लघुसिद्धान्तकौमुदी · वरदराज

चोः कुः

लघुसिद्धान्तकौमुदी 305 · प्रकरण 8, which opens at हो ढः · rule 56 of 108 in it

a palatal (चु) becomes a guttural (कु) at word-end or before an obstruent

A palatal sound — च् छ् ज् झ् — is replaced by the matching guttural — क् ग् — when it stands at the end of a word or before an obstruent (झल्, any stop or sibilant). The mouth cannot hold the palatal against a following hard consonant, so it falls back to the throat. So युज् "to join" gives युक्त "joined", its ज् becoming क् before the त् of क्त — the poem's विप्रयुक्तः "parted"; the same turns रिच् to रिक्तः "emptied", उच् to उक्तम् "spoken", and सज् to संसक्ताभिः "clinging".

Aṣṭādhyāyī — 8.2.30 चोः कुः
Bālānandinī (LSK, Telugu) — सूत्र 305 in the abridgement; vendor/balanandini-lsk-telugu-ocr.txt

uncheckeddrafted from the rule text and the Bālānandinī

वरदराज writes under it

चवर्गस्य कवर्गः स्याज्झलि पदान्ते च। सुयुक्, सुयुग्। सुयुजौ। सुयुग्भ्याम्॥ खन्। खञ्जौ। खन्भ्याम्॥

uncheckedashtadhyayi.com (prakriyā)

8 derivations stand on it

8 words of this poem

the derivation names it — The rule stands at a step of the chain that produces the ending.

practice

Drawn from the words this rule reaches. Each visit is a fresh draw; nothing is kept.

రూపం పేరు చెప్పండి · name the form
मोक्ष्यन्ते (मुच्, लृट् atmanepada) ఏ పురుషం, ఏ వచనం?
What person and number is मोक्ष्यन्ते (मुच्, लृट् atmanepada)?
the answer is third person plural.
मोक्ष्यन्ते అనేది लृट्లో मुच् యొక్క प्रथमपुरुष बहुवचन.
मोक्ष्यन्ते is the third person plural of मुच् in the लृट्.
సూత్రం పేరు చెప్పండి · name the rule
विप्रयुक्तः సాధనలో वि + प्र + युज् + त + स् ను वि + प्र + युग् + त + स् గా మార్చే సూత్రం ఏది?
In deriving विप्रयुक्तः, which rule takes वि + प्र + युज् + त + स् to वि + प्र + युग् + त + स्?
the answer is 8.2.30 चोः कुः.
8.2.30 चोः कुः: विप्रयु తరువాత ज → ग.
8.2.30 चोः कुः: after विप्रयु, ज becomes ग.
సూత్రం పేరు చెప్పండి · name the rule
रिक्तः సాధనలో रिच् + त + स् ను रिक् + त + स् గా మార్చే సూత్రం ఏది?
In deriving रिक्तः, which rule takes रिच् + त + स् to रिक् + त + स्?
the answer is 8.2.30 चोः कुः.
8.2.30 चोः कुः: रि తరువాత च → क.
8.2.30 चोः कुः: after रि, च becomes क.
సూత్రం పేరు చెప్పండి · name the rule
आमोक्ष्यन्ते సాధనలో आ + मोच् + स्य् + अन्ते ను आ + मोक् + स्य् + अन्ते గా మార్చే సూత్రం ఏది?
In deriving आमोक्ष्यन्ते, which rule takes आ + मोच् + स्य् + अन्ते to आ + मोक् + स्य् + अन्ते?
the answer is 8.2.30 चोः कुः.
8.2.30 चोः कुः: आमो తరువాత च → क.
8.2.30 चोः कुः: after आमो, च becomes क.
సూత్రం పేరు చెప్పండి · name the rule
संसक्ताभिः సాధనలో सम् + सज् + ता + भिस् ను सम् + सग् + ता + भिस् గా మార్చే సూత్రం ఏది?
In deriving संसक्ताभिः, which rule takes सम् + सज् + ता + भिस् to सम् + सग् + ता + भिस्?
the answer is 8.2.30 चोः कुः.
8.2.30 चोः कुः: सम्स తరువాత ज → ग.
8.2.30 चोः कुः: after सम्स, ज becomes ग.
సూత్రం పేరు చెప్పండి · name the rule
उक्तम् సాధనలో उच् + त + म् ను उक् + त + म् గా మార్చే సూత్రం ఏది?
In deriving उक्तम्, which rule takes उच् + त + म् to उक् + त + म्?
the answer is 8.2.30 चोः कुः.
8.2.30 चोः कुः: उ తరువాత च → क.
8.2.30 चोः कुः: after उ, च becomes क.