मेघदूतम् · कालिदास · 2.54

मेघदूतम् · कालिदास · 2.54

विसर्जन · the silence taken for consent

कच्चित् सौम्य व्यवसितमिदं बन्धुकृत्यं त्वया मे

क
च्चि
त्सौ
म्य
व्य
व
सि
त
मि
दं
ब
न्धु
कृ
त्यं
त्व
या
मे

प्रत्यादेशान्न खलु भवतो धीरतां कल्पयामि

प्र
त्या
दे
शा
न्न
ख
लु
भ
व
तो
धी
र
तां
क
ल्प
या
मि

निःशब्दोऽपि प्रदिशसि जलं याचितश्चातकेभ्यः

निः
श
ब्दो
ऽपि
प्र
दि
श
सि
ज
लं
या
चि
त
श्चा
त
के
भ्यः

प्रत्युक्तं हि प्रणयिषु सतामीप्सितार्थक्रियैव

प्र
त्यु
क्तं
हि
प्र
ण
यि
षु
स
ता
मी
प्सि
ता
र्थ
क्रि
यै
व

वृत्तविचारthe metre, syllable by syllable

pāda a

  • कguruthe conjunct च्च that follows it
  • च्चिguruthe conjunct त्स that follows it
  • त्सौguruits long vowel औ
  • म्यguruthe conjunct व्य that follows it
  • व्यlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • वlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • सिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • तlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • मिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • दंguruthe anusvāra it carries
  • बguruthe conjunct न्ध that follows it
  • न्धुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • कृguruthe conjunct त्य that follows it
  • त्यंguruthe anusvāra it carries
  • त्वlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • याguruits long vowel आ
  • मेguruits long vowel ए
  • yati after 4 — a word ends here — सौम्य
  • yati after 10 — a word ends here — व्यवसितमिदं

pāda b

  • प्रguruthe conjunct त्य that follows it
  • त्याguruits long vowel आ
  • देguruits long vowel ए
  • शाguruits long vowel आ
  • न्नlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • खlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • लुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • भlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • वlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • तोguruits long vowel ओ
  • धीguruits long vowel ई
  • रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • तांguruthe anusvāra it carries
  • कguruthe conjunct ल्प that follows it
  • ल्पlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • याguruits long vowel आ
  • मिlaghuits short vowel — light on its own, though the pāda ends here
  • yati after 4 — it falls inside प्रत्यादेशात्
  • yati after 10 — a word ends here — भवतो

pāda c

  • निःguruthe visarga it carries
  • शguruthe conjunct ब्द that follows it
  • ब्दोguruits long vowel ओ
  • ऽपिguruthe conjunct प्र that follows it
  • प्रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • दिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • शlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • सिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • जlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • लंguruthe anusvāra it carries
  • याguruits long vowel आ
  • चिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • तguruthe conjunct श्च that follows it
  • श्चाguruits long vowel आ
  • तlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • केguruits long vowel ए
  • भ्यःguruthe visarga it carries
  • yati after 4 — a word ends here — निःशब्दोऽपि
  • yati after 10 — a word ends here — जलं

pāda d

  • प्रguruthe conjunct त्य that follows it
  • त्युguruthe conjunct क्त that follows it
  • क्तंguruthe anusvāra it carries
  • हिguruthe conjunct प्र that follows it
  • प्रlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • णlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • यिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • षुlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • सlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • ताguruits long vowel आ
  • मीguruits long vowel ई
  • प्सिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • ताguruits long vowel आ
  • र्थguruthe conjunct क्र that follows it
  • क्रिlaghuits short vowel, with a single consonant after it
  • यैguruits long vowel ऐ
  • वlaghuits short vowel — light on its own, though the pāda ends here
  • yati after 4 — a word ends here — हि
  • yati after 10 — it falls inside सताम्

सन्धिrecovering the words from the sound

  • व्यवसितम् + इदम् → व्यवसितमिदं

    म् + इ

    no rule named — the builder's table does not hold this change

  • बन्धुकृत्यम् + त्वया → बन्धुकृत्यं

    म् + त्

    8.3.23 · 8.4.59

  • प्रत्यादेशात् + न → प्रत्यादेशान्न

    त् + न्

    8.4.45

  • भवतः + धीरताम् → भवतो

    ः + ध्

    no rule named — the builder's table does not hold this change

  • धीरताम् + कल्पयामि → धीरतां

    म् + क्

    8.3.23 · 8.4.59

  • निःशब्दः + अपि → निःशब्दोऽपि

    ः + अ → ओ

    6.1.113 · 6.1.87 · 6.1.109

  • जलम् + याचितः → जलं

    म् + य्

    8.3.23

  • याचितः + चातकेभ्यः → याचितश्चातकेभ्यः

    ः + च्

    8.3.34 · 8.4.40

  • प्रत्युक्तम् + हि → प्रत्युक्तं

    म् + ह्

    8.3.23

  • सताम् + ईप्सितार्थक्रिया → सतामीप्सितार्थक्रियैव

    म् + ई

    no rule named — the builder's table does not hold this change

  • ईप्सितार्थक्रिया + एव → सतामीप्सितार्थक्रियैव

    आ + ए → ऐ

    6.1.88

  • बन्धु + कृत्य → बन्धुकृत्यम्

    उ + क्

    no rule named — the builder's table does not hold this change

  • निस् + शब्द → निःशब्दः

    स् + श्

    no rule named — the builder's table does not hold this change

  • ईप्सित + अर्थ → ईप्सितार्थक्रिया

    अ + अ → आ · falls inside the syllable ता

    6.1.101

  • अर्थ + क्रिया → ईप्सितार्थक्रिया

    अ + क्

    no rule named — the builder's table does not hold this change

A word-final म् becomes anusvāra before a consonant by Pāṇini 8.3.23 मोऽनुस्वारः — बन्धुकृत्यं त्वया, धीरतां कल्पयामि, जलं याचितः, प्रत्युक्तं हि — and stands unchanged before a vowel, व्यवसितमिदम्. A final त् becomes न् before the nasal न् by 8.4.45 यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा — प्रत्यादेशान्न. A visarga becomes स् before voiceless त् and श्च् by 8.3.34 विसर्जनीयस्य सः, with the दन्त्य turning palatal before च् by 8.4.40 स्तोः श्चुना श्चुः — याचितश्चातकेभ्यः. निःशब्दः + अपि makes ओ (the रु from the visarga becoming उ, then guṇa) by 6.1.113 अतो रोरप्लुतादप्लुते and 6.1.87 आद्गुणः, and the अ of अपि then drops by 6.1.109 एङः पदान्तादति — निःशब्दोऽपि. And क्रिया + एव makes ऐ by 6.1.88 वृद्धिरेचि — ईप्सितार्थक्रियैव.

పదాంత మ్ హల్లు ముందు అనుస్వారమవుతుంది, పాణిని 8.3.23 మోఽనుస్వారః చే — బన్ధుకృత్యం త్వయా, ధీరతాం కల్పయామి, జలం యాచితః, ప్రత్యుక్తం హి — అచ్చు ముందు అలాగే నిలుస్తుంది, వ్యవసితమిదమ్. పదాంత త్ అనునాసిక న్ ముందు న్ అవుతుంది, 8.4.45 యరోఽనునాసికేఽనునాసికో వా చే — ప్రత్యాదేశాన్న. విసర్గం అఘోష త్, శ్చ్ ముందు స్ అవుతుంది, 8.3.34 విసర్జనీయస్య సః చే, దన్త్యం చ్ ముందు తాలవ్యమవుతుంది, 8.4.40 స్తోః శ్చునా శ్చుః చే — యాచితశ్చాతకేభ్యః. నిఃశబ్దః + అపి ఓ ను చేస్తుంది (విసర్గపు రు ఉ అయి, గుణం), 6.1.113 అతో రోరప్లుతాదప్లుతే, 6.1.87 ఆద్గుణః చే, అపి లోని అ తర్వాత లోపిస్తుంది, 6.1.109 ఏఙః పదాన్తాదతి చే — నిఃశబ్దోఽపి. మఱి క్రియా + ఏవ ఐ ను చేస్తుంది, 6.1.88 వృద్ధిరేచి చే — ఈప్సితార్థక్రియైవ.

  • Chinnaya Sūri, Bālavyākaraṇam — సంధిపరిచ్ఛేదము; vendor/balavyakaranam-sandhi.txt

कारकwhat each case is doing

  • सौम्य सम्बोधन · vocative — the one addressed

  • व्यवसितम् प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent

  • इदम् प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent

  • बन्धुकृत्यम् प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent

  • त्वया तृतीया · instrumental — करण, the instrument or cause

  • मे षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word

  • प्रत्यादेशात् पञ्चमी · ablative — अपादान, the point of departure

  • भवतः षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word

  • धीरताम् द्वितीया · accusative — an abstract noun in तल्, one of two suffixes for the same idea

    धीरताम्, 'gravity', is the abstract noun built on धीर, grave — 'the being-grave'. Pāṇini 5.1.119 तस्य भावस्त्वतलौ makes an abstract noun of a quality-word with either of two affixes, त्व and तल् (the तल् surfacing as ता), and both mean exactly the same thing: Mallinātha glosses धीरताम् with गम्भीरत्वम्, so the तल् of the verse's word and the त्व of his gloss stand side by side in one comment. It is not a compound, though the tagging makes it look like one — DCS split the word into धीर and a noun ता, reading the abstract suffix as a word of its own, so the drafting script attached a table to the stem ता.

    • Aṣṭādhyāyī — 5.1.119 तस्य भावस्त्वतलौ
    • Mallinātha, Sañjīvinī — 2.54: bhavatas tava dhīratāṃ gambhīratvam

  • जलम् द्वितीया · accusative — कर्म, the object

  • याचितः प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent

  • चातकेभ्यः चतुर्थी · dative — सम्प्रदान, the recipient

  • प्रत्युक्तम् प्रथमा · nominative — a क्त standing as a neuter noun, and a saṃprasāraṇa of √वच्

    प्रत्युक्तम्, 'an answer', is √वच् (to say) with प्रति and the affix क्त, and it stands here as a noun — 'a reply', प्रतिवचनम् — not as an ordinary passive participle. That noun-use is the shape Pāṇini 3.3.114 नपुंसके भावे क्तः describes: क्त in the neuter naming the action. Mallinātha named that rule at 2.37 for गाढोपगूढम् and does not name it here. And the vowel of the root is the doing of 6.1.15 वचिस्वपियजादीनां किति, which turns वच् into उच् before a कित् affix by saṃprasāraṇa (a semivowel resolving into its vowel) — the fourth word in the poem from that one sūtra, after सुप्ताम् at 2.32, उक्तम् at 2.34 and प्रोषितानाम् at 2.39.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.3.114 नपुंसके भावे क्तः; 6.1.15 वचिस्वपियजादीनां किति
    • Mallinātha, Sañjīvinī — 2.54: pratyuktaṃ prativacanam

  • प्रणयिषु सप्तमी · locative — अधिकरण, the location

  • सताम् षष्ठी · genitive — सम्बन्ध, a relation to another word

  • ईप्सितार्थक्रिया प्रथमा · nominative — कर्ता, the agent

प्रकरणानुक्रमthe rules the verse uses, by section of the abridgement

  • हलन्त्यम् 1.3.3 · प्रकरण 1← कल्पयामि; प्रदिशसि; याचितः

    a final consonant of the teaching-form is an it-marker

    In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a final consonant (हल्) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it, and drops by 1.3.9. So the personal ending तिप् contributes only ति, the प् marking it, and क्तवतु leaves क्तवत् with the उ nasalized and the last letter both gone. Final त्, स् and म् of a case or personal ending are exempt (1.3.4).

    ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అంత్యంగా ఉన్న హల్లు (హల్) ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది వస్తువును గుర్తించే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు, 1.3.9 చేత లోపిస్తుంది. కాబట్టి తిప్ నుండి తి మాత్రమే మిగులుతుంది, ప్ ఇత్తు. విభక్తి/తిఙ్ ప్రత్యయాల అంత్య త్, స్, మ్ మాత్రం ఇత్తు కావు (1.3.4). అనునాసిక అచ్చు ఇత్తు (1.3.2) కి జోడీ.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.3.3 हलन्त्यम्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • तस्य लोपः 1.3.9 · प्रकरण 1← सौम्य; व्यवसितम्; कल्पयामि; निःशब्दः; प्रदिशसि; याचितः; चातकेभ्यः; प्रत्युक्तम्

    an it-marker drops

    What has been named an it-marker (इत्) is then elided (लोप). The tag has done its work — naming the suffix, and conditioning or blocking some operation — and leaves no sound behind. So the उ marked in सुँ, the ट् of टा, the ङ् of ङे ङसि ङस् ङि, and the प् of सुप् are all gone before the ending is attached.

    ఇత్సంజ్ఞగా గుర్తించబడినది (इत्) తరువాత లోపిస్తుంది. ఆ గుర్తు తన పని ముగించుకుంది — ప్రత్యయానికి పేరుపెట్టడం, ఏదో కార్యాన్ని కలిగించడమో ఆపడమో — ఏ ధ్వనీ మిగలదు. सुँ లోని ఉ, टा లోని ట్, ङे ङसि ङस् ङि లోని ङ్, सुप् లోని ప్ అన్నీ ప్రత్యయం చేరేముందు పోతాయి.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.3.9 तस्य लोपः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 3 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • सुप्तिङन्तं पदम् 1.4.14 · प्रकरण 1← व्यवसितम्; कल्पयामि; प्रदिशसि; याचितः; प्रत्युक्तम्

    a form ending in a case ending (सुप्) or a verb ending (तिङ्) is a पद, a finished word

    A form that ends in a nominal case ending — one of the twenty-one सुप् endings 4.1.2 lists — or in a verbal personal ending — one of the eighteen तिङ् endings — is named पद, a complete word. The name is what a great many rules wait on: the visarga rules, the final-consonant rules and the anusvāra rule all apply only "in a पद" or "at the end of a पद". So राम is not yet a पद, but राम + स् is; and चक्रे is a पद once the ending ए is on. Every word the poem carries reaches this name before its word-final changes can fire.

    నామవాచక విభక్తి ప్రత్యయంతో — 4.1.2 చెప్పే ఇరవై ఒక్క సుప్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — లేదా క్రియా పురుష ప్రత్యయంతో — పద్దెనిమిది తిఙ్ ప్రత్యయాల్లో ఒకదానితో — అంతమయ్యే రూపానికి పద సంజ్ఞ. ఈ సంజ్ఞ మీదే ఎన్నో సూత్రాలు ఆధారపడతాయి: విసర్గ సూత్రాలు, పదాంత హల్లు సూత్రాలు, అనుస్వార సూత్రం అన్నీ "పదంలో" లేదా "పదాంతంలో" మాత్రమే పనిచేస్తాయి. రామ ఇంకా పదం కాదు; రామ + స్ పదం; చక్రే ప్రత్యయం ఏ చేరాక పదం. కావ్యంలోని ప్రతి పదం తన పదాంత మార్పులకు ముందు ఈ సంజ్ఞను చేరుకుంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.4.14 सुप्तिङन्तं पदम्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 14 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • भूवादयो धातवः 1.3.1 · प्रकरण 2← व्यवसितम्; कल्पयामि; प्रदिशसि; याचितः; प्रत्युक्तम्

    the words beginning with भू, listed in the Dhātupāṭha, are called धातु (roots)

    The action-denoting words listed in the Dhātupāṭha — the root-list that opens with भू "to be" — are named धातु, roots. A धातु is the action-base from which every finite verb and every कृत् (primary derivative) form is built. It is the rule that stands at the head of every verb chain in the poem: चक्रे begins as the root डुकृञ्, जगाम as गम्, प्रमत्तः as मद्. Nothing is conjugated or turned into a participle until it first bears this name.

    ధాతుపాఠంలో — భూ "ఉండటం" తో మొదలయ్యే ధాతువుల జాబితాలో — ఉన్న క్రియావాచక శబ్దాలకు ధాతు సంజ్ఞ. ధాతువు అంటే క్రియాధారం; దానినుండే ప్రతి తిఙంత క్రియా, ప్రతి కృదంత (ప్రాథమిక వ్యుత్పన్న) రూపం పుడతాయి. కావ్యంలోని ప్రతి క్రియా గొలుసుకు ఇది శిరస్సు: చక్రే డుకృఞ్ ధాతువుగా, జగామ గమ్ గా, ప్రమత్తః మద్ గా మొదలవుతాయి. ఈ సంజ్ఞ చేరకముందు ఏదీ రూపం దాల్చదు, కృదంతం కాదు.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.3.1 भूवादयो धातवः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 36 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • उपदेशेऽजनुनासिक इत् 1.3.2 · प्रकरण 2← सौम्य; व्यवसितम्; कल्पयामि; निःशब्दः; प्रदिशसि; याचितः; चातकेभ्यः; प्रत्युक्तम्

    a nasalized vowel in the teaching-form is an it-marker

    In the form a suffix or root is first taught in (upadeśa), a vowel pronounced with nasal resonance (anunāsika) is an it-marker (इत्) — a tag that names the item without being part of it. The उ of सुँ and of रुँ is such a vowel, so it is a marker and drops (by 1.3.9). This is why the nominative-singular ending सुँ contributes only स्, and रुँ leaves only र्.

    ఉపదేశంలో (ప్రత్యయం లేదా ధాతువు మొదట చెప్పబడే రూపంలో) అనునాసికంగా ఉచ్చరించే అచ్చు ఇత్సంజ్ఞకమవుతుంది — అది ఆ వస్తువుకు పేరుపెట్టే గుర్తు మాత్రమే, భాగం కాదు. सुँ, रुँ లోని ఉ అలాంటి అచ్చే; కాబట్టి అది ఇత్తు, లోపిస్తుంది (1.3.9). అందుకే ప్రథమైకవచన ప్రత్యయం సుँ నుండి స్ మాత్రమే, రుँ నుండి ర్ మాత్రమే మిగులుతాయి.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.3.2 उपदेशेऽजनुनासिक इत्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 28 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §4.1, the it-markers

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • प्रादयः 1.4.58 · प्रकरण 2← व्यवसितम्; प्रदिशसि; प्रत्युक्तम्

    प्र and the rest of the prefix list are called निपात (particles)

    The words प्र, परा, अप, सम्, अनु, अव, नि, वि, उद् and the rest of the प्रादि list are named निपात — indeclinable particles. Joined to a root they are the upasargas, the verbal prefixes that turn or deepen its sense: प्र + मद् gives प्रमद् "be heedless, be carried away", the base of प्रमत्तः, and उद् + स्था gives उत्था "rise". Because the prefix is a particle held before the root, the corpus writes it into the word, and the derivation names this rule when it puts the prefix on.

    ప్ర, పరా, అప, సమ్, అను, అవ, ని, వి, ఉద్ మొదలైన ప్రాది గణపు శబ్దాలకు నిపాత సంజ్ఞ — అవి అవ్యయాలు (వికారం లేని పదాలు). ధాతువుకు చేరినప్పుడు అవే ఉపసర్గలు, ధాతువు అర్థాన్ని తిప్పే లేదా లోతు చేసే క్రియా ఉపసర్గలు: ప్ర + మద్ → ప్రమద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం, పరవశం కావటం", ఇది ప్రమత్తః కు ఆధారం; ఉద్ + స్థా → ఉత్థా "లేవటం". ఉపసర్గ ధాతువు ముందు నిలిచే నిపాతం కావటాన కార్పస్ దాన్ని పదంలోనే రాస్తుంది, గొలుసు ఉపసర్గను చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.4.58 प्रादयः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 54 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • उपसर्गाः क्रियायोगे 1.4.59 · प्रकरण 2← व्यवसितम्; प्रदिशसि; प्रत्युक्तम्

    प्र and the rest, joined to a verb, are called उपसर्ग (preverbs)

    The प्रादि particles (प्र, सम्, उद्, नि, वि and the rest, named निपात by the previous rule) are called उपसर्ग — "preverbs" — when they stand in construction with a verb (क्रियायोग, "joined to an action"). Away from a verb the same words keep only their निपात name; before a root they are the prefix that turns its sense. प्र before मद् "be heedless" gives the प्रमद् of प्रमत्तः, and उद् before पत् "fall, fly" gives the उत्पत् of उत्पत. The derivation names this rule where it sets the prefix on the root.

    ప్రాది నిపాతాలు (ప్ర, సమ్, ఉద్, ని, వి మొదలైనవి — ముందటి సూత్రం వీటికి నిపాత సంజ్ఞ ఇచ్చింది) క్రియతో కలిసి నిలిచినప్పుడు (క్రియాయోగం) వాటికి ఉపసర్గ సంజ్ఞ. క్రియ లేకుంటే అవే శబ్దాలు కేవలం నిపాతాలుగా నిలుస్తాయి; ధాతువు ముందు నిలిస్తే అర్థాన్ని తిప్పే ఉపసర్గలు. మద్ "అజాగ్రత్తగా ఉండటం" ముందు ప్ర → ప్రమత్తః లోని ప్రమద్; పత్ "పడటం, ఎగరటం" ముందు ఉద్ → ఉత్పత లోని ఉత్పత్. గొలుసు ఉపసర్గను ధాతువుకు చేర్చేటప్పుడు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.4.59 उपसर्गाः क्रियायोगे
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 35 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • इको यणचि 6.1.77 · प्रकरण 2← व्यवसितम्; प्रत्युक्तम्

    इक् becomes यण् before a dissimilar vowel

    A simple vowel of the इक् set — इ उ ऋ ऌ — becomes the matching semivowel यण् — य् व् र् ल् — when a dissimilar vowel follows: इति + अत्र → इत्यत्र, मधु + अरि → मध्वरि, धातृ + अंशः → धात्रंशः. This is the commonest vowel sandhi, the point where two words or a stem and its ending run together.

    ఇక్ (ఇ ఉ ఋ ఌ) అచ్చు, భిన్నమైన అచ్చు పరమైనప్పుడు దానికి సవర్ణమైన యణ్ (య్ వ్ ర్ ల్) అవుతుంది: ఇతి + అత్ర → ఇత్యత్ర, మధు + అరి → మధ్వరి, ధాతృ + అంశః → ధాత్రంశః. రెండు పదాలు గానీ, ప్రాతిపదిక-ప్రత్యయాలు గానీ కలిసే అత్యంత సామాన్య అచ్‌సంధి ఇదే.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.1.77 इको यणचि
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 15 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • एचोऽयवायावः 6.1.78 · प्रकरण 2← कल्पयामि

    एच् becomes अय्, अव्, आय् or आव् before a vowel

    A diphthong of the एच् set — ए ओ ऐ औ — becomes अय् अव् आय् आव् respectively when a vowel follows: ने + अनम् → नयनम्, भो + अति → भवति, नै + अकः → नायकः, पौ + अकः → पावकः. So a word that looks to end in a diphthong shows a semivowel before the next vowel.

    ఏచ్ (ఏ ఓ ఐ ఔ) అచ్చు, అచ్చు పరమైనప్పుడు వరుసగా అయ్, అవ్, ఆయ్, ఆవ్ అవుతుంది: నే + అనమ్ → నయనమ్, భో + అతి → భవతి, నై + అకః → నాయకః, పౌ + అకః → పావకః. కాబట్టి సంధ్యక్షరాంతంగా కనిపించే పదం, పర అచ్చు ముందు అంతస్థను చూపుతుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.1.78 एचोऽयवायावः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 22 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • आद्गुणः 6.1.87 · प्रकरण 2← निःशब्दः + अपि

    a followed by i/u/ṛ becomes the guṇa vowel e/o/ar

    When a final अ or आ is followed by a simple vowel इ उ or ऋ, the two together become the corresponding guṇa vowel — ए, ओ, or अर् — as one sound, a single substitution for both. So राम + इन (from टा) gives the ए of रामेण, and पुण्य + उदक gives the ओ of पुण्योदक. It is the guṇa-sandhi a student meets first.

    అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఇ ఉ ఋ (సామాన్య అచ్చు) వస్తే, రెండూ కలిసి గుణమవుతాయి — ఏ, ఓ, అర్ — ఒకే ధ్వనిగా (ఏకాదేశం). రామ + ఇన (టా నుండి) → రామేణ లోని ఏ; పుణ్య + ఉదక → పుణ్యోదక లోని ఓ. విద్యార్థి మొదట కలిసే గుణసంధి ఇదే.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.1.87 आद्गुणः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 27 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the guṇa sandhi

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • वृद्धिरेचि 6.1.88 · प्रकरण 2← ईप्सितार्थक्रिया + एव

    a/ā followed by e/ai/o/au becomes the vṛddhi vowel ai/au

    When a final अ or आ is followed by a vowel of the एच् set — ए, ऐ, ओ, औ — the two together become a single vṛddhi vowel, ऐ or औ. It overrides the guṇa rule: कृष्ण + एकत्वम् → कृष्णैकत्वम्, गङ्गा + ओघः → गङ्गौघः. This is the vṛddhi-sandhi.

    అంత్య అ లేదా ఆ తరువాత ఏచ్ వర్గపు అచ్చు — ఏ, ఐ, ఓ, ఔ — వస్తే, రెండూ కలిసి ఒకే వృద్ధ్యచ్చు (ఐ లేదా ఔ) అవుతాయి. ఇది గుణసూత్రాన్ని అపవదిస్తుంది: కృష్ణ + ఏకత్వమ్ → కృష్ణైకత్వమ్; గంగా + ఓఘః → గంగౌఘః. దీన్నే వృద్ధిసంధి అంటారు.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.1.88 वृद्धिरेचि
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 33 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • अकः सवर्णे दीर्घः 6.1.101 · प्रकरण 2← प्रत्यादेशात्; ईप्सित + अर्थ

    a simple vowel before a like vowel becomes the long one

    When a simple vowel (अक्: अ इ उ ऋ ऌ) is followed by a vowel of the same class (savarṇa), the two become the single long vowel of that class — अ/आ + अ/आ → आ, इ/ई + इ/ई → ई, and so on. So स्व + अधिकार → स्वाधिकार. This is dīrgha-sandhi.

    అక్ (అ ఇ ఉ ఋ ఌ) తరువాత దానికి సవర్ణమైన అచ్చు వస్తే, రెండూ కలిసి ఆ వర్గపు దీర్ఘమవుతాయి — అ/ఆ + అ/ఆ → ఆ, ఇ/ఈ + ఇ/ఈ → ఈ, ఇలా. స్వ + అధికార → స్వాధికార. ఇది దీర్ఘసంధి.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.1.101 अकः सवर्णे दीर्घः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 42 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §1 and §4.2, the dīrgha sandhi

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • एङः पदान्तादति 6.1.109 · प्रकरण 2← निःशब्दः + अपि

  • झलां जशोऽन्ते 8.2.39 · प्रकरण 3← प्रत्यादेशात्

    a word-final झल् becomes the corresponding जश् (voiced unaspirate)

    At the end of a word, a झल् consonant — a stop or sibilant — is replaced by the corresponding जश्, a voiced unaspirated stop (ग् ज् ड् द् ब्). So a word-final त् may be written द् (वाक् beside वाग्, षष् beside षड्). At a pause it can revert to त् (8.4.56), and before a voiceless sound it stays voiceless (8.4.55 खरि च); so अधिकारात् before प्र keeps its त्.

    పదాంతంలో ఝల్ (స్పర్శ లేదా ఊష్మ) హల్లుకు దాని జశ్ — ఘోష అల్పప్రాణ స్పర్శం (గ్ జ్ డ్ ద్ బ్) — ఆదేశం. పదాంత త్ ను ద్ గా రాయవచ్చు (వాక్/వాగ్, షష్/షడ్). విరామంలో మళ్లీ త్ కావచ్చు (8.4.56); అఘోషం ముందు అఘోషంగానే ఉంటుంది (8.4.55 ఖరి చ) — అధికారాత్ ప్ర ముందు త్ గానే.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.2.39 झलां जशोऽन्ते
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 67 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §4.2, स्वाधिकारात्

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • खरवसानयोर्विसर्जनीयः 8.3.15 · प्रकरण 3← भवतः; निःशब्दः; याचितः; चातकेभ्यः

    र् becomes visarga before a खर् consonant or at a pause

    A रेफ (र्) at the end of a word becomes visarga (ः) before a खर् consonant — the voiceless stops and the sibilants — or at a pause (avasāna). It is the last step of every nominative singular: यक्ष + र् becomes यक्षः. The visarga of भर्तुः is the same thing, the र् that came with the ṛ-stem's ending surfacing before the pause.

    పదాంతంలోని రేఫ (ర్) ఖర్ హల్లు ముందు — అఘోష స్పర్శలు, ఊష్మలు — గాని, విరామం (అవసానం) దగ్గర గాని విసర్గ (ః) అవుతుంది. ప్రతి ప్రథమా ఏకవచనపు చివరి మెట్టు ఇదే: యక్ష + ర్ → యక్షః. భర్తుః లోని విసర్గ కూడా ఋకారాంత శబ్దపు ర్ ఇలాగే విరామం ముందు పైకి రావడమే.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.3.15 खरवसानयोर्विसर्जनीयः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 93 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः and भर्तुः prakriyās
    • docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः and भर्तुः derivations

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • मोऽनुस्वारः 8.3.23 · प्रकरण 3← बन्धुकृत्यम् + त्वया; धीरताम् + कल्पयामि; जलम् + याचितः; प्रत्युक्तम् + हि

    a word-final म् becomes anusvāra before a consonant

    A म् at the end of a word becomes anusvāra — the nasal dot ं — when a consonant follows: हरिम् + वन्दे → हरिं वन्दे "I praise Hari". The accusative singular in -म् and every word-final म् before a consonant is written this way; before a vowel or at a pause the म् itself stays. This is why the chain-check reads a final ं and a final म् as the same sound: they are one म्, shown one way or the other by what follows.

    పదాంతంలోని మ్, హల్లు ముందు అనుస్వారం — ం అనే నాసిక బిందువు — గా మారుతుంది: హరిమ్ + వన్దే → హరిం వన్దే "హరిని నమస్కరిస్తాను". మ్-అంత ద్వితీయా ఏకవచనం, హల్లు ముందు వచ్చే ప్రతి పదాంత మ్ ఇలాగే రాయబడతాయి; అచ్చు ముందు గానీ విరామంలో గానీ మ్ అలాగే నిలుస్తుంది. అందుకే గొలుసు-పరీక్ష పదాంత ం ను, పదాంత మ్ ను ఒకే ధ్వనిగా చదువుతుంది: అవి ఒకే మ్, తరువాత వచ్చేదాన్ని బట్టి ఒక్కో రూపంలో చూపబడతాయి.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.3.23 मोऽनुस्वारः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 77 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • विसर्जनीयस्य सः 8.3.34 · प्रकरण 3← याचितः + चातकेभ्यः

  • स्तोः श्चुना श्चुः 8.4.40 · प्रकरण 3← याचितः + चातकेभ्यः

    a dental (स्तु) becomes palatal (श्चु) in contact with a palatal

    A स् or a dental स्तु sound (the त-वर्ग), when it meets a श् or a palatal श्चु sound (the च-वर्ग), becomes the corresponding palatal श्चु: सत् + चित् → सच्चित्, रामस् + शेते → रामश् शेते, तद् + ज्ञानम् → तज्ज्ञानम्. Dental and palatal in contact are levelled to palatal.

    స్ గానీ, దంత్య స్తు వర్ణం గానీ (త-వర్గం), శ్ గానీ, తాలవ్య శ్చు వర్ణం గానీ (చ-వర్గం) తో కలిసినప్పుడు దానికి సవర్ణమైన శ్చు అవుతుంది: సత్ + చిత్ → సచ్చిత్, రామస్ + శేతే → రామశ్శేతే, తద్ + జ్ఞానమ్ → తజ్జ్ఞానమ్. దంత్యం, తాలవ్యం కలిసినప్పుడు తాలవ్యంగా సమమవుతాయి.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.4.40 स्तोः श्चुना श्चुः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 62 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • यरोऽनुनासिकेऽनुनासिको वा 8.4.45 · प्रकरण 3← प्रत्यादेशात् + न

  • वा पदान्तस्य 8.4.59 · प्रकरण 3← बन्धुकृत्यम् + त्वया; धीरताम् + कल्पयामि

    at the end of a word the homorganic-nasal substitution is optional

    The previous rule (8.4.58 अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः) turns an अनुस्वार (the nasal hum ं) into the nasal of the following consonant's own class before a यय् consonant (any stop or semivowel but ह). This rule makes that substitution optional (वा, "or") when the अनुस्वार stands at the end of a पद, a finished word. So the prefix सम् before भृत "borne", once its म् has become अनुस्वार, may keep the class-nasal म् or the अनुस्वार: सम्भृतम् or संभृतम्. Both are correct; the chain shows the class-nasal.

    ముందటి సూత్రం (8.4.58 అనుస్వారస్య యయి పరసవర్ణః) అనుస్వారాన్ని (ం అనే నాసిక ధ్వని) — యయ్ హల్లు (హ తప్ప అన్ని స్పర్శ, అంతస్థ హల్లులు) ముందు — ఆ హల్లు వర్గపు నాసికంగా మారుస్తుంది. ఈ సూత్రం, అనుస్వారం పదాంతంలో (పూర్తయిన పదపు చివర) నిలిచినప్పుడు, ఆ మార్పును వికల్పం (వా "లేదా") చేస్తుంది. కాబట్టి భృత "మోయబడిన" ముందు సమ్ ఉపసర్గపు మ్ అనుస్వారమైన తర్వాత వర్గనాసిక మ్ గా ఉండవచ్చు, లేదా అనుస్వారంగా ఉండవచ్చు: సమ్భృతమ్ లేదా సంభృతమ్. రెండూ సరైనవే; గొలుసు వర్గనాసికాన్ని చూపుతుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.4.59 वा पदान्तस्य
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 80 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • अतो रोरप्लुतादप्लुते 6.1.113 · प्रकरण 4← निःशब्दः + अपि

  • ससजुषो रुः 8.2.66 · प्रकरण 4← भवतः; निःशब्दः; याचितः; चातकेभ्यः

    a word-final स् becomes रु

    The स् at the end of a word — and the word सजुष् — is replaced by रु. The उ of रु is only a marker and drops, so what is left is र्. This is why यक्ष + स् becomes यक्ष + र्, which then turns to visarga at a pause by 8.3.15: the visarga of every nominative singular is a buried स्. It also explains यक्षः + चक्रे → यक्षश्चक्रे — the स् resurfaces before च and becomes श्.

    పదాంతంలోని స్ (మరియు సజుష్ శబ్దపు స్) రుగా మారుతుంది. 'రు'లోని ఉ కేవలం ఇత్‌సంజ్ఞ, అది లోపించి ర్ మాత్రమే మిగులుతుంది. కాబట్టి యక్ష + స్ → యక్ష + ర్; ఆ ర్ విరామం ముందు విసర్గ అవుతుంది (8.3.15). అందుకే ప్రతి ప్రథమా ఏకవచన విసర్గ దాగిన స్; యక్షః + చక్రే లో ఆ స్ మళ్లీ పైకి వచ్చి చకారం ముందు శ్ అవుతుంది — యక్షశ్చక్రే.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.2.66 ससजुषो रुः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 105 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt, रामः prakriyā
    • docs/lessons/1.1.md — §4, the यक्षः derivation

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • सुडनपुंसकस्य 1.1.43 · प्रकरण 5← व्यवसितम्; प्रदिशसि; याचितः; प्रत्युक्तम्

    the सुट् endings of a non-neuter stem are called सर्वनामस्थान

    For a stem that is not neuter (अनपुंसक), the endings of the सुट् set — सु, औ, जस् (nominative singular, dual, plural) and अम्, औट् (accusative singular, dual) — are termed सर्वनामस्थान. This name marks the "strong" cases, where a stem shows its fullest form: it is before a सर्वनामस्थान that नुम् is inserted, a vowel lengthens, and the like. प्रमत्तः "heedless" is प्रमत्त + सु, a nominative singular, so its सु is a सर्वनामस्थान.

    నపుంసకం కాని (అనపుంసక) స్టెముకు, సుట్ గణపు ప్రత్యయాలు — సు, ఔ, జస్ (ప్రథమా ఏక, ద్వి, బహువచనం) మరియు అమ్, ఔట్ (ద్వితీయా ఏక, ద్వివచనం) — సర్వనామస్థాన సంజ్ఞ పొందుతాయి. ఈ సంజ్ఞ "బలమైన" విభక్తులను గుర్తిస్తుంది, అక్కడ స్టెము తన పూర్ణ రూపాన్ని చూపుతుంది: సర్వనామస్థానం ముందే నుమ్ చేరిక, స్వరదీర్ఘీకరణం మొదలైనవి జరుగుతాయి. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త" = ప్రమత్త + సు, ప్రథమా ఏకవచనం, కాబట్టి దాని సు సర్వనామస్థానం.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.1.43 सुडनपुंसकस्य
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 162 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम् 1.2.45 · प्रकरण 5← व्यवसितम्; प्रदिशसि; प्रत्युक्तम्

    a meaningful form that is neither a root nor an affix is a प्रातिपदिक (nominal base)

    A form that carries meaning (अर्थवत्) and is neither a धातु (a verb root) nor a प्रत्यय (an affix) is termed प्रातिपदिक — a nominal base, the stem to which case endings are then added. This is the general definition; forms ending in a कृत् or a तद्धित affix and compounds are brought under the same name by the next rule (1.2.46). So a plain stem like मेघ "cloud" is a प्रातिपदिक on its own, while a कृत् form such as प्रमत्त reaches the name through that extension. The प्रातिपदिक is what takes the सुप् case endings.

    అర్థవంతమైన (అర్థవత్), ధాతువు కాని, ప్రత్యయం కాని రూపానికి ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ — నామపదపు మూలం (స్టెమ్), దీనికే విభక్తి ప్రత్యయాలు చేరతాయి. ఇది సాధారణ నిర్వచనం; కృత్, తద్ధిత ప్రత్యయాంత రూపాలను, సమాసాలను తర్వాతి సూత్రం (1.2.46) అదే సంజ్ఞకు తెస్తుంది. కాబట్టి మేఘ "మేఘం" వంటి సాదా మూలం తనంతట తానే ప్రాతిపదికం, ప్రమత్త వంటి కృదంతం ఆ విస్తరణ వల్ల ఈ సంజ్ఞను పొందుతుంది. ప్రాతిపదికమే సుప్ విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.2.45 अर्थवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 115 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • कृत्तद्धितसमासाश्च 1.2.46 · प्रकरण 5← व्यवसितम्; याचितः; प्रत्युक्तम्

    forms ending in a कृत् or तद्धित affix, and compounds, are प्रातिपदिक too

    Forms ending in a कृत् affix (a primary affix that makes a word straight from a root, like क्त in मत्त), in a तद्धित affix (a secondary affix on a noun), and समास (compounds) are also termed प्रातिपदिक — a nominal base. This extends the previous rule's definition. It is why a कृत् form such as प्रमत्त "heedless" (प्र + मद् + क्त) is itself a stem and takes case endings like any noun, and why the indeclinables श्रुत्वा "having heard" and आलिङ्ग्य "having embraced" count as nominal bases before their further treatment.

    కృత్ ప్రత్యయాంత (ధాతువు నుండి నేరుగా పదం చేసే ప్రాథమిక ప్రత్యయం, మత్త లోని క్త వంటిది), తద్ధిత ప్రత్యయాంత (నామంపై గౌణ ప్రత్యయం), సమాస — వీటికి కూడా ప్రాతిపదిక సంజ్ఞ, నామపదపు మూలం. ఇది ముందటి సూత్రపు నిర్వచనాన్ని విస్తరిస్తుంది. అందుకే ప్రమత్త "అజాగ్రత్త" (ప్ర + మద్ + క్త) వంటి కృదంతం తానే స్టెమ్ అయి, ఏ నామంవలెనే విభక్తి ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుంది; శ్రుత్వా "విని", ఆలింగ్య "కౌగిలించి" వంటి అవ్యయాలు కూడా తదుపరి వ్యవహారం ముందు నామపద మూలాలుగా లెక్క.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.2.46 कृत्तद्धितसमासाश्च
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 116 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • न विभक्तौ तुस्माः 1.3.4 · प्रकरण 5← व्यवसितम्; प्रत्युक्तम्

    in a case or personal ending a final त-class, स् or म् is not an इत्

    The previous rule 1.3.3 हलन्त्यम् makes the final consonant of an affix an इत् — a silent marker that is then dropped. This rule stops that within a विभक्ति (a case ending or a तिङ् personal ending): a final तु (the त-class: त थ द ध न), स्, or म् there is not an इत् and stays as a real letter. So the स् of the instrumental-plural ऐस् (which becomes भिस्) and the त् of a personal ending like तस् are kept, not marked away. In वन्द्यैः "with the venerable ones" the ऐस् holds its स्.

    ముందటి సూత్రం 1.3.3 హలంత్యమ్ ప్రత్యయపు చివరి హల్లును ఇత్ — తొలగే మూక గుర్తు — చేస్తుంది. ఈ సూత్రం దాన్ని విభక్తి (విభక్తి ప్రత్యయం లేదా తిఙ్ పురుష ప్రత్యయం) లో ఆపుతుంది: అక్కడ చివరి తు (త-వర్గం: త థ ద ధ న), స్, మ్ ఇత్ కావు, నిజ అక్షరాలుగా నిలుస్తాయి. కాబట్టి తృతీయా బహువచనపు ఐస్ (భిస్ అయ్యేది) లోని స్, తస్ వంటి తిఙ్ ప్రత్యయపు త్ నిలుస్తాయి, గుర్తుగా తొలగవు. వంద్యైః "వందనీయులతో" లో ఐస్ తన స్ ను నిలుపుకుంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.3.4 न विभक्तौ तुस्माः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 130 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • चुटू 1.3.7 · प्रकरण 5← कल्पयामि

    an affix’s initial palatal or cerebral is a marker

    An initial palatal (चु — च छ ज झ ञ) or cerebral (टु — ट ठ ड ढ ण) of an affix is an इत्, a marker: not part of the affix but a tag on it, and it drops. So the ट of the instrumental टा and the ठ, ढ that open other affixes are only labels, gone before the affix is added. It is one of the rules that tell a bare affix from its markers.

    ప్రత్యయం మొదట ఉన్న చు (చ ఛ జ ఝ ఞ) గాని టు (ట ఠ డ ఢ ణ) గాని ఇత్తు — అంటే ప్రత్యయంలో భాగం కాక దానిపై గుర్తు మాత్రమే; అది లోపిస్తుంది. అందుకే తృతీయ ప్రత్యయమైన టా లోని ట కేవలం గుర్తు, ప్రత్యయం చేరకముందే పోతుంది. బరి ప్రత్యయాన్ని దాని గుర్తులనుండి వేరుచేసే సూత్రాల్లో ఇది ఒకటి.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.3.7 चुटू
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 128 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • लशक्वतद्धिते 1.3.8 · प्रकरण 5← व्यवसितम्; कल्पयामि; प्रदिशसि; याचितः; प्रत्युक्तम्

    an affix’s initial ल्, श् or velar is a marker

    In an affix that is not a taddhita (a secondary nominal affix), an initial ल्, श्, or velar (क ख ग घ ङ) is an इत्, a marker, and drops. This is why the present-participle affix शतृ adds only अत् — its श् is a tag — and why the tense-name लट् contributes no ल्.

    తద్ధితం కాని ప్రత్యయం మొదట ఉన్న ల్, శ్, కవర్గం (క ఖ గ ఘ ఙ) ఇత్తులు, లోపిస్తాయి. అందుకే వర్తమాన కృదంత ప్రత్యయమైన శతృ కేవలం అత్ ను చేరుస్తుంది — దాని శ్ ఒక గుర్తే — మరియు లట్ లకారంలోని ల్ ఏమీ మిగల్చదు.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.3.8 लशक्वतद्धिते
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 135 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम् 1.4.13 · प्रकरण 5← व्यवसितम्; कल्पयामि; प्रदिशसि; याचितः; प्रत्युक्तम्

    the base an affix is added to is called अङ्ग (stem) while the affix stands

    Whatever an affix is prescribed after — taken with everything from that point on — is named अङ्ग, the stem, for as long as that affix is present. The name matters because a great many rules operate "on the अङ्ग": the guṇa and vṛddhi changes, the lengthenings, the augments all target the अङ्ग before its ending. So राम is the अङ्ग before a case ending, and चकृ the अङ्ग before a perfect ending — and it is on that अङ्ग that the vowel is strengthened to चकार.

    ఒక ప్రత్యయం దేని తరువాత విధించబడుతుందో అది — అక్కడి నుండి ముందంతటితో సహా — ఆ ప్రత్యయం ఉన్నంత వరకు అఙ్గ, అంటే ప్రకృతి (కాండం), అని పిలవబడుతుంది. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం, ఎందుకంటే ఎన్నో సూత్రాలు "అఙ్గం మీద" పనిచేస్తాయి: గుణ-వృద్ధి మార్పులు, దీర్ఘీకరణలు, ఆగమాలు అన్నీ ప్రత్యయం ముందు అఙ్గాన్నే లక్ష్యంగా చేసుకుంటాయి. కాబట్టి విభక్తి ముందు రామ అఙ్గం; పరోక్ష ప్రత్యయం ముందు చకృ అఙ్గం — ఆ అఙ్గం మీదే అచ్చు బలపడి చకార అవుతుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.4.13 यस्मात् प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेऽङ्गम्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 132 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • स्वादिष्वसर्वनामस्थाने 1.4.17 · प्रकरण 5← व्यवसितम्

    before the case endings that are not सर्वनामस्थान — the domain for the भ and पद names

    This rule opens the domain in which the भ and पद names are given: "before the सु and the rest of the case endings (the सुप्) that are not सर्वनामस्थान". The weak endings — the genitive, dative, locative and their kin — fall here, as against the strong सर्वनामस्थान endings. Within this domain the following rules decide whether the stem is called भ or पद. गतानाम् "of those gone" is गत + आम्, a genitive plural, an ending that is not सर्वनामस्थान and so within the domain.

    ఈ సూత్రం భ, పద సంజ్ఞలు ఇచ్చే క్షేత్రాన్ని తెరుస్తుంది: "సర్వనామస్థానం కాని సు మొదలైన విభక్తి ప్రత్యయాల (సుప్) ముందు". బలమైన సర్వనామస్థాన ప్రత్యయాలకు ఎదురుగా, షష్ఠీ, చతుర్థీ, సప్తమీ మొదలైన బలహీన విభక్తులు ఇక్కడ వస్తాయి. ఈ క్షేత్రంలో తర్వాతి సూత్రాలు స్టెము భ యా పద అని నిర్ణయిస్తాయి. గతానామ్ "వెళ్ళినవారి" = గత + ఆమ్, షష్ఠీ బహువచనం, సర్వనామస్థానం కాని ప్రత్యయమై ఈ క్షేత్రంలోనిది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.4.17 स्वादिष्वसर्वनामस्थाने
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 163 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • यचि भम् 1.4.18 · प्रकरण 5← व्यवसितम्; प्रत्युक्तम्

    before an ending beginning with य् or a vowel, the stem is called भ

    Within the domain the previous rule opened, before an ending that begins with a य् or with any vowel (यच् = य् together with the अच् vowels), the stem is termed भ. The भ name triggers the internal-sandhi rules that reshape a stem before such a weak ending. वन्द्य before ऐस् — the instrumental plural, which begins with the vowel ऐ — is a भ, on the way to वन्द्यैः "with the venerable ones".

    ముందటి సూత్రం తెరిచిన క్షేత్రంలో, య్ తో గానీ ఏదైనా అచ్ (స్వరం) తో గానీ మొదలయ్యే ప్రత్యయం ముందు (యచ్ = య్ మరియు అచ్ స్వరాలు కలిపి) స్టెముకు భ సంజ్ఞ. భ సంజ్ఞ, అట్టి బలహీన ప్రత్యయం ముందు స్టెమును మార్చే అంతస్సంధి నియమాలను నడిపిస్తుంది. వంద్య, ఐస్ ముందు — తృతీయా బహువచనం, ఐ అనే స్వరంతో మొదలయ్యేది — భ, వంద్యైః "వందనీయులతో" వైపు దారిలో.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.4.18 यचि भम्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 164 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • गतिश्च 1.4.60 · प्रकरण 5← व्यवसितम्; प्रदिशसि; प्रत्युक्तम्

    the same prefixes, joined to a verb, are also called गति

    The same प्रादि words, joined to a verb, are termed गति ("gati") as well, beside their उपसर्ग name. The गति name is what lets a prefix compound with a following क्त्वा form into a single ल्यप् word: नि + अस् + क्त्वा becomes न्यस्य "having laid down", and उप + भुज् + क्त्वा becomes उपभुज्य "having enjoyed". The derivation names this rule where the prefix earns its गति standing.

    అవే ప్రాది శబ్దాలు క్రియతో కలిస్తే, ఉపసర్గ సంజ్ఞతో పాటు, గతి సంజ్ఞ కూడా పొందుతాయి. గతి సంజ్ఞే ఉపసర్గను తర్వాతి క్త్వా-రూపంతో ఒక్క ల్యప్ పదంగా సమాసం చేయనిస్తుంది: ని + అస్ + క్త్వా → న్యస్య "ఉంచి", ఉప + భుజ్ + క్త్వా → ఉపభుజ్య "అనుభవించి". ఉపసర్గ తన గతిత్వాన్ని పొందేచోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.4.60 गतिश्च
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 200 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप् 4.1.2 · प्रकरण 5← व्यवसितम्; याचितः; प्रत्युक्तम्

    the twenty-one nominal case endings (सुप्), three to a case

    This one long sūtra names, in a single run, all twenty-one nominal endings — three for each of the seven cases: सु औ जस् (nominative), अम् औट् शस् (accusative), टा भ्याम् भिस् (instrumental), ङे भ्याम् भ्यस् (dative), ङसि भ्याम् भ्यस् (ablative), ङस् ओस् आम् (genitive), ङि ओस् सुप् (locative). Every declined noun in the poem takes one of these; they are the endings 1.4.14 counts as सुप्. The set's name सुप् is the pratyāhāra formed from its first sound स and its last सुप्.

    ఈ ఒక్క పొడవాటి సూత్రం ఇరవై ఒక్క నామవాచక ప్రత్యయాలను ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది — ఏడు విభక్తులకు మూడేసి: సు ఔ జస్ (ప్రథమా), అమ్ ఔట్ శస్ (ద్వితీయా), టా భ్యామ్ భిస్ (తృతీయా), ఙే భ్యామ్ భ్యస్ (చతుర్థీ), ఙసి భ్యామ్ భ్యస్ (పఞ్చమీ), ఙస్ ఓస్ ఆమ్ (షష్ఠీ), ఙి ఓస్ సుప్ (సప్తమీ). కావ్యంలోని ప్రతి విభక్తి పదం వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది; 1.4.14 వీటినే సుప్ గా లెక్కిస్తుంది. ఈ గణపు పేరు 'సుప్' — మొదటి ధ్వని స, చివరి సుప్ లతో ఏర్పడిన ప్రత్యాహారం.

    • Aṣṭādhyāyī — 4.1.2 स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 117 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल् 6.1.68 · प्रकरण 5← ईप्सितार्थक्रिया

    after a consonant or a long ई/आ feminine, a bare-consonant सु/ति/सि drops

    The nominative-singular सु — and the verb endings ति सि — when it would be left as a single consonant (apṛkta), is elided after a stem ending in a consonant (हल्), or after the long feminine stems in ई (ङी) or आ (आप्). So a consonant-stem masculine like राजन् loses the स् of सु. It is why महिमन्, आत्मन्, राजन् show no visible ending in the nominative singular.

    ఒకే హల్లుగా మిగిలే సు (ప్రథమైకవచనం; ధాతువుల్లో తి సి), హల్లంతం తరువాత, లేదా దీర్ఘ స్త్రీలింగ ఈ (ఙీ)/ఆ (ఆప్) తరువాత లోపిస్తుంది. రాజన్ వంటి హలంత పుంలింగం సు లోని స్ ను కోల్పోతుంది. మహిమన్, ఆత్మన్, రాజన్ లకు ప్రథమైకవచనంలో ప్రత్యయం కనిపించకపోవడానికి కారణం ఇదే.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.1.68 हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 178 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §4.6, महिमा

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • एङ्ह्रस्वात् सम्बुद्धेः 6.1.69 · प्रकरण 5← सौम्य

    the vocative-singular ending drops after एङ् or a short vowel

    The vocative-singular ending (सुँ in its सम्बुद्धि use) elides after a stem ending in ए or ओ (एङ्), or in a short vowel: हे राम, हे हरे, हे विष्णो, हे मते. So the address form of these stems is the bare stem, without the स् the nominative would show.

    ఏఙ్ (ఏ/ఓ) కి లేదా హ్రస్వ అచ్చుకి పరమైన సంబుద్ధి (సంబోధన ఏకవచన సుँ) లోపిస్తుంది: హే రామ, హే హరే, హే విష్ణో, హే మతే. కాబట్టి ఈ శబ్దాల సంబోధన రూపం ప్రథమావిభక్తిలో కనిపించే స్ లేకుండా, కేవలం ప్రాతిపదికమే.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.1.69 एङ्ह्रस्वात् सम्बुद्धेः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 133 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • अमि पूर्वः 6.1.107 · प्रकरण 5← व्यवसितम्; बन्धुकृत्यम्; धीरताम्; जलम्; प्रत्युक्तम्

    before the accusative-singular अम्, the stem vowel alone remains

    When the accusative-singular ending अम् follows a word ending in अक् (a short a i u …), the single substitute for stem-vowel + अ is the pūrva, the earlier, vowel — the stem vowel wins. So हरि + अम् → हरिम्, गुरु + अम् → गुरुम्, राम + अम् → रामम्. One rule for the accusative singular of every vowel stem.

    అక్కు (హ్రస్వ అ ఇ ఉ…) తరువాత అమ్ (ద్వితీయైకవచనం) పరమైతే, ప్రాతిపదిక అచ్చుకూ అ కూ ఏకాదేశం పూర్వరూపం — ప్రాతిపదిక అచ్చు నిలుస్తుంది. హరి + అమ్ → హరిమ్, గురు + అమ్ → గురుమ్, రామ + అమ్ → రామమ్. అచ్చంత శబ్దాల ద్వితీయైకవచనానికి ఒకే సూత్రం.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.1.107 अमि पूर्वः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 134 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §4.4, वसतिम्

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • टाङसिङसामिनात्स्याः 7.1.12 · प्रकरण 5← प्रत्यादेशात्

    after an a-stem, टा/ङसि/ङस् become इन/आत्/स्य

    After a stem in अ, the instrumental-singular टा becomes इन, the ablative-singular ङसि becomes आत्, and the genitive-singular ङस् becomes स्य. So राम + टा → राम + इन → रामेण (with guṇa), राम + ङसि → रामात्, राम + ङस् → रामस्य. Three of the a-stem singular endings are set by this one rule.

    అకారాంత శబ్దం తరువాత తృతీయైకవచనం టా → ఇన, పంచమీ ఙసి → ఆత్, షష్ఠీ ఙస్ → స్య. రామ + టా → రామ + ఇన → రామేణ (గుణంతో), రామ + ఙసి → రామాత్, రామ + ఙస్ → రామస్య. అకారాంత ఏకవచన ప్రత్యయాల్లో మూడు ఈ ఒక్క సూత్రంతోనే.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.1.12 टाङसिङसामिनात्स्याः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 139 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §4.2, शापेन and स्वाधिकारात्

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • बहुवचने झल्येत् 7.3.103 · प्रकरण 5← चातकेभ्यः

    an a-stem's final अ becomes ए before a plural ending beginning in झल्

    The final अ of an a-stem becomes ए before a plural ending that begins with a झल् consonant — the stops and sibilants. So राम + भ्यस् → रामेभ्यः, and राम + सु → रामे + सु → रामेषु. It is the ए across the a-stem plural: the dative and ablative in एभ्यः, the locative in एषु.

    అకారాంత శబ్దపు అంత్య అ, ఝల్ (స్పర్శ, ఊష్మ) హల్లుతో మొదలయ్యే బహువచన ప్రత్యయం ముందు ఏ అవుతుంది. రామ + భ్యస్ → రామేభ్యః, రామ + సు → రామే + సు → రామేషు. అకారాంత బహువచనంలో కనిపించే ఏ (ఏభ్యః, ఏషు) ఇదే.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.3.103 बहुवचने झल्येत्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 144 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §4.2, आश्रमेषु

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य 8.2.7 · प्रकरण 5← प्रणयिषु

    a stem-final न् drops at the end of a word

    The न् at the end of a prātipadika (a stem) is elided when it stands at the end of a fully formed word (pada). So राजन् (nom. sg., once सु has gone) → राजा, आत्मन् → आत्मा, महिमन् → महिमा. What is left of the -an nouns in the nominative singular is a bare long आ.

    ప్రాతిపదికాంతంలోని న్, అది పదాంతంలో నిలిస్తే లోపిస్తుంది. రాజన్ (సు పోయాక) → రాజా, ఆత్మన్ → ఆత్మా, మహిమన్ → మహిమా. అన్-అంత శబ్దాల ప్రథమైకవచనంలో మిగిలేది కేవలం దీర్ఘ ఆ.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.2.7 नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 179 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §4.6, महिमा

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • आदेशप्रत्यययोः 8.3.59 · प्रकरण 5← प्रणयिषु

    स् becomes ष् in a substitute or a suffix after इण्/क् (ṣatva)

    A स् that stands in a suffix or in a substitute (ādeśa) becomes the retroflex ष् when preceded by a vowel other than अ आ, or by क् or र् — the इण्-कु condition. This is ṣatva. So the locative-plural सु becomes षु after the ए of an a-stem (रामेषु) or the उ of a u-stem (गुरुषु, तरुषु). Every vowel-stem locative plural is this rule.

    ప్రత్యయంలో గానీ ఆదేశంలో గానీ ఉన్న స్, అ ఆ తప్ప అచ్చు తరువాత, లేదా క్ ర్ తరువాత (ఇణ్-కు నియమం) మూర్ధన్య ష్ అవుతుంది — ఇదే షత్వం. సప్తమీ బహువచనపు సు, అకారాంతపు ఏ తరువాత (రామేషు), ఉకారాంతపు ఉ తరువాత (గురుషు, తరుషు) షు అవుతుంది. అచ్చంత శబ్దాల సప్తమీ బహువచనమంతా ఈ సూత్రమే.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.3.59 आदेशप्रत्यययोः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 149 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §4.2, आश्रमेषु

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • स्वमोर्नपुंसकात् 7.1.23 · प्रकरण 7← इदम्

    after a neuter stem, the nom./acc. singular endings drop (luk)

    After a neuter stem other than a short अ, the nominative सु and accusative अम् drop away entirely (luk). So a neuter i-stem stands bare in वारि, and अन्यथावृत्ति ends in its stem इ with no ending shown.

    నపుంసక శబ్దం (హ్రస్వ అ కాని) తరువాత ప్రథమా సు, ద్వితీయా అమ్ పూర్తిగా లోపిస్తాయి (లుక్). అందుకే నపుంసక ఇకారాంతం వారి గా బరిగా నిలుస్తుంది; అన్యథావృత్తి తన ఇకారంతో ముగుస్తుంది, ప్రత్యయం కనబడదు.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.1.23 स्वमोर्नपुंसकात्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 243 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • अतोऽम् 7.1.24 · प्रकरण 7← व्यवसितम्; बन्धुकृत्यम्; जलम्; प्रत्युक्तम्

    after a short-अ neuter, the nom./acc. singular become अम्

    After a short-अ neuter stem, the nominative and accusative singular endings both become अम्. ज्ञानम्, फलम्, वचनम् — the -अम् that a neuter a-stem shows for both “it” and “it (as object)”.

    హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దం తరువాత ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు రెండూ అమ్ అవుతాయి. జ్ఞానమ్, ఫలమ్, వచనమ్ — నపుంసక అకారాంతం కర్తగానూ కర్మగానూ చూపే -అమ్ ఇదే.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.1.24 अतोऽम्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 233 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • धात्वादेः षः सः 6.1.64 · प्रकरण 8← व्यवसितम्

    an initial ष् of a root is replaced by स्

    A root taught in the Dhātupāṭha with an initial ष् (a retroflex s) is really pronounced with स् (a plain dental s); the ष् is only a teaching label, and this rule turns it back to स् before the root is used. So सद् "to sit" is listed as षद्, and सिच् "to sprinkle" as षिच्, and here they become सद् and सिच् again. In the poem आसन्ने "near at hand" walks out of षद्, and सिञ्चन् "sprinkling" out of षिच्, each shedding the taught ष् at its very first step.

    ధాతుపాఠంలో మొదట ష్ (మూర్ధన్య స) తో బోధించబడిన ధాతువు నిజానికి స్ (దంత్య స) తోనే పలుకబడుతుంది; ఆ ష్ కేవలం బోధన కోసం పెట్టిన గుర్తు, దాన్ని ఈ సూత్రం ధాతువు వాడకంలోకి రాకముందే స్ గా మారుస్తుంది. అలా సద్ "కూర్చొనుట" షద్ గా, సిచ్ "చిలకరించుట" షిచ్ గా జాబితాలో ఉంటాయి; ఇక్కడ అవి తిరిగి సద్, సిచ్ అవుతాయి. కావ్యంలో ఆసన్నే "దగ్గరగా" షద్ నుండి, సిఞ్చన్ "చిలకరిస్తూ" షిచ్ నుండి నడుస్తాయి — ప్రతిదీ తన మొదటి మెట్టులోనే బోధిత ష్ ను వదిలేస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.1.64 धात्वादेः षः सः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 254 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • अतो गुणे 6.1.97 · प्रकरण 8← त्वया; मे

    a non-final अ before a guṇa vowel merges forward (para-rūpa)

    When a non-final short अ is followed by a guṇa vowel (अ, ए, ओ), the single substitute is the later vowel alone — para-rūpa, the second stands — not a guṇa of the two. It keeps a stem-final अ from doubling with an affix that opens on such a vowel, so only the affix’s vowel is heard.

    అంత్యం కాని హ్రస్వ అ తరువాత గుణాచ్చు (అ, ఏ, ఓ) వస్తే, రెండింటి స్థానంలో పరమైన అచ్చు ఒక్కటే మిగులుతుంది — పరరూపం, రెండవది నిలుస్తుంది — గుణం కాదు. అలా అకారాంత శబ్దం అటువంటి అచ్చుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయంతో కలిసినప్పుడు ప్రత్యయపు అచ్చు మాత్రమే వినబడుతుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.1.97 अतो गुणे
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 273 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • सम्प्रसारणाच्च 6.1.108 · प्रकरण 8← प्रत्युक्तम्

    after a samprasāraṇa vowel, that vowel alone stands for it and the following vowel

    Samprasāraṇa is the change by which a root's semivowel — य् व् र् ल् — collapses to its own vowel, इ उ ऋ ऌ. When such a vowel then meets the vowel that stood beside the lost semivowel, this rule keeps the samprasāraṇa vowel alone and drops the other, rather than blending them. So वच् "to speak" vocalizes to उअच्, and here the उ swallows the following अ to give उच्, from which the poem's उक्तम् "spoken" is built; the same folds स्वप् to सुप् in सुप्ताम् "asleep" and प्रच्छ् to पृच्छ् in पृच्छन्ती "asking".

    సంప్రసారణం అంటే ధాతువులోని అంతఃస్థ — య్ వ్ ర్ ల్ — తన సొంత అచ్చు, ఇ ఉ ఋ ఌ, గా కుంచించుకుపోవటం. అలా వచ్చిన అచ్చు, పోయిన అంతఃస్థ పక్కనున్న అచ్చును కలిసినప్పుడు, ఈ సూత్రం ఆ రెంటినీ కలపకుండా సంప్రసారణ అచ్చునొక్కదాన్నే నిలిపి రెండోదాన్ని వదిలేస్తుంది. అలా వచ్ "పలుకుట" ఉఅచ్ గా మారి, ఇక్కడ ఉ తరువాతి అ ను మింగి ఉచ్ అవుతుంది; దీన్నుండే కావ్యంలోని ఉక్తమ్ "పలికినది" పుడుతుంది. అదే విధంగా స్వప్ సుప్ గా సుప్తామ్ "నిద్రించిన" లో, ప్రచ్ఛ్ పృచ్ఛ్ గా పృచ్ఛన్తీ "అడుగుతూ" లో కుంచించుకుంటాయి.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.1.108 सम्प्रसारणाच्च
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 257 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश् 7.1.27 · प्रकरण 8← मे

    अश् replaces the genitive-singular ending after युष्मद्/अस्मद्

    After the pronouns युष्मद् "you" and अस्मद् "I", the genitive-singular ending ङस् is replaced by अश्. The base then becomes तव / मम by 7.2.96, so the genitive singular is तव "your", मम "my". The pronoun of the second and first persons builds its possessive on this substitution.

    యుష్మద్ "నీవు", అస్మద్ "నేను" అనే సర్వనామాల తరువాత షష్ఠీ ఏకవచన ప్రత్యయం ఙస్ కి అశ్ ఆదేశం వస్తుంది. తరువాత 7.2.96 చేత ప్రాతిపదికం తవ/మమ అవుతుంది; కాబట్టి షష్ఠీ ఏకవచనం తవ "నీ", మమ "నా". ప్రథమ, మధ్యమ పురుష సర్వనామాల షష్ఠి ఈ ఆదేశంపైనే నిలుస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.1.27 युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 326 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • योऽचि 7.2.89 · प्रकरण 8← त्वया

    the final of युष्मद्/अस्मद् becomes य् before a vowel ending

    Before a vowel-initial case ending, the final letter of युष्मद्/अस्मद् becomes य्. With the singular base त्व/म this gives the instrumental त्वया "by you", मया "by me" — त्व + अ → त्वय् before आ, then त्वया. The semivowel is what carries these pronouns into the vowel cases.

    అచ్-ఆది విభక్తి ప్రత్యయం పరమైనప్పుడు యుష్మద్/అస్మద్ అంత్యవర్ణం య్ అవుతుంది. ఏకవచన ప్రాతిపదికం త్వ/మ తో కలిసి తృతీయలో త్వయా "నీచేత", మయా "నాచేత" — త్వ + అ, ఆ ముందు త్వయ్, ఆపై త్వయా. ఈ సర్వనామాలను అచ్-విభక్తుల్లోకి మోసేది ఈ అంతస్థమే.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.2.89 योऽचि
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 319 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • शेषे लोपः 7.2.90 · प्रकरण 8← मे

    in the remaining cases, the final of युष्मद्/अस्मद् elides

    In the cases not otherwise provided for, the final अद् of युष्मद्/अस्मद् elides, leaving the bare त्व- / म- (and युष्म-/अस्म- in the plural): ते, मे in the shorter datives and genitives, तव, मम, and the locatives त्वयि "in you", मयि "in me". Elision is the default; the other rules name where a substitute stands instead.

    ప్రత్యేకంగా విధించని మిగతా విభక్తుల్లో యుష్మద్/అస్మద్ అంత్యం (అద్) లోపిస్తుంది; కేవలం త్వ-/మ- (బహువచనంలో యుష్మ-/అస్మ-) మిగులుతుంది: హ్రస్వ చతుర్థీ/షష్ఠుల్లో తే, మే; తవ, మమ; సప్తమిలో త్వయి "నీయందు", మయి "నాయందు". లోపమే సామాన్యం; ఆదేశమెక్కడ ఉంటుందో మిగతా సూత్రాలు చెబుతాయి.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.2.90 शेषे लोपः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 312 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • तवममौ ङसि 7.2.96 · प्रकरण 8← मे

    तव and मम replace the base before the genitive singular

    Before the genitive-singular (ङस्, replaced by अश् at 7.1.27), युष्मद् becomes तव and अस्मद् becomes मम, giving तव "your", मम "my". These are the full possessive singulars, beside the enclitic ते, मे that 7.2.90 leaves.

    షష్ఠీ ఏకవచనం (ఙస్; 7.1.27 చేత అశ్) పరమైనప్పుడు యుష్మద్ → తవ, అస్మద్ → మమ: తవ "నీ", మమ "నా". 7.2.90 వదిలే సంక్షిప్త తే, మే లకు పక్కన ఇవి పూర్ణ షష్ఠీ ఏకవచన రూపాలు.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.2.96 तवममौ ङसि
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 325 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • त्वमावेकवचने 7.2.97 · प्रकरण 8← त्वया

    त्व and म replace युष्मद्/अस्मद् in the singular

    In the singular throughout, युष्मद् becomes त्व and अस्मद् becomes म. This is the substitution the other rules build on: त्वाम्, माम्; त्वया, मया; त्वयि, मयि. In the dual and plural the base stays युष्म-/अस्म-, so it is the singular that these pronouns reshape most.

    ఏకవచనమంతటా యుష్మద్ → త్వ, అస్మద్ → మ. మిగతా సూత్రాలు నిలిచేది ఈ ఆదేశంపైనే: త్వామ్, మామ్; త్వయా, మయా; త్వయి, మయి. ద్వి/బహువచనాల్లో ప్రాతిపదికం యుష్మ-/అస్మ- గా నిలుస్తుంది; కాబట్టి ఈ సర్వనామాలు ఎక్కువగా మార్చుకునేది ఏకవచనాన్నే.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.2.97 त्वमावेकवचने
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 316 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • नलोपः सुप्स्वरसंज्ञातुग्विधिषु कृति 8.2.2 · प्रकरण 8← प्रणयिषु

    the न्-loss is held invisible for a listed set of later rules

    The dropping of a stem’s न् (by 8.2.7) is treated as not-yet-done — invisible (asiddha) — for a listed set of later operations: case-endings, accent, technical names, kṛt-suffixes and the tuk augment. So राजन् + भ्याम् builds as राजभ्याम् with the न् still counted where those rules need it. It fixes the order in which न्-loss and these operations apply.

    శబ్దపు న్ లోపం (8.2.7 చేత) కొన్ని నిర్ణీత తరువాతి కార్యాలకు — సుప్ విధి, స్వరం, సంజ్ఞ, కృత్ప్రత్యయం, తుక్ ఆగమం — జరగనట్టే, అసిద్ధంగా పరిగణించబడుతుంది. అందుకే రాజన్ + భ్యామ్ లో న్ ను ఆ సూత్రాలకు లెక్కలోకి తీసుకొని రాజభ్యామ్ ఏర్పడుతుంది. న్-లోపమూ ఈ కార్యాలూ ఏ క్రమంలో జరగాలో నిర్ణయించే సూత్రమిది.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.2.2 नलोपः सुप्स्वरसंज्ञातुग्विधिषु कृति
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 281 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • चोः कुः 8.2.30 · प्रकरण 8← प्रत्युक्तम्

    a palatal (चु) becomes a guttural (कु) at word-end or before an obstruent

    A palatal sound — च् छ् ज् झ् — is replaced by the matching guttural — क् ग् — when it stands at the end of a word or before an obstruent (झल्, any stop or sibilant). The mouth cannot hold the palatal against a following hard consonant, so it falls back to the throat. So युज् "to join" gives युक्त "joined", its ज् becoming क् before the त् of क्त — the poem's विप्रयुक्तः "parted"; the same turns रिच् to रिक्तः "emptied", उच् to उक्तम् "spoken", and सज् to संसक्ताभिः "clinging".

    చు వర్గపు ధ్వని — చ్ ఛ్ జ్ ఝ్ — పదాంతంలో గానీ, ఝల్ (ఏదైనా స్పర్శం లేదా ఊష్మం) ముందు గానీ ఉంటే, దానికి సరిపడే కు వర్గపు ధ్వని — క్ గ్ — గా మారుతుంది. తరువాతి కఠిన హల్లు ముందు నోరు తాలవ్య స్థానాన్ని నిలుపలేక కంఠస్థానానికి జారుతుంది. అలా యుజ్ "కలుపుట" యుక్త "కలిసినది" అవుతుంది — క్త లోని త్ ముందు జ్ క్ అవుతుంది; ఇది కావ్యంలోని విప్రయుక్తః "వేరుపడిన". అదే రిచ్ ను రిక్తః "ఖాళీ అయిన" గా, ఉచ్ ను ఉక్తమ్ "పలికినది" గా, సజ్ ను సంసక్తాభిః "అంటిపెట్టుకున్న" గా మారుస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.2.30 चोः कुः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 305 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • स्वरादिनिपातमव्ययम् 1.1.37 · प्रकरण 11← व्यवसितम्; प्रदिशसि; प्रत्युक्तम्

    the स्वरादि words and the निपात particles are called अव्यय (indeclinable)

    The words of the स्वरादि list (स्वर्, अन्तर्, प्रातर् and the rest) and the निपात particles are termed अव्यय — indeclinable, taking no case ending and never changing form. Because the प्रादि prefixes are निपात (by 1.4.58), a preverb like प्र in प्रभवति "he arises" is an अव्यय; that is why it stands unchanged before the root.

    స్వరాది గణపు శబ్దాలు (స్వర్, అంతర్, ప్రాతర్ మొదలైనవి) మరియు నిపాత శబ్దాలు అవ్యయ సంజ్ఞ పొందుతాయి — అవ్యయం, విభక్తి తీసుకోని, ఎప్పుడూ రూపం మారని పదం. ప్రాది ఉపసర్గలు నిపాతాలు కావటాన (1.4.58 చేత), ప్రభవతి "ఉద్భవించును" లోని ప్ర ఉపసర్గ అవ్యయం; అందుకే అది ధాతువు ముందు మారకుండా నిలుస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.1.37 स्वरादिनिपातमव्ययम्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 366 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • अव्ययादाप्सुपः 2.4.82 · प्रकरण 11← व्यवसितम्; प्रत्युक्तम्

    after an अव्यय, the आप् (feminine) and सुप् (case) endings undergo लुक्

    After an अव्यय — an indeclinable word — the feminine suffix आप् and the case endings सुप् undergo लुक् (लुक्, a disappearance that leaves no trace, not even a mark on what stood before). A prefix like प्र is an अव्यय (an उपसर्ग, and so indeclinable), and when it joins a root it first takes a case ending which this rule then wipes out, so प्र meets मद् bare in प्रमत्तः "heedless". The same लुक् is why an indeclinable never shows an ending: the सुप् is added and at once removed. The derivation names this rule on the silent step where the prefix's ending drops.

    అవ్యయం — విభక్తి మారని పదం — తరువాత ఆప్ (స్త్రీలింగ ప్రత్యయం) మరియు సుప్ (విభక్తి ప్రత్యయాలు) లుక్ పొందుతాయి (లుక్ — ఏ గుర్తూ మిగల్చకుండా పూర్తిగా లోపించడం). ప్ర వంటి ఉపసర్గ అవ్యయం; అది ధాతువుతో కలిసేటప్పుడు మొదట ఒక విభక్తి ప్రత్యయాన్ని తీసుకుంటుంది, ఈ సూత్రం దాన్ని తుడిచివేస్తుంది, కాబట్టి ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లో ప్ర మద్‌ను ప్రత్యయం లేకుండా చేరుతుంది. అవ్యయం ఎప్పుడూ విభక్తి చూపకపోవటానికి కారణం ఇదే: సుప్ చేరి వెంటనే తొలగిపోతుంది. ఉపసర్గపు విభక్తి లోపించే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 2.4.82 अव्ययादाप्सुपः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 370 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • क्ङिति च 1.1.5 · प्रकरण 12← प्रदिशसि; प्रत्युक्तम्

    no गुण or वृद्धि before an affix marked क् or ङ्

    The strengthening of a vowel — गुण (इ→ए, उ→ओ, ऋ→अर्) and वृद्धि (its longer grade) — does not take place when the affix that would cause it is marked with an indicatory क् (कित्) or ङ् (ङित्). Many endings carry these marks precisely to keep the root weak. So कृ "to do" reaches चक्रे "he did", where the perfect endings are ङित् and the root ऋ is not raised to अर्; श्रु "to hear" reaches श्रुत्वा "having heard", where क्त्वा is कित् and the उ stays. It is the standard brake on strengthening, and it works by leaving a form unchanged where a plainer affix would have raised it.

    అచ్చు బలపడుట — గుణం (ఇ→ఏ, ఉ→ఓ, ఋ→అర్) మరియు వృద్ధి (దాని దీర్ఘతర రూపం) — దాన్ని కలిగించే ప్రత్యయం సూచక క్ (కిత్) గాని ఙ్ (ఙిత్) గాని గుర్తుగలదైనపుడు జరుగదు. ధాతువును బలహీనంగా ఉంచుటకే చాలా ప్రత్యయాలు ఈ గుర్తులను మోస్తాయి. అలా కృ "చేయుట" చక్రే "చేశాడు" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ లిట్ ప్రత్యయాలు ఙిత్, ధాతువు ఋ అర్ గా లేపబడదు; శ్రు "వినుట" శ్రుత్వా "విని" కు చేరుతుంది, ఇక్కడ క్త్వా కిత్, ఉ నిలుస్తుంది. ఇది బలపడుటపై సాధారణ కళ్ళెం, సాధారణ ప్రత్యయం లేపిన చోట రూపాన్ని మార్పు లేకుండా వదలి పని చేస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.1.5 क्ङिति च
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 431 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • सार्वधातुकमपित् 1.2.4 · प्रकरण 12← प्रदिशसि

    a सार्वधातुक affix that is not पित् is treated as ङित्

    A सार्वधातुक affix — a present-system ending or the class sign that goes with it — that is not पित् (not marked प् as its इत्) is treated as ङित्, as though it carried ङ् as an इत्. The ङित् mark blocks the guṇa or vṛddhi strengthening the affix would otherwise pull, so the stem keeps its weak shape under such an ending. The third-person and the आत्मनेपद endings, and the imperatives that are not पित्, all fall under it: शृणु "listen", कथयतः "of the two telling" and रमसे "you take delight" keep their unstrengthened stems by this rule. The derivation names it on the silent step where the ending is fixed as ङित्.

    సార్వధాతుక ప్రత్యయం — వర్తమానగణ ప్రత్యయం, లేదా దానితో వచ్చే గణచిహ్నం — పిత్ కానిది (ప్‌ను ఇత్‌గా గుర్తు లేనిది) ఙిత్‌గా, ఙ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినట్లుగా వర్తిస్తుంది. ఙిత్ గుర్తు, ప్రత్యయం లేకపోతే కలిగించే గుణ లేదా వృద్ధి బలపడటాన్ని అడ్డుకుంటుంది, కాబట్టి ధాతువు అటువంటి ప్రత్యయం కింద తన బలహీన రూపాన్ని నిలుపుకుంటుంది. ప్రథమ పురుష ప్రత్యయాలు, ఆత్మనేపద ప్రత్యయాలు, పిత్ కాని ఆజ్ఞార్థాలు అన్నీ దీని కిందకు వస్తాయి: శృణు "వినుము", కథయతః "చెప్పే ఇద్దరి", రమసే "ఆనందిస్తావు" ఈ సూత్రంచేత బలపడని ధాతురూపాన్ని నిలుపుకుంటాయి. ప్రత్యయాన్ని ఙిత్‌గా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.2.4 सार्वधातुकमपित्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 498 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • आदिर्ञिटुडवः 1.3.5 · प्रकरण 12← याचितः

    an initial ञि, टु or डु in a root's teaching form is an इत्

    At the start of a root as it is taught (उपदेश, the aupadeśika form the dhātupāṭha lists), the syllables ञि, टु and डु are इत् — indicatory pieces that drop away and leave only a signal behind. The root कृ "do, make" is taught as डुकृञ्, and its opening डु is such an इत्: it never appears in a formed word but marks कृ as taking certain suffixes. So चक्रे "he made", कर्तुम् "to do" and आदाय "having taken" all begin from a root whose taught head was shed by this rule. The derivation names it on the silent step where that head drops.

    ధాతువు ఉపదేశింపబడిన రూపం (ఉపదేశం — ధాతుపాఠం చూపే ఔపదేశిక రూపం) మొదట ఉన్న ఞి, టు, డు అక్షరాలు ఇత్‌లు — తొలగిపోయి కేవలం ఒక సంకేతాన్ని మిగిల్చే సూచక భాగాలు. కృ "చేయు" ధాతువు డుకృఞ్‌గా ఉపదేశింపబడుతుంది, దాని మొదటి డు అటువంటి ఇత్: అది ఏర్పడిన పదంలో కనబడదు కానీ కృ కొన్ని ప్రత్యయాలను తీసుకుంటుందని గుర్తు పెడుతుంది. కాబట్టి చక్రే "చేసెను", కర్తుమ్ "చేయుటకు", ఆదాయ "తీసుకొని" అన్నీ ఉపదేశపు తల ఈ సూత్రంచేత రాలిపోయిన ధాతువు నుండి మొదలవుతాయి. ఆ తల రాలే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.3.5 आदिर्ञिटुडवः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 460 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् 1.3.78 · प्रकरण 12← कल्पयामि; प्रदिशसि

    in the remaining case, a root in the active takes परस्मैपद

    In the case left over (शेष — a root not sent to the middle by the preceding rules), when the ending stands for the agent (कर्तरि, the active sense) the root takes परस्मैपद, the set of personal endings that turn the action away from the agent. This is the default that catches every root the आत्मनेपद rules did not claim: भू "be, become" is such a root, so भवति "he becomes" and प्रभवति "he arises" take the active endings. The derivation names this rule where it chooses the active set.

    మిగిలిన సందర్భంలో (శేషం — ముందటి సూత్రాలు ఆత్మనేపదానికి పంపని ధాతువు), ప్రత్యయం కర్తను సూచించినప్పుడు (కర్తరి, కర్తృ అర్థం) ధాతువు పరస్మైపదాన్ని — క్రియను కర్త నుండి దూరంగా మళ్ళించే పురుష ప్రత్యయాల గణాన్ని — తీసుకుంటుంది. ఇది ఆత్మనేపద సూత్రాలు తీసుకోని ప్రతి ధాతువునూ పట్టుకొనే మూలనియమం: భూ "అగు, ఉండు" అటువంటి ధాతువు, కాబట్టి భవతి "అగును", ప్రభవతి "ఉద్భవించును" పరస్మైపద ప్రత్యయాలను తీసుకుంటాయి. ఆ గణాన్ని ఎంచుకొనే చోట గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.3.78 शेषात् कर्तरि परस्मैपदम्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 378 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • ते प्राग्धातोः 1.4.80 · प्रकरण 12← व्यवसितम्; प्रदिशसि; प्रत्युक्तम्

    the prefixes (gati and upasarga) stand before the root

    The words just named — the upasargas and the other gati particles — are placed before the root (धातु) they qualify. This is the rule that fixes a prefix's position at the head of the verb. So प्र stands before मद् in प्रमत्तः "heedless", आ before लिङ्ग् in आलिङ्ग्य "having embraced", आ before इ in एत्य "having come". The seam between prefix and root is then handled by sandhi, but their order is settled here.

    ఇప్పుడే పేర్కొన్న పదాలు — ఉపసర్గలు, ఇతర గతి పదాలు — తాము విశేషించే ధాతువుకు ముందు ఉంచబడతాయి. ఉపసర్గ స్థానాన్ని క్రియ మొదట స్థిరపరచే సూత్రం ఇది. అలా ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తగలవాడు" లో ప్ర మద్ ముందు, ఆలిఙ్గ్య "కౌగిలించి" లో ఆ లిఙ్గ్ ముందు, ఏత్య "వచ్చి" లో ఆ ఇ ముందు నిలుస్తుంది. ఉపసర్గ, ధాతువుల మధ్య సంధి తరవాత జరుగుతుంది, కానీ వాటి క్రమం ఇక్కడ స్థిరమవుతుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.4.80 ते प्राग्धातोः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 417 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • सनाद्यन्ता धातवः 3.1.32 · प्रकरण 12← कल्पयामि

    words ending in सन् and the other सनादि affixes are called धातु (roots)

    A word that ends in सन् or any of the सनादि affixes — the set running from सन् through णिच् (the causative sign) and the rest — is itself called धातु, a verb root. This lets a stem already carrying such a suffix be conjugated afresh, taking the tense endings as any root does. The causative roots of the poem stand on this rule: कथ् "tell", रच् "arrange" and सूच् "point out" carry णिच् and are धातु by it, so कथयतः "of the one telling", विरचिताम् "arranged" and सूचयिष्यन्ति "they will point out" build on a stem this rule names a root. The derivation names it on the silent step where the सनादि-ending stem is fixed as a धातु.

    సన్‌తో గాని సనాది ప్రత్యయాలలో (సన్ నుండి ణిచ్ — ప్రేరణ చిహ్నం — మొదలైన గణం) దేనితో గాని అంతమయ్యే పదానికి ధాతు సంజ్ఞ, అదే ఒక క్రియా ధాతువు. దీనివల్ల అటువంటి ప్రత్యయాన్ని ఇప్పటికే కలిగిన అంగం మళ్ళీ, ఏ ధాతువు వలెనే కాలప్రత్యయాలను తీసుకొని, వర్తించగలదు. కావ్యపు ప్రేరణార్థ ధాతువులు ఈ సూత్రంపై నిలుస్తాయి: కథ్ "చెప్పు", రచ్ "అమర్చు", సూచ్ "చూపు" ణిచ్‌ను కలిగి దీనిచేత ధాతువులు అవుతాయి, కాబట్టి కథయతః "చెప్పేవాని", విరచితామ్ "అమర్చబడిన", సూచయిష్యంతి "చూపుతారు" ఈ సూత్రం ధాతువు అని పిలిచే అంగంపై నిర్మితమవుతాయి. సనాదిఅంత అంగాన్ని ధాతువుగా నిర్ణయించే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.1.32 सनाद्यन्ता धातवः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 466 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • कर्तरि शप् 3.1.68 · प्रकरण 12← कल्पयामि

    the class-sign शप् is added after a root, in the active, before a present-system ending

    In the active (कर्तरि, when the verb agrees with its agent), the affix शप् — which surfaces as a plain अ, its श् and प् being only markers — is placed between a root and a following सार्वधातुक ending (the present-system endings). It is the class-sign (विकरण) of the first, sixth and tenth verb classes, and it is what makes their present stems thematic. So भू "to be" takes शप् to give भू + अ + ति, which goes on to भवति "he is" — the poem's भवति and प्रभवति; हृ "to carry" likewise gives हरति "he carries". Where a class takes a different sign, or none, this rule does not apply.

    కర్తరి ప్రయోగంలో (క్రియ కర్తతో సమన్వయించినప్పుడు) శప్ ప్రత్యయం — దీని శ్, ప్ కేవలం గుర్తులు కావటాన కేవలం అ గా కనబడేది — ధాతువుకూ, తరువాతి సార్వధాతుక ప్రత్యయానికీ (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలకు) మధ్య చేరుతుంది. ఇది మొదటి, ఆరవ, పదవ ధాతుగణాల వికరణం (గణచిహ్నం); వాటి వర్తమాన అఙ్గాలను థెమాటిక్ గా చేసేది ఇదే. అలా భూ "ఉండుట" శప్ తీసుకొని భూ + అ + తి అవుతుంది, అది భవతి "ఉన్నాడు" గా కొనసాగుతుంది — కావ్యంలోని భవతి, ప్రభవతి; హృ "మోయుట" కూడా హరతి "మోస్తాడు" గా అవుతుంది. వేరే వికరణం తీసుకునే గణానికి, లేదా ఏదీ తీసుకోని గణానికి ఈ సూత్రం వర్తించదు.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.1.68 कर्तरि शप्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 385 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • वर्तमाने लट् 3.2.123 · प्रकरण 12← कल्पयामि; प्रदिशसि

    the present tense लट् for an action going on now

    For an action going on now, the affix लट् — the present tense — is placed after the root. भू “to be” gives भवति, “is”. लट् is the first of the ten लकारs, the slots the tense-and-mood endings fill.

    ఇప్పుడు జరుగుతున్న క్రియకు ధాతువు తరువాత లట్ — వర్తమాన లకారం — వస్తుంది. భూ (ఉండుట) → భవతి. పది లకారాల్లో లట్ మొదటిది; కాలార్థ ప్రత్యయాలు నిండే స్థానాలే ఈ లకారాలు.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.2.123 वर्तमाने लट्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 372 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ् 3.4.78 · प्रकरण 12← कल्पयामि; प्रदिशसि

    the eighteen personal endings (तिङ्) that replace a verb's tense-marker (लकार)

    This one sūtra names, in a single run, all eighteen verbal personal endings — the तिङ् set — that stand in for the abstract tense-marker (लकार) a verb first receives. Nine are parasmaipada (active): तिप् तस् झि, सिप् थस् थ, मिप् वस् मस्; nine are ātmanepada (middle): त आताम् झ, थास् आथाम् ध्वम्, इट् वहि महिङ् — three persons against singular, dual and plural in each voice. Every finite verb in the poem takes one: चक्रे "he did" reaches the ātmanepada त, रुणद्धि "he obstructs" the parasmaipada तिप्, द्रक्ष्यसि "you will see" the सिप्. It is the verb's counterpart to 4.1.2, which lists the noun's सुप् endings.

    ఈ ఒక్క సూత్రం, ఒక క్రియ మొదట పొందే భావ కాలచిహ్నం (లకారం) స్థానంలో వచ్చే పద్దెనిమిది క్రియా పురుష ప్రత్యయాలను — తిఙ్ గణాన్ని — ఒకే వరుసలో పేర్కొంటుంది. తొమ్మిది పరస్మైపదం: తిప్ తస్ ఝి, సిప్ థస్ థ, మిప్ వస్ మస్; తొమ్మిది ఆత్మనేపదం: త ఆతామ్ ఝ, థాస్ ఆథామ్ ధ్వమ్, ఇట్ వహి మహిఙ్ — ప్రతి పదంలో మూడు పురుషలు ఏకవచన, ద్వివచన, బహువచనాలకు ఎదురుగా. కావ్యంలోని ప్రతి తిఙంత క్రియా వీటిలో ఒకదాన్ని తీసుకుంటుంది: చక్రే "చేశాడు" ఆత్మనేపద త ను, రుణద్ధి "అడ్డగిస్తాడు" పరస్మైపద తిప్ ను, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" సిప్ ను చేరుకుంటాయి. నామపదపు సుప్ ప్రత్యయాలను పేర్కొనే 4.1.2 కు ఇది క్రియాపరమైన జోడి.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.4.78 तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 373 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • तिङ्शित्सार्वधातुकम् 3.4.113 · प्रकरण 12← कल्पयामि; प्रदिशसि

    a तिङ् ending and a शित् affix are called सार्वधातुक

    A तिङ् ending (तिङ्, the block of finite personal endings) and any शित् affix (शित्, one that carries श् as its इत् mark, such as the class-signs शप् and श्यन्) are called सार्वधातुक — "reaching the whole root", the class of affixes that stand in the present system and act on the root as a whole. भवति "he becomes" ends in the तिङ् ending तिप् and carries the class-sign शप्, both सार्वधातुक. The name matters because other rules turn on it — some strengthenings apply only before a सार्वधातुक affix. The derivation names this rule where it fixes the affix as सार्वधातुक.

    తిఙ్ ప్రత్యయం (తిఙ్ — క్రియాపదపు పురుష ప్రత్యయాల గణం) మరియు ఏదైనా శిత్ ప్రత్యయం (శిత్ — శ్‌ను ఇత్‌గా కలిగినది, శప్, శ్యన్ వంటి గణచిహ్నాలు) సార్వధాతుక సంజ్ఞ పొందుతాయి — "ధాతువు పూర్తికి చేరునది", వర్తమాన వ్యవస్థలో నిలిచి ధాతువును మొత్తంగా వర్తించే ప్రత్యయాల గణం. భవతి "అగును" తిఙ్ ప్రత్యయం తిప్‌తో అంతమై గణచిహ్నం శప్‌ను కలిగి ఉంది, రెండూ సార్వధాతుకాలు. ఈ సంజ్ఞ ముఖ్యం — కొన్ని బలపరిచే మార్పులు సార్వధాతుక ప్రత్యయం ముందు మాత్రమే జరుగుతాయి. ప్రత్యయాన్ని సార్వధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.4.113 तिङ्शित्सार्वधातुकम्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 384 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • आर्धधातुकं शेषः 3.4.114 · प्रकरण 12← व्यवसितम्; कल्पयामि; याचितः; प्रत्युक्तम्

    the affix left over (not तिङ् or शित्) is called आर्धधातुक

    Any affix enjoined after a root that is not a तिङ् ending and not a शित् affix — everything left over (शेष) once the सार्वधातुक affixes are set aside — is called आर्धधातुक, the class that reaches "half the root" and builds the stems outside the present system. The कृत् suffixes fall here: क्त in प्रमत्तः "heedless", क्त्वा in श्रुत्वा "having heard", and the future sign स्य in द्रक्ष्यसि "you will see" are all आर्धधातुक. The name governs whether the augment इट् may come and how the root's vowel strengthens. The derivation names this rule where it fixes the कृत् or derived affix as आर्धधातुक.

    ధాతువు తరువాత విధించిన ప్రత్యయాలలో తిఙ్ ప్రత్యయమూ కాక శిత్ ప్రత్యయమూ కాక — సార్వధాతుక ప్రత్యయాలను పక్కన పెట్టాక మిగిలినది (శేషం) — దానికి ఆర్ధధాతుక సంజ్ఞ, "ధాతువులో సగానికే" చేరి వర్తమాన వ్యవస్థ వెలుపలి రూపాలను నిర్మించే గణం. కృత్ ప్రత్యయాలు ఇక్కడకు వస్తాయి: ప్రమత్తః "అజాగ్రత్తుడు" లోని క్త, శ్రుత్వా "విని" లోని క్త్వా, ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు" లోని భవిష్యత్ చిహ్నం స్య — అన్నీ ఆర్ధధాతుకాలు. ఇట్ ఆగమం వచ్చునా, ధాతువు అచ్చు ఎలా బలపడునా అనేది ఈ సంజ్ఞపై ఆధారపడుతుంది. కృత్ లేదా సాధిత ప్రత్యయాన్ని ఆర్ధధాతుకంగా నిర్ణయించే చోట గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.4.114 आर्धधातुकं शेषः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 402 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • वचिस्वपियजादीनां किति 6.1.15 · प्रकरण 12← प्रत्युक्तम्

    वच्, स्वप् and the यजादि roots take सम्प्रसारण before a कित् affix

    वच् "to speak", स्वप् "to sleep", and the यजादि roots (यज् "to worship" and its group) undergo सम्प्रसारण — the change by which a root's semivowel य्, व् or र् is replaced by the matching vowel इ, उ or ऋ — before an affix marked with a silent क् (a कित् affix). वच् before the past participle क्त (a कित् affix) turns its व to उ: वच् + त → उच् + त → उक्त "spoken"; स्वप् likewise gives सुप्त "asleep". The कित् mark is what draws the vowel out; before an unmarked affix the semivowel stays, as वच् keeps it in वक्ति "he speaks".

    వచ్ "పలుకుట", స్వప్ "నిద్రించుట", యజాది ధాతువులు (యజ్ "పూజించుట" మొదలైనవి) — మౌన క్ గుర్తుగల ప్రత్యయం (కిత్ ప్రత్యయం) ముందు సమ్ప్రసారణ ను పొందుతాయి — అది ధాతువులోని అర్ధాచ్చు య్, వ్ లేదా ర్ దాని సరిజోడు అచ్చు ఇ, ఉ లేదా ఋ చేత మార్చబడే మార్పు. వచ్ కిత్ ప్రత్యయమైన క్త (భూత కృదంతం) ముందు తన వ ను ఉ గా మారుస్తుంది: వచ్ + త → ఉచ్ + త → ఉక్త "పలికిన"; స్వప్ అదేవిధంగా సుప్త "నిద్రించిన" ను ఇస్తుంది. కిత్ గుర్తే అచ్చును బయటికి తీసేది; గుర్తులేని ప్రత్యయం ముందు అర్ధాచ్చు నిలుస్తుంది, వచ్ దాన్ని వక్తి "పలుకును" లో నిలుపుకొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.1.15 वचिस्वपियजादीनां किति
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 545 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • आदेच उपदेशेऽशिति 6.1.45 · प्रकरण 12← व्यवसितम्

    a root ending in a diphthong changes it to आ, except before a शित् affix

    A root that in its original teaching-form (उपदेश) ends in one of the four diphthongs ए ऐ ओ औ — together called एच् — replaces that final with आ, except when a शित् affix follows (an affix marked with श्, which the present-system markers carry). So गै "to sing" becomes गा, giving गीयते "it is sung"; ध्यै "to ponder" becomes ध्या in दध्यौ "he pondered" and आध्यास्यन्ति "they will brood"; and सो "to end" becomes सा in व्यवसितम् "resolved".

    మూల బోధనా రూపంలో (ఉపదేశం) ఏ ఐ ఓ ఔ అను నాలుగు సంధ్యక్షరాలలో ఒకదానితో — వీటిని కలిపి ఏచ్ అంటారు — అంతమయ్యే ధాతువు, ఆ చివరిదాన్ని ఆ చేత మారుస్తుంది; కానీ శిత్ ప్రత్యయం (శ్ గుర్తుగలది, వర్తమాన గణ గుర్తులు మోసేది) వచ్చినపుడు కాదు. అలా గై "పాడుట" గా అవుతుంది, గీయతే "పాడబడుతుంది" ఇస్తుంది; ధ్యై "ధ్యానించుట" ధ్యా అవుతుంది దధ్యౌ "ధ్యానించెను" లోను ఆధ్యాస్యన్తి "చింతిస్తారు" లోను; సో "ముగించుట" సా అవుతుంది వ్యవసితమ్ "నిశ్చయించిన" లో.

    • Aṣṭādhyāyī — 6.1.45 आदेच उपदेशेऽशिति
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 491 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् 7.2.10 · प्रकरण 12← व्यवसितम्; प्रत्युक्तम्

    after a single-vowel root unaccented in its teaching form, आर्धधातुक takes no इट्

    After a root that is एकाच् — of a single vowel, one syllable — and anudātta (unaccented) in the way it is taught, an आर्धधातुक affix does not take the augment इट् (the इ- that otherwise props such an affix onto the root). These are the अनिट् roots, the ones that join their suffix bare. दृश् "see", कृ "do" and पद् "go" are among them, so द्रक्ष्यसि "you will see", कर्तुम् "to do" and सम्पत्स्यन्ते "they will come about" set the future or the infinitive straight on the root with no इ between. The derivation names this rule on the silent step where the इट् is withheld.

    ఏకాచ్ — ఒకే అచ్చు, ఒక అక్షరం — అయి, ఉపదేశింపబడిన తీరులో అనుదాత్తమైన (అనుదాత్త) ధాతువు తరువాత ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం ఇట్ ఆగమాన్ని (లేకపోతే ఆ ప్రత్యయాన్ని ధాతువుకు ఆనించే ఇ-) తీసుకోదు. ఇవి అనిట్ ధాతువులు, తమ ప్రత్యయాన్ని ప్రత్యయాంతరం లేకుండా చేరేవి. దృశ్ "చూడు", కృ "చేయు", పద్ "పోవు" వీటిలోనివి, కాబట్టి ద్రక్ష్యసి "చూస్తావు", కర్తుమ్ "చేయుటకు", సంపత్స్యంతే "సంభవించును" భవిష్యత్తును లేదా భావార్థకాన్ని మధ్య ఇ లేకుండా నేరుగా ధాతువుపై ఉంచుతాయి. ఇట్ ఆగిపోయే మౌన అడుగులో గొలుసు ఈ సూత్రాన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.2.10 एकाच उपदेशेऽनुदात्तात्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 473 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • आर्धधातुकस्येड् वलादेः 7.2.35 · प्रकरण 12← याचितः

    an ārdhadhātuka suffix beginning with a वल् consonant takes the augment इट् (इ)

    An ārdhadhātuka suffix (आर्धधातुक — the class that holds the past participle क्त, the futures, the perfect and more) that begins with a वल् consonant — any consonant except य् — receives the augment इट्, a prefixed इ. This इ is what lets a consonant-initial suffix attach without an unpronounceable cluster. So रच् "to arrange" + त gives रचित, in विरचिताम् "arranged"; वञ्च् gives वञ्चितः "deceived"; the future सूचयिष्यन्ति carries the same इ before its स्य. Roots that block the augment are called अनिट्; those that take it, सेट्.

    వల్ హల్లుతో — య్ తప్ప ఏ హల్లుతోనైనా — మొదలయ్యే ఆర్ధధాతుక ప్రత్యయం (ఆర్ధధాతుకము — క్త కృదంతం, భవిష్యత్తులు, పరోక్షం మొదలైనవి కల గణం) తనకు ముందు ఇట్ ఆగమాన్ని — చేర్చిన ఇ ను — పొందుతుంది. ఈ ఇ, హల్లుతో మొదలయ్యే ప్రత్యయం ఉచ్చరించలేని సంయుక్తాక్షరం లేకుండా చేరేలా చేస్తుంది. అలా రచ్ "అమర్చుట" + త రచిత అవుతుంది, విరచితామ్ "అమర్చబడిన" లో; వఞ్చ్ వఞ్చితః "మోసగింపబడిన" ను; భవిష్యత్తు సూచయిష్యన్తి తన స్య ముందు అదే ఇ ను మోస్తుంది. ఆగమాన్ని నిరోధించే ధాతువులను అనిట్ అంటారు; తీసుకునేవి సేట్.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.2.35 आर्धधातुकस्येड् वलादेः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 399 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • सार्वधातुकार्धधातुकयोः 7.3.84 · प्रकरण 12← कल्पयामि

    a root's final इक् vowel takes guṇa before a सार्वधातुक or आर्धधातुक affix

    A root ending in one of the इक् vowels — इ उ ऋ ऌ — takes guṇa, the middle grade (इ/उ → ए/ओ, ऋ → अर्), before an affix of either great class: a सार्वधातुक (the present-system endings) or an आर्धधातुक (the endings and suffixes outside it — futures, infinitives, most kṛt affixes). So भू "to be" raises to भो before the present ending, giving भवति "he is"; कृ "to do" raises to कर् before the infinitive तुम्, giving कर्तुम् "to do"; श्रु "to hear" to श्रो in श्रोष्यसि "you will hear". It is the principal rule that strengthens a root's final vowel one grade.

    ఇక్ అచ్చుల్లో — ఇ ఉ ఋ ఌ — ఒకదానితో అంతమయ్యే ధాతువు, రెండు మహాగణాల్లో ఏ ప్రత్యయం ముందైనా — సార్వధాతుకం (వర్తమాన వ్యవస్థ ప్రత్యయాలు) లేదా ఆర్ధధాతుకం (దానికి వెలుపలి ప్రత్యయాలు — భవిష్యత్తు, తుమున్, చాలా కృత్ ప్రత్యయాలు) ముందు — గుణం, మధ్య మెట్టు (ఇ/ఉ → ఏ/ఓ, ఋ → అర్), పొందుతుంది. అలా భూ "ఉండుట" వర్తమాన ప్రత్యయం ముందు భో గా ఎక్కి భవతి "ఉన్నాడు" అవుతుంది; కృ "చేయుట" తుమ్ ముందు కర్ గా ఎక్కి కర్తుమ్ "చేయుటకు" అవుతుంది; శ్రు "వినుట" శ్రోష్యసి "వింటావు" లో శ్రో గా. ధాతువు అంత్య అచ్చును ఒక మెట్టు బలపరచే ప్రధాన సూత్రం ఇదే.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.3.84 सार्वधातुकार्धधातुकयोः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 386 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • पुगन्तलघूपधस्य च 7.3.86 · प्रकरण 12← कल्पयामि

    a stem ending in the augment पुक् or with a light penult takes गुण

    A stem takes गुण — the strengthening इ→ए, उ→ओ, ऋ→अर् — of its vowel when the stem either ends in the augment पुक् or has a light penult (लघु उपधा): a short vowel in the second-to-last place, not closed by a conjunct. This is the common strengthening before the tense-sign अ and the like. So दृश् "to see", whose penult ऋ is light, reaches ददर्श "he saw" — दृश् + दृश् + अ → दृश् + दर्श् + अ, the ऋ raised to अर्; भिद् "to split" gives भेद्यैः through भिद् + य → भेद् + य. The rule is why a light middle vowel surfaces one grade stronger in so many stems.

    అంగం తన అచ్చు గుణాన్ని — ఇ→ఏ, ఉ→ఓ, ఋ→అర్ అనే బలపడుటను — పొందుతుంది, అంగం పుక్ ఆగమంతో చివరవడం గాని లేక లఘు ఉపధ (లఘు ఉపధ) కలిగివుండటం గాని జరిగినపుడు: సంయుక్తంతో మూయబడని, చివరి ముందటి చోటిలో హ్రస్వ అచ్చు. కాల-గుర్తు అ మొదలైన వాటి ముందు సాధారణ బలపడుట ఇదే. అలా దృశ్ "చూచుట", దాని ఉపధ ఋ లఘువు, ददర్శ "చూశాడు" కు చేరుతుంది — దృశ్ + దృశ్ + అ → దృశ్ + దర్శ్ + అ, ఋ అర్ గా లేపబడి; భిద్ "చీల్చుట" భిద్ + య → భేద్ + య ద్వారా భేద్యైః ను ఇస్తుంది. చాలా అంగాలలో లఘు మధ్య అచ్చు ఒక మెట్టు బలంగా పైకి వచ్చుటకు కారణం ఈ సూత్రమే.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.3.86 पुगन्तलघूपधस्य च
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 449 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • अतो दीर्घो यञि 7.3.101 · प्रकरण 12← कल्पयामि

    a stem-final short अ is lengthened to आ before a सार्वधातुक ending beginning with य् or a nasal

    A short अ at the end of a verb stem is lengthened to आ before a सार्वधातुक (present-system) ending that begins with a sound of the यञ् set — य् and the nasals व- म-न. The thematic अ that शप् gave the stem thus stretches before such an ending. So स्मर् + अ, before the first-person singular मि, lengthens to स्मरा + मि, giving स्मरामि "I remember" — the poem's स्मरामि; the same lifts इच्छामि "I wish" and उत्पश्यामि "I look up at". It is the rule that puts the long आ into the -आमि, -आमः, -आवः of the present.

    క్రియా అఙ్గం చివరి హ్రస్వ అ, యఞ్ గణపు ధ్వనితో — య్ మరియు అనునాసికాలు వ-మ-న తో — మొదలయ్యే సార్వధాతుక (వర్తమాన వ్యవస్థ) ప్రత్యయం ముందు దీర్ఘ ఆ గా పొడుగవుతుంది. శప్ అఙ్గానికి ఇచ్చిన థెమాటిక్ అ అలాంటి ప్రత్యయం ముందు సాగుతుంది. అలా స్మర్ + అ, ఉత్తమ పురుష ఏకవచన మి ముందు, స్మరా + మి గా సాగి స్మరామి "జ్ఞాపకం చేసుకుంటాను" అవుతుంది — కావ్యంలోని స్మరామి; అదే ఇచ్ఛామి "కోరుకుంటాను", ఉత్పశ్యామి "పైకి చూస్తాను" లను ఎత్తుతుంది. వర్తమానపు -ఆమి, -ఆమః, -ఆవః లలోని దీర్ఘ ఆ ను చేర్చే సూత్రం ఇది.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.3.101 अतो दीर्घो यञि
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 388 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • तुदादिभ्यः शः 3.1.77 · प्रकरण 17← प्रदिशसि

    after तुद् and the rest of the sixth class the present marker श is added

    After तुद् "to strike" and the roots that head its list — the तुदादि or sixth class — the present marker श is added instead of शप्. Its living piece is a thematic अ that, unlike शप्, leaves the root's vowel unstrengthened. नुद् "to push" + श + ति → नुदति "pushes".

    తుద్ "కొట్టుట" మొదలైన ధాతువుల తరవాత — తుదాది గణం, ఆరవ గణం — వర్తమాన వికరణ శ శప్ స్థానంలో చేర్చబడుతుంది. దానిలో నిలిచేది ఒక థేమాటిక్ అ, అది శప్ వలె కాక ధాతువు అచ్చును బలపరచదు. నుద్ "త్రోయుట" + శ + తి → నుదతి "త్రోయును".

    • Aṣṭādhyāyī — 3.1.77 तुदादिभ्यः शः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 650 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • सत्यापपाशरूपवीणातूलश्लोकसेनालोमत्वचवर्मवर्णचूर्णचुरादिभ्यो णिच् 3.1.25 · प्रकरण 21← कल्पयामि

    णिच् after सत्य and the like and after the tenth class (चुरादि)

    The affix णिच् (an इ that marks its stem a verb) is added after सत्य "true", पाश, रूप and the rest of that list, and after चुर् "to steal" and the roots that head its list — the चुरादि or tenth class. Here णिच् is not causative but the class's own marker (स्वार्थे, "in the root's own sense"). चुर् + णिच् → चोरि → चोरयति "steals"; the poem's कथ् "tell", रच् "compose", वास् "perfume" and सूच् "point to" are of this class, as कथयतः "the two tell".

    ణిచ్ ప్రత్యయం (తన స్థానాన్ని ధాతువుగా గుర్తించే ఇ) సత్య "నిజము", పాశ, రూప మొదలైన వాటి తరవాత, అలాగే చుర్ "దొంగిలించుట" మొదలైన ధాతువుల తరవాత — చురాది గణం, పదవ గణం — చేరుతుంది. ఇక్కడ ణిచ్ ప్రేరణార్థం కాదు, గణపు స్వంత గుర్తు (స్వార్థే, "ధాతువు తన అర్థంలోనే"). చుర్ + ణిచ్ → చోరి → చోరయతి "దొంగిలించును"; పద్యంలోని కథ్ "చెప్పుట", రచ్ "రచించుట", వాస్ "సువాసన చేయుట", సూచ్ "సూచించుట" ఈ గణంవే, కథయతః "ఇద్దరు చెప్పుదురు" అన్నట్టు.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.1.25 सत्यापपाशरूपवीणातूलश्लोकसेनालोमत्वचवर्मवर्णचूर्णचुरादिभ्यो णिच्
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 691 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • क्तक्तवतू निष्ठा 1.1.26 · प्रकरण 34← व्यवसितम्; याचितः; प्रत्युक्तम्

    the क्त and क्तवतु affixes are named निष्ठा

    The two affixes क्त and क्तवतु are given the name निष्ठा. क्त makes the past passive participle (कृतम् "done") and क्तवतु the past active participle (कृतवत् "having done"); gathering both under one name lets the later rules that shape them — the ones that add or withhold the augment इट्, or change the root before them — reach both by one word. प्रमत्तः "heedless", from मद् with क्त, तीर्णः "crossed", from तॄ, and विरचिताम् "arranged", from रच् with the causative, all end in a निष्ठा affix. The derivation names it on the silent step where the affix is fixed as निष्ठा.

    క్త, క్తవతు అనే రెండు ప్రత్యయాలకు నిష్ఠా అనే సంజ్ఞ ఇవ్వబడుతుంది. క్త భూతకాల కర్మణి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతమ్ "చేయబడిన"), క్తవతు భూతకాల కర్తరి కృదంతాన్ని చేస్తుంది (కృతవత్ "చేసినవాడు"); రెంటినీ ఒక సంజ్ఞ కింద కూర్చడం వల్ల వాటిని తీర్చిదిద్దే తరువాతి సూత్రాలు — ఇట్ ఆగమాన్ని చేర్చే లేదా ఆపే, లేదా వాటి ముందు ధాతువును మార్చే సూత్రాలు — రెంటినీ ఒక్క మాటతో అందుకోగలవు. ప్రమత్తః "అజాగ్రత్త గలవాడు", మద్ నుండి క్త తో, తీర్ణః "దాటిన", తౄ నుండి, విరచితామ్ "అమర్చబడిన", రచ్ నుండి ప్రేరణతో, అన్నీ నిష్ఠా ప్రత్యయంతో అంతమవుతాయి. ప్రత్యయం నిష్ఠాగా నిర్ణయమయ్యే మౌన అడుగులో గొలుసు దీన్ని పేర్కొంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 1.1.26 क्तक्तवतू निष्ठा
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 810 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • निष्ठा 3.2.102 · प्रकरण 34← व्यवसितम्; याचितः; प्रत्युक्तम्

    the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root in a past sense

    In the sense of the past, the निष्ठा affixes क्त and क्तवतु come after a root. क्त gives the past participle — usually passive (कृत 'done', गत 'gone'), active with verbs of state or motion (मत्त 'intoxicated'); क्तवतु gives the active past participle in -तवत् (कृतवत् 'having done'). The क्त word then declines as an ordinary adjective and agrees with its noun.

    భూతార్థంలో ధాతువు తరువాత నిష్ఠా ప్రత్యయాలు క్త, క్తవతు వస్తాయి. క్త భూత కృదంతం — సాధారణంగా కర్మణి (కృత "చేయబడినది", గత "వెళ్లినది"), స్థితి/గతి ధాతువులకు కర్తరి (మత్త "మత్తెక్కినవాడు"); క్తవతు కర్తరి భూత కృదంతం -తవత్ (కృతవత్ "చేసినవాడు"). క్త రూపం సామాన్య విశేషణంలా నడిచి తన నామంతో అన్వయిస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.2.102 निष्ठा
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 811 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §5.1, प्रमत्तः

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • सात्पदाद्योः 8.3.111 · प्रकरण 59← व्यवसितम्

    the स of the सात् affix and a word-initial स are not made retroflex

    The स of the affix सात् (as in अग्निसात् "reduced to ashes") and a स that begins a word are not turned into the retroflex ष. So अस् "to be", built to सन् "being", keeps its dental स because it stands at the head of the word.

    సాత్ ప్రత్యయపు స (అగ్నిసాత్ "బూడిదైపోయినది" లో వలె) మరియు పదం మొదట నిలిచే స మూర్ధన్య ష గా మారవు. కనుక అస్ "ఉండుట", సన్ "ఉన్న" గా ఏర్పడినప్పుడు, పదం మొదట నిలవడం చేత తన దంత్య స ను నిలుపుకుంటుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.3.111 सात्पदाद्योः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 1238 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

    uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

  • द्यतिस्यतिमास्थामित्ति किति 7.4.40 · not in the abridgement← व्यवसितम्

    दो, सो, मा, स्था replace their final by इ before a त-initial कित् affix

    The roots दो "cut", सो "end", मा "measure" and स्था "stand" replace their final vowel by इ before a त-initial affix marked कित्. स्था + क्त → स्थित "stood", and so स्थितः "standing", स्थित्वा "having stood". This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.

    దో "కోయుట", సో "అంతమొందుట", మా "కొలుచుట", స్థా "నిలుచుట" ధాతువులు కిత్ చే గుర్తైన తకారాది ప్రత్యయం ముందు తమ చివరి అచ్చును ఇ చే మారుస్తాయి. స్థా + క్త → స్థిత "నిలిచిన", కనుక స్థితః "నిలుచుచున్న", స్థిత్వా "నిలిచి". ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 7.4.40 द्यतिस्यतिमास्थामित्ति किति
    • Siddhāntakaumudī — outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras

    uncheckeddrafted from the rule text

  • कृपो रो लः 8.2.18 · not in the abridgement← कल्पयामि

    the र of कृप् becomes ल

    The र of the root कृप् "to be fit, arrange" becomes ल, giving the stem कल्प्. So सम् + कृप् → संकल्पन्ते "they resolve, take shape", and कल्पयामि "I arrange". This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.

    కృప్ "తగియుండుట, ఏర్పడుట" ధాతువు ర ల గా మారి కల్ప్ అను రూపమిస్తుంది. కనుక సమ్ + కృప్ → సంకల్పన్తే "నిశ్చయించుకొందురు, ఏర్పడుదురు", కల్పయామి "ఏర్పరచెదను". ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.2.18 कृपो रो लः
    • Siddhāntakaumudī — outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras

    uncheckeddrafted from the rule text

  • अ अ 8.4.68 · not in the abridgement← व्यवसितम्; कल्पयामि; प्रदिशसि; याचितः; प्रत्युक्तम्

    the short अ, held open through the derivation, returns to its close sound at the end

    The last sūtra of the Aṣṭādhyāyī. Throughout a derivation the short अ is treated as though it were open (विवृत), like the long आ, so that the rules can reach it; this rule restores its natural close (संवृत) sound once the derivation is done. It is the final step of nearly every chain — of चक्रे, of प्रमत्तः, and the rest. This rule stands outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement.

    అష్టాధ్యాయి చివరి సూత్రం. వ్యుత్పత్తి అంతటా హ్రస్వ అ ను విచ్చుకున్నట్టుగా (వివృత), దీర్ఘ ఆ వలె, గ్రహిస్తారు — తద్వారా నియమాలు దానిని అందుకోగలుగుతాయి; వ్యుత్పత్తి ముగిసిన పిదప ఈ సూత్రం దాని సహజ సంవృత ధ్వనిని తిరిగి ఇస్తుంది. ఇది దాదాపు ప్రతి గొలుసుకూ చివరి మెట్టు — చక్రే కు, ప్రమత్తః కు, మిగిలిన వాటికి. ఈ సూత్రం లఘుసిద్ధాంతకౌముది సంక్షేపం వెలుపల నిలుస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 8.4.68 अ अ
    • Siddhāntakaumudī — outside the Laghu-siddhāntakaumudī abridgement's 1,269 sūtras

    uncheckeddrafted from the rule text

१समासविग्रहthe compounds, unpacked

बन्धुकृत्यम्

बन्धु · कृत्य

  1. बन्धोः कृत्यम्

    तत्पुरुष (genitive) — the thing to be done for a kinsman

तत्पुरुष. the service due to a kinsman — Mallinātha glosses it बन्धुकार्यम् and then **stops to license the sentence**, because मे stands outside the compound and belongs to बन्धु inside it. His authority is an example rather than a rule: `देवदत्तस्य गुरुकुलमितिवत्प्रयोगः`, *the usage is like* Devadatta's teacher's house, where the genitive attaches to the first member and not to the whole. **Nothing in the corpus records what a word outside a compound may relate to inside it**, and this is the second place in the canto where the commentary has had to state a relation the analysis has no field for, after the preverb governing an object at 2.37

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who glosses इदं मे बन्धुकृत्यं बन्धुकार्यम् and licenses it देवदत्तस्य गुरुकुलमितिवत्प्रयोगः; DCS gives the members as बन्धु and कृत्य. That the corpus has no field for the relation is the reader's“idaṃ me bandhukṛtyaṃ bandhukāryam || devadattasya gurukulam itivat prayogaḥ”

निःशब्दः

निस् · शब्द

  1. निर्गतः शब्दो यस्मात् सः

    बहुव्रीहि — he from whom no sound comes

बहुव्रीहि — it refers to त्वम्. without a sound — what it points at is the subject of प्रदिशसि, which the verb carries and the verse does not print. **Mallinātha glosses it twice, and the second gloss is the argument**: निर्गजितः, *unthundering*, and then अप्रतिजानानोऽपि, *even without promising*. The first is what a cloud does; the second is what a person does; and the whole stanza turns on their being the same act

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who glosses निःशब्दोऽपि निर्गजितोऽपि । अप्रतिजानानोऽपीत्यर्थः; DCS reads निःशब्द as a single lemma and does not split it. The vigraha is the reader's — he gives none — and the word it points at is supplied here, as at 1.34, 2.28, 2.48 and 2.52“yācitaḥ san niḥśabdo 'pi nirgarjito 'pi | apratijānāno 'pītyarthaḥ”

ईप्सितार्थक्रिया

ईप्सित · अर्थ · क्रिया

  1. ईप्सितः अर्थः

    कर्मधारय — the thing wished for

  2. ईप्सितार्थस्य क्रिया

    तत्पुरुष (genitive) — the doing of that thing

तत्पुरुष. doing the thing that was wanted — Mallinātha replaces every member: ईप्सितार्थक्रियैव **अपेक्षितार्थसम्पादनमेव**, the accomplishing of the looked-for thing and nothing else, and then says it once more in four words — **क्रिया केवलमुत्तरम्**, the action alone is the answer. ईप्सित is the past participle of the desiderative of √आप्, so the first member already means *sought after* before the compound says anything

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, who glosses ईप्सितार्थक्रियैवापेक्षितार्थसम्पादनमेव … क्रिया केवलमुत्तरमित्यर्थः; DCS gives the members as ईप्सित, अर्थ and क्रिया, with the lemma ईप्सय् for the first. That ईप्सित is a desiderative participle is the reader's“īpsitārthakriyaivāpekṣitārthasampādanam eva pratyuktaṃ prativacanam | kriyā kevalam uttaram ityarthaḥ”

२प्रतिपदार्थeach word, its form and sense

  • अव्यय

    कच्चित्

    कच्चित्

    I hope — **the last question in the poem, and it is not really a question.** Mallinātha quotes Amara for the word: कच्चित्कामप्रवेदने, *कच्चित् is used in the making known of a wish*, and then glosses that phrase too — अभिप्रायज्ञापनं कामप्रवेदनम्, the making known of what one has in mind. So the particle asks after a thing the asker wants to be true, which is what English does with *I hope you have*. **DCS reads it as कश्चित्, a pronoun in the nominative**, and it is an indeclinable

    indeclinable

    An indeclinable — no case, no number, one form everywhere.

    తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

    uncheckedauthored

  • a-stem masculine, सम्बोधन एकवचन vocative singular

    सौम्य

    सौम्य

    gentle one — literally *of the moon*, and so mild, and Mallinātha glosses it साधो, *good sir*. **It is the last name the yakṣa has for the cloud**, and it is a name for a temperament rather than for a thing: not जलद or मेघ or भ्रातः but the one that says what kind of person he takes it to be

    a-stem masculine

    The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः.

    అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్షః, యక్షౌ, యక్షాః.

    • Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 0 in the abridgement; राम prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §4.2, the a-stem masculine

    uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

    a-stem masculine

    The largest noun class, and the one every other declension is measured against: यक्ष, राम. The nominative singular यक्षः ends in a visarga that is a buried स् (8.2.66, then 8.3.15); the instrumental शापेन comes from टा becoming इन after an a-stem (7.1.12) and then अ + इ → ए (6.1.87); the locative plural is यक्षेषु. Adjectives in अ — प्रमत्त, भोग्य — decline the same way in the masculine, so प्रमत्तः and भोग्येण sit in this same table.

    అతిపెద్ద నామవాచక వర్గం, మిగతా విభక్తులన్నీ దీనితో పోల్చబడతాయి: యక్ష, రామ. శబ్దమంజరిలో మొదటి శబ్దం 'రామః రామౌ రామాః'. ప్రథమా ఏకవచనం యక్షః (దాగిన స్), తృతీయా శాపేన (టా → ఇన 7.1.12; అ + ఇ → ఏ 6.1.87), సప్తమీ బహువచనం యక్షేషు. అకారాంత విశేషణాలు — ప్రమత్త, భోగ్య — పుంలింగంలో ఇలాగే నడుస్తాయి; ప్రమత్తః, భోగ్యేణ ఇదే పట్టికలో ఉంటాయి.

    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — रामः prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • Śabdamañjarī — अकारान्त पुंल्लिङ्ग — रामः रामौ रामाः
    • docs/lessons/1.1.md — §4, the a-stem masculine

    uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

    अकारान्त पुंलिङ्ग
    एकवचनद्विवचनबहुवचन
    प्रथमासौम्यःसौम्यौसौम्याः
    द्वितीयासौम्यम्सौम्यौसौम्यान्
    तृतीयासौम्येनसौम्याभ्याम्सौम्यैः
    चतुर्थीसौम्यायसौम्याभ्याम्सौम्येभ्यः
    पञ्चमीसौम्यात्सौम्याभ्याम्सौम्येभ्यः
    षष्ठीसौम्यस्यसौम्ययोःसौम्यानाम्
    सप्तमीसौम्येसौम्ययोःसौम्येषु
    सम्बोधनसौम्यसौम्यौसौम्याः

    uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

    a-stem masculine, सम्बोधन एकवचन vocative singular · the pattern राम declines on

    1. राम

    2. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः

      राम + स्

    3. 6.1.69एङ्ह्रस्वात् सम्बुद्धेः

      हे राम

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • √सो + क्त, प्रथमा एकवचन nominative singular

    व्यवसितम्

    printed व्यवसितमिदं

    वि + अव + √सो

    settled on — and Mallinātha does not gloss it with a synonym but with the words the cloud would have said: व्यवसितं **करिष्यामीति निश्चितम्**, resolved in the sense of *decided upon as: I will do it*. That is the second time in one comment that he puts a sentence in the cloud's mouth, and the cloud does not speak anywhere in the poem

    past participle, क्त

    The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective.

    క్త ప్రత్యయం భూత కృదంతాన్ని చేస్తుంది — సాధారణంగా కర్మణి, "చేయబడినది"; గతి/స్థితి ధాతువులకు కర్తరి: గతః "వెళ్లినవాడు". తరువాత సామాన్య విశేషణంలా నడుస్తుంది.

    • Aṣṭādhyāyī — 3.2.102 निष्ठा
    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 811 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • docs/lessons/1.1.md — §5.1, प्रमत्तः

    uncheckeddrafted from the rule and the Bālānandinī; sūtra from skt-mcp

    √सो · class 4 · क्त

    1. षो

    2. 1.3.1भूवादयो धातवः

      षो॒

    3. 6.1.64धात्वादेः षः सः

      सो

    4. 1.4.58प्रादयः

      वि + सो

      and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80

    5. 1.4.58प्रादयः

      वि + अव + सो

      and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80

    6. 3.2.102निष्ठा

      वि + अव + सो + क्त

      and, without changing the form,1.3.8

    7. 1.3.9तस्य लोपः

      वि + अव + सो + त

      and, without changing the form,1.1.261.2.451.2.463.4.1141.1.431.1.37

    8. 4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्

      वि + अव + सो + त + सुँ

      and, without changing the form,1.3.2

    9. 1.3.9तस्य लोपः

      वि + अव + सो + त + स्

      and, without changing the form,1.1.372.4.827.2.10

    10. 6.1.45आदेच उपदेशेऽशिति

      वि + अव + सा + त + स्

    11. 7.1.24अतोऽम्

      वि + अव + सा + त + अम्

      and, without changing the form,1.3.41.4.13

    12. 7.4.40द्यतिस्यतिमास्थामित्ति किति

      वि + अव + सि + त + अम्

      and, without changing the form,1.4.171.4.141.4.18

    13. 6.1.107अमि पूर्वः

      वि + अव + सि + त + म्

    14. 6.1.77इको यणचि

      व्य् + अव + सि + त + म्

      and, without changing the form,8.3.111

    15. 8.4.68अ अ

      व्यवसितम्

    uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

    a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern फल declines on

    1. फल

    2. 7.1.24अतोऽम्

      फल+अम्

    3. 6.1.107अमि पूर्वः

      फलम्

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

    Twice in one comment Mallinātha puts words in the cloud's mouth. व्यवसितम्, settled on, he glosses करिष्यामीति निश्चितम्, resolved in the sense of 'I will do it'; प्रत्यादेशात्, a reply, he glosses करिष्यामीति प्रतिवचनात्, from a reply saying 'I will do it'. The same three syllables both times, and the cloud has never said them. And प्रत्यादेश means the opposite here of what it meant at 2.35: there Amara gave प्रत्यादेशो निराकृतिः, a rejection, of the wine her eye had given up; here the Śabdārṇava gives आदेश among six words for a thing said, and it is a reply. The word stands twice in the poem and each time a different lexicon decides it.

    ఒకే వ్యాఖ్యలో రెండుమాఱులు మల్లినాథుడు మేఘపు నోటిలో మాటలు పెడతాడు. వ్యవసితమ్, నిశ్చయించినది, దాన్ని కరిష్యామీతి నిశ్చితమ్ అని అర్థం చెబుతాడు, 'చేస్తాను' అను అర్థంలో నిశ్చయం; ప్రత్యాదేశాత్, జవాబు, దాన్ని కరిష్యామీతి ప్రతివచనాత్ అంటాడు, 'చేస్తాను' అను జవాబునుండి. రెండుసార్లూ అవే మూడక్షరాలు, మేఘం వాటిని ఎన్నడూ పలకలేదు. మఱి ప్రత్యాదేశ ఇక్కడ 2.35 లోని అర్థానికి వ్యతిరేకం: అక్కడ అమరం ప్రత్యాదేశో నిరాకృతిః ఇచ్చాడు, తిరస్కారం, ఆమె కన్ను వదులుకున్న మద్యానిది; ఇక్కడ శబ్దార్ణవం ఆదేశ ను చెప్పబడిన దానికి ఆఱు పదాలలో ఇస్తుంది, అది జవాబు. ఆ పదం కావ్యంలో రెండుమాఱులు నిలిచి ప్రతిమాఱు వేఱు నిఘంటు తేలుస్తుంది.

    • Mallinātha, Sañjīvinī — 2.54: vyavasitaṃ kariṣyāmīti niścitam … pratyādeśāt kariṣyāmīti prativacanāt || “uktir ābhāṣaṇaṃ vākyam ādeśo vacanaṃ vacaḥ” iti śabdārṇave

  • pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular

    इदम्

    printed व्यवसितमिदं

    इदम्

    this — the errand, pointed at rather than described, which is what a demonstrative is for at the end of a hundred and eighteen stanzas of describing it

    pronoun

    A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand.

    తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

    uncheckedauthored

    pronoun, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern इदम् declines on

    1. इदम्

    2. 7.1.23स्वमोर्नपुंसकात्

      इदम्

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular

    बन्धुकृत्यम्

    printed बन्धुकृत्यं

    बन्धु + कृत्य

    a kinsman's business — **and बन्धु is the word the whole poem has been earning.** The cloud was a stranger at 1.6, a friend by 2.28, and here the errand is called the sort of thing one does for family. Mallinātha glosses बन्धुकार्यम् and licenses the genitive मे outside the compound with an example

    a-stem neuter

    Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि.

    తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

    uncheckedauthored

    a-stem neuter

    Neuter nouns in short अ: फल “fruit”, वचन “word”, कुसुम, and adjectives in अ agreeing with a neuter noun. The nominative and accusative singular end in अम् (7.1.24) — फलम् — and are alike; the plural फलानि takes नुम् and lengthens; the instrumental plural is फलैः (7.1.9). It is the a-stem masculine’s table with the neuter’s own nominative, accusative and the -आनि plural.

    హ్రస్వ అకారాంత నపుంసక శబ్దాలు: ఫల “పండు”, వచన “మాట”, కుసుమ, నపుంసక నామానికి అన్వయించే అకారాంత విశేషణాలు. ప్రథమా, ద్వితీయా ఏకవచనాలు అమ్ తో ముగుస్తాయి (7.1.24) — ఫలమ్ — రెండూ ఒకటే; బహువచనం ఫలాని నుమాగమంతో దీర్ఘమవుతుంది; తృతీయా బహువచనం ఫలైః (7.1.9). అకారాంత పుంలింగ పట్టికే, నపుంసకపు సొంత ప్రథమ, ద్వితీయ, -ఆని బహువచనంతో.

    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — फल / a-stem neuter prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • Śabdamañjarī — अकारान्त नपुंसकलिङ्ग — फलम् फले फलानि

    uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

    अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
    एकवचनद्विवचनबहुवचन
    प्रथमाकृत्यम्कृत्येकृत्यानि
    द्वितीयाकृत्यम्कृत्येकृत्यानि
    तृतीयाकृत्येनकृत्याभ्याम्कृत्यैः
    चतुर्थीकृत्यायकृत्याभ्याम्कृत्येभ्यः
    पञ्चमीकृत्यात्कृत्याभ्याम्कृत्येभ्यः
    षष्ठीकृत्यस्यकृत्ययोःकृत्यानाम्
    सप्तमीकृत्येकृत्ययोःकृत्येषु
    सम्बोधनकृत्यकृत्येकृत्यानि

    uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

    a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern फल declines on

    1. फल

    2. 7.1.24अतोऽम्

      फल+अम्

    3. 6.1.107अमि पूर्वः

      फलम्

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • pronoun, तृतीया एकवचन instrumental singular

    त्वया

    युष्मद्

    by you — the agent of the impersonal व्यवसितम्, the same construction as 2.51's त्वया कथितम्: a passive participle with the doer in the third case

    pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, तृतीया एकवचन instrumental singular

    pronoun, तृतीया एकवचन instrumental singular · the pattern युष्मद् declines on

    1. युष्मद्

    2. 7.2.97त्वमावेकवचने

      त्व+अद्+आ

    3. 6.1.97अतो गुणे

      त्वद्+आ

    4. 7.2.89योऽचि

      त्वया

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular

    मे

    अस्मद्

    my — belonging to बन्धु inside the compound, not to कृत्य: the kinsman is his. That is the construction Mallinātha stops to license

    pronoun — A pronoun. Pronouns decline their own way — तद् gives सः, तौ, ते — and no paradigm generator covers them, so this is written by hand. · pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular

    pronoun, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern अस्मद् declines on

    1. अस्मद्

    2. 7.1.27युष्मदस्मद्भ्यां ङसोऽश्

      अस्मद्+अ

    3. 7.2.96तवममौ ङसि

      मम+अद्+अ

    4. 6.1.97अतो गुणे

      ममद्+अ

    5. 7.2.90शेषे लोपः

      मम

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • a-stem masculine, पञ्चमी एकवचन ablative singular

    प्रत्यादेशात्

    printed प्रत्यादेशान्न

    प्रत्यादेश

    from a reply — **and the word means the opposite of what it meant at 2.35, where the same commentary settled it out of a different book.** There it was प्रत्यादेशो निराकृतिः out of Amara, a *rejection*, of the wine her eye has given up; here it is a *reply*, and the authority is the Śabdārṇava: उक्तिराभाषणं वाक्यमादेशो वचनं वचः, आदेश standing among six words for a thing said. Mallinātha then gives the reply itself — करिष्यामीति प्रतिवचनात्, *from a reply saying I will do it*. **The word occurs twice in the poem and each time a different lexicon decides it**

    a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, पञ्चमी एकवचन ablative singular

    अकारान्त पुंलिङ्ग
    एकवचनद्विवचनबहुवचन
    प्रथमाप्रत्यादेशःप्रत्यादेशौप्रत्यादेशाः
    द्वितीयाप्रत्यादेशम्प्रत्यादेशौप्रत्यादेशान्
    तृतीयाप्रत्यादेशेनप्रत्यादेशाभ्याम्प्रत्यादेशैः
    चतुर्थीप्रत्यादेशायप्रत्यादेशाभ्याम्प्रत्यादेशेभ्यः
    पञ्चमीप्रत्यादेशात्प्रत्यादेशाभ्याम्प्रत्यादेशेभ्यः
    षष्ठीप्रत्यादेशस्यप्रत्यादेशयोःप्रत्यादेशानाम्
    सप्तमीप्रत्यादेशेप्रत्यादेशयोःप्रत्यादेशेषु
    सम्बोधनप्रत्यादेशप्रत्यादेशौप्रत्यादेशाः

    uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

    a-stem masculine, पञ्चमी एकवचन ablative singular · the pattern राम declines on

    1. राम

    2. 7.1.12टाङसिङसामिनात्स्याः

      राम + आत्

    3. 6.1.101अकः सवर्णे दीर्घः

      रामात्

    4. 8.2.39झलां जशोऽन्ते

      रामाद्

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • अव्यय

    न

    printed प्रत्यादेशान्न

    न

    not — negating कल्पयामि. The sentence it makes is odd and is the stanza's second argument: *I do not take your gravity for a reply* — that is, I am not treating your silence as your answer, because your answer is going to be the rain

    indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय

  • अव्यय

    खलु

    खलु

    surely — the particle of assurance, and Mallinātha keeps it in his gloss unchanged. **न खलु is where this poem puts its maxims**: 1.40 closes मन्दायन्ते न खलु सुहृदामभ्युपेतार्थकृत्याः, *the tasks the good have taken on for friends do not slacken*, and this stanza's last line says the same thing in other words

    indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय

  • at-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular

    भवतः

    printed भवतो

    भवत्

    your honour's — the polite pronoun, which takes a third-person verb and here takes none, standing in the genitive with धीरताम्. Mallinātha replaces it with the plain one, भवतस्तव, so that nobody mistakes the case

    at-stem masculine

    A consonant stem in -at, which is what a present participle declines as: कथयत् → कथयतः.

    తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

    uncheckedauthored

    at-stem masculine

    Masculine stems ending in अत् — the present-active participles in शतृ (गच्छत्, हारयिष्यत्, अपरिगणयत्) and words like भवत् “your honour”. Before a strong ending they take the नुम् augment and read अन्त् — भवन्तौ, भवन्तः — and the nominative singular lengthens the penult and sheds the cluster: भवत् → भवान् (6.4.14, 8.2.23). The weak cases keep the plain अत्: भवता, भवति.

    అత్ కారాంత పుంలింగ శబ్దాలు — శతృ వర్తమాన కృదంతాలు (గచ్ఛత్, హారయిష్యత్, అపరిగణయత్), భవత్ “తమరు” వంటివి. బలమైన విభక్తి ముందు నుమాగమం తీసుకుని అన్త్ అవుతాయి — భవన్తౌ, భవన్తః — ప్రథమైకవచనం ఉపధను దీర్ఘంచేసి సంయుక్తాన్ని వదులుతుంది: భవత్ → భవాన్ (6.4.14, 8.2.23). బలహీన విభక్తుల్లో సాదా అత్: భవతా, భవతి.

    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — भवत् / at-stem masculine prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • Śabdamañjarī — अत्वन्त पुंल्लिङ्ग — भवान् भवन्तौ भवन्तः

    uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

    अत्-कारान्त पुंलिङ्ग
    एकवचनद्विवचनबहुवचन
    प्रथमाभवान्भवन्तौभवन्तः
    द्वितीयाभवन्तम्भवन्तौभवतः
    तृतीयाभवताभवद्भ्याम्भवद्भिः
    चतुर्थीभवतेभवद्भ्याम्भवद्भ्यः
    पञ्चमीभवतःभवद्भ्याम्भवद्भ्यः
    षष्ठीभवतःभवतोःभवताम्
    सप्तमीभवतिभवतोःभवत्सु
    सम्बोधनभवन्भवन्तौभवन्तः

    uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

    at-stem masculine, षष्ठी एकवचन genitive singular · the pattern भवत् declines on

    1. भवतस्

    2. 8.2.66ससजुषो रुः

      भवतरुँ

    3. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः

      भवतः

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular

    धीरताम्

    printed धीरतां

    धीरता

    gravity — the abstract noun on धीर, and Mallinātha glosses it with the other abstract of the same idea, गम्भीरत्वम्, *depth*. **The two suffixes of Pāṇini 5.1.119 तस्य भावस्त्वतलौ stand in one comment**: तल् in the verse's word and त्व in his gloss, and they mean exactly the same thing. **This is not a compound**, though the tagging makes it look like one

    ā-stem feminine

    The commonest feminine class, formed from an a-stem by lengthening: कान्ता, कान्ते, कान्ताः.

    తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

    uncheckedauthored

    ā-stem feminine

    Feminine stems ending in आ, built from an अ-stem by टाप् (4.1.4): रमा, बाला, कान्ता, and the poem's याच्ञा, अलका, मोघा. The nominative is रमा, the accusative रमाम्, the instrumental रमया (7.3.105); the dative, ablative, genitive and locative singular take the याट् augment — रमायै, रमायाः, रमायाम् (7.3.113). The genitive plural is रमाणाम् (नुट् by 7.1.54), and the vocative singular is रमे.

    అకారాంత శబ్దం నుండి టాప్ (4.1.4) చేత ఏర్పడే ఆకారాంత స్త్రీలింగ శబ్దాలు: రమా, బాలా, కాన్తా, పద్యంలోని యాచ్ఞా, అలకా, మోఘా. ప్రథమ రమా, ద్వితీయ రమామ్, తృతీయ రమయా (7.3.105); చతుర్థీ/పంచమీ/షష్ఠీ/సప్తమీ ఏకవచనాలు యాట్ ఆగమంతో — రమాయై, రమాయాః, రమాయామ్ (7.3.113). షష్ఠీబహువచనం రమాణామ్ (7.1.54 నుట్), సంబోధనైకవచనం రమే.

    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — आकारान्त स्त्रीलिङ्ग prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • Śabdamañjarī — आकारान्त स्त्रीलिङ्ग — aa-fem

    uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

    आकारान्त स्त्रीलिङ्ग
    एकवचनद्विवचनबहुवचन
    प्रथमाधीरताधीरतेधीरताः
    द्वितीयाधीरताम्धीरतेधीरताः
    तृतीयाधीरतयाधीरताभ्याम्धीरताभिः
    चतुर्थीधीरतायैधीरताभ्याम्धीरताभ्यः
    पञ्चमीधीरतायाःधीरताभ्याम्धीरताभ्यः
    षष्ठीधीरतायाःधीरतयोःधीरतानाम्
    सप्तमीधीरतायाम्धीरतयोःधीरतासु
    सम्बोधनधीरतेधीरतेधीरताः

    uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

    ā-stem feminine, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern रमा declines on

    1. रमा

    2. 6.1.107अमि पूर्वः

      रमाम्

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • √क्लृप्, class 1, लट्, parasmaipada, first person singular

    कल्पयामि

    √क्लृप् + णिच्

    I construe — Mallinātha glosses it न समर्थये, *I do not make it out to be so*, which is the technical sense: to take a thing as standing for something. **The yakṣa is talking about interpretation**, and the word he uses is the word a commentator uses

    present, लट्

    The present tense.

    తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

    uncheckedskt-mcp (sūtra); authored (note)

    √क्लृप् · class 10 · लट्

    1. कृपँ

    2. 1.3.1भूवादयो धातवः

      कृपँ

      and, without changing the form,1.3.2

    3. 1.3.9तस्य लोपः

      कृप्

    4. 3.1.25सत्यापपाशरूपवीणातूलश्लोकसेनालोमत्वचवर्मवर्णचूर्णचुरादिभ्यो णिच्

      कृप् + णिच्

      and, without changing the form,3.1.321.3.31.3.7

    5. 1.3.9तस्य लोपः

      कृप् + इ

      and, without changing the form,3.4.1141.4.13

    6. 7.3.86पुगन्तलघूपधस्य च

      कर्प् + इ

    7. 3.2.123वर्तमाने लट्

      कर्प् + इ + लँट्

      and, without changing the form,1.3.21.3.3

    8. 1.3.9तस्य लोपः

      कर्प् + इ + ल्

      and, without changing the form,1.3.78

    9. 3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्

      कर्प् + इ + मिप्

      and, without changing the form,1.3.3

    10. 1.3.9तस्य लोपः

      कर्प् + इ + मि

      and, without changing the form,3.4.113

    11. 3.1.68कर्तरि शप्

      कर्प् + इ + शप् + मि

      and, without changing the form,1.3.31.3.8

    12. 1.3.9तस्य लोपः

      कर्प् + इ + अ + मि

      and, without changing the form,3.4.1131.4.13

    13. 7.3.84सार्वधातुकार्धधातुकयोः

      कर्प् + ए + अ + मि

      and, without changing the form,1.4.14

    14. 7.3.101अतो दीर्घो यञि

      कर्प् + ए + आ + मि

    15. 6.1.78एचोऽयवायावः

      कर्प् + अय् + आ + मि

    16. 8.2.18कृपो रो लः

      कल्प् + अय् + आ + मि

    17. 8.4.68अ अ

      कल्पयामि

    uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

    The cloud never speaks in this poem, and this is the stanza that turns that into an argument. Mallinātha's transition says what is happening — सम्प्रति मेघस्य प्रार्थनाङ्गीकारं प्रश्नपूर्वकं कल्पयति, now he supposes the cloud's acceptance of the request, with a question first. The verb कल्पयामि he glosses न समर्थये, I do not make it out to be so, which is its technical sense — to take a thing as standing for something. The yakṣa is talking about interpretation, and the word he uses is a commentator's word: I do not construe your gravity as a reply. That is, I will not read your silence as consent, because your answer is going to be the rain.

    మేఘం ఈ కావ్యంలో ఎన్నడూ మాట్లాడదు, ఆ మౌనాన్ని వాదనగా మార్చే శ్లోకం ఇదే. మల్లినాథుని సంధివాక్యం జరిగేదాన్ని చెబుతుంది — సమ్ప్రతి మేఘస్య ప్రార్థనాఙ్గీకారం ప్రశ్నపూర్వకం కల్పయతి, ఇప్పుడు మేఘపు కోరిక అంగీకారాన్ని, ప్రశ్నపూర్వకంగా, ఊహిస్తాడు. కల్పయామి క్రియను న సమర్థయే అని అర్థం చెబుతాడు, అలా భావించను — ఇది దాని సాంకేతిక అర్థం, ఒక దాన్ని మఱొకదానికి నిలబెట్టుకోవడం. యక్షుడు అర్థవివరణగుఱించి మాట్లాడుతున్నాడు, అతడు వాడే పదం వ్యాఖ్యాత పదం: నీ గాంభీర్యాన్ని జవాబుగా భావించను. అనగా నీ మౌనాన్ని అంగీకారంగా చదవను, ఎందుకంటే నీ జవాబు వాన కాబోతోంది.

    • Mallinātha, Sañjīvinī — 2.54: samprati meghasya prārthanāṅgīkāraṃ praśnapūrvakaṃ kalpayati … na kalpayāmi na samarthaye

  • a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

    निःशब्दः

    printed निःशब्दोऽपि

    निस् + शब्द

    silent — of the cloud, and Mallinātha turns it into a person in one word: निर्गजितः, *not thundering*, then अप्रतिजानानः, *not promising*. **A cloud that does not thunder and a man who does not promise are the same thing said twice**, and the analogy is the whole argument for reading the cloud's silence as consent

    a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular

    अकारान्त पुंलिङ्ग
    एकवचनद्विवचनबहुवचन
    प्रथमानिःशब्दःनिःशब्दौनिःशब्दाः
    द्वितीयानिःशब्दम्निःशब्दौनिःशब्दान्
    तृतीयानिःशब्देननिःशब्दाभ्याम्निःशब्दैः
    चतुर्थीनिःशब्दायनिःशब्दाभ्याम्निःशब्देभ्यः
    पञ्चमीनिःशब्दात्निःशब्दाभ्याम्निःशब्देभ्यः
    षष्ठीनिःशब्दस्यनिःशब्दयोःनिःशब्दानाम्
    सप्तमीनिःशब्देनिःशब्दयोःनिःशब्देषु
    सम्बोधननिःशब्दनिःशब्दौनिःशब्दाः

    uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

    a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on

    1. राम

    2. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः

      राम + स्

    3. 8.2.66ससजुषो रुः

      राम + रुँ

    4. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः

      राम + र्

    5. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः

      रामः

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

    The proof is the cātaka. The bird drinks nothing but falling rain, so it has one source and no alternative; the cloud, asked, gives it water and does not thunder about it. Mallinātha glosses निःशब्दः twice, and the second gloss is the whole analogy: निर्गजितः, not thundering, then अप्रतिजानानः, not promising. A cloud that does not thunder and a man who does not promise are the same fact in two vocabularies, and that identity is the argument for reading silence as consent. He closes by quoting a proverb about clouds without saying whose — गर्जति शरदि न वर्षति वर्षति वर्षासु निःस्वनो मेघः, in autumn the cloud thunders and does not rain; in the rains it rains without a sound — and it is about the addressee.

    నిరూపణ చాతకం. ఆ పక్షి పడుతున్న వాననే తప్ప ఏదీ త్రాగదు, కావున దానికి ఒక్క మూలం, వేఱు దారి లేదు; మేఘం, అడగబడి, దానికి నీరిస్తుంది, దానిగుఱించి ఉఱమదు. మల్లినాథుడు నిఃశబ్దః ను రెండుమాఱులు అర్థం చెబుతాడు, రెండవది యావత్తు ఉపమానం: నిర్గజితః, ఉఱమనిది, తర్వాత అప్రతిజానానః, వాగ్దానం చేయనిది. ఉఱమని మేఘం, వాగ్దానం చేయని మనిషి రెండు పదజాలాలలో ఒకే విషయం, ఆ ఐక్యమే మౌనాన్ని అంగీకారంగా చదవడానికి వాదన. అతడు మేఘాలగుఱించి ఒక సామెతను ఎవరిదో చెప్పకుండా ఉదహరించి ముగిస్తాడు — గర్జతి శరది న వర్షతి వర్షతి వర్షాసు నిఃస్వనో మేఘః, శరత్తులో మేఘం ఉఱుముతుంది వర్షించదు; వర్షాలలో శబ్దం లేక వర్షిస్తుంది — అది చెప్పబడేవానిగుఱించే.

    • Mallinātha, Sañjīvinī — 2.54: niḥśabdo 'pi nirgarjito 'pi | apratijānāno 'pītyarthaḥ … garjati śaradi na varṣati varṣati varṣāsu niḥsvano meghaḥ

  • अव्यय

    अपि

    printed निःशब्दोऽपि

    अपि

    even so — concessive, as it was at 2.51 on कण्ठलग्ना, and Mallinātha carries it into both of his glosses: निर्गजितोऽपि, अप्रतिजानानोऽपि. It is the hinge of the analogy

    indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय

  • √दिश्, class 6, लट्, parasmaipada, second person singular

    प्रदिशसि

    प्र + √दिश्

    you hand out — glossed ददासि, *you give*. The present tense is doing the argument's work: not *you gave* or *you will give* but what you do, so that the cloud's character is stated as a habit and the inference from it is safe

    present, लट् — The present tense. · √दिश्, class 6, लट्, parasmaipada, second person singular

    परस्मैपद · लट्
    प्रथमदिशतिदिशतःदिशन्ति
    मध्यमदिशसिदिशथःदिशथ
    उत्तमदिशामिदिशावःदिशामः
    आत्मनेपद · लट्
    प्रथमदिशतेदिशेतेदिशन्ते
    मध्यमदिशसेदिशेथेदिशध्वे
    उत्तमदिशेदिशावहेदिशामहे

    uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

    √दिश् · class 6 · लट्

    1. दिशँ

    2. 1.3.1भूवादयो धातवः

      दि॒शँ॑

      and, without changing the form,1.3.2

    3. 1.3.9तस्य लोपः

      दिश्

    4. 1.4.58प्रादयः

      प्र + दिश्

      and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80

    5. 3.2.123वर्तमाने लट्

      प्र + दिश् + लँट्

      and, without changing the form,1.3.21.3.3

    6. 1.3.9तस्य लोपः

      प्र + दिश् + ल्

      and, without changing the form,1.3.78

    7. 3.4.78तिप्तस्झिसिप्थस्थमिब्वस्मस् तातांझथासाथांध्वमिड्वहिमहिङ्

      प्र + दिश् + सिप्

      and, without changing the form,1.3.3

    8. 1.3.9तस्य लोपः

      प्र + दिश् + सि

      and, without changing the form,1.2.453.4.1131.1.431.1.37

    9. 3.1.77तुदादिभ्यः शः

      प्र + दिश् + श + सि

      and, without changing the form,1.3.8

    10. 1.3.9तस्य लोपः

      प्र + दिश् + अ + सि

      and, without changing the form,3.4.1131.1.431.1.371.2.41.4.131.1.51.4.14

    11. 8.4.68अ अ

      प्रदिशसि

    uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

  • a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular

    जलम्

    printed जलं

    जल

    water — the object of प्रदिशसि, and the plainest word in the stanza. What the cloud has instead of speech

    a-stem neuter — Declines like the a-stem masculine everywhere except the nominative and accusative, where neuters have their own endings: उदकम्, उदके, उदकानि. · a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular

    अकारान्त नपुंसकलिङ्ग
    एकवचनद्विवचनबहुवचन
    प्रथमाजलम्जलेजलानि
    द्वितीयाजलम्जलेजलानि
    तृतीयाजलेनजलाभ्याम्जलैः
    चतुर्थीजलायजलाभ्याम्जलेभ्यः
    पञ्चमीजलात्जलाभ्याम्जलेभ्यः
    षष्ठीजलस्यजलयोःजलानाम्
    सप्तमीजलेजलयोःजलेषु
    सम्बोधनजलजलेजलानि

    uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

    a-stem neuter, द्वितीया एकवचन accusative singular · the pattern फल declines on

    1. फल

    2. 7.1.24अतोऽम्

      फल+अम्

    3. 6.1.107अमि पूर्वः

      फलम्

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • √याच् + क्त, प्रथमा एकवचन nominative singular

    याचितः

    printed याचितश्चातकेभ्यः

    √याच्

    asked — and Mallinātha writes सन् in after it, याचितः सन्, so that the being-asked is the circumstance under which the giving happens. **√याच् is the root the whole poem stands on** — a man asking a cloud — and this is where the word for it is finally used of the cloud's own conduct

    past participle, क्त — The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective. · √याच् + क्त, प्रथमा एकवचन nominative singular

    √याच् · class 1 · क्त

    1. डुयाचृँ

    2. 1.3.1भूवादयो धातवः

      डुयाचृँ॑

      and, without changing the form,1.3.21.3.5

    3. 1.3.9तस्य लोपः

      याच्

    4. 3.2.102निष्ठा

      याच् + क्त

      and, without changing the form,1.3.8

    5. 1.3.9तस्य लोपः

      याच् + त

      and, without changing the form,1.1.261.2.463.4.114

    6. 4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्

      याच् + त + सुँ

      and, without changing the form,1.3.2

    7. 1.3.9तस्य लोपः

      याच् + त + स्

      and, without changing the form,1.1.43

    8. 7.2.35आर्धधातुकस्येड् वलादेः

      याच् + इट् + त + स्

      and, without changing the form,1.3.3

    9. 1.3.9तस्य लोपः

      याच् + इ + त + स्

      and, without changing the form,1.4.131.4.14

    10. 8.2.66ससजुषो रुः

      याच् + इ + त + रुँ

    11. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्

      याच् + इ + त + र्

    12. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः

      याच् + इ + त + ः

    13. 8.4.68अ अ

      याचितः

    uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

    a-stem masculine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern राम declines on

    1. राम

    2. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः

      राम + स्

    3. 8.2.66ससजुषो रुः

      राम + रुँ

    4. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः

      राम + र्

    5. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः

      रामः

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • a-stem masculine, चतुर्थी बहुवचन dative plural

    चातकेभ्यः

    printed याचितश्चातकेभ्यः

    चातक

    to the cātakas — the bird that will drink nothing but falling rain, and so the standard figure for somebody with one source and no alternative. **It stood at 1.9**, where a cātaka calling on the left was one of the omens that started the journey and the yakṣa called it the cloud's kinsman, ते सगन्धः. Here it is the cloud's dependant, and the whole argument for trusting it

    a-stem masculine — The largest noun class, and the one every other declension gets compared against: यक्षः, यक्षौ, यक्षाः. · a-stem masculine, चतुर्थी बहुवचन dative plural

    अकारान्त पुंलिङ्ग
    एकवचनद्विवचनबहुवचन
    प्रथमाचातकःचातकौचातकाः
    द्वितीयाचातकम्चातकौचातकान्
    तृतीयाचातकेनचातकाभ्याम्चातकैः
    चतुर्थीचातकायचातकाभ्याम्चातकेभ्यः
    पञ्चमीचातकात्चातकाभ्याम्चातकेभ्यः
    षष्ठीचातकस्यचातकयोःचातकानाम्
    सप्तमीचातकेचातकयोःचातकेषु
    सम्बोधनचातकचातकौचातकाः

    uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

    a-stem masculine, चतुर्थी बहुवचन dative plural · the pattern राम declines on

    1. राम

    2. 7.3.103बहुवचने झल्येत्

      रामे + भ्यस्

    3. 8.2.66ससजुषो रुः

      रामेभ्यरुँ

    4. 1.3.2उपदेशेऽजनुनासिक इत्1.3.9तस्य लोपः

      रामेभ्यर्

    5. 8.3.15खरवसानयोर्विसर्जनीयः

      रामेभ्यः

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • √वच् + क्त, प्रथमा एकवचन nominative singular

    प्रत्युक्तम्

    printed प्रत्युक्तं

    प्रति + √वच्

    an answer — **a क्त standing as a noun and not as a participle**, which Mallinātha's gloss makes plain: प्रतिवचनम्, *a reply*. That is the shape Pāṇini 3.3.114 नपुंसके भावे क्तः describes, and **he named that rule at 2.37 for गाढोपगूढम् and does not name it here** — the second such word in the canto, with the affix right and the form type wrong both times, since the corpus's `participle-past` note is about the ordinary passive participle. The vowel of the root is the doing of 6.1.15 वचिस्वपियजादीनां किति, which turns वच् into उच् before a कित् affix — **the fourth word in the poem from that one sūtra**, after सुप्ताम् at 2.32, उक्तम् at 2.34 and प्रोषितानाम् at 2.39

    past participle, क्त — The suffix क्त makes a past participle — usually passive, 'having been X-ed', but for verbs of motion and state it is active: गतः 'gone'. It then declines like an ordinary adjective. · √वच् + क्त, प्रथमा एकवचन nominative singular

    √वच् · class 2 · क्त

    1. वचँ

    2. 1.3.1भूवादयो धातवः

      व॒चँ

      and, without changing the form,1.3.2

    3. 1.3.9तस्य लोपः

      वच्

    4. 1.4.58प्रादयः

      प्रति + वच्

      and, without changing the form,1.4.591.4.601.4.80

    5. 3.2.102निष्ठा

      प्रति + वच् + क्त

      and, without changing the form,1.3.8

    6. 1.3.9तस्य लोपः

      प्रति + वच् + त

      and, without changing the form,1.1.261.2.451.2.463.4.1141.1.431.1.37

    7. 4.1.2स्वौजसमौट्छष्टाभ्याम्भिस्ङेभ्याम्भ्यस्ङसिभ्याम्भ्यस्ङसोसाङ्ङ्योस्सुप्

      प्रति + वच् + त + सुँ

      and, without changing the form,1.3.2

    8. 1.3.9तस्य लोपः

      प्रति + वच् + त + स्

      and, without changing the form,1.1.372.4.827.2.10

    9. 6.1.15वचिस्वपियजादीनां किति

      प्रति + उअच् + त + स्

    10. 6.1.108सम्प्रसारणाच्च

      प्रति + उच् + त + स्

    11. 7.1.24अतोऽम्

      प्रति + उच् + त + अम्

      and, without changing the form,1.3.41.4.131.1.51.4.141.4.18

    12. 6.1.107अमि पूर्वः

      प्रति + उच् + त + म्

    13. 6.1.77इको यणचि

      प्रत्य् + उच् + त + म्

    14. 8.2.30चोः कुः

      प्रत्य् + उक् + त + म्

    15. 8.4.68अ अ

      प्रत्युक्तम्

    uncheckedVidyut 0.4.0 (prakriyā)

    a-stem neuter, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern फल declines on

    1. फल

    2. 7.1.24अतोऽम्

      फल+अम्

    3. 6.1.107अमि पूर्वः

      फलम्

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • अव्यय

    हि

    हि

    for — the particle that turns the last line into the reason for the third, and Mallinātha spells the logic out: हि यस्मात्, *for the reason that*. **It is the joint of the figure the commentary does not name**: a particular case propped on a general truth, which is what अर्थान्तरन्यास is

    indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय

  • in-stem masculine, सप्तमी बहुवचन locative plural

    प्रणयिषु

    प्रणयिन्

    toward those who ask — Mallinātha glosses याचकेषु, *petitioners*, and then marks the case: विषये, *as the object*. So the locative is the one that says what an attitude is directed at, the same construction as मयि at 2.52. **प्रणयिन् is a word for somebody who asks because he is close enough to ask**, which is what the yakṣa has spent the poem making himself into

    in-stem masculine

    A possessive stem in -in, 'having X': कामिन् 'having desire' → कामी. The nominative singular drops the n and lengthens.

    తెలుగు వివరణ ఇంకా రాయలేదు.

    uncheckedauthored

    in-stem masculine

    Stems ending in इन् — the possessive and agent nouns “having …”: कामिन् “in love”, अर्थिन् “wanting”, दण्डिन् “staff-bearer”. The nominative singular lengthens the penult and sheds the न्, so कामिन् gives कामी (6.4.13, then 8.2.7); the strong cases keep the न् — कामिनौ, कामिनः — and the instrumental is कामिना. Śabdamañjarī drills यशस्वी यशस्विनौ यशस्विनः.

    ఇన్ కారాంత శబ్దాలు — “…గలవాడు” అనే మత్వర్థీయ/కర్తృవాచకాలు: కామిన్ “ప్రేమగలవాడు”, అర్థిన్ “కోరేవాడు”, దండిన్ “దండముగలవాడు”. ప్రథమైకవచనం ఉపధను దీర్ఘంచేసి న్ ను వదులుతుంది — కామిన్ → కామీ (6.4.13, తరువాత 8.2.7); బలమైన విభక్తుల్లో న్ నిలుస్తుంది — కామినౌ, కామినః — తృతీయైకవచనం కామినా. శబ్దమంజరి “యశస్వీ యశస్వినౌ యశస్వినః”.

    • Bālānandinī (LSK, Telugu) — दण्डिन् / in-stem masculine prakriyā; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt
    • Śabdamañjarī — इन्नन्त पुंल्लिङ्ग — यशस्वी यशस्विनौ यशस्विनः

    uncheckeddrafted from the paradigm and the Bālānandinī

    इन्-कारान्त पुंलिङ्ग
    एकवचनद्विवचनबहुवचन
    प्रथमाप्रणयीप्रणयिनौप्रणयिनः
    द्वितीयाप्रणयिनम्प्रणयिनौप्रणयिनः
    तृतीयाप्रणयिनाप्रणयिभ्याम्प्रणयिभिः
    चतुर्थीप्रणयिनेप्रणयिभ्याम्प्रणयिभ्यः
    पञ्चमीप्रणयिनःप्रणयिभ्याम्प्रणयिभ्यः
    षष्ठीप्रणयिनःप्रणयिनोःप्रणयिनाम्
    सप्तमीप्रणयिनिप्रणयिनोःप्रणयिषु
    सम्बोधनप्रणयिन्प्रणयिनौप्रणयिनः

    uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

    in-stem masculine, सप्तमी बहुवचन locative plural · the pattern यशस्विन् declines on

    1. यशस्विन्

    2. 8.2.7नलोपः प्रातिपदिकान्तस्य

      यशस्वि+सु

    3. 8.2.2नलोपः सुप्स्वरसंज्ञातुग्विधिषु कृति

      यशस्वि+सु

    4. 8.3.59आदेशप्रत्यययोः

      यशस्विषु

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

  • at-stem masculine, षष्ठी बहुवचन genitive plural

    सताम्

    printed सतामीप्सितार्थक्रियैव

    सत्

    of the good — the present participle of √अस्, *being*, used as the standard word for people of quality, and Mallinātha glosses it सत्पुरुषाणाम् so that the participle is not read as a participle. The generalisation is about a class the cloud is being placed in, and the placing is the compliment

    at-stem masculine — A consonant stem in -at, which is what a present participle declines as: कथयत् → कथयतः. · at-stem masculine, षष्ठी बहुवचन genitive plural

    अत्-कारान्त पुंलिङ्ग
    एकवचनद्विवचनबहुवचन
    प्रथमासान्सन्तौसन्तः
    द्वितीयासन्तम्सन्तौसतः
    तृतीयासतासद्भ्याम्सद्भिः
    चतुर्थीसतेसद्भ्याम्सद्भ्यः
    पञ्चमीसतःसद्भ्याम्सद्भ्यः
    षष्ठीसतःसतोःसताम्
    सप्तमीसतिसतोःसत्सु
    सम्बोधनसन्सन्तौसन्तः

    uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

  • ā-stem feminine, प्रथमा एकवचन nominative singular

    ईप्सितार्थक्रिया

    printed सतामीप्सितार्थक्रियैव

    ईप्सित + अर्थ + क्रिया

    doing what was wanted — the predicate of the maxim, and Mallinātha says it three times over: अपेक्षितार्थसम्पादनम्, then क्रिया केवलमुत्तरम्, *the action alone is the answer*. **The poem has said this before**: 1.40 closes मन्दायन्ते न खलु सुहृदामभ्युपेतार्थकृत्याः, the tasks the good have taken on for friends do not slacken. Same proposition, different nouns, seventy-nine stanzas apart, and both times it is said to a cloud that has not spoken

    ā-stem feminine — The commonest feminine class, formed from an a-stem by lengthening: कान्ता, कान्ते, कान्ताः. · ā-stem feminine, प्रथमा एकवचन nominative singular

    आकारान्त स्त्रीलिङ्ग
    एकवचनद्विवचनबहुवचन
    प्रथमाक्रियाक्रियेक्रियाः
    द्वितीयाक्रियाम्क्रियेक्रियाः
    तृतीयाक्रिययाक्रियाभ्याम्क्रियाभिः
    चतुर्थीक्रियायैक्रियाभ्याम्क्रियाभ्यः
    पञ्चमीक्रियायाःक्रियाभ्याम्क्रियाभ्यः
    षष्ठीक्रियायाःक्रिययोःक्रियाणाम्
    सप्तमीक्रियायाम्क्रिययोःक्रियासु
    सम्बोधनक्रियेक्रियेक्रियाः

    uncheckedskt-data 0.7.0, the corpus skt-mcp serves, generated

    ā-stem feminine, प्रथमा एकवचन nominative singular · the pattern रमा declines on

    1. रमा

    2. 6.1.68हल्ङ्याब्भ्यो दीर्घात् सुतिस्यपृक्तं हल्

      रमा

    uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

    The poem has made this claim before. The last line says that with the good, doing the thing that was wanted is itself the answer to those who ask — सतां प्रणयिषु ईप्सितार्थक्रिया एव प्रत्युक्तम् — and Mallinātha says it three times over: अपेक्षितार्थसम्पादनम्, then क्रिया केवलमुत्तरम्, the action alone is the answer. 1.40 closed मन्दायन्ते न खलु सुहृदामभ्युपेतार्थकृत्याः, the tasks the good have taken on for friends do not slacken — the same proposition, different nouns, seventy-nine stanzas apart, and both times said to a cloud that has not spoken. The line has the shape of अर्थान्तरन्यास exactly, a particular case propped on a general truth with हि for the joint, and Mallinātha names no figure, as he named none for the same shape at 2.40.

    కావ్యం ఈ దావాను ముందే చేసింది. చివరి పంక్తి, సజ్జనులతో, కోరిన పని చేయడమే అడిగేవారికి జవాబని చెబుతుంది — సతాం ప్రణయిషు ఈప్సితార్థక్రియా ఏవ ప్రత్యుక్తమ్ — మల్లినాథుడు దాన్ని మూడుమాఱులు అంటాడు: అపేక్షితార్థసమ్పాదనమ్, తర్వాత క్రియా కేవలముత్తరమ్, చర్య మాత్రమే జవాబు. 1.40 మన్దాయన్తే న ఖలు సుహృదామభ్యుపేతార్థకృత్యాః తో ముగిసింది, మిత్రులకోసం సజ్జనులు చేపట్టిన పనులు మందగించవు — అదే ప్రతిపాదన, వేఱు నామాలు, డెబ్బై తొమ్మిది శ్లోకాల దూరం, రెండుమాఱులూ మాట్లాడని మేఘంతో. ఆ పంక్తికి సరిగ్గా అర్థాన్తరన్యాస రూపం, ఒక సామాన్య సత్యంపై నిలబెట్టిన ఒక విశేష సందర్భం, హి కీలుగా, మల్లినాథుడు ఏ అలంకారాన్నీ పేర్కొనడు, 2.40 లో అదే రూపానికి పేర్కొననట్లే.

    • Mallinātha, Sañjīvinī — 2.54: īpsitārthakriyaivāpekṣitārthasampādanam eva … kriyā kevalam uttaram ityarthaḥ | hi yasmāt satāṃ satpuruṣāṇām

  • अव्यय

    एव

    printed सतामीप्सितार्थक्रियैव

    एव

    and nothing else — the restrictive particle, and it is the last word of the argument. Mallinātha repeats it in every one of his three glosses — एव, एव, केवलम् — because the whole claim is exclusive: not that doing is a good answer but that it is the answer

    indeclinable — An indeclinable — no case, no number, one form everywhere. · अव्यय

३अन्वयthe words in prose order

सौम्य · इदम् · मे · बन्धुकृत्यम् · त्वया · व्यवसितम् · कच्चित् · प्रत्यादेशात् · भवतः · धीरताम् · न · खलु · कल्पयामि · याचितः · सन् [supplied] · निःशब्दः · अपि · चातकेभ्यः · जलम् · प्रदिशसि · हि · सताम् · प्रणयिषु · ईप्सितार्थक्रिया · एव · प्रत्युक्तम्

uncheckedMallinātha, Sañjīvinī, whose commentary runs as anvaya. **One word is supplied and it is not marked**: सन्, after याचितः, to make the being-asked the circumstance of the giving — the third unmarked सन्/सती in four stanzas, after सती at 2.51 and सन् at 2.53. What he moves is the whole of the third pāda, which the verse writes back to front: it prints निःशब्दोऽपि प्रदिशसि जलं याचितश्चातकेभ्यः and he reads याचितः सन् निःशब्दोऽपि चातकेभ्यो जलं प्रदिशसि, so that the asking comes before the silence and the silence before the giving. He also takes कच्चित् out of the first word and puts it after व्यवसितम्, where the question actually attaches, and closes on प्रत्युक्तम् where the verse opens the pāda with it. **His two glosses of that last line are its two halves in the other order** — the predicate first and the subject last — which is how a maxim reads when it is being used as a proof“he saumya sādho, idaṃ me bandhukṛtyaṃ bandhukāryam || … vyavasitaṃ kariṣyāmīti niścitaṃ kim || … pratyādeśāt kariṣyāmīti prativacanāt || … bhavatas tava dhīratāṃ gambhīratvaṃ na kalpayāmi na samarthaye khalu | … yācitaḥ san niḥśabdo 'pi nirgarjito 'pi | apratijānāno 'pītyarthaḥ | cātakebhyo jalaṃ pradiśasi dadāsi | … hi yasmāt satāṃ satpuruṣāṇāṃ praṇayiṣu yācakeṣu viṣaya īpsitārthakriyaivāpekṣitārthasampādanam eva pratyuktaṃ prativacanam”

the dependency structure

कल्पयामि · क्रिया — I construe, न समर्थये; the present of √क्लृप् made causative, glossed 'I do not make it out to be so'. With the न beside it the yakṣa says he is not treating the cloud's silence as its answer — a verb a commentator uses, about interpretation. The stanza hangs three more predications off it: the question कच्चित् व्यवसितम्, the fact प्रदिशसि, and the maxim प्रत्युक्तम्

न · — not; negating कल्पयामि — I do not take your gravity for a reply, that is, I am not reading your silence as your answer

खलु · — surely; the particle of assurance, kept in the gloss unchanged, न समर्थये खलु

धीरताम् · कर्म — gravity, गम्भीरत्वम्; the abstract noun on धीर, what the yakṣa refuses to construe as a reply. Not a compound, though the tagging makes it look like one

भवतः · षष्ठी — your honour's, भवतस्तव; the polite pronoun, replaced by the plain one so the case is not mistaken

प्रत्यादेशात् · अपादान — as a reply, करिष्यामीति प्रतिवचनात्; the ablative of what he will not take the gravity for. The word means the opposite of its sense at 2.35, where it was a rejection; here a reply, settled out of a different lexicon

सौम्य · सम्बोधन — gentle one, साधो; the last name the yakṣa has for the cloud, and a name for a temperament rather than a thing — not जलद or मेघ but what kind of person he takes it to be

व्यवसितम् · predicate of the opening question — settled on, करिष्यामीति निश्चितम्; a क्त with कच्चित् making it a question. Mallinātha glosses it not with a synonym but with the words the cloud would have said, resolved as: I will do it

कच्चित् · — I hope, कामप्रवेदने; the last question in the poem, and not really a question — the particle that asks after a thing the asker wants to be true

इदम् · कर्तृ — this; the errand, pointed at rather than described, which is what a demonstrative is for after a hundred and eighteen stanzas of describing it

बन्धुकृत्यम् · agreeing with इदम् — a kinsman's business, बन्धुकार्यम्; बन्धु is the word the whole poem has been earning — a stranger at 1.6, a friend by 2.28, family here

मे · षष्ठी — my; belonging to बन्धु inside the compound, not to कृत्य — the kinsman is his. The construction Mallinātha stops to license with देवदत्तस्य गुरुकुलम्

त्वया · कर्तृ — by you; the agent of the impersonal व्यवसितम्, a passive participle with its doer in the third case, as at 2.51's त्वया कथितम्

प्रदिशसि · क्रिया — you hand out, ददासि; a coordinate finite verb, and the present tense does the argument's work — not you gave or will give but what you do, so the cloud's character is stated as a habit and the inference is safe

जलम् · कर्म — water; the object of प्रदिशसि, the plainest word in the stanza — what the cloud has instead of speech

चातकेभ्यः · सम्प्रदान — to the cātakas; the bird that drinks nothing but falling rain, so the figure for somebody with one source and no alternative. It stood at 1.9 as the cloud's kinsman; here it is the cloud's dependant, and the whole argument for trusting it

याचितः · agreeing with the cloud — asked, याचितः सन्; √याच् is the root the whole poem stands on, a man asking a cloud, and here the word for it is used of the cloud's own conduct

सन् · supplied — being; the participle Mallinātha adds so the being-asked is the circumstance under which the giving happens

निःशब्दः · agreeing with the cloud — silent, निर्गजितः; and Mallinātha turns it into a person in one more word, अप्रतिजानानः, not promising. A cloud that does not thunder and a man who does not promise are the same act

अपि · — even so; concessive, carried into both of Mallinātha's glosses — the hinge of the analogy

प्रत्युक्तम् · predicate of the closing maxim — the answer, प्रतिवचनम्; a क्त standing as a noun, 'a reply'. The last line is a general truth propped under the particular case, the shape of अर्थान्तरन्यास

हि · — for, हि यस्मात्; the particle that turns the last line into the reason for the third, the joint of the figure the commentary does not name

ईप्सितार्थक्रिया · कर्तृ — doing the thing that was wanted, अपेक्षितार्थसम्पादनम्; the subject of the maxim, said three times over. 1.40 made the same claim in other nouns — the tasks the good take on for friends do not slacken

एव · — and nothing else, केवलम्; the restrictive particle, the last word of the argument — not that doing is a good answer but that it is the answer

सताम् · षष्ठी — of the good, सत्पुरुषाणाम्; the present participle of √अस् used as the word for people of quality, a class the cloud is being placed in — and the placing is the compliment

प्रणयिषु · अधिकरण — toward those who ask, याचकेषु विषये; the locative of what an attitude is directed at, as मयि was at 2.52. प्रणयिन् is one who asks because he is close enough to ask, which is what the yakṣa has made himself into

uncheckedthe reader's reading, following Mallinātha's Sañjīvinī for the anvaya, which needs सन् supplied; he glosses सौम्य as साधो, बन्धुकृत्यम् as बन्धुकार्यम् and licenses मे outside the compound with देवदत्तस्य गुरुकुलम्, व्यवसितम् as करिष्यामीति निश्चितम् with the Amara line for कच्चित्, प्रत्यादेशात् as प्रतिवचनात् out of the Śabdārṇava, धीरताम् as गम्भीरत्वम्, कल्पयामि as न समर्थये, निःशब्दः as निर्गजितः then अप्रतिजानानः, प्रदिशसि as ददासि, प्रत्युक्तम् as प्रतिवचनम्, and the maxim three times over (क्रिया केवलमुत्तरम्); his transition सम्प्रति मेघस्य प्रार्थनाङ्गीकारं प्रश्नपूर्वकं कल्पयति and the unattributed गर्जति शरदि proverb are his; the Telugu drawn from Vedam Venkataraya Sastri's Āndhra Meghasandeśam. The tree roots at कल्पयामि, with the question व्यवसितम्, the fact प्रदिशसि and the maxim प्रत्युक्तम् hung beside it. He names no figure for the अर्थान्तरन्यास of the last line.

४भावार्थthe sense of the whole

*Gentle one, this kinsman's errand of mine — you have settled on it, I hope? I am not construing your gravity as a reply. Asked, you give water to the cātakas without a sound. For with the good, doing the thing that was wanted is itself the answer to those who ask.* **The cloud never speaks in this poem, and this is the stanza that turns that into an argument.** Mallinātha's transition says what is happening — सम्प्रति मेघस्य प्रार्थनाङ्गीकारं प्रश्नपूर्वकं कल्पयति, *now he supposes the cloud's acceptance of the request, with a question first.* The question is कच्चित्, and Amara settles what kind of question it is: **कच्चित्कामप्रवेदने**, कच्चित् is used in making a wish known. Mallinātha glosses even that — अभिप्रायज्ञापनं कामप्रवेदनम्. So the last question of the poem is a wish in the shape of a question, which is what *I hope you have* is. DCS reads the word as कश्चित्, a pronoun. **Then he puts words in the cloud's mouth twice.** व्यवसितम् is glossed करिष्यामीति निश्चितम्, *resolved as: I will do it*; प्रत्यादेशात् is glossed करिष्यामीति प्रतिवचनात्, *from a reply saying: I will do it.* The same three syllables both times, and the cloud has never said them. **प्रत्यादेश means the opposite here of what it meant at 2.35, and a different lexicon settles each.** There Amara gave प्रत्यादेशो निराकृतिः, a rejection, of the wine her eye had given up; here the Śabdārṇava gives आदेश among six words for a thing said, and it is a reply. The word stands twice in the poem and both times the commentary has to reach for a book. **The proof is the cātaka.** The bird drinks nothing but falling rain, so it has one source and no alternative; the cloud, asked, gives it water and does not thunder about it. Mallinātha glosses निःशब्दः twice and the second gloss is the whole analogy: निर्गजितः, not thundering, then **अप्रतिजानानः**, not promising. A cloud that does not thunder and a man who does not promise are the same fact stated in two vocabularies, and that identity is the argument for reading silence as consent. **Then he closes with a proverb about clouds and does not say whose it is.** गर्जति शरदि न वर्षति वर्षति वर्षासु निःस्वनो मेघः । नीचो वदति न कुरुते न वदति सुजनः करोत्येव — *in autumn the cloud thunders and does not rain; in the rains it rains without a sound. The base man talks and does not act; the good man does not talk, and simply acts.* It is unattributed, it is in the other metre, and it is about the addressee. **And the poem has made this claim before.** 1.40 closes मन्दायन्ते न खलु सुहृदामभ्युपेतार्थकृत्याः — the tasks the good take on for friends do not slacken. Same proposition, different nouns, seventy-nine stanzas apart, and both times said to somebody who has not answered. **The last line has the shape of अर्थान्तरन्यास exactly** — a particular case propped on a general truth, with हि for the joint — and Mallinātha names no figure, as he named none for the same shape at 2.40. The stanza also collects the poem's names for the cloud into one: सौम्य, *gentle one*, glossed साधो; बन्धु, kinsman; प्रणयिन्, one close enough to ask. **A stranger at 1.6, a friend at 2.28, family here.**

uncheckedthe reader's reading, following Mallinātha, Sañjīvinī's gloss. His are: हे सौम्य साधो, इदं मे बन्धुकृत्यं बन्धुकार्यम् with देवदत्तस्य गुरुकुलमितिवत्प्रयोगः, व्यवसितं करिष्यामीति निश्चितम् with the Amara line for कच्चित् and अभिप्रायज्ञापनं कामप्रवेदनम्, प्रत्यादेशात्करिष्यामीति प्रतिवचनात् with the Śabdārṇava line, भवतस्तव धीरतां गम्भीरत्वं न कल्पयामि न समर्थये, याचितः सन्निःशब्दोऽपि निर्गजितोऽपि । अप्रतिजानानोऽपीत्यर्थः, चातकेभ्यो जलं प्रदिशसि ददासि, हि यस्मात्सतां सत्पुरुषाणां प्रणयिषु याचकेषु विषये ईप्सितार्थक्रियैवापेक्षितार्थसम्पादनमेव प्रत्युक्तं प्रतिवचनम्, क्रिया केवलमुत्तरम्, the unattributed गर्जति शरदि verse, and the transition सम्प्रति मेघस्य प्रार्थनाङ्गीकारं प्रश्नपूर्वकं कल्पयति. That प्रत्यादेश stands at 2.35, that चातक stands at 1.9, that 1.40 makes the same claim and that the last line has the shape of अर्थान्तरन्यास are the reader's, checked against `text.md`. Pāṇini 5.1.119, 3.3.114, 6.1.15, 6.1.88 and 6.1.109 are by way of skt-data's sūtra corpus, none of them named by him. Amara's text, the Śabdārṇava and the source of the quoted proverb are not in this repository and none of the three can be checked“garjati śaradi na varṣati varṣati varṣāsu niḥsvano meghaḥ | nīco vadati na kurute na vadati sujanaḥ karotyeva”

Gentle one, this kinsman's errand of mine — you have settled on it, I hope? I am not construing your gravity as a reply. Asked, you give water to the cātakas without a sound. For with the good, doing the thing that was wanted is itself the answer to those who ask. The whole stanza turns the cloud's silence — it never speaks in the poem — into consent, on the argument that the good answer by acting, not by promising. And it collects the poem's names for the cloud into one place: सौम्य, gentle one; बन्धु, kinsman; प्रणयिन्, one close enough to ask — a stranger at 1.6, a friend at 2.28, family here.

సౌమ్యుడా, ఈ నా బంధుకార్యాన్ని — దానిపై నిశ్చయించుకున్నావు, కదా? నీ గాంభీర్యాన్ని జవాబుగా భావించను. అడగబడి, నీవు చాతకాలకు శబ్దం లేక నీరిస్తావు. ఎందుకంటే సజ్జనులతో, కోరిన పని చేయడమే అడిగేవారికి జవాబు. యావత్తు శ్లోకం మేఘపు మౌనాన్ని — అది కావ్యంలో ఎన్నడూ మాట్లాడదు — అంగీకారంగా మారుస్తుంది, సజ్జనులు వాగ్దానంతో కాక చర్యతో జవాబిస్తారను వాదనపై. మఱి కావ్యం మేఘానికిచ్చిన పేర్లను ఒకచోట పోగుచేస్తుంది: సౌమ్య, సౌమ్యుడా; బన్ధు, బంధువు; ప్రణయిన్, అడగగలిగేంత దగ్గరివాడు — 1.6 లో అపరిచితుడు, 2.28 లో మిత్రుడు, ఇక్కడ కుటుంబం.

  • Mallinātha, Sañjīvinī — 2.54, whole-verse gloss

५अलंकारthe figure

No figure is named for this verse by the commentary this reading follows, so none is shown.