīvinī — 2.51: purā pūrvam | purāśabdaś cirātīte || “syāt prabandhe cirātīte nikaṭāgāmi purā” ityamaraḥ

  • pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular

    मे

    अस्मद्

    my — the genitive belongs inside कण्ठलग्ना's sense and not to शयने: *clinging to my neck*, not *on my bed*. Mallinātha's word order settles it, शयने मे कण्ठलग्ना, with मे next to the compound it depends on

    pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular

    pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern अस्मद् declines on

    1. अस्मद्

    2. 7.1.27युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश्

      अस्मद्+अ

    3. 7.2.96तवममौ ङसि

      मम+अद्+अ

    4. 6.1.97अतो गुणे

      ममद्+अ

    5. 7.2.90शेषे लोपः

      मम

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular

    निद्राम्

    printed निद्रां

    निद्रा

    sleep — the object of गत्वा, in the idiom *to go to sleep*, where Sanskrit puts the state in the accusative and the verb of motion does the rest. **Sleep is the sixth thing the message has done with this woman's nights**: 2.28 kept her awake, 2.31 had her ask for it and be refused, 2.37 asked the cloud not to break it, 2.50 tells her to shut her eyes and get four months past, and here it is the thing that once betrayed her

    ā-stem feminine

    The commonest feminine class, formed from an a-stem by lengthening: कान्ता, कान्ते, कान्ताः.

    తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

    uncheckedauthored

    ā-stem feminine

    Feminine stems ending in आ, built from an अ-stem by टाप् (4.1.4): रमा, बाला, कान्ता, and the poem's याच्ञा, अलका, मोघा. The nominative is रमा, the accusative रमाम्, the instrumental रमया (7.3.105); the dative, ablative, genitive and locative singular take the याट् augment — रमायै, रमायाः, रमायाम् (7.3.113). The genitive plural is रमाणाम् (नुट् by 7.1.54), and the vocative singular is रमे.

    అకారాంత శబ్దం నుండి టాప్ (4.1.4) చేత ఏర్పడే ఆకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: రమా, బాలా, కాన్తా, పద్యంలోని యాచ్ఞా, అలకా, మోఘా. ప్రథమ రమా, ద్వితీయ రమామ్, తృతీయ రమయా (7.3.105); చతుర్థీ/పంచమీ/షష్ఠీ/సప్తమీ ఏకవచనాలు యాట్ ఆగమంతో — రమాయై, రమాయాః, రమాయామ్ (7.3.113). షష్ఠీబహువచనం రమాణామ్ (7.1.54 నుట్), సంబోధనైకవచనం రమే.

    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — आकारान्त स्त्रीलिङ्ग prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • Śabdamañjarī — आकारान्त स्त्रीलिङ्ग — aa-fem

    uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

    आकारान्त स्त्रीलिङ्ग
    एकवचनद्विवचनबहुवचन
    प्रथमानिद्रानिद्रेनिद्राः
    द्वितीयानिद्राम्निद्रेनिद्राः
    तृतीयानिद्रयानिद्राभ्याम्निद्राभिः
    चतुर्थीनिद्रायैनिद्राभ्याम्निद्राभ्यः
    पञ्चमीनिद्रायाःनिद्राभ्याम्निद्राभ्यः
    षष्ठीनिद्रायाःनिद्रयोःनिद्राणाम्
    सप्तमीनिद्रायाम्निद्रयोःनिद्रासु
    सम्बोधननिद्रेनिद्रेनिद्राः

    uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

    ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern रमा declines on

    1. रमा

    2. 6.1.107अमि पूर्वः

      रमाम्

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • क्त्वा

    गत्वा

    √गम्

    having gone into — the absolutive of √गम् with निद्राम् for its object. Mallinātha leaves it alone, which he does not often do with an absolutive

    absolutive, क्त्वा

    'Having X-ed' — the earlier of two actions with the same agent: नीत्वा 'having passed [the months]'. It never declines.

    తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

    uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)

  • pronoun, द्वितीया एकवचन accusative singular

    किम्

    printed किमपि

    किम्

    for some reason — the interrogative with अपि after it, which turns *what?* into *something or other*, and the neuter accusative of it stands as an adverb. Mallinātha unpacks the pair rather than the word: केन वा निमित्तेनेत्यर्थः, *or on what occasion*, so किमपि asks the question the husband is about to ask her out loud. **He is describing his own ignorance**: the man telling the story does not know why she cried, which is why the next clause has him asking

    pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, द्वितीया एकवचन accusative singular

    pronoun, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern किम् declines on

    1. किम्

    2. 7.1.23स्वमोर्नपुंसकात्

      किम्

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • अव्यय

    अपि

    printed किमपि

    अपि

    some — the particle that makes the interrogative indefinite, and the second of the stanza's three अपि. This one and the third (कामपि) do the same work on the same pronoun; the first does something else entirely

    indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय

  • √रुद् + शतृ, प्रथमा एकवचन nominative singular

    रुदती

    √रुद्

    crying — and Mallinātha writes a word in after it: रुदती **सती** विप्रबुद्धा, *being in tears, you woke*, which makes the participle circumstantial rather than a second predicate. She did not wake and then cry; she woke already crying, which is what a dream does

    present participle active, शतृ

    The suffix शतृ makes an active present participle, 'X-ing', declining as an at-stem: कथयतः 'of the one telling'.

    తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

    uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)

    √रुद् · class 2 · शतृ

    1. रुदिँर्

    2. 1.3.1भूवादयो धातवः

      रुदिँर्

      and, without changing the form,vārttika 1.3.3.1

    3. 1.3.9तस्य लोपः

      रुद्

    4. 3.2.123वर्तमाने लट्

      रुद् + लँट्

      and, without changing the form,1.3.21.3.3

    5. 1.3.9तस्य लोपः

      रुद् + ल्

      and, without changing the form,1.3.78

    6. 3.2.124लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे

      रुद् + शतृँ

      and, without changing the form,1.3.21.3.8

    7. 1.3.9तस्य लोपः

      रुद् + अत्

      and, without changing the form,3.2.1271.2.463.4.113

    8. 4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्

      रुद् + अत् + सुँ

      and, without changing the form,1.3.2

    9. 1.3.9तस्य लोपः

      रुद् + अत् + स्

      and, without changing the form,1.1.43

    10. 3.1.68कर्तरि शप्

      रुद् + शप् + अत् + स्

    11. 2.4.72अदिप्रभृतिभ्यः शपः

      रुद् + अत् + स्

      and, without changing the form,1.1.431.2.4

    12. 4.1.6उगितश्च

      रुद् + अत् + ङीप् + स्

      and, without changing the form,1.3.31.3.8

    13. 1.3.9तस्य लोपः

      रुद् + अत् + ई + स्

      and, without changing the form,1.4.31.4.131.1.51.4.181.4.14

    14. 6.1.68हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्

      रुद् + अत् + ई

    15. 8.4.68अ अ

      रुदती

    uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

    ī-stem feminine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern गौरी declines on

    1. गौरी

    2. 6.1.68हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्

      गौरी

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular

    सस्वनम्

    printed सस्वनं

    सस्वन

    aloud — the neuter accusative of a स-bahuvrīhi standing as an adverb. Mallinātha glosses it twice over, first word for word and then for what it comes to: सस्वनं सशब्दम् । उच्चैरित्यर्थः, *with sound*, that is, *loudly*. **The loudness is the point**: the crying was loud enough to wake him too, which is how he comes to be asking

    a-stem neuter — Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि. · a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular

    अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
    एकवचनद्विवचनबहुवचन
    प्रथमासस्वनम्सस्वनेसस्वनानि
    द्वितीयासस्वनम्सस्वनेसस्वनानि
    तृतीयासस्वनेनसस्वनाभ्याम्सस्वनैः
    चतुर्थीसस्वनायसस्वनाभ्याम्सस्वनेभ्यः
    पञ्चमीसस्वनात्सस्वनाभ्याम्सस्वनेभ्यः
    षष्ठीसस्वनस्यसस्वनयोःसस्वनानाम्
    सप्तमीसस्वनेसस्वनयोःसस्वनेषु
    सम्बोधनसस्वनसस्वनेसस्वनानि

    uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

    a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern फल declines on

    1. फल

    2. 7.1.24अतोऽम्

      फल+अम्

    3. 6.1.107अमि पूर्वः

      फलम्

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • √बुध् + क्त, प्रथमा एकवचन nominative singular

    विप्रबुद्धा

    वि + प्र + √बुध्

    woke up — the predicate of the first half, and Mallinātha supplies the verb it needs: आसीदिति शेषः, *was*, since the participle alone is not a sentence. **Two preverbs on one root**, वि and प्र, and neither adds much beyond force: she came fully awake

    past participle, क्त — The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective. · √बुध् + क्त, प्रथमा एकवचन nominative singular

    √बुध् · class 4 · क्त

    1. बुधँ

    2. 1.3.1भूवादयो धातवः

      बु॒धँ॒

      and, without changing the form,1.3.2

    3. 1.3.9तस्य लोपः

      बुध्

    4. 1.4.58प्रादयः

      वि + बुध्

      and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80

    5. 1.4.58प्रादयः

      वि + प्र + बुध्

      and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80

    6. 3.2.102निष्ठा

      वि + प्र + बुध् + क्त

      and, without changing the form,1.3.8

    7. 1.3.9तस्य लोपः

      वि + प्र + बुध् + त

      and, without changing the form,1.1.261.2.451.2.463.4.1141.1.431.1.37

    8. 4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्

      वि + प्र + बुध् + त + सुँ

      and, without changing the form,1.3.2

    9. 1.3.9तस्य लोपः

      वि + प्र + बुध् + त + स्

      and, without changing the form,1.1.431.1.372.4.827.2.10

    10. 4.1.4अजाद्यतष्टाप्

      वि + प्र + बुध् + त + टाप् + स्

      and, without changing the form,1.3.31.3.7

    11. 1.3.9तस्य लोपः

      वि + प्र + बुध् + त + आ + स्

      and, without changing the form,1.4.131.1.51.4.171.4.141.4.18

    12. 6.1.68हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्

      वि + प्र + बुध् + त + आ

    13. 6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः

      वि + प्र + बुध् + ता

    14. 8.2.40झषस्तथोर्धोऽधः

      वि + प्र + बुध् + धा

    15. 8.4.53झलां जश् झशि

      वि + प्र + बुद् + धा

    16. 8.4.68अ अ

      विप्रबुद्धा

    uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

    ā-stem feminine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern रमा declines on

    1. रमा

    2. 6.1.68हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्

      रमा

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular

    सान्तर्हासम्

    printed सान्तर्हासं

    सान्तर्हास

    with a smile held in — Mallinātha glosses अन्तर्हास as मन्दहास, a slight smile, and marks the adverb with यथा तथा. **The smile is the stanza's last piece of evidence and the hardest to invent**: a woman reporting her own jealous dream and laughing at herself while she reports it. It is also what tells the husband the accusation is not serious, and so what makes the memory safe to send back to her as a token

    a-stem neuter — Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि. · a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular

    अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
    एकवचनद्विवचनबहुवचन
    प्रथमासान्तर्हासम्सान्तर्हासेसान्तर्हासानि
    द्वितीयासान्तर्हासम्सान्तर्हासेसान्तर्हासानि
    तृतीयासान्तर्हासेनसान्तर्हासाभ्याम्सान्तर्हासैः
    चतुर्थीसान्तर्हासायसान्तर्हासाभ्याम्सान्तर्हासेभ्यः
    पञ्चमीसान्तर्हासात्सान्तर्हासाभ्याम्सान्तर्हासेभ्यः
    षष्ठीसान्तर्हासस्यसान्तर्हासयोःसान्तर्हासानाम्
    सप्तमीसान्तर्हासेसान्तर्हासयोःसान्तर्हासेषु
    सम्बोधनसान्तर्हाससान्तर्हासेसान्तर्हासानि

    uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

    a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern फल declines on

    1. फल

    2. 7.1.24अतोऽम्

      फल+अम्

    3. 6.1.107अमि पूर्वः

      फलम्

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • √कथ् + क्त, प्रथमा एकवचन nominative singular

    कथितम्

    printed कथितमसकृत्

    √कथ्

    was told — the main verb of the second half, in the impersonal passive: त्वया कथितम्, *by you it was told*, with the whole इति-clause of the last pāda for what was told. **DCS reads the case the other way**, accusative rather than nominative; a neuter shows the two alike, so nothing on the page decides it, and the instrumental त्वया does — a passive participle standing with an agent in the third case is the predicate, not an object

    past participle, क्त — The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective. · √कथ् + क्त, प्रथमा एकवचन nominative singular

    √कथ् · class 10 · क्त

    1. कथ

    2. 1.3.1भूवादयो धातवः

      कथ

    3. 3.1.25सत्यापपाशरूपवीणातूलश्लोकसेनालोमत्वचवर्मवर्णचूर्णचुरादिभ्यो णिच्

      कथ + णिच्

      and, without changing the form,3.1.321.3.31.3.7

    4. 1.3.9तस्य लोपः

      कथ + इ

      and, without changing the form,3.4.1141.4.13

    5. 6.4.48अतो लोपः

      कथ् + इ

    6. 3.2.102निष्ठा

      कथ् + इ + क्त

      and, without changing the form,1.3.8

    7. 1.3.9तस्य लोपः

      कथ् + इ + त

      and, without changing the form,1.1.261.2.463.4.114

    8. 4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्

      कथ् + इ + त + सुँ

      and, without changing the form,1.3.2

    9. 1.3.9तस्य लोपः

      कथ् + इ + त + स्

    10. 7.2.35आर्धधातुकस्येड् वलादेः

      कथ् + इ + इट् + त + स्

      and, without changing the form,1.3.3

    11. 1.3.9तस्य लोपः

      कथ् + इ + इ + त + स्

    12. 7.1.24अतोऽम्

      कथ् + इ + इ + त + अम्

      and, without changing the form,1.3.41.4.131.1.5

    13. 6.4.52निष्ठायां सेटि

      कथ् + इ + त + अम्

      and, without changing the form,1.4.181.4.14

    14. 6.1.107अमि पूर्वः

      कथ् + इ + त + म्

    15. 8.4.68अ अ

      कथितम्

    uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

    a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern फल declines on

    1. फल

    2. 7.1.24अतोऽम्

      फल+अम्

    3. 6.1.107अमि पूर्वः

      फलम्

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • अव्यय

    असकृत्

    printed कथितमसकृत्

    असकृत्

    again and again — literally *not once*, and Mallinātha turns the negative into a positive: असकृद्बहुशः, *many times*. It goes with पृच्छतः and not with कथितम्: he asked repeatedly, she told once. **The word stood at 2.32 too**, of her pushing the single braid aside over and over, and both times it is a small action done more than it needs to be

    indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय

  • √प्रच्छ् + शतृ, षष्ठी एकवचन genitive singular

    पृच्छतः

    printed पृच्छतश्च

    √प्रच्छ्

    of me asking — the genitive of the present participle, agreeing with मे. **And Mallinātha supplies what he asked**: रोदनहेतुमिति शेषः, *the cause of the weeping*, which the verse leaves out and the sentence needs, since asking is a verb that wants an object. The same root stood at 2.25 as पृच्छन्ती, of her asking the parrots how their mistress does; at 2.41 as पृच्छति, of the husband asking after her health. **Three askings in the message, and only this one gets an answer**

    present participle active, शतृ — The suffix शतृ makes an active present participle, 'X-ing', declining as an at-stem: कथयतः 'of the one telling'. · √प्रच्छ् + शतृ, षष्ठी एकवचन genitive singular

    √प्रच्छ् · class 6 · शतृ

    1. प्रछँ

    2. 1.3.1भूवादयो धातवः

      प्र॒छँ

      and, without changing the form,1.3.2

    3. 1.3.9तस्य लोपः

      प्रछ्

    4. 3.2.123वर्तमाने लट्

      प्रछ् + लँट्

      and, without changing the form,1.3.21.3.3

    5. 1.3.9तस्य लोपः

      प्रछ् + ल्

      and, without changing the form,1.3.78

    6. 3.2.124लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे

      प्रछ् + शतृँ

      and, without changing the form,1.3.21.3.8

    7. 1.3.9तस्य लोपः

      प्रछ् + अत्

      and, without changing the form,3.2.1271.2.463.4.113

    8. 4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्

      प्रछ् + अत् + ङस्

      and, without changing the form,1.3.41.3.8

    9. 1.3.9तस्य लोपः

      प्रछ् + अत् + अस्

    10. 3.1.77तुदादिभ्यः शः

      प्रछ् + श + अत् + अस्

      and, without changing the form,1.3.8

    11. 1.3.9तस्य लोपः

      प्रछ् + अ + अत् + अस्

      and, without changing the form,3.4.1131.2.4

    12. 6.1.16ग्रहिज्यावयिव्यधिवष्टिविचतिवृश्चतिपृच्छतिभृज्जतीनां ङिति च

      पछ् + अ + अत् + अस्

    13. 6.1.108सम्प्रसारणाच्च

      पृछ् + अ + अत् + अस्

      and, without changing the form,1.4.13

    14. 6.1.73छे च

      पृत्छ् + अ + अत् + अस्

      and, without changing the form,1.4.181.4.14

    15. 6.1.97अतो गुणे

      पृत्छ् + अत् + अस्

    16. 8.2.66ससजुषो रुः

      पृत्छ् + अत् + अरुँ

    17. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्

      पृत्छ् + अत् + अर्

    18. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः

      पृत्छ् + अत् + अः

    19. 8.4.40स्तोः श्चुना श्चुः

      पृच्छ् + अत् + अः

    20. 8.4.68अ अ

      पृच्छतः

    uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

    at-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern भवत् declines on

    1. भवतस्

    2. 8.2.66ससजुषो रुः

      भवतरुँ

    3. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः

      भवतः

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • अव्यय

    च

    printed पृच्छतश्च

    च

    and — Mallinātha reads it not where it stands but with कथितम्, कथितं च, joining the telling to the waking. The verse prints it after पृच्छतः because that is where the metre has room

    indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय

  • pronoun, तृतीया एकवचन instrumental singular

    त्वया

    युष्मद्

    by you — the agent of the impersonal कथितम्, and the word that fixes that participle as the predicate. She is nominative in the first half, doing things; instrumental in the second, because the telling is put passively

    pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, तृतीया एकवचन instrumental singular

    pronoun, तृतीया एकवचन instrumental singular · the pattern युष्मद् declines on

    1. युष्मद्

    2. 7.2.97त्वमावेकवचने

      त्व+अद्+आ

    3. 6.1.97अतो गुणे

      त्वद्+आ

    4. 7.2.89योऽचि

      त्वया

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular

    मे

    अस्मद्

    to me — genitive with पृच्छतः, which Mallinātha spells out as मे मम, the enclitic replaced by the full form so that there is no doubt which word it is. **The second मे of the stanza**, and the two are in different constructions: the first is possessive, of a neck, and this one agrees with a participle

    pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular

    pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern अस्मद् declines on

    1. अस्मद्

    2. 7.1.27युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश्

      अस्मद्+अ

    3. 7.2.96तवममौ ङसि

      मम+अद्+अ

    4. 6.1.97अतो गुणे

      ममद्+अ

    5. 7.2.90शेषे लोपः

      मम

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • √दृश् + क्त, प्रथमा एकवचन nominative singular

    दृष्टः

    √दृश्

    were seen — the predicate of her sentence, agreeing with त्वम् and taking मया for its agent. The last pāda is her speech word for word, and it is built the same way as the clause that reports it: a passive participle with the agent in the third case

    past participle, क्त — The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective. · √दृश् + क्त, प्रथमा एकवचन nominative singular

    √दृश् · class 1 · क्त

    1. दृशिँर्

    2. 1.3.1भूवादयो धातवः

      दृ॒शिँर्

      and, without changing the form,vārttika 1.3.3.1

    3. 1.3.9तस्य लोपः

      दृश्

    4. 3.2.102निष्ठा

      दृश् + क्त

      and, without changing the form,1.3.8

    5. 1.3.9तस्य लोपः

      दृश् + त

      and, without changing the form,1.1.261.2.463.4.114

    6. 4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्

      दृश् + त + सुँ

      and, without changing the form,1.3.2

    7. 1.3.9तस्य लोपः

      दृश् + त + स्

      and, without changing the form,1.1.437.2.101.4.131.1.51.4.14

    8. 8.2.36व्रश्चभ्रस्जसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां षः

      दृष् + त + स्

    9. 8.2.66ससजुषो रुः

      दृष् + त + रुँ

    10. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्

      दृष् + त + र्

    11. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः

      दृष् + त + ः

    12. 8.4.41ष्टुना ष्टुः

      दृष् + ट + ः

    13. 8.4.68अ अ

      दृष्टः

    uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

    a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on

    1. राम

    2. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः

      राम + स्

    3. 8.2.66ससजुषो रुः

      राम + रुँ

    4. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः

      राम + र्

    5. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः

      रामः

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular

    स्वप्ने

    स्वप्न

    in a dream — **the fourth dream of the canto and the first that is a memory.** At 2.31 she asks how a union even born of a dream could come to her; at 2.37 he asks the cloud to hold its thunder so that a dream of him is not broken; at 2.46 he embraces her in dreams and the forest goddesses weep to see it. Those three are wanted. This one happened, and it was a bad one

    a-stem masculine

    The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः.

    అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్షః, యక్షౌ, యక్షాః.

    • Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; राम prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §4.2, the a-stem masculine

    uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

    a-stem masculine

    The largest noun class, and the one every other declension is measured against: यक्ष, राम. The nominative singular यक्षः ends in a visarga that is a buried स् (8.2.66, then 8.3.15); the instrumental शापेन comes from टा becoming इन after an a-stem (7.1.12) and then अ + इ → ए (6.1.87); the locative plural is यक्षेषु. Adjectives in अ — प्रमत्त, भोग्य — decline the same way in the masculine, so प्रमत्तः and भोग्येण sit in this same table.

    అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్ష, రామ. శబ్దమంజరిలో మొదటి శబ్దం 'రామః రామౌ రామాః'. ప్రథమా ఏకవచనం యక్షః (దాగిన స్), తృతీయా శాపేన (టా → ఇన 7.1.12; అ + ఇ → ఏ 6.1.87), సప్తమీ బహువచనం యక్షేషు. అకారాంత విశేషణాలు — ప్రమత్త, భోగ్య — పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి; ప్రమత్తః, భోగ్యేణ ఇదే పట్టికలో ఉంటాయి.

    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — रामः prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
    • docs/lessons/1.1.md — §4, the a-stem masculine

    uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

    अकारान्त पुंलिङ्ग
    एकवचनद्विवचनबहुवचन
    प्रथमास्वप्नःस्वप्नौस्वप्नाः
    द्वितीयास्वप्नम्स्वप्नौस्वप्नान्
    तृतीयास्वप्नेनस्वप्नाभ्याम्स्वप्नैः
    चतुर्थीस्वप्नायस्वप्नाभ्याम्स्वप्नेभ्यः
    पञ्चमीस्वप्नात्स्वप्नाभ्याम्स्वप्नेभ्यः
    षष्ठीस्वप्नस्यस्वप्नयोःस्वप्नानाम्
    सप्तमीस्वप्नेस्वप्नयोःस्वप्नेषु
    सम्बोधनस्वप्नस्वप्नौस्वप्नाः

    uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

    a-stem masculine, सप्तमी एकवचन locative singular · the pattern राम declines on

    1. राम

    2. 1.3.8लशक्वतद्धिते1.3.9तस्य लोपः

      राम + इ

    3. 6.1.87आद्गुणः

      रामे

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • a-stem masculine, सम्बोधन एकवचन vocative singular

    कितव

    कितव

    cheat — a gambler, and so a cheat, and so what a wife calls a husband she thinks has been unfaithful. Mallinātha marks it as an address and adds nothing: हे कितव. **The word occurs once in the whole poem.** Everything else she is given to say is grave, and this is a single word of teasing abuse, spoken half-asleep and reported back to her eight months later as proof of who is writing

    a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, सम्बोधन एकवचन vocative singular

    अकारान्त पुंलिङ्ग
    एकवचनद्विवचनबहुवचन
    प्रथमाकितवःकितवौकितवाः
    द्वितीयाकितवम्कितवौकितवान्
    तृतीयाकितवेनकितवाभ्याम्कितवैः
    चतुर्थीकितवायकितवाभ्याम्कितवेभ्यः
    पञ्चमीकितवात्कितवाभ्याम्कितवेभ्यः
    षष्ठीकितवस्यकितवयोःकितवानाम्
    सप्तमीकितवेकितवयोःकितवेषु
    सम्बोधनकितवकितवौकितवाः

    uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

    a-stem masculine, सम्बोधन एकवचन vocative singular · the pattern राम declines on

    1. राम

    2. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः

      राम + स्

    3. 6.1.69एङ्ह्रस्वात् सम्बुद्धेः

      हे राम

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • √रम् + णिच् + शतृ, प्रथमा एकवचन nominative singular

    रमयन्

    √रम् + णिच्

    making take her pleasure — the present participle on a causative stem, Pāṇini 3.1.26 हेतुमति च for the णिच्. The causative is what makes the picture damning: not that he was enjoying himself, but that he was giving another woman her pleasure. **The third शतृ of the stanza**, and all three describe something going on at the moment it is seen — she crying, he asking, and, inside the dream, this

    present participle active, शतृ — The suffix शतृ makes an active present participle, 'X-ing', declining as an at-stem: कथयतः 'of the one telling'. · √रम् + णिच् + शतृ, प्रथमा एकवचन nominative singular

    √रम् · class 1 · णिच् + शतृ

    1. रमँ

    2. 1.3.1भूवादयो धातवः

      र॒मँ॒

      and, without changing the form,1.3.2

    3. 1.3.9तस्य लोपः

      रम्

      and, without changing the form,dhātupāṭha 01.0934

    4. 3.1.26हेतुमति च

      रम् + णिच्

      and, without changing the form,3.1.321.3.31.3.7

    5. 1.3.9तस्य लोपः

      रम् + इ

      and, without changing the form,3.4.1141.4.13

    6. 7.2.116अत उपधायाः

      राम् + इ

    7. 3.2.123वर्तमाने लट्

      राम् + इ + लँट्

      and, without changing the form,1.3.21.3.3

    8. 1.3.9तस्य लोपः

      राम् + इ + ल्

      and, without changing the form,1.3.78

    9. 3.2.124लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे

      राम् + इ + शतृँ

      and, without changing the form,1.3.21.3.8

    10. 1.3.9तस्य लोपः

      राम् + इ + अत्

      and, without changing the form,3.2.1271.2.463.4.113

    11. 4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्

      राम् + इ + अत् + सुँ

      and, without changing the form,1.3.2

    12. 1.3.9तस्य लोपः

      राम् + इ + अत् + स्

      and, without changing the form,1.1.43

    13. 3.1.68कर्तरि शप्

      राम् + इ + शप् + अत् + स्

      and, without changing the form,1.3.31.3.8

    14. 1.3.9तस्य लोपः

      राम् + इ + अ + अत् + स्

      and, without changing the form,3.4.1131.1.431.2.41.4.13

    15. 7.3.84सार्वधातुकार्धधातुकयोः

      राम् + ए + अ + अत् + स्

    16. 6.4.92मितां ह्रस्वः

      रम् + ए + अ + अत् + स्

      and, without changing the form,1.4.14

    17. 7.1.70उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः

      रम् + ए + अ + अन्त् + स्

    18. 6.1.68हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्

      रम् + ए + अ + अन्त्

    19. 6.1.78एचोऽयवायावः

      रम् + अय् + अ + अन्त्

    20. 6.1.97अतो गुणे

      रम् + अय् + अन्त्

    21. 8.2.23संयोगान्तस्य लोपः

      रम् + अय् + अन्

      and, without changing the form,8.4.37

    22. 8.4.68अ अ

      रमयन्

    uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

    at-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern भवत् declines on

    1. भवत्

    2. 6.4.14अत्वसन्तस्य चाधातोः

      भवात्+स्

    3. 7.1.70उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः

      भवान्त्+स्

    4. 6.1.68हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्

      भवान्त्

    5. 8.2.23संयोगान्तस्य लोपः

      भवान्

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • pronoun, द्वितीया एकवचन accusative singular

    काम्

    printed कामपि

    किम्

    some woman — the feminine of किम् with अपि, and the whole force of the accusation is in the indefiniteness. She does not know who it was, which is what a dream is like, and the not knowing is worse than a name would be. **The same pronoun as किमपि two pādas back**, in the other gender and doing the other job: there it stood for a reason she could not give, here for a woman she could not name

    pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, द्वितीया एकवचन accusative singular

    pronoun, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern किम् declines on

    1. किम्

    2. 7.2.103किमः कः

      क+अम्

    3. 4.1.4अजाद्यतष्टाप्

      क+टाप+अम्

    4. 6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः

      का+अम्

    5. 6.1.107अमि पूर्वः

      काम्

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • अव्यय

    अपि

    printed कामपि

    अपि

    some — the third अपि of the stanza, doing what the second did: making the interrogative indefinite

    indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय

  • pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular

    त्वम्

    printed त्वं

    युष्मद्

    you — the husband, inside her speech, where in the first pāda the same word was her. **The stanza uses त्वम् for both of them**, and which one it is depends on whose voice is speaking, which is exactly the difficulty the message has: the cloud says *you* to the woman while quoting a man who said *you* to her about her saying *you* to him

    pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular

    pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern युष्मद् declines on

    1. युष्मद्

    2. 7.1.28ङे प्रथमयोरम्

      युष्मद्+अम्

    3. 7.2.94त्वाहौ सौ

      त्व+अद्+अम्

    4. 6.1.97अतो गुणे

      त्वद्+अम्

    5. 7.2.90शेषे लोपः

      त्वम्

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • pronoun, तृतीया एकवचन instrumental singular

    मया

    printed मयेति

    अस्मद्

    by me — her, the agent of दृष्टः, and the mirror of the त्वया of the pāda before. Inside the quotation the pronouns swap: *by you it was told* becomes *by me he was seen*

    pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, तृतीया एकवचन instrumental singular

    pronoun, तृतीया एकवचन instrumental singular · the pattern अस्मद् declines on

    1. अस्मद्

    2. 7.2.97त्वमावेकवचने

      म+अद्+आ

    3. 6.1.97अतो गुणे

      मद्+आ

    4. 7.2.89योऽचि

      मया

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • अव्यय

    इति

    printed मयेति

    इति

    so — the quotation mark, and the last word of the verse. It closes her speech, and with it the whole message: 2.52 begins on the token this stanza is

    indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय

३अन्वयthe words in prose order

त्वद्भर्ता [supplied] · मन्मुखेन [supplied] · भूयस् · च · आह · पुरा · शयने · मे · कण्ठलग्ना · अपि · त्वम् · निद्राम् · गत्वा · किम् · अपि · सस्वनम् · रुदती · सती [supplied] · विप्रबुद्धा · आसीत् [supplied] · असकृत् · रोदनहेतुम् [supplied] · पृच्छतः · मे · कितव · त्वम् · काम् · अपि · रमयन् · मया · स्वप्ने · दृष्टः · इति · त्वया · सान्तर्हासम् · कथितम् · च

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, whose commentary runs as anvaya. **Five words are supplied and he marks four of them**: त्वद्भर्ता and मन्मुखेन together, by one शेषः, for the subject and the instrument of आह, which the verse leaves out entirely; आसीत्, for the sentence विप्रबुद्धा alone cannot make; and रोदनहेतुम्, *the cause of the weeping*, for what the husband asked — **the first time in the canto that a शेषः supplies a verb's object rather than a copula or a case-form**. The fifth is सती, which he writes in after रुदती to turn the participle circumstantial, unmarked, as he wrote सति into four locative absolutes earlier in the canto. What he moves is the अपि, from त्वम् where the verse prints it to कण्ठलग्ना, and च, from पृच्छतः where the verse prints it to कथितम्. He also brings पुरा up to the front of the whole picture, where the verse holds it back to the end of the first pāda, and he closes with the sentence's own verb — कथितं चेति — after the quotation it governs. He opens by addressing her himself, हे अबले, which is not a word of the verse and is not marked as supplied either; the same thing he did with प्रिये at 2.49“he abale, bhūyaḥ punar apy āha | tvadbhartā manmukhenetiśeṣaḥ | meghavacanam etat | … purā pūrvam … śayane me kaṇṭhalagnāpi tvam | … nidrāṃ gatvā kim api | … sasvanaṃ saśabdam | … rudatī satī viprabuddhā | āsīditi śeṣaḥ | asakṛd bahuśaḥ pṛcchataḥ | rodanahetum iti śeṣaḥ | me mama | he kitava, tvaṃ kām api ramayan mayā svapne dṛṣṭa iti tvayā sāntarhāsam … yathā tathā kathitaṃ ceti | tvadbhartā bhūyaś cāheti yojanā”

the dependency structure

आह · क्रिया — he says, आह; the stanza's one finite verb, and its subject is nowhere on the page. Mallinātha writes it in — त्वद्भर्ता मन्मुखेनेति शेषः, your husband, through my mouth, is to be supplied — and then names whose sentence it is at all: मेघवचनमेतत्, this is the cloud's speech. The form is a substitution and not a tense: Pāṇini 3.4.84 ब्रुवः पञ्चानामादित आहो ब्रुवः puts the affixes of the perfect (लिट्) after √ब्रू with आह for ब्रू, so the shape is a perfect and the sense is present — *he says*, not *he said*. The stanza is three voices deep, and only the supplied words hold them apart

त्वद्भर्ता · कर्ता — your husband, त्वद्भर्ता; the subject of आह, which the verse prints nowhere. Mallinātha supplies it by one शेषः together with the instrument — त्वद्भर्ता मन्मुखेनेति शेषः — and it is the middle of the three voices: the cloud speaks, the husband is what it speaks for, and the wife is who once spoke inside that

मन्मुखेन · करण — through my mouth, मन्मुखेन; the instrument of आह, supplied by the same शेषः as त्वद्भर्ता. The cloud is the mouth the husband speaks through, which is how a message spoken by one man becomes the words of another

भूयस् · क्रियाविशेषण — again, भूयः पुनरपि; the neuter of the comparative भूयस्, *more*, standing as an adverb, and what it counts here is speeches — the message has been running since 2.39, and भूयश्च is how the poem adds one more thing to it

च · — and, च; joining this stanza's speech to the one before it rather than joining two words, which is why Mallinātha takes भूयश्च together as *and once more*

पुरा · कालाधिकरण — long ago, पुरा पूर्वम्; Mallinātha picks one of three senses and names the book he picks it from — पुराशब्दश्चिरातीते, the word is in the sense of the long-past, with Amara quoted for the others (स्यात्प्रबन्धे चिरातीते निकटागामि पुरा — *continuously*, *long ago*, *about to happen*). Choosing the middle puts the night before the curse, a thing from the life they had. He brings the word up to the front of the whole picture, where the verse holds it back to the end of the first pāda

आसीत् · क्रिया (supplied) — was, आसीत्; the copula Mallinātha supplies for विप्रबुद्धा, which as a bare participle cannot make a sentence — आसीदिति शेषः. It carries the first half of the husband's report: on the bed, though clinging to his neck, she went to sleep and woke

विप्रबुद्धा · विधेय — woke up, विप्रबुद्धा; the predicate of the first half, agreeing with त्वम्, with आसीत् supplied under it. Two preverbs on √बुध्, वि and प्र, add force beyond the root: she came fully awake

त्वम् · कर्ता — you, त्वम्; the wife, subject of विप्रबुद्धा. The verse prints त्वमपि, but Mallinātha's anvaya does not read it that way — he writes कण्ठलग्नापि त्वम्, moving the particle off the pronoun

कण्ठलग्ना · विशेषण (concessive) — though clinging to my neck, कण्ठलग्नापि; a locative tatpuruṣa, कण्ठे लग्ना, and a real क्त of state, past in form and present in force. Mallinātha gives no vigraha but the point — गले बद्धस्य कथमपि गमनं न सम्भवेदिति भावः, one bound at the throat could not by any means go anywhere — which is the stanza's whole argument against her dream

शयने · अधिकरण — on the bed, शयने; the place, and the only piece of furniture in the message — after eight months of mountains and rivers the token he sends is one night in a bedroom

मे · षष्ठी — my, मे; the genitive belongs inside कण्ठलग्ना, clinging to *my* neck, not on my bed. Mallinātha's word order settles it — शयने मे कण्ठलग्ना, with मे next to the compound it depends on

अपि · — though, अपि; one particle read in two places, and the commentary decides. Printed after त्वम् it says *you too*; Mallinātha moves it to कण्ठलग्ना where it is concessive, *though clinging to my neck*, which his भाव needs and *too* does nothing with

गत्वा · पूर्वकालक्रिया — having gone into, निद्रां गत्वा; the absolutive of √गम् with निद्राम् for its object, in the idiom *to go to sleep* where Sanskrit puts the state in the accusative and the verb of motion does the rest

निद्राम् · कर्म — sleep, निद्राम्; the object of गत्वा. Sleep is the sixth thing the message has done with this woman's nights, after 2.28, 2.31, 2.37 and 2.50 — and here it is the thing that once betrayed her

रुदती · विशेषण (circumstantial) — crying, रुदती सती; the present participle (शतृ), which Mallinātha makes circumstantial by writing सती after it — रुदती सती विप्रबुद्धा. She did not wake and then cry; she woke already crying, which is what a dream does

सती · — being, सती; supplied by Mallinātha after रुदती to turn the participle circumstantial, unmarked, as he wrote सति into the canto's earlier locative absolutes

सस्वनम् · क्रियाविशेषण — aloud, सस्वनं सशब्दम्; a स-bahuvrīhi in the neuter accusative standing as an adverb on रुदती. Mallinātha glosses it twice, सशब्दम् then उच्चैः, loudly — the loudness is the point, the crying loud enough to wake him too

किम् · — for some reason, किमपि केन वा निमित्तेन; the interrogative with अपि turned indefinite, the neuter accusative standing as an adverb. Mallinātha unpacks the pair — केन वा निमित्तेनेत्यर्थः — the husband describing his own ignorance of why she cried

अपि · — some, अपि; the particle that makes the interrogative indefinite, and the second of the stanza's three अपि

कथितम् · क्रिया (supplied predicate) — was told, कथितम्; the main verb of the second half, in the impersonal passive — त्वया कथितम्, *by you it was told*, with the whole इति-clause of the last pāda for what was told. The instrumental त्वया fixes it as the predicate and not an object. Mallinātha reads the च with it, कथितं च, joining the telling to the waking

त्वया · कर्तृ (passive agent) — by you, त्वया; the agent of the impersonal कथितम्, and the word that fixes that participle as the predicate. She is nominative in the first half, doing things; instrumental in the second, because the telling is put passively

पृच्छतः · षष्ठी — of me asking, पृच्छतः; the genitive of the present participle, agreeing with मे. Mallinātha supplies its object — रोदनहेतुमिति शेषः, the cause of the weeping — which the verse leaves out and the sentence needs, since asking is a verb that wants an object

मे · षष्ठी — of me, मे मम; genitive with पृच्छतः, the enclitic spelled to the full मम so there is no doubt which word it is. The second मे of the stanza, agreeing with a participle where the first was possessive, of a neck

असकृत् · क्रियाविशेषण — again and again, असकृद्बहुशः; literally *not once*, the negative turned positive. It goes with पृच्छतः and not with कथितम् — he asked repeatedly, she told once

रोदनहेतुम् · कर्म (supplied) — the cause of the weeping, रोदनहेतुम्; supplied by Mallinātha for what the husband kept asking — the first time in the canto that a शेषः supplies a transitive verb's missing object rather than a copula, a case-form or a subject

सान्तर्हासम् · क्रियाविशेषण — with a smile held in, सान्तर्हासं मन्दहासं यथा तथा; the second स-bahuvrīhi of the stanza, adverbial on कथितम्. A woman reporting her own jealous dream and laughing at herself while she reports it, which is what tells the husband the accusation is not serious and makes the memory safe to send back

च · — and, च; Mallinātha reads it not where it stands but with कथितम्, कथितं च, joining the telling to the waking. The verse prints it after पृच्छतः because that is where the metre had room

दृष्टः · विधेय (her speech) — were seen, स्वप्ने दृष्टः; the predicate of the wife's own words, quoted verbatim in the last pāda, agreeing with त्वम् and taking मया for its agent. It is built the same way as the clause that reports it — a passive participle with the agent in the third case

त्वम् · कर्ता — you, त्वम्; the husband, inside her speech, where in the first pāda the same word was her. The stanza uses त्वम् for both of them, and which one it is turns on whose voice is speaking

मया · करण (passive agent) — by me, मया; her, the agent of दृष्टः, and the mirror of the त्वया of the pāda before. Inside the quotation the pronouns swap: *by you it was told* becomes *by me he was seen*

स्वप्ने · अधिकरण — in a dream, स्वप्ने; the fourth dream of the canto and the first that is a memory. Those at 2.31, 2.37 and 2.46 are wanted; this one happened, and it was a bad one

कितव · सम्बोधन — cheat, हे कितव; a gambler, and so a cheat, and so what a wife calls a husband she thinks has been unfaithful. Mallinātha marks it as an address and adds nothing. The word occurs once in the whole poem — one word of sleepy teasing abuse against a page of grave speech

रमयन् · विशेषण — making take her pleasure, कामपि रमयन्; the present participle on a causative stem (णिच्, Pāṇini 3.1.26 हेतुमति च). The causative is what makes the picture damning — not that he was enjoying himself, but that he was giving another woman her pleasure

काम् · कर्म — some woman, कामपि; the feminine of किम् with अपि, and the whole force of the accusation is in the indefiniteness. She does not know who it was, which is what a dream is like, and the not knowing is worse than a name

अपि · — some, अपि; the third अपि of the stanza, doing what the second did — making the interrogative indefinite

इति · — so, इति; the quotation mark, and the last word of the verse. It closes her speech, and with it the whole message: 2.52 begins on the token this stanza is

uncheckedthe reader's reading, following Mallinātha's Sañjīvinī, whose commentary runs as anvaya. He supplies त्वद्भर्ता and मन्मुखेन by one शेषः for the subject and instrument of आह and names the frame मेघवचनमेतत्; supplies आसीत् for विप्रबुद्धा, सती after रुदती to make the participle circumstantial, and रोदनहेतुम् for the object पृच्छतः lacks; moves the अपि from त्वम् to कण्ठलग्ना (कण्ठलग्नापि त्वम्, with गले बद्धस्य कथमपि गमनं न सम्भवेदिति भावः) and the च to कथितम्; glosses भूयः पुनरपि, पुरा पूर्वम् with पुराशब्दश्चिरातीते and the Amara line, सस्वनं सशब्दम् उच्चैः, किमपि केन वा निमित्तेन, सान्तर्हासं मन्दहासं यथा तथा, असकृद्बहुशः, मे मम, and marks हे कितव. The tree roots at आह, the verse's one finite verb, and carries the husband's quoted speech as its subtree — the first half predicated by the supplied आसीत् under विप्रबुद्धा, the second by कथितम्, and the wife's own words nested under दृष्टः. Named sūtras follow the analysis: 3.4.84 for आह, 2.2.28 and 6.3.82 for the स-bahuvrīhis, 3.1.26 for रमयन्'s causative. No figure is named. The Telugu is drawn from Vedam Venkataraya Sastri's Āndhra Meghasandeśam.

४भावार्थthe sense of the whole

*And he says this too — your husband, through my mouth: long ago, on the bed, though you were clinging to my neck, you fell asleep and woke up crying out loud, for some reason; and when I asked you and asked you, you told me, with a smile held in — cheat, I saw you in a dream making some other woman happy.* **This is the token, and the poem names it one stanza later.** 2.52 opens एतस्मान्मां कुशलिनमभिज्ञानदानात्, *from the giving of this token know me to be well* — so the whole burden of the five stanzas since 2.47 comes down to one night neither of them can have told anybody else. Mallinātha does not use the word अभिज्ञान here. What he does instead is set the frame, twice: **त्वद्भर्ता मन्मुखेनेति शेषः**, *your husband, through my mouth*, is to be supplied, and **मेघवचनमेतत्**, this is the cloud's speech. The verse's one finite verb, आह, has no subject printed anywhere. **So the stanza is three voices deep** and the verse never says so. The cloud says that the husband says that she once said *cheat*. Nothing but a commentator supplying five words holds those three apart, and the corpus has no layer for who is speaking — the same absence that has run under the message since 2.39, arriving here at its worst. **One particle is read in two places, and the reading turns on it.** The verse prints त्वमपि, *you too*. Mallinātha's anvaya reads कण्ठलग्नापि त्वम्, *though clinging to my neck*, and his भाव is the argument: **गले बद्धस्य कथमपि गमनं न सम्भवेत्**, a man tied at the throat could not by any means have gone anywhere. That is the joke of the stanza. She had hold of him, and dreamed he had gone. **Seven words of the stanza are tagged as participles and one tag covers all seven.** Four are क्त — कण्ठलग्ना, विप्रबुद्धा, कथितम्, दृष्टः — and three are शतृ, the present participle: रुदती crying, पृच्छतः asking, रमयन् inside the dream. `scripts/draft-analysis.ts` has one answer for DCS's `f=part` and it is क्त, so it is right four times and wrong three, and this is the most participles in any verse of the poem and the first stanza with three शतृ in it. **The commentary's supplied words are what make the story a story.** आसीत् for the sentence विप्रबुद्धा cannot make alone; सती after रुदती, so that she does not wake and then cry but wakes already crying; and **रोदनहेतुम्**, *the cause of the weeping*, for what the husband kept asking — the verse gives पृच्छतः no object at all. That last one is new: every earlier शेषः in this canto has supplied a copula, a case-form or a subject, and this supplies the thing a transitive verb is missing. **पुरा gets a lexicon and one of three senses.** पुराशब्दश्चिरातीते, the word is in the sense of the long-past, and Amara is quoted for the others — स्यात्प्रबन्धे चिरातीते निकटागामि पुरा, *continuously*, *long ago*, *about to be*. Choosing the second puts the night before the curse, which is what the token needs: a thing from the life they had, not from the eight months since. **And कितव occurs once in the whole poem.** Every other word this woman is given to say is grave. This is one word of sleepy abuse — *cheat*, said to a man who was holding her — and it is the one thing in two cantos that could not have been invented by a cloud. No figure is named.

uncheckedthe reader's reading, following Mallinātha, Sañjīvinī's gloss. His are: भूयः पुनरपि for भूयश्च with त्वद्भर्ता मन्मुखेनेति शेषः and मेघवचनमेतत्, पुरा पूर्वम् with पुराशब्दश्चिरातीते and the Amara line, शयने मे कण्ठलग्नापि त्वम् with गले बद्धस्य कथमपि गमनं न सम्भवेदिति भावः, केन वा निमित्तेन for किमपि, सशब्दम् and उच्चैः for सस्वनम्, रुदती सती विप्रबुद्धा with आसीदिति शेषः, असकृद्बहुशः, रोदनहेतुमिति शेषः, मे मम, मन्दहासं यथा तथा for सान्तर्हासम्, and the closing योजना त्वद्भर्ता भूयश्चाहेति. That the stanza is the token 2.52 names, that the three voices have no layer, that seven participles carry one tag, that कितव occurs once in the poem and that this is the fourth dream of the canto are the reader's, checked against `text.md`. Pāṇini 3.4.84, 3.2.124, 3.1.26, 7.2.103, 1.1.63, 2.2.28, 6.3.82, 6.1.87 and 8.4.40 are by way of skt-data's sūtra corpus, none of them named by him. Amara's text is not in this repository and the line cannot be checked“he abale, bhūyaḥ punar apy āha | tvadbhartā manmukhenetiśeṣaḥ | meghavacanam etat | … gale baddhasya katham api gamanaṃ na sambhaved iti bhāvaḥ”

*And once more he says this too — your husband, through my mouth: long ago, on the bed, though you were clinging to my neck, you fell asleep and woke crying out loud, for some reason; and when I asked you and asked you, you told me, with a smile held in — cheat, I saw you in a dream making some other woman happy.* This is the token, and the poem names it one stanza later: 2.52 opens एतस्मान्मां कुशलिनमभिज्ञानदानात्, *from the giving of this token know me to be well*, so the whole burden of the stanzas since 2.47 comes down to one night neither of them can have told anybody else. Seven words of the stanza are participles — four क्त (कण्ठलग्ना, विप्रबुद्धा, कथितम्, दृष्टः) and three शतृ (रुदती, पृच्छतः, रमयन्), the most in any verse of the poem. The commentary's supplied words are what make the story a story: आसीत् for the sentence विप्रबुद्धा cannot make alone, सती so that she wakes already crying, and रोदनहेतुम् for the question the husband keeps asking. And कितव occurs once in the whole poem — one word of sleepy abuse against a page of grave speech, the one thing a cloud could not have invented. No figure is named; the stanza's power is in the plain report and the supplied frame, not in an ornament.

*మఱల ఒకసారి ఇదీ చెబుతున్నాడు — నీ భర్త, నా నోటి ద్వారా: ఎప్పుడో, పడకపై, నా మెడను కౌఁగిలించుకొని ఉన్నా, నీవు నిద్రపోయి పెద్దగా ఏడుస్తూ మేల్కొన్నావు, ఏదో కారణంతో; నేను అడిగీ అడిగీనప్పుడు, లోన నవ్వు దాచుకొని చెప్పావు — కితవా, కలలో నిన్ను వేఱొక స్త్రీని సుఖపెడుతూ చూశాను.* ఇదే అభిజ్ఞానం, కావ్యం ఒక శ్లోకం తర్వాత దాన్ని పేర్కొంటుంది: 2.52 ఏతస్మాన్మాం కుశలినమభిజ్ఞానదానాత్‌ అని మొదలవుతుంది, *ఈ గుర్తు ఇచ్చుటవలన నన్ను క్షేమమని ఎఱుఁగు* — కావున 2.47 నుండి శ్లోకాల భారమంతా వారిద్దఱు తప్ప ఎవఱికీ చెప్పఁజాలని ఒక్క రాత్రిపైకి వస్తుంది. శ్లోకపు ఏడు పదాలు కృదంతాలు — నాలుగు క్త (కణ్ఠలగ్నా, విప్రబుద్ధా, కథితమ్‌, దృష్టః), మూడు శతృ (రుదతీ, పృచ్ఛతః, రమయన్‌), కావ్యంలోని ఏ శ్లోకంలోకంటె ఎక్కువ. వ్యాఖ్యాత పూరించిన పదాలే కథను కథగా చేస్తాయి: విప్రబుద్ధా ఒక్కటే చేయలేని వాక్యానికి ఆసీత్‌, ఆమె మేల్కొన్నప్పుడే ఏడుస్తూ ఉండునట్లు సతీ, భర్త మఱిమఱి అడిగిన ప్రశ్నకు రోదనహేతుమ్‌. మఱి కితవ కావ్యమంతటిలో ఒక్కసారే వస్తుంది — గంభీరమైన మాటల పుటకు ఎదురుగా ఒక్క నిద్రమత్తు తిట్టుపదం, మేఘం కల్పింపఁజాలని ఒకటి. ఏ అలంకారమూ పేర్కొనబడలేదు; శ్లోకపు బలం సాదా నివేదనలోనూ పూరించిన చట్రంలోనూ ఉంది, అలంకారంలో కాదు.

  • Mallinātha, Sañjīvinī — 2.51, whole-verse gloss

५अलंकारthe figure

No figure is named for this verse by the commentary this reading follows, so none is shown.